Afganistan_Kultura_Scenariusz lekcji_Gimnazjum

Joanna Żepielska
Joanna Góral
Marcin Wojtalik
Pomagamy w odbudowie
Afganistanu i jego kultury
Scenariusz zajęć z edukacji humanitarnej
dla gimnazjum
Informacja o scenariuszu
Afganistan jest przez większość ludzi w Polsce postrzegany jako
zniszczony, dziki, pustynny kraj, w którym mieszkają zakurzeni
koczownicy, zajmujący się głównie walką o przetrwanie. Jednak
Afganistan to nie tylko zgliszcza, ludzie z karabinami, muzułmanie
prowadzący świętą wojnę, brodaci talibowie. Afganistan to nie tylko
kraj, w którym obowiązywał zakaz nauki dla dziewczynek i zostały
zniszczone pomniki Buddy.
Afganistan może się również poszczycić wspaniałymi osiągnięciami z
dziedziny kultury i sztuki. Przyczyną upadku państwa nie był niski
poziom rozwoju społeczeństwa, lecz wojny, które targały krajem od
ponad 20 lat. Niestety, za pośrednictwem mediów nie docierają do
nas prawie w ogóle informacje o tym, jak kraj wyglądał przed
wojnami, jak różni ludzie tam mieszkają, jak bogata i orientalna jest
kultura afgańska.
Odbudowując jedyną w Afganistanie szkołę muzyczno-plastyczną,
PAH nie tylko niesie pomoc natychmiastową, ale również pomaga
społeczeństwu afgańskiemu w odbudowie i utrwaleniu mającej ponad
dwa tysiące lat kultury. Bez pomocy z zewnątrz ciężko będzie
młodym, bardzo uzdolnionym Afgańczykom włączyć się w odbudowę
kultury i tradycji swojego kraju. Te dwie rzeczy, oprócz pokoju,
zaspokojenia podstawowych potrzeb i przestrzegania praw
człowieka, są niezbędne, aby Afganistan stał się znowu krajem
podziwianym za wspaniałą gościnność i orientalność.
Warszawa, luty 2003
Polska Akcja Humanitarna
Program Edukacji Humanitarnej
ul. Szpitalna 5/3
00-031 Warszawa
e-mail: [email protected]
Internet: www.pah.org.pl
tel. (022) 828 88 82, 828 90 98
fax: (022) 831 99 38
Pomagamy w odbudowie Afganistanu i jego kultury - Scenariusz zajęć dla gimnazjum
Polska Akcja Humanitara, Program Edukacji Humanitarnej - www.pah.org.pl
1
Główne zagadnienia zajęć:
•
•
•
skutki wojny dla kultury w danym kraju
międzynarodowa solidarność z ofiarami wojen
historia i kultura Afganistanu
Cele zajęć:
Po zakończeniu zajęć uczeń powinien:
•
•
•
•
•
znać podstawowe osiągnięcia z dziedziny sztuki i kultury Afganistanu;
znać przyczyny zniszczenia kultury Afganistanu;
wiedzieć, że obraz Afganistanu w oczach Polaków w dużej mierze nie odpowiada
rzeczywistości ;
rozumieć, że poprzez odbudowę i wyposażenie Średniej Szkoły Muzycznej-Plastycznej w
Kabulu PAH pomaga również społeczeństwu afgańskiemu w odbudowie jego kultury;
rozumieć, że poprzez przyłączenie się do akcji „Złotówka dla dzieci w Afganistanie” też
może pomóc w odbudowie kultury afgańskiej.
Metody pracy:
•
•
•
•
•
•
rozmowa
praca w małych grupach
praca z tekstem
metoda 415
metoda 2-4-8
dywanik pomysłów
Kluczowe pojęcia:
•
zbiórka
Zbiórka publiczna to wszelkie publiczne zbieranie ofiar w gotówce lub naturze na pewien z
góry określony cel. Ofiara to dobrowolne świadczenie. Publiczne zbieranie ofiar oznacza, że
wezwanie do składania datków, skierowane jest do nieoznaczonej liczby osób.
• pomoc humanitarna
PAH niesie pomoc humanitarną ofiarom konfliktów zbrojnych, klęsk żywiołowych oraz biedy
strukturalnej. PAH korzysta z trzech form pomocy: Pomoc doraźna jest udzielana ofiarom
konfliktów zbrojnych lub katastrof naturalnych w trakcie lub zaraz po zakończeniu wydarzeń.
Jej celem jest pomoc w zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych. Pomoc
długofalowa jest kierowana do ofiar biedy strukturalnej i społeczności, które borykają się z
długotrwałymi skutkami katastrof humanitarnych. Polega na nawiązaniu i utrzymywaniu
kontaktów z lokalnymi partnerami, cyklicznym udzielaniu poprzez nich pomocy materialnej i
prowadzeniu akcji edukacji społecznej na tych terenach. Misje zagraniczne to stała forma
pomocy prowadzona na terenach pokonfliktowych, gdzie straty materialne i moralne
spowodowane wojną, nawet krótkotrwałą, wymagają lat pracy nad odbudową środowiska i
tkanki społecznej.
• historia i kultura Afganistanu
Całokształt materialnego i duchowego dorobku mieszkańców Afganistanu, wytworzonego w
ogólnym rozwoju historycznym lub w jego określonej epoce.
Środki dydaktyczne:
arkusze szarego papieru, klej, nożyczki, flamastry, kolorowe karteczki, taśma samoprzylepna
Pomagamy w odbudowie Afganistanu i jego kultury - Scenariusz zajęć dla gimnazjum
Polska Akcja Humanitara, Program Edukacji Humanitarnej - www.pah.org.pl
2
Literatura:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Ulrich Baer, Gry dyskusyjne. Materiały pomocnicze do pracy z grupą, Wydawnictwo KLANZA,
wydanie I, Lublin 1997.
Edyta Brudnik, Anna Moszyńska, Beata Owczarska, Ja i mój uczeń pracujemy aktywnie.
Przewodnik po metodach aktywizujących, Zakład wydawniczy SFS, Kielce 2000.
Anna Dodziuk, Kiedy rozpada się świat , „ Wysokie Obcasy” - dodatek do „Gazety Wyborczej”
2001 r., nr 44 (136)
Fundacja Polska Akcja Humanitarna, Raport z wyjazdu rekonesansowego do Iranu i
wizytowania obozów dla Uchodźców afgańskich, 1-7 listopada 2001 r.
Konstanty Gebert, Terroryści w: Gazeta Wyborcza nr 276, wydanie warszawskie z dnia
26.11.2001 r.
Wojciech Giełżyński, Opcji dużo, wszystkie złe, "Tygodnik Powszechny" 2001, nr 47.
Jim Hoagland, Mgła nad Afganistanem w: Rzeczpospolita, dodatek „Atak na Amerykę”,
23.11.2001 r.
Wojciech Jagielski, Modlitwa o deszcz, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2002 r.
Wojciech Jagielski, Reżim Talibów pada. Czy zwycięzcy będą potrafili się porozumieć? w:
Gazeta Wyborcza nr 269, wydanie warszawskie z 17-18.11.2001
Wojciech Jagielski, Wojna w Afganistanie. Co po zajęciu Kabulu?, Gazeta Wyborcza nr 226,
wydanie warszawskie z 14.11.2001
Michał Komar, Bartłomiej Sienkiewicz, Krwawiąc ziemię, zdobyć niebo w: Tygodnik
Powszechny, nr 47z 25.11.2001
Siba Shakib, Nad Afganistanem Bóg już tylko płacze. Historia Shirin-Gol, Wydawnictwo Muza
SA, Warszawa 2002
Jolanta Sierakowska-Dyndo, Afganistan, str. 9-22 w: Encyklopedia historyczna świata, tom X:
Azja część 1, wyd. Agencja Publicystyczno-Wydawnicza OPRES, Kraków 2002
Radek Sikorski, Prochy świętych. Afganistan - czas wojny, Wydawnictwo Książkowe Twój
Styl, Warszawa 2002
Zygmunt Skrzednicki, Afganistan. Kraj przyszłości, Warszawa 1960
Przebieg zajęć:
Czas Co trzeba zrobić?
5 min. 1. Rozmowa
• zapoznaj uczniów z tematem zajęć
• uprzedź uczniów, że będą mogli
uczestniczyć w pomocy humanitarnej dla
Afganistanu
Materiały
5 min. 2.
•
•
•
arkusz szarego
papieru,
flamastry, taśma
samoprzylepna
karteczki
15
min.
Afganistan - skojarzenia
powieś arkusz z napisem Afganistan
rozdaj uczniom po 2 -3 karteczki;
poproś uczniów, żeby na karteczce
zapisali drukowanymi literami, jak
wyobrażają Afganistan (niech to będą
skojarzenia w formie haseł); każdy
podchodzi do tablicy i zawiesza karteczkę
• czytasz wszystkie skojarzenia, nie
analizujesz ich; (jeszcze do tego wrócimy)
3. Kultura i historia Afganistanu - metoda
415, oś czasu
• poproś uczniów, aby bardzo uważnie
przeczytali tekst dotyczący Afganistanu
Uwagi
Możesz nawiązać
do ubiegłorocznej
edycji Akcji
”Złotówka dla
dzieci w
Afganistanie”
na papierze
narysuj duże
słoneczko środku napisz:
Afganistan)
- Skojarzenia na
papierze jeszcze
będą potrzebne
podczas tej lekcji
opis metody oraz
oś czasu (jeśli
chcesz, by
tekst dla uczniów
uczniowie
znajdziesz w
wykonali zadanie materiałach
Pomagamy w odbudowie Afganistanu i jego kultury - Scenariusz zajęć dla gimnazjum
Polska Akcja Humanitara, Program Edukacji Humanitarnej - www.pah.org.pl
3
•
uprzedź uczniów, że za chwilę będą
pracować w małych grupach
• wyjaśnij uczniom, że w ciągu 15 minut
muszą na osi czasu zaznaczyć
wydarzenia polityczne i wydarzenia
dotyczące kultury Afganistanu
• podziel uczniów na 4 grupy
• poproś uczniów, aby wykonali zadanie
• po zakończeniu pracy, uczniowie wieszają
na tablicy swoje prace.
• podsumuj wyniki pracy i skoryguj
ewentualne błędy (wniosek - historia i
kultura Afganistanu są bogate)
5 min. 4. Zabytki Afganistanu - mapa
• uprzedź uczniów, że ponownie będą
pracować w małych grupach, z tym
samym tekstem
• powiedz, że tym razem będą pracować z
mapką
• poproś uczniów, aby każda grupa na
podstawie tekstu zaznaczyła na mapce
informacje związane z kulturą (np.:
zabytki, style artystyczne)
• rozdaj każdej grupie mapkę
• po wykonaniu pracy wieszają mapki na
tablicy
• podsumuj i skoryguj prace (wniosek historia i kultura Afganistanu są bogate)
5. Nasze wyobrażenia o Afganistanie 10
rozmowa
min
• powieś arkusz papieru ze skojarzeniami
zapisanymi na początku lekcji
• przeczytaj uczniom każde z zapisanych
skojarzeń i określ wspólnie z uczniami,
które skojarzenia są nieprawdziwe
(odklejaj karteczki z tymi hasłami)
• poproś uczniów, żeby zastanowili się,
jakich brakuje wiadomości o Afganistanie,
• poproś dwóch uczniów, żeby podeszli do
tablicy (będą zapisywali propozycje i
przyklejali je na papier)
• uczniowie zgłaszają propozycje
• podsumuj różnice pomiędzy potocznymi
wyobrażeniami o Afganistanie a
rzeczywistością. Zwróć uwagę uczniów na
możliwe przyczyny tych różnic (np.: nasz
obraz Afganistanu był niepełny, bo mało
wiedzieliśmy o tym kraju)
6. Zniszczenie kultury Afganistanu 25
przyczyny; metoda 2-4-8
min.
• przeczytaj z uczniami tekst dotyczący
zniszczeń kultury afgańskiej
• Zadaj uczniom dwa pytania: - 1 „Jak
w ciągu 15 min,
lepiej przygotuj
gotowe osie
czasu)
flamastry
"Podstawowe
informacje o
Afganistanie" tekst załączony
pomocniczych
uczniowie mogą
zapisywać
wydarzenia
polityczne na
górnej części osi,
zaś wydarzenia
związane z
kulturą - na dolnej
"Podstawowe
informacje o
Afganistanie" tekst załączony
mapka
Afganistanu - w
materiałach
pomocniczych
arkusz papieru z
zapisanymi
wcześniej
skojarzeniami
uczniów na
temat
Afganistanu
karteczki
flamastry, szary
papier
fragment książki
Wojciecha
Jagielskiego
Pomagamy w odbudowie Afganistanu i jego kultury - Scenariusz zajęć dla gimnazjum
Polska Akcja Humanitara, Program Edukacji Humanitarnej - www.pah.org.pl
Przyczyną
nieprawdziwych i
niepełnych
informacji o
Afganistanie jest
m.in. to, że mało
można się
dowiedzieć o tym
kraju z mediów, z
rozmów z
rodziną,
rówieśnikami.
tekst, który należy
przeczytać
uczniom
znajdziesz w
materiałach
pomocniczych dla
4
10
min.
10
min.
zmieniłoby się twoje życie (szkoła, dom,
czas wolny), gdyby taka sytuacja
wydarzyła się w Polsce” - 2. „Jak
zmieniłaby się polska kultura, gdyby taka
sytuacja miała miejsce w naszym kraju?”
• poproś uczniów, aby w parach postarali
się odpowiedzieć na ww. pytania
• poproś pary, aby przedyskutowały temat w
czwórkach
• poproś czwórki, aby przedyskutowały ten
sam temat w ósemkach i zapisały swoje
wnioski
• przedstawiciele ósemek przedstawiają na
forum klasy wyniki pracy
• podsumuj odpowiedzi uczniów
(powtarzające się i wyjątkowo trafne)
możesz nawiązać do II wojny światowej,
podsumuj przyczyny zniszczenia
Afganistanu (przez ponad 25 lat wojen (ze
Związkiem Radzieckim, rządy talibów i
wojnę przeciw talibom)
7. Pomoc PAH w Afganistanie - rozmowa
• rozdaj uczniom informację o działaniach
PAH w Afganistanie
• poproś uczniów, aby uważnie przeczytali
tekst
• porozmawiaj z uczniami o pomocy
udzielanej przez PAH w Afganistanie
• możesz zadać uczniom pytania:
- dlaczego PAH pomaga w
Afganistanie?
- na czym polega pomoc PAH w
Afganistanie?
• poproś uczniów, aby odpowiedzieli na
pytanie: „Co według ciebie PAH chce
osiągnąć poprzez odbudowę i
wyposażenie szkoły w Kabulu?”
8. Zakończenie - nasz udział w Akcji
„Złotówka dla dzieci w Afganistanie”dywanik pomysłów
• poinformuj uczniów o różnych sposobach
przeprowadzenia Akcji (patrz: Uwagi)
• rozdaj uczniom po 2-3 kolorowe karteczki,
• zadaj pytania: „Jakie macie pomysły na
przeprowadzenie Akcji? W jaki sposób
mogliście pomóc w jej zorganizowaniu?”
• poproś uczniów, aby na karteczkach
zapisali swoje pomysły (1 karteczka jeden pomysł)
• każdy uczeń przykleja swoją karteczkę
• podsumuj pomysły, na koniec przy
wychodzeniu każdy może postawić
kropeczkę przy pomyśle, który jego zdanie
jest najciekawszy
"Modlitwa o
deszcz" - tekst
załączony
nauczyciela, jest
to cytat z książki
Wojciecha
Jagielskiego
„Modlitwa o
deszcz”;
uczniowie mogą
wykorzystać
informacje z
tekstu
wykorzystanego
w punkcie trzecim
"Pomoc Polskiej
Akcji
Humanitarnej w
Afganistanie" tekst załączony
Tekst dla uczniów
znajdziesz w
materiałach
pomocniczych; w
tym punkcie
może być również
przydatne
przesłanie
edukacyjne PAH
(w materiałach
pomocniczych dla
nauczyciela)
Poradź uczniom,
aby skorzystali
ze strony
internetowej akcji
"Złotówka dla
dzieci w
Afganistanie"
Uczniowie mogą:
-zorganizować
zbiórkę na wiele
sposobów, np.:
koncert
charytatywny
- wziąć udział w
konkursach
związanych z
Akcją,
- przeprowadzać
akcje
informacyjne ( na
różne sposoby) o
Afganistanie, np.:
kulturze, historii, i
obecnej sytuacji
Pomagamy w odbudowie Afganistanu i jego kultury - Scenariusz zajęć dla gimnazjum
Polska Akcja Humanitara, Program Edukacji Humanitarnej - www.pah.org.pl
5
Materiały pomocnicze:
•
•
•
Podział na grupy
Odlicz 1, 2, 3
Data urodzenia: Uczniowie ustawiają się w szeregu, według daty urodzenia. Nie jest
ważny rok urodzenia; ważny jest dzień i miesiąc. Na początku stoją uczniowie urodzeni w
styczniu, na końcu uczniowie urodzeni w grudniu. Dzielimy uczniów według miesiąca
urodzenia.
Jeśli grupa się nie zna, rozdajemy uczestnikom zajęć kolorowe karteczki. Prosimy, aby
każdy napisał na karteczce swoje imię i przykleił je do ubrania. Uczestników zajęć
dzielimy według kolorów karteczek.
Metoda 415
Trzeba podzielić dużą grupę na małe czteroosobowe grupki, których członkowie będą
siedzieli obok siebie. Każda grupa wykonuje zadanie precyzyjnie sformułowane. Wszystkie
grupy pracują w tym samym pomieszczeniu, jedynie członkowie poszczególnych grup kierują
do siebie krzesła. Po 15 minutach pracy, grupy zdają skrótową relację z osiągniętego
wyniku.
Metoda ta nosi nazwę 415, ponieważ czteroosobowe grupy wykonują zadanie w czasie 15
minut. Ważne jest, by możliwie wyraźnie sformułować temat, będący przedmiotem pracy.
Dywanik pomysłów
Każdy uczeń dostaje po 2-3 kartki; na jednej kartce zapisuje jeden pomysł; potem uczniowie
przyczepiają swoje kartki na dużym arkuszu papieru; odczytują swoje pomysły; każdy uczeń
dostaje jeden punkt i stawia go przy pomyśle, który jego zdaniem jest najlepszy; podliczenie
punktów; odczytanie pomysłów z największą liczbą punktów; krótka dyskusja na temat
danego wyboru.
Dodatkowe informacje dla nauczyciela:
Przesłanie edukacyjne Polskiej Akcji Humanitarnej
Trzeba pomagać
Każdy człowiek - niezależnie od wieku, zamożności czy innych względów - może i powinien
pomagać
Pomoc nie może odbierać godności
Pomagając, trzeba zwrócić uwagę na potrzeby osób, na rzecz których działamy. Pomoc nie
jest pozbyciem się tego, co nie jest nam potrzebne, lecz dzieleniem się tym, czego i my nie
mamy pod dostatkiem
Pomoc nie może uzależniać
Pomoc nie może uzależniać - dlatego warto zastanowić się jak pomagać, by potrzebujący
mogli pomóc sobie sami
Pomoc trzeba dobrze zorganizować
Możesz pomóc - zawsze jednak musisz zbadać potrzeby
Pomagamy w odbudowie Afganistanu i jego kultury - Scenariusz zajęć dla gimnazjum
Polska Akcja Humanitara, Program Edukacji Humanitarnej - www.pah.org.pl
6
Podstawowe informacje o Afganistanie
Położony w Azji Środkowej Afganistan jest krajem wyżynno-górskim, bez dostępu do morza;
graniczy z Turkmenistanem, Uzbekistanem, Tadżykistanem, Iranem, Pakistanem i Chinami.
Góry Hindukusz dzielą kraj na część północną i południową i są przedłużeniem najwyższych gór
świata; główną wyżyną jest zachodnia Wyżyna Irańska. Klimat kraju jest bardzo zmienny,
zależnie od wysokości; kontynentalny, upalny latem, a zimą zimny i suchy. Dzięki kultywowanym
od starożytności systemom nawadniania, uprawia się tu zboża i owoce; hodowane jest wiele
gatunków bydła, owce i kozy.
Językami oficjalnymi są, należące do
grupy języków irańskich, pasztu i dari,
język arcydzieł poezji perskiej. Oba te
języki zapisywane są zmodyfikowanym
alfabetem arabskim. Część ludności
mówi językami tureckimi (uzbecki,
turkmeński), ponadto istnieje wiele
mniejszych grup językowych. 99%
ludności Afganistanu to wyznawcy
islamu, głównie sunnickiego
(większościowego nurtu islamu,
opartego na Koranie i tradycji Proroka
Mahometa). Różnorodność
narodowościowa Afganistanu wynika
z dziedzictwa wielkich migracji i
najazdów. Duże grupy stanowią
Pasztunowie, Tadżycy, a także
Uzbecy, Hazarzy i Turkmeni.
Szczególne położenie kraju sprawiło, że krzyżowały się tu wpływy mezopotamskie, indyjskie,
irańskie, greckie, rzymskie, syryjskie, środkowo-azjatyckie, chińskie. Pierwsze miasta
powstawały 4000-2000 lat p.n.e., a najstarsze zapiski wskazują na dziedzictwo historyczne
sięgające X wieku przed naszą erą; dotyczą one założyciela dynastii Aspa rządzącej państwem
Ariana. Z terenów afgańskich pochodził Zaratustra, reformator religii zwanej mazdaizmem,
opartej na otrzymanej od Ahuramazdy świętej księdze. Rozwijały się też państwa Baktria (rejon
Balchu, Mazar-i-Szarif), Ghandara (rejon Kabulu, Dżalalabadu) i inne. W IV w. p.n.e., po okresie
ekspansji perskiej, wkroczył do Afganistanu Aleksander Macedoński, który założył szereg
istniejących do dziś miast, jak: Herat, Farah, Kandahar. Elita poznała i obficie czerpała z
dziedzictwa kultury i filozofii greckiej.
Po śmierci Aleksandra trwało grecko-baktryjskie państwo Baktria ze stolicą w Balch, mieście
starym jak Niniwa i Babilon. Rozszerzyło ono swe granice do Indii; w tym czasie na tereny
afgańskie dotarła nauka Buddy, zmodyfikowana tu (nurt mahajana) i przekazana do Chin i
Japonii. Powstała synkretyczna kultura grecko-indyjska, dla której szczególnie charakterystyczna
jest rzeźba. Od I w. n.e. Budda był przedstawiany we wzorowanych na tradycji grecko-rzymskiej,
bogato zdobionych, drapowanych i przejrzystych tkaninach mających zaakcentować jego
duchowy wymiar; w późniejszym okresie, pod wpływem kultury indyjskiej, Budda przedstawiany
jest wystrojony w bransoletki, naszyjniki, turban, z nagim torsem; orientalizacja sztuki greckorzymskiej to jeden z przykładów synkretycznej roli kultury afgańskiej. Za panowania Kuszanów
(do 226 r. n.e.), twórców potęgi Ghandary, powstała bogata sztuka dworska, architektura
pałacowa i sakralna (stupy, świątynie skalne, klasztory), malarstwo ścienne, gliniane posążki i
monumentalne figury wykuwane w skałach, jak posągi Buddy w Bamjanie (wykute w piaskowcu,
w niszy skalnej, jeden 55, a drugi 38 metrów wysokości). Zabytki z tych czasów znaleziono w
rejonach miast Dżalalabad, Begram (reliefy z kości słoniowej), Kabul (świątynie), Ghazna (stupy
buddyjskie, statuy hinduistyczne).
Pomagamy w odbudowie Afganistanu i jego kultury - Scenariusz zajęć dla gimnazjum
Polska Akcja Humanitara, Program Edukacji Humanitarnej - www.pah.org.pl
7
Nowe prądy w sztuce przyniosły podboje arabskie w VII i VIII w. n.e., niosące wiarę islamu i
nowe style artystyczne. W IX w. powstały monumentalne płaskorzeźby przedstawiające dzikie
zwierzęta i wojowników. Całe średniowiecze w imperium rządzonym między innymi przez
Ghaznawidów, tworzyli wybitni poeci i myśliciele perscy (np. Farruchi). W XII w. powstał
przepiękny, o tajemniczych dziejach, wpisany w 2002 r. na listę Światowego Dziedzictwa
UNESCO, minaret w Dżam. W latach 1207-73 żył i tworzył urodzony w Balchu wielki mistyk
suficki (nurt islamu) i założyciel zakonu derwiszów, a przede wszystkim autor arcydzieł poezji,
prozy, kazań - Dżalaludin Rumi.
Za panowania Timurydów, od XIV w., a zwłaszcza pod mecenatem Ibrahima Szach Rucha (XV
w.), nastąpił wielki rozwój sztuki w Heracie, mieście wpisanym na Listę UNESCO, zwanym
"miastem tysiąca ogrodów". W malarstwie miniaturowym, pod wpływem twórców
dalekowschodnich, powstała tak zwana szkoła heracka. Styl timurydzki to także wspaniała
architektura, znana z monumentalnych budowli licowanych glazurowanymi płytkami i fajansową
mozaiką o niebywałej trwałości koloru (granat, turkus, kość słoniowa) i blasku, kopuł o
dyniowatym kształcie, łuków, minaretów pokrytych płytkami i kaligraficznymi ornamentami. W tym
stylu utrzymany był Meczet Wielki i kompleks Musallah (szkoła-medresa, meczet i mauzoleum).
Za Timuridów powstały też arcydzieła rzeźby w kamieniu, na przykład sarkofagi zdobione
motywami roślinnymi i arabeskami. To w Heracie żył i tworzył (1414-92) wielki poeta i myśliciel
Nuraddin Abdurrachman Dżami, twórca dzieł poetyckich, filozoficznych, teologicznych, będących
arcydziełami literatury perskiej. Ostatnie wojny przyniosły zniszczenie 3/4 miejskiej zabudowy
Heratu, ocalały jednak najważniejsze zabytki.
Podział terytoriów afgańskich między Safawidów z Persji i Szabanidów z Turkiestanu pozwolił
urosnąć trzeciej sile skupionej wokół "Lwa" Zahira ud Din Muhammada Babura, który w 1505 r.
zdobył Kabul, Kandahar, przejął władzę od Szabanidów, a w 1525 r. podbił Indie, gdzie założył
dynastię Wielkich Mogołów (umacniających w Indiach wpływy islamu i kultur środkowoazjatyckich; to oni zbudowali mauzoleum Tadż Mahal). W XVII w. Afganowie wzmocnili się na
tyle, że w początku XVIII w. uniezależnili się od Persów, Mongołów i Uzbeków i stworzyli
zjednoczony kraj. Szachem, uznawanym za pierwszego władcę Afganistanu, został (1747)
wybrany przez pasztuńskich wodzów zgromadzonych na Loja Dżirdze (wielkiej naradzie
plemion), Ahmad Szach Durrani. Poszerzył on granice kraju, dołączył Herat i Sistan a także
Kaszmir. Stworzył potęgę Kandaharu, miasta zbudowanego na ruinach starożytnego fortu
Aleksandra Macedońskiego, bogatego w ogrody owocowe i karawanseraje (miejsca odpoczynku
karawan podążających Jedwabnym Szlakiem z Indii i Chin do Persji, Arabii, Europy). Ahmad
Szach przywiózł do kraju uznawany za relikwię płaszcz proroka Mahometa. Syn Ahmada Szacha,
Timur Szach, przeniósł stolicę z Kandaharu do Kabulu, rozbudowując z kolei to miasto. Kabul
ucierpiał niesamowicie w wyniku ostatnich wojen, zniszczono królewskie pałace Dar ul-Aman,
Golchana, kilkusetletnie ogrody Czehelsotun i Babura, starożytne twierdze Tadż Beg i Bala
Hesar, mauzoleum Nadira Szacha, Błękitny Meczet; przetrwał marmurowy grobowiec Babura.
XIX wiek to czas rywalizacji rosyjsko-brytyjskiej o wpływy w Afganistanie i trzech zaciętych
wojen afgańsko-brytyjskich. Wynikiem jednej z nich było ustalenie w 1893 r. tzw. linii Duranda,
granicy, która dzieli tereny pasztuńskie między Afganistan a brytyjskie Indie, a później Pakistan.
Na przełomie wieków stworzono podstawy nowoczesnego systemu edukacji, opieki zdrowotnej,
rozwijała się prasa; na tym gruncie narastał ruch na rzecz pełnego uniezależnienia się kraju.
Dzięki sprzyjającym okolicznościom międzynarodowym związanym z wydarzeniami pierwszej
wojny światowej, w 1919 r. Afganistan ogłosił niepodległość jako monarchia konstytucyjna.
Powolny proces modernizacji i industrializacji przerwano w 1973 r., kiedy monarchia obalona
została przez Daouda Khana, który ogłosił kraj republiką i wprowadził reformy prawa, edukacji i
gospodarki o lewicowym charakterze. Już pięć lat później obalony został przez komunistyczny
przewrót, przeciwko któremu z kolei zbrojnie wystąpili konserwatyści. Na pomoc komunistom
ruszyła armia radziecka. Interwencji tej, niosącej chaos, śmierć, masowe uchodźstwo,
zniszczenie miast i infrastruktury wsi, przeciwstawiły się plemienne ugrupowania opozycyjnych
mudżahedinów. Skala radzieckiego zaangażowania w Afganistanie być może uchroniła Polskę
Pomagamy w odbudowie Afganistanu i jego kultury - Scenariusz zajęć dla gimnazjum
Polska Akcja Humanitara, Program Edukacji Humanitarnej - www.pah.org.pl
8
przed interwencją w 1980 r. i przyczyniła się do upadku ZSRR. Wycofanie się armii radzieckiej
w 1989 r. nie przyniosło pokoju. W sprawy kraju nadal mieszały się kraje sąsiednie, szczególnie
Pakistan, skłócając mudżahedinów. Wojna domowa nie wygasła na dobre nawet gdy władzę w
prawie całym kraju przejęli talibowie - ugrupowanie ortodoksyjnych wyznawców islamu,
pragnących stworzyć w Afganistanie państwo rządzone według skrajnie interpretowanych reguł
Koranu.
Przed wojną duże były tradycje kaligrafii artystycznej. Afganistan słynie z rękodzieła (samowary,
kindżały), biżuterii i ręcznie tkanych dywanów (afganów, bucharów), w tradycyjne wzory na
czerwonym tle, a także kilimów. Życie miast afgańskich toczy się przede wszystkim na bazarach,
gdzie można kupić wszelkie towary i posłuchać plotek, oraz herbaciarniach, gdzie prócz herbaty
spożyć można tradycyjny posiłek: baraninę z ryżem, warzywami i jogurtem. Tradycyjnym
sportem jest buzkaszi, gra podczas której konni jeźdźcy walczą o umieszczenie wypchanej skóry
cielęcej w polu przeciwnika. Inne rozrywki uwielbiane przez Afgańczyków, a znane i na
Zachodzie, to: zapasy, piłka nożna, strzelectwo, biegi, a także puszczanie latawców, szachy.
Afgańczycy uwielbiają i trzymają w domach ptaki śpiewające oraz drobne gryzonie; stąd
pochodzą też słynne charty afgańskie.
W relacjach międzyludzkich dominuje przywiązanie do rodziny i pokrewieństwo plemienne, a
także tradycyjne reguły gościnności, honoru. Afgańczycy są ludźmi pragnącymi wolności, a także
pełnymi poczucia godności.
Przez 25 lat wojen zniszczono lub uszkodzono niepomierną ilość wspomnianych wyżej dóbr
kultury, zarówno starożytnej jak i z czasów islamskich, zaś wykopaliska i zbiory muzealne
plądrowali rabusie. Wśród zawieruchy artyści nie mogli tworzyć, podupadło rzemiosło
artystyczne. Talibowie zakazali kobietom, między innymi, kształcić się i pracować; wszystkim
Afgańczykom zakazano słuchać muzyki, tradycyjnie towarzyszącej w codziennym życiu, czy
czynić wizerunki istot żywych. Ten ostatni zakaz oznaczał nie tylko koniec fotografowania się czy
zamknięcie kin i telewizji, ale i niszczenie dzieł sztuki. Szczególnie głośne stało się zniszczenie
zbiorów antycznych figurek, pochodzących ze starożytnego Egiptu, Grecji, Rzymu, Indii, a
znajdujących się w zbiorach muzeum w Kabulu, a także wysadzenie w powietrze unikalnych
posągów Buddy w Bamjan i zniszczenie zabytków buddyjskich i hinduistycznych w ruinach
tysiącletniego miasta Ghazni.
Obalenie talibów przez zachodnią koalicję i mudżahediński Sojusz Północny, kiedy ci nie chcieli
wydać chroniącego się na ich terenie terrorysty Osamy ibn Ladina i ustanowienie nowych
władz, zaakceptowanych przez tzw. Loja Dżirgę, czyli parlament przywódców głównych plemion,
daje Afganistanowi nadzieje na stabilizację i odbudowę. Gospodarka jest jednak zniszczona,
miasta leżą w ruinach, do kraju wracają miliony uchodźców. Pomoc świata jest niezbędna, aby
ludzie ci mogli powrócić do normalnego życia: odbudować domy, urzędy, szpitale i szkoły oraz
tchnąć w nie nowe życie. Szczególnie ważne jest kształcenie młodego pokolenia, które
odpowiedzialne będzie za utrzymanie pokoju i rozwój kraju. Wiele nauczycielek, które kształciły
potajemnie na tajnych kompletach czy profesorów wracających obecnie z emigracji pragnie
pracować z młodzieżą. W szkołach brakuje jednak podstawowych sprzętów i pomocy
naukowych. Szczególnie trudno jest reaktywować nauczanie artystyczne, brak bowiem
zniszczonych przez zawieruchę wojenną i edykty talibów instrumentów muzycznych czy
przyborów malarskich. Świat, w tym i Polacy, którzy w ciężkich czasach także otrzymywali
pomoc, może zatroszczyć się nie tylko o zapewnienie Afgańczykom najprostszych, niezbędnych
do przeżycia środków, ale także pomóc ocalić i rozwijać dziedzictwo kulturowe Afganistanu,
unikalne i cenne dla wszystkich kręgów cywilizacji.
Opracowanie: Karolina Zielińska, PAH
Pomagamy w odbudowie Afganistanu i jego kultury - Scenariusz zajęć dla gimnazjum
Polska Akcja Humanitara, Program Edukacji Humanitarnej - www.pah.org.pl
9
Pomagamy w odbudowie Afganistanu i jego kultury - Scenariusz zajęć dla gimnazjum
Polska Akcja Humanitara, Program Edukacji Humanitarnej - www.pah.org.pl
10
Fragment książki Wojciecha Jagielskiego „Modlitwa o deszcz”
Wojna ze Związkiem Radzieckim
W wojennym zapamiętaniu wycinano też lasy, sady i ogrody, mogące posłużyć za chronienie
albo znakomitą kryjówkę. Wrąbane zostały całe oazy. Z czasem przekształciły się one w
martwe, nieprzyjazne ludziom pustynie, doskonale nadające się na pole bitwy. Nie mogli tam
żyć kupcy, rolnicy, nauczyciele, inżynierowie i lekarze, coraz liczniej więc wyjeżdżali oni za
granicę. Albo stawali się żołnierzami. (...)
Zrabowane zostały bezcenne dzieła sztuki z kabulskich pałaców i muzeów; posążki,
malowidła, starożytne monety. Wyłapano sokoły, orły i pawie, które z upodobaniem nabywali
arabscy kupcy. Rabowano i wywożono na sprzedaż wszystko, co miało jakąkolwiek wartość
- stada wielbłądów i dziką zwierzynę, samochody i maszyny z pozamykanych fabryk, cegły,
drzwi i okna ze zburzonych domów, mąkę i złom. Na kabulskim lotnisku ktoś odkręcił i ukradł
koła z ocalałych, unieruchomionych na pasach startowych samolotów, które nie mogły wzbić
się w niebo, gdyż wcześniej ktoś inny opustoszył stojące w magazynach zbiorniki z paliwem.
W końcu cały Afganistan został przerobiony na pole bitewne, a jego mieszkańcy na
wojowników, bo tylko oni mogli tam jeszcze żyć.
Rządy talibów
Czas mijał, a talibowie nic nie tracili ze swojego
rewolucyjnego (...) ferworu. Wszystko miało być, jak Pan
Bóg przykazał. A przykazania boże zostały zapisane w
Koranie, który talibowie odczytywali najbardziej dosłownie.
Zakazali tańca, muzyki i instrumentów muzycznych, które
jako grzeszne, nieczyste palili na ulicznych stosach.
Zakazali hazardu i wszystkich innych rozrywek i
przyjemności, bo odciągały wiernych od modlitwy. Zakazali
wesel, zabaw, hucznych uroczystości, a nawet świętowania
Nowego Roku. Zakazali hodowli śpiewających ptaszków,
które wystawiane w klatkach za okna domów napełniały
zaułki hałaśliwym świergotem. (...) Zakazali wiernym
wędrówek po cyberprzestrzeni, prowadzących niechybnie
na manowce.
Za grzeszne, świętokradcze uznali także fotografie,
malowidła i rzeźby przedstawiające żywe istoty. Kazali
niezwłocznie zniszczyć dziecinne zabawki - lalki, ołowiane żołnierzyki, pluszowe misie i
pieski, a także wszystkie posążki, obrazy i fotografie przedstawiające żywe istoty. (...)
Egzekucje telewizorów, głucha cisza, jaka zapadła w mieście po głoszeniu zakazu słuchania
grzesznej według talibów muzyki, obowiązkowe modły w meczetach, zepchnięcie kobiet na,
a nawet poza margines społeczeństwa były ceną, jaką mieszkańcy Kabulu byli gotowi
zapłacić za to, co ich zdaniem zyskiwali: za pokój i spokojne życie. (...)
Fragmenty książki Wojciecha Jagielskiego pt. "Modlitwa o deszcz" wykorzystane za zgodą
Wydawnictwa W.A.B. Dziękujemy. Śródtytuły od autorów scenariusza.
Pomagamy w odbudowie Afganistanu i jego kultury - Scenariusz zajęć dla gimnazjum
Polska Akcja Humanitara, Program Edukacji Humanitarnej - www.pah.org.pl
11
Pomoc Polskiej Akcji Humanitarnej (PAH) w Afganistanie
Stała misja humanitarna PAH w Afganistanie działa od
czerwca 2002 r. Biuro Misji mieści się w Kabulu i jest w nim
zatrudnionych dwóch pracowników. Zadaniem Misji w Kabulu
jest realizacja projektu, który polega na odbudowie i
wyposażeniu Średniej Szkoły Muzyczno-Plastycznej w Kabulu.
Szkoła znajduje się w najbardziej zniszczonej części Kabulu Dehbori. Budynki zostały zniszczone w 70%, ponieważ
stacjonowały tam oddziały wojska, które ostrzeliwały okoliczne
wzgórza, a ze wzgórz ostrzeliwano szkołę. Wielu nauczycieliartystów musiało wyjechać z Afganistanu.
Pod rządami talibów lekcje muzyki zostały zawieszone, a
nauczyciele otrzymali zakaz wstępu na teren szkoły. Muzyka
była zakazana w całym Afganistanie. Pod ścisłym nadzorem
talibów działała tylko okrojona sekcja artystyczna. Nie było
wolno robić zdjęć, ani malować i rzeźbić. Dziewczynkom nie
wolno było chodzić do szkoły.
Pracownicy PAH w Kabulu
zawieszają tablicę informacyjną
Przed dojściem do władzy talibów dyplom ukończenia tej szkoły otwierał młodym artystom drzwi
do wielu zagranicznych uczelni artystycznych. Jednym z nauczycieli był słynny na cały Afganistan
rzeźbiarz Mohamad Yousof Khan. Inni znani nauczyciele to między innymi Azizudin (wyroby z
ceramiki), Mustafa Khan (kaligrafia), Qadir Khan (wzornictwo). Wielu innych artystów-pedagogów
uczyło uzdolnione artystycznie dzieci śpiewu, muzyki, malowania, rzeźby i lepienia z gliny.
Szkoła powstała w 1352 roku (w 1973 r. według naszego
kalendarza) jako muzyczna; potem rozszerzono ją o dział
artystyczny. Wtedy szkoła liczyła sobie około 170 uczniów.
Zaraz po obaleniu rządów talibów setki uzdolnionych
artystycznie dzieci zgłosiło się do egzaminu kwalifikującego
na nowy rok szkolny. Mimo zniszczonych budynków i braku
podstawowych materiałów do prowadzenia zajęć, zostały
uruchomione zajęcia dla 50 dzieci w wieku od 12 do 18 lat,
które uczyło 18 nauczycieli. Do szkoły zaczęły chodzić
również dziewczynki, co pod rządami talibów było
Szkoła w Kabulu odbudowana z pieniędzy
zabronione. Dziesiątki innych dzieci nie ma możliwości
zebranych podczas ubiegłorocznej akcji
uczenia się, gdyż na razie działa tylko mała sekcja
artystyczna. Sekcji muzycznej, z braku instrumentów i
nauczycieli, nie udało się jeszcze uruchomić.
Nauczyciele-artyści przebywający na emigracji zadeklarowali, że wrócą do szkoły na początku
nowego roku szkolnego (marzec - październik 2003). Dyrekcja szkoły i PAH liczą, że
rozbudowane sekcje muzyczne i artystyczne zaczną działać od nowego roku szkolnego w
odbudowanej przez PAH szkole.
Otwarcie i funkcjonowanie szkoły jest ważne nie tylko dla podniesienia poziomu edukacji, ale dla
odrodzenia kulturalnego życia Afganistanu.
Średnia Szkoła Muzyczno-Plastyczna ma w planie aktywne poszukiwanie uzdolnionych
artystycznie dzieci, zorganizowanie, wspieranie i promowanie zajęć pozalekcyjnych w szkołach
podstawowych (rysunek, rzeźba, glina, malowanie, teatr, taniec). PAH zamierza promować
dokonania i wyroby uczniów Szkoły, jako element narodowej kultury afgańskiej, w Afganistanie
oraz w Polsce.
Pomagamy w odbudowie Afganistanu i jego kultury - Scenariusz zajęć dla gimnazjum
Polska Akcja Humanitara, Program Edukacji Humanitarnej - www.pah.org.pl
12