Afganistan_Kultura_Scenariusz lekcji_Szkoly

Joanna Żepielska
Marcin Wojtalik
Pomagamy w odbudowie
Afganistanu i jego kultury
Scenariusz zajęć z edukacji humanitarnej
dla szkół ponadgimanzjalnych
Informacja o scenariuszu
Afganistan jest przez większość ludzi w Polsce postrzegany jako
zniszczony, dziki, pustynny kraj, w którym mieszkają zakurzeni
koczownicy, zajmujący się głównie walką o przetrwanie. Jednak
Afganistan to nie tylko zgliszcza, ludzie z karabinami, muzułmanie
prowadzący świętą wojnę, brodaci talibowie. Afganistan to nie tylko
kraj, w którym obowiązywał zakaz nauki dla dziewczynek i zostały
zniszczone pomniki Buddy.
Afganistan może się również poszczycić wspaniałymi osiągnięciami z
dziedziny kultury i sztuki. Przyczyną upadku państwa nie był niski
poziom rozwoju społeczeństwa, lecz wojny, które targały krajem od
ponad 20 lat. Niestety, za pośrednictwem mediów nie docierają do
nas prawie w ogóle informacje o tym, jak kraj wyglądał przed
wojnami, jak różni ludzie tam mieszkają, jak bogata i orientalna jest
kultura afgańska.
Odbudowując jedyną w Afganistanie szkołę muzyczno-plastyczną,
PAH nie tylko niesie pomoc natychmiastową, ale również pomaga
społeczeństwu afgańskiemu w odbudowie i utrwaleniu mającej ponad
dwa tysiące lat kultury. Bez pomocy z zewnątrz ciężko będzie
młodym, bardzo uzdolnionym Afgańczykom włączyć się w odbudowę
kultury i tradycji swojego kraju. Te dwie rzeczy, oprócz pokoju,
zaspokojenia podstawowych potrzeb i przestrzegania praw
człowieka, są niezbędne, aby Afganistan stał się znowu krajem
podziwianym za wspaniałą gościnność i orientalność.
Warszawa, luty 2003
Polska Akcja Humanitarna
Program Edukacji Humanitarnej
ul. Szpitalna 5/3
00-031 Warszawa
e-mail: [email protected]
Internet: www.pah.org.pl
tel. (022) 828 88 82, 828 90 98
fax: (022) 831 99 38
Pomagamy w odbudowie Afganistanu i jego kultury - Scenariusz zajęć dla szkół ponadgimanzjalnych
Polska Akcja Humanitara, Program Edukacji Humanitarnej - www.pah.org.pl
1
Główne zagadnienia zajęć:
•
•
•
skutki wojny dla kultury w danym kraju
międzynarodowa solidarność z ofiarami wojen
historia i kultura Afganistanu
Cele zajęć:
Po zakończeniu zajęć uczeń powinien:
•
•
•
•
•
znać podstawowe osiągnięcia z dziedziny sztuki i kultury Afganistanu
znać przyczyny zniszczenia kultury Afganistanu
wiedzieć, że obraz Afganistanu w oczach Polaków w dużej mierze nie odpowiada
rzeczywistości
rozumieć, że poprzez odbudowę i wyposażenie Średniej Szkoły Muzycznej-Plastycznej w
Kabulu PAH pomaga również społeczeństwu afgańskiemu w odbudowie jego kultury
rozumieć, że poprzez przyłączenie się do akcji „Złotówka dla dzieci w Afganistanie” też
może pomóc w odbudowie kultury afgańskiej
Metody pracy:
•
•
•
•
•
•
•
rozmowa
mapa skojarzeń
praca w małych grupach
praca z tekstem
metoda 415
metoda 2-4-8
dywanik pomysłów
Kluczowe pojęcia:
•
zbiórka
Zbiórka publiczna to wszelkie publiczne zbieranie ofiar w gotówce lub naturze na pewien z
góry określony cel. Ofiara to dobrowolne świadczenie. Publiczne zbieranie ofiar oznacza, że
wezwanie do składania datków skierowane jest do nieoznaczonej liczby osób.
• pomoc humanitarna
PAH niesie pomoc humanitarną ofiarom konfliktów zbrojnych, klęsk żywiołowych oraz biedy
strukturalnej. PAH korzysta z trzech form pomocy: Pomoc doraźna jest udzielana ofiarom
konfliktów zbrojnych lub katastrof naturalnych w trakcie lub zaraz po zakończeniu wydarzeń.
Jej celem jest pomoc w zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych. Pomoc
długofalowa jest kierowana do ofiar biedy strukturalnej i społeczności, które borykają się z
długotrwałymi skutkami katastrof humanitarnych. Polega na nawiązaniu i utrzymywaniu
kontaktów z lokalnymi partnerami, cyklicznym udzielaniu poprzez nich pomocy materialnej i
prowadzeniu akcji edukacji społecznej na tych terenach. Misje zagraniczne to stała forma
pomocy prowadzona na terenach pokonfliktowych, gdzie straty materialne i moralne
spowodowane wojną, nawet krótkotrwałą, wymagają lat pracy nad odbudową środowiska i
tkanki społecznej.
• historia i kultura Afganistanu
Całokształt materialnego i duchowego dorobku mieszkańców Afganistanu, wytworzonego w
ogólnym rozwoju historycznym lub w jego określonej epoce.
Pomagamy w odbudowie Afganistanu i jego kultury - Scenariusz zajęć dla szkół ponadgimanzjalnych
Polska Akcja Humanitara, Program Edukacji Humanitarnej - www.pah.org.pl
2
Środki dydaktyczne:
arkusze szarego papieru, klej, nożyczki, flamastry, kolorowe karteczki, taśma samoprzylepna
Literatura:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Ulrich Baer, Gry dyskusyjne. Materiały pomocnicze do pracy z grupą, Wydawnictwo
KLANZA, wydanie I, Lublin 1997
Edyta Brudnik, Anna Moszyńska, Beata Owczarska, Ja i mój uczeń pracujemy aktywnie.
Przewodnik po metodach aktywizujących, Zakład wydawniczy SFS, Kielce 2000
Anna Dodziuk, Kiedy rozpada się świat w: Wysokie Obcasy - dodatek do Gazety
Wyborczej, 3 listopada 2001 r., nr 44 (136)
Fundacja Polska Akcja Humanitarna, Raport z wyjazdu rekonesansowego do Iranu i
wizytowania obozów dla Uchodźców afgańskich, 1-7 listopada 2001 r.
Konstanty Gebert, Terroryści w: Gazeta Wyborcza nr 276, wydanie warszawskie z dnia
26.11.2001 r.
Wojciech Giełżyński, Opcji dużo, wszystkie złe w: Tygodnik Powszechny, nr 47,
25.11.2001 r.
Jim Hoagland, Mgła nad Afganistanem w: Rzeczpospolita, dodatek „Atak na Amerykę”,
23.11.2001 r.
Wojciech Jagielski, Modlitwa o deszcz, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2002 r.
Wojciech Jagielski, Reżim Talibów pada. Czy zwycięzcy będą potrafili się porozumieć?
w: Gazeta Wyborcza nr 269, wydanie warszawskie z 17-18.11.2001
Wojciech Jagielski, Wojna w Afganistanie. Co po zajęciu Kabulu?, Gazeta Wyborcza nr
226, wydanie warszawskie z 14.11.2001
Michał Komar, Bartłomiej Sienkiewicz, Krwawiąc ziemię, zdobyć niebo w: Tygodnik
Powszechny, nr 47z 25.11.2001
Siba Shakib, Nad Afganistanem Bóg już tylko płacze. Historia Shirin-Gol, Wydawnictwo
Muza SA, Warszawa 2002
Jolanta Sierakowska-Dyndo, Afganistan, str. 9-22 w: Encyklopedia historyczna świata,
tom X: Azja część 1, wyd. Agencja Publicystyczno-Wydawnicza OPRES, Kraków 2002
Radek Sikorski, Prochy świętych. Afganistan - czas wojny, Wydawnictwo Książkowe
Twój Styl, Warszawa 2002
Zygmunt Skrzednicki, Afganistan. Kraj przyszłości, Warszawa 1960
Przebieg zajęć:
Czas Co trzeba zrobić?
5 min. 1. Rozmowa
• zapoznaj uczniów z tematem zajęć
• uprzedź uczniów, że będą mogli
uczestniczyć w pomocy humanitarnej dla
Afganistanu
15
min.
2. Afganistan - mapa skojarzeń
• uprzedź uczniów, że za chwilę będą
pracować w małych grupach
• wyjaśnij uczniom na czym polega mapa
skojarzeń
Materiały
arkusze szarego
papieru,
flamastry, taśma
samoprzylepna
Uwagi
W tym punkcie
możesz nawiązać
do ubiegłorocznej
edycji Akcji
”Złotówka dla
dzieci a
Afganistanie”
Opis metody
znajdziesz w
materiałach
pomocniczych dla
nauczyciela
Pomagamy w odbudowie Afganistanu i jego kultury - Scenariusz zajęć dla szkół ponadgimanzjalnych
Polska Akcja Humanitara, Program Edukacji Humanitarnej - www.pah.org.pl
3
•
20
min.
5 min
20
min.
poproś uczniów, aby swoje mapy
skojarzeń stworzyli na podstawie własnych
doświadczeń oraz tego, co słyszą w
środkach masowego przekazu
• poproś uczniów, aby w grupach
sporządzili mapę skojarzeń, której hasłem
wyjściowym będzie „Afganistan”
• przedstawiciele grup na forum klasy
prezentują dokonania swoich grup
• porozmawiaj z uczniami na temat ich
skojarzeń ze słowem „Afganistan”, zapytaj
dlaczego mają takie skojarzenia
3. Kultura i historia Afganistanu - metoda
415
• poproś uczniów, aby bardzo uważnie
przeczytali tekst dotyczący Afganistanu
• uprzedź uczniów, że za chwilę będą
pracować w małych grupach
• wyjaśnij uczniom, że w ciągu 15 minut
muszą na jednej osi czasu zaznaczyć
wydarzenia dotyczące kultury Afganistanu,
a na drugiej osi zaznaczyć wydarzenia
polityczne
• podziel uczniów na 4 grupy
• poproś uczniów, aby wykonali zadanie
• przedstawiciele grup prezentują dokonania
swojej grupy
• poproś uczniów, aby uzasadnili dlaczego
dokonali takiego podziału wydarzeń
• podsumuj wiadomości o Afganistanie.
Zwróć uwagę uczniów na fakt, że historia i
kultura Afganistanu są bogate
4. Nasze wyobrażenia o Afganistanie rozmowa
• poproś uczniów, aby powiedzieli, jak
wyobrażali sobie Afganistan przed
zajęciami, a jak teraz
• podsumuj różnice pomiędzy potocznymi
wyobrażeniami o Afganistanie a
rzeczywistością. Zwróć uwagę uczniów na
możliwe przyczyny tych różnic
5. Zniszczenie kultury Afganistanu przyczyny; metoda 2-4-8
• przeczytaj z uczniami tekst dotyczący
zniszczeń kultury afgańskiej
• Zadaj uczniom pytanie: „Czy należy
niszczyć sztukę, która jest niezgodna z
naszą religią?”
• poproś uczniów, aby w parach postarali
się odpowiedzieć na to pytanie
• poproś pary, aby przedyskutowały temat w
czwórkach
• poproś czwórki, aby przedyskutowały ten
sam temat w ósemkach i zapisały swoje
oś czasu,
flamastry
"Podstawowe
informacje o
Afganistanie" tekst załączony
flamastry, szary
papier
fragment książki
Wojciecha
Jagielskiego
"Modlitwa o
deszcz" - tekst
załączony
opis metody oraz
tekst dla uczniów
znajdziesz w
materiałach
pomocniczych
tekst, który należy
przeczytać
uczniom
znajdziesz w
materiałach
pomocniczych dla
nauczyciela, jest
to cytat z książki
Wojciecha
Jagielskiego
„Modlitwa o
deszcz”;
uczniowie mogą
Pomagamy w odbudowie Afganistanu i jego kultury - Scenariusz zajęć dla szkół ponadgimanzjalnych
Polska Akcja Humanitara, Program Edukacji Humanitarnej - www.pah.org.pl
4
wnioski
przedstawiciele ósemek przedstawiają na
forum klasy to czego się dopracowali w
grupach
• zapytaj uczniów, czy reżim talibów był
jedyną przyczyną zniszczenie kultury
afgańskiej
6.
Pomoc
PAH w Afganistanie - rozmowa
10
min.
• rozdaj uczniom informację o działaniach
PAH w Afganistanie
• poproś uczniów, aby uważnie przeczytali
tekst
• porozmawiaj z uczniami o pomocy
udzielanej przez PAH w Afganistanie
• możesz zadać uczniom pytania:
- dlaczego PAH pomaga w
Afganistanie?
- na czym polega pomoc PAH w
Afganistanie?
• poproś uczniów, aby odpowiedzieli na
pytanie: „Co według ciebie PAH chce
osiągnąć poprzez odbudowę i
wyposażenie szkoły w Kabulu?”
• zapisz odpowiedzi uczniów
• pogrupujcie odpowiedzi tematycznie
7. Co ja sam mogę zrobić, aby pomóc
10
Afgańczykom w odbudowie ich
min.
kultury? - dywanik pomysłów
• rozdaj uczniom po 2 lub 3 kolorowe
karteczki
• zadaj uczniom pytanie: „Co ja sam mogę
zrobić aby pomóc Afgańczykom?”
• poproś uczniów, aby na karteczkach
zapisali swoje pomysły (1 karteczka - 1
pomysł)
• każdy uczeń przykleja swoja karteczkę do
szarego papieru
• odczytajcie pomysły całej klasy
5 min. 8. Zakończenie - nasz udział w Akcji
„Złotówka dla dzieci w Afganistanie”
• porozmawiaj z uczniami o ich udziale w tej
akcji
• zapytaj uczniów jak powinien wyglądać ich
udział w akcji „Złotówka dla dzieci z
Afganistanu”
• zastanówcie się, czy możecie zrealizować
jakiś pomysł z poprzedniego ćwiczenia
wykorzystać
informacje z
tekstu
wykorzystanego
w punkcie trzecim
•
"Pomoc Polskiej
Akcji
Humanitarnej w
Afganistanie" tekst załączony
Tekst dla uczniów
znajdziesz w
materiałach
pomocniczych; w
tym punkcie
może być również
przydatne
przesłanie
edukacyjne PAH
(w materiałach
pomocniczych dla
nauczyciela)
kolorowe
karteczki,
flamastry, szary
papier
opis metody
znajdziesz w
materiałach
dodatkowych
Poradź uczniom,
aby skorzystali ze
strony
internetowej akcji
"Złotówka dla
dzieci z
Afganistanie"
Pomagamy w odbudowie Afganistanu i jego kultury - Scenariusz zajęć dla szkół ponadgimanzjalnych
Polska Akcja Humanitara, Program Edukacji Humanitarnej - www.pah.org.pl
5
Materiały pomocnicze:
•
•
•
Podział na grupy
Odlicz 1, 2, 3
Data urodzenia: Uczniowie ustawiają się w szeregu, według daty urodzenia. Nie jest
ważny rok urodzenia; ważny jest dzień i miesiąc. Na początku stoją uczniowie urodzeni w
styczniu, na końcu uczniowie urodzeni w grudniu. Dzielimy uczniów według miesiąca
urodzenia.
Jeśli grupa się nie zna, rozdajemy uczestnikom zajęć kolorowe karteczki. Prosimy, aby
każdy napisał na karteczce swoje imię i przykleił je do ubrania. Uczestników zajęć
dzielimy według kolorów karteczek.
Mapa skojarzeń
Metoda ta służy wizualnemu opracowaniu pojęcia, problemu, zjawiska, sytuacji, zdarzenia, z
wykorzystaniem rysunków, symboli, zwrotów, haseł. Za pomocą tej metody można
definiować pojęcia, rozwiązywać problemy, planować działania.
Przebieg:
Zapisz na tablicy pojęcie, które chcesz zdefiniować.
Podziel klasę na 4 - 5 zespołów. Każdy z zespołów dostaje arkusz szarego papieru.
Poproś uczniów, aby zapisali pojęcie w środku plakatu, mogą zrobić do niego rysunek.
Wyjaśnij na czym polega kreślenie map skojarzeń.
• narysuj szkielet mapy
• na środku napisz słowo „Afganistan”. Na wychodzących promieniście gałęziach
zapisz pojęcia, które kojarzą ci się z „Afganistanem”
• przyjrzyj się każdej z tych gałęzi i zapisanym na niej pojęciom; zapewne nasuną ci się
nowe skojarzenia; zapisuj je i łącz linią z pojęciem, od którego odchodzą
• w ten sposób powstała mapa skojarzeń dla słowa „Afganistan”
5. Określ czas na wykonanie zadania i zaproś uczniów do pracy.
1.
2.
3.
4.
Metoda 415
Trzeba podzielić dużą grupę na małe czteroosobowe grupki, których członkowie będą
siedzieli obok siebie. Każda grupa podejmuje dyskusję nad precyzyjnie sformułowaną
kwestią. Wszystkie grupy dyskutują w tym samym pomieszczeniu, jedynie członkowie
poszczególnych grup kierują do siebie krzesła. Po 15 minutach dyskusji, grupy zdają
skrótową relację z osiągniętego wyniku.
Metoda ta nosi nazwę 415, ponieważ czteroosobowe grupy dyskutują w czasie 15 minut.
Ważne jest, by możliwie wyraźnie sformułować temat, będący przedmiotem dyskusji. Należy
też podkreślić, że uczestnicy dyskusji powinni przebywać w tym samym pomieszczeniu.
Wpływa to na szybszy przebieg rozmowy, a pojawiający się gwar towarzyski eliminuje lęk
przed wyrażaniem swoich opinii.
Dywanik pomysłów
Każdy uczeń dostaje po 2-3 kartki; na jednej kartce zapisują jeden pomysł na rozwiązanie
danej sytuacji lub problemu; potem uczniowie przyczepiają swoje kartki na dużym arkuszu
papieru i odczytują swoje pomysły; każdy uczeń dostaje jeden punkt i stawia go przy
rozwiązaniu problemu, które jest jego zdaniem najlepsze; podliczenie punktów; rozwiązanie
z największą ilością punktów jest najlepsze; krótka dyskusja na temat danego wyboru.
Pomagamy w odbudowie Afganistanu i jego kultury - Scenariusz zajęć dla szkół ponadgimanzjalnych
Polska Akcja Humanitara, Program Edukacji Humanitarnej - www.pah.org.pl
6
Dodatkowe informacje dla nauczyciela:
Przesłanie edukacyjne Polskiej Akcji Humanitarnej
Trzeba pomagać
Każdy człowiek - niezależnie od wieku, zamożności czy innych względów - może i powinien
pomagać
Pomoc nie może odbierać godności
Pomagając trzeba zwrócić uwagę na potrzeby osób, na rzecz których działamy. Pomoc nie
jest pozbyciem się tego, co nie jest nam potrzebne, lecz dzieleniem się tym, czego i my nie
mamy pod dostatkiem
Pomoc nie może uzależniać
Pomoc nie może uzależniać - dlatego warto zastanowić się jak pomagać, by potrzebujący
mogli pomóc sobie sami
Pomoc trzeba dobrze zorganizować
Możesz pomóc - zawsze jednak musisz zbadać potrzeby
Pomagamy w odbudowie Afganistanu i jego kultury - Scenariusz zajęć dla szkół ponadgimanzjalnych
Polska Akcja Humanitara, Program Edukacji Humanitarnej - www.pah.org.pl
7
Podstawowe informacje o Afganistanie
Położony w Azji Środkowej Afganistan jest krajem wyżynno-górskim, bez dostępu do morza;
graniczy z Turkmenistanem, Uzbekistanem, Tadżykistanem, Iranem, Pakistanem i Chinami.
Góry Hindukusz dzielą kraj na część północną i południową i są przedłużeniem najwyższych gór
świata; główną wyżyną jest zachodnia Wyżyna Irańska. Klimat kraju jest bardzo zmienny,
zależnie od wysokości; kontynentalny, upalny latem, a zimą zimny i suchy. Dzięki kultywowanym
od starożytności systemom nawadniania, uprawia się tu zboża i owoce; hodowane jest wiele
gatunków bydła, owce i kozy.
Językami oficjalnymi są, należące do
grupy języków irańskich, pasztu i dari,
język arcydzieł poezji perskiej. Oba te
języki zapisywane są zmodyfikowanym
alfabetem arabskim. Część ludności
mówi językami tureckimi (uzbecki,
turkmeński), ponadto istnieje wiele
mniejszych grup językowych. 99%
ludności Afganistanu to wyznawcy
islamu, głównie sunnickiego
(większościowego nurtu islamu,
opartego na Koranie i tradycji Proroka
Mahometa). Różnorodność
narodowościowa Afganistanu wynika
z dziedzictwa wielkich migracji i
najazdów. Duże grupy stanowią
Pasztunowie, Tadżycy, a także
Uzbecy, Hazarzy i Turkmeni.
Szczególne położenie kraju sprawiło, że krzyżowały się tu wpływy mezopotamskie, indyjskie,
irańskie, greckie, rzymskie, syryjskie, środkowo-azjatyckie, chińskie. Pierwsze miasta
powstawały 4000-2000 lat p.n.e., a najstarsze zapiski wskazują na dziedzictwo historyczne
sięgające X wieku przed naszą erą; dotyczą one założyciela dynastii Aspa rządzącej państwem
Ariana. Z terenów afgańskich pochodził Zaratustra, reformator religii zwanej mazdaizmem,
opartej na otrzymanej od Ahuramazdy świętej księdze. Rozwijały się też państwa Baktria (rejon
Balchu, Mazar-i-Szarif), Ghandara (rejon Kabulu, Dżalalabadu) i inne. W IV w. p.n.e., po okresie
ekspansji perskiej, wkroczył do Afganistanu Aleksander Macedoński, który założył szereg
istniejących do dziś miast, jak: Herat, Farah, Kandahar. Elita poznała i obficie czerpała z
dziedzictwa kultury i filozofii greckiej.
Po śmierci Aleksandra trwało grecko-baktryjskie państwo Baktria ze stolicą w Balch, mieście
starym jak Niniwa i Babilon. Rozszerzyło ono swe granice do Indii; w tym czasie na tereny
afgańskie dotarła nauka Buddy, zmodyfikowana tu (nurt mahajana) i przekazana do Chin i
Japonii. Powstała synkretyczna kultura grecko-indyjska, dla której szczególnie charakterystyczna
jest rzeźba. Od I w. n.e. Budda był przedstawiany we wzorowanych na tradycji grecko-rzymskiej,
bogato zdobionych, drapowanych i przejrzystych tkaninach mających zaakcentować jego
duchowy wymiar; w późniejszym okresie, pod wpływem kultury indyjskiej, Budda przedstawiany
jest wystrojony w bransoletki, naszyjniki, turban, z nagim torsem; orientalizacja sztuki greckorzymskiej to jeden z przykładów synkretycznej roli kultury afgańskiej. Za panowania Kuszanów
(do 226 r. n.e.), twórców potęgi Ghandary, powstała bogata sztuka dworska, architektura
pałacowa i sakralna (stupy, świątynie skalne, klasztory), malarstwo ścienne, gliniane posążki i
monumentalne figury wykuwane w skałach, jak posągi Buddy w Bamjanie (wykute w piaskowcu,
w niszy skalnej, jeden 55, a drugi 38 metrów wysokości). Zabytki z tych czasów znaleziono w
rejonach miast Dżalalabad, Begram (reliefy z kości słoniowej), Kabul (świątynie), Ghazna (stupy
buddyjskie, statuy hinduistyczne).
Pomagamy w odbudowie Afganistanu i jego kultury - Scenariusz zajęć dla szkół ponadgimanzjalnych
Polska Akcja Humanitara, Program Edukacji Humanitarnej - www.pah.org.pl
8
Nowe prądy w sztuce przyniosły podboje arabskie w VII i VIII w. n.e., niosące wiarę islamu i
nowe style artystyczne. W IX w. powstały monumentalne płaskorzeźby przedstawiające dzikie
zwierzęta i wojowników. Całe średniowiecze w imperium rządzonym między innymi przez
Ghaznawidów, tworzyli wybitni poeci i myśliciele perscy (np. Farruchi). W XII w. powstał
przepiękny, o tajemniczych dziejach, wpisany w 2002 r. na listę Światowego Dziedzictwa
UNESCO, minaret w Dżam. W latach 1207-73 żył i tworzył urodzony w Balchu wielki mistyk
suficki (nurt islamu) i założyciel zakonu derwiszów, a przede wszystkim autor arcydzieł poezji,
prozy, kazań - Dżalaludin Rumi.
Za panowania Timurydów, od XIV w., a zwłaszcza pod mecenatem Ibrahima Szach Rucha (XV
w.), nastąpił wielki rozwój sztuki w Heracie, mieście wpisanym na Listę UNESCO, zwanym
"miastem tysiąca ogrodów". W malarstwie miniaturowym, pod wpływem twórców
dalekowschodnich, powstała tak zwana szkoła heracka. Styl timurydzki to także wspaniała
architektura, znana z monumentalnych budowli licowanych glazurowanymi płytkami i fajansową
mozaiką o niebywałej trwałości koloru (granat, turkus, kość słoniowa) i blasku, kopuł o
dyniowatym kształcie, łuków, minaretów pokrytych płytkami i kaligraficznymi ornamentami. W tym
stylu utrzymany był Meczet Wielki i kompleks Musallah (szkoła-medresa, meczet i mauzoleum).
Za Timuridów powstały też arcydzieła rzeźby w kamieniu, na przykład sarkofagi zdobione
motywami roślinnymi i arabeskami. To w Heracie żył i tworzył (1414-92) wielki poeta i myśliciel
Nuraddin Abdurrachman Dżami, twórca dzieł poetyckich, filozoficznych, teologicznych, będących
arcydziełami literatury perskiej. Ostatnie wojny przyniosły zniszczenie 3/4 miejskiej zabudowy
Heratu, ocalały jednak najważniejsze zabytki.
Podział terytoriów afgańskich między Safawidów z Persji i Szabanidów z Turkiestanu pozwolił
urosnąć trzeciej sile skupionej wokół "Lwa" Zahira ud Din Muhammada Babura, który w 1505 r.
zdobył Kabul, Kandahar, przejął władzę od Szabanidów, a w 1525 r. podbił Indie, gdzie założył
dynastię Wielkich Mogołów (umacniających w Indiach wpływy islamu i kultur środkowoazjatyckich; to oni zbudowali mauzoleum Tadż Mahal). W XVII w. Afganowie wzmocnili się na
tyle, że w początku XVIII w. uniezależnili się od Persów, Mongołów i Uzbeków i stworzyli
zjednoczony kraj. Szachem, uznawanym za pierwszego władcę Afganistanu, został (1747)
wybrany przez pasztuńskich wodzów zgromadzonych na Loja Dżirdze (wielkiej naradzie
plemion), Ahmad Szach Durrani. Poszerzył on granice kraju, dołączył Herat i Sistan a także
Kaszmir. Stworzył potęgę Kandaharu, miasta zbudowanego na ruinach starożytnego fortu
Aleksandra Macedońskiego, bogatego w ogrody owocowe i karawanseraje (miejsca odpoczynku
karawan podążających Jedwabnym Szlakiem z Indii i Chin do Persji, Arabii, Europy). Ahmad
Szach przywiózł do kraju uznawany za relikwię płaszcz proroka Mahometa. Syn Ahmada Szacha,
Timur Szach, przeniósł stolicę z Kandaharu do Kabulu, rozbudowując z kolei to miasto. Kabul
ucierpiał niesamowicie w wyniku ostatnich wojen, zniszczono królewskie pałace Dar ul-Aman,
Golchana, kilkusetletnie ogrody Czehelsotun i Babura, starożytne twierdze Tadż Beg i Bala
Hesar, mauzoleum Nadira Szacha, Błękitny Meczet; przetrwał marmurowy grobowiec Babura.
XIX wiek to czas rywalizacji rosyjsko-brytyjskiej o wpływy w Afganistanie i trzech zaciętych
wojen afgańsko-brytyjskich. Wynikiem jednej z nich było ustalenie w 1893 r. tzw. linii Duranda,
granicy, która dzieli tereny pasztuńskie między Afganistan a brytyjskie Indie, a później Pakistan.
Na przełomie wieków stworzono podstawy nowoczesnego systemu edukacji, opieki zdrowotnej,
rozwijała się prasa; na tym gruncie narastał ruch na rzecz pełnego uniezależnienia się kraju.
Dzięki sprzyjającym okolicznościom międzynarodowym związanym z wydarzeniami pierwszej
wojny światowej, w 1919 r. Afganistan ogłosił niepodległość jako monarchia konstytucyjna.
Powolny proces modernizacji i industrializacji przerwano w 1973 r., kiedy monarchia obalona
została przez Daouda Khana, który ogłosił kraj republiką i wprowadził reformy prawa, edukacji i
gospodarki o lewicowym charakterze. Już pięć lat później obalony został przez komunistyczny
przewrót, przeciwko któremu z kolei zbrojnie wystąpili konserwatyści. Na pomoc komunistom
ruszyła armia radziecka. Interwencji tej, niosącej chaos, śmierć, masowe uchodźstwo,
zniszczenie miast i infrastruktury wsi, przeciwstawiły się plemienne ugrupowania opozycyjnych
mudżahedinów. Skala radzieckiego zaangażowania w Afganistanie być może uchroniła Polskę
przed interwencją w 1980 r. i przyczyniła się do upadku ZSRR. Wycofanie się armii radzieckiej
Pomagamy w odbudowie Afganistanu i jego kultury - Scenariusz zajęć dla szkół ponadgimanzjalnych
Polska Akcja Humanitara, Program Edukacji Humanitarnej - www.pah.org.pl
9
w 1989 r. nie przyniosło pokoju. W sprawy kraju nadal mieszały się kraje sąsiednie, szczególnie
Pakistan, skłócając mudżahedinów. Wojna domowa nie wygasła na dobre nawet gdy władzę w
prawie całym kraju przejęli talibowie - ugrupowanie ortodoksyjnych wyznawców islamu,
pragnących stworzyć w Afganistanie państwo rządzone według skrajnie interpretowanych reguł
Koranu.
Przed wojną duże były tradycje kaligrafii artystycznej. Afganistan słynie z rękodzieła (samowary,
kindżały), biżuterii i ręcznie tkanych dywanów (afganów, bucharów), w tradycyjne wzory na
czerwonym tle, a także kilimów. Życie miast afgańskich toczy się przede wszystkim na bazarach,
gdzie można kupić wszelkie towary i posłuchać plotek, oraz herbaciarniach, gdzie prócz herbaty
spożyć można tradycyjny posiłek: baraninę z ryżem, warzywami i jogurtem. Tradycyjnym
sportem jest buzkaszi, gra podczas której konni jeźdźcy walczą o umieszczenie wypchanej skóry
cielęcej w polu przeciwnika. Inne rozrywki uwielbiane przez Afgańczyków, a znane i na
Zachodzie, to: zapasy, piłka nożna, strzelectwo, biegi, a także puszczanie latawców, szachy.
Afgańczycy uwielbiają i trzymają w domach ptaki śpiewające oraz drobne gryzonie; stąd
pochodzą też słynne charty afgańskie.
W relacjach międzyludzkich dominuje przywiązanie do rodziny i pokrewieństwo plemienne, a
także tradycyjne reguły gościnności, honoru. Afgańczycy są ludźmi pragnącymi wolności, a także
pełnymi poczucia godności.
Przez 25 lat wojen zniszczono lub uszkodzono niepomierną ilość wspomnianych wyżej dóbr
kultury, zarówno starożytnej jak i z czasów islamskich, zaś wykopaliska i zbiory muzealne
plądrowali rabusie. Wśród zawieruchy artyści nie mogli tworzyć, podupadło rzemiosło
artystyczne. Talibowie zakazali kobietom, między innymi, kształcić się i pracować; wszystkim
Afgańczykom zakazano słuchać muzyki, tradycyjnie towarzyszącej w codziennym życiu, czy
czynić wizerunki istot żywych. Ten ostatni zakaz oznaczał nie tylko koniec fotografowania się czy
zamknięcie kin i telewizji, ale i niszczenie dzieł sztuki. Szczególnie głośne stało się zniszczenie
zbiorów antycznych figurek, pochodzących ze starożytnego Egiptu, Grecji, Rzymu, Indii, a
znajdujących się w zbiorach muzeum w Kabulu, a także wysadzenie w powietrze unikalnych
posągów Buddy w Bamjan i zniszczenie zabytków buddyjskich i hinduistycznych w ruinach
tysiącletniego miasta Ghazni.
Obalenie talibów przez zachodnią koalicję i mudżahediński Sojusz Północny, kiedy ci nie chcieli
wydać chroniącego się na ich terenie terrorysty Osamy ibn Ladina i ustanowienie nowych
władz, zaakceptowanych przez tzw. Loja Dżirgę, czyli parlament przywódców głównych plemion,
daje Afganistanowi nadzieje na stabilizację i odbudowę. Gospodarka jest jednak zniszczona,
miasta leżą w ruinach, do kraju wracają miliony uchodźców. Pomoc świata jest niezbędna, aby
ludzie ci mogli powrócić do normalnego życia: odbudować domy, urzędy, szpitale i szkoły oraz
tchnąć w nie nowe życie. Szczególnie ważne jest kształcenie młodego pokolenia, które
odpowiedzialne będzie za utrzymanie pokoju i rozwój kraju. Wiele nauczycielek, które kształciły
potajemnie na tajnych kompletach czy profesorów wracających obecnie z emigracji pragnie
pracować z młodzieżą. W szkołach brakuje jednak podstawowych sprzętów i pomocy
naukowych. Szczególnie trudno jest reaktywować nauczanie artystyczne, brak bowiem
zniszczonych przez zawieruchę wojenną i edykty talibów instrumentów muzycznych czy
przyborów malarskich. Świat, w tym i Polacy, którzy w ciężkich czasach także otrzymywali
pomoc, może zatroszczyć się nie tylko o zapewnienie Afgańczykom najprostszych, niezbędnych
do przeżycia środków, ale także pomóc ocalić i rozwijać dziedzictwo kulturowe Afganistanu,
unikalne i cenne dla wszystkich kręgów cywilizacji.
Opracowanie: Karolina Zielińska, PAH
Pomagamy w odbudowie Afganistanu i jego kultury - Scenariusz zajęć dla szkół ponadgimanzjalnych
Polska Akcja Humanitara, Program Edukacji Humanitarnej - www.pah.org.pl
10
Fragment książki Wojciecha Jagielskiego „Modlitwa o deszcz”
Uznając (...), że całe zło sprowadzające nieszczęścia na kraj tkwiło w miejskiej cywilizacji,
talibowie nie zamierzali jednak ani jej naprawiać, ani niszczyć. Nie pomyśleli nawet o tym, by
wyznaczyć jakiś punkt zerowy i od niego zacząć wszystko od nowa. Nie chcieli niczego
wymyślać. Zapatrzeni w Koran wioskowi mułłowie postanowili zawrócić czas od razu o blisko
półtora tysiąca lat, cofnąć się do epoki i wartości, jakie obowiązywały, gdy w Arabii żył i
nauczał Prorok Machomet. Chcieli zbudować w Afganistanie państwo na wzór
muzułmańskiej wspólnoty pierwszych kalifów.
Zadanie wydawało im się dziecinnie proste. Wszystko było
gotowe, każde rozwiązanie, każdy niemal szczegół został
zapisany w świętej księdze islamu, Koranie. Wystarczyło
tylko dostosować rzeczywistość do litery i zlikwidować tę
resztę, o której Koran nie wspominał. (...) Księga była
wszak doskonała i nie podlegała żadnym osądom.
Czas mijał, a talibowie nic nie tracili ze swojego
rewolucyjnego (...) ferworu. Wszystko miało być, jak Pan
Bóg przykazał. A przykazania boże zostały zapisane w
Koranie, który talibowie odczytywali najbardziej dosłownie.
Zakazali tańca, muzyki i instrumentów muzycznych, które
jako grzeszne, nieczyste palili na ulicznych stosach.
Zakazali hazardu i wszystkich innych rozrywek i
przyjemności, bo odciągały wiernych od modlitwy. Zakazali
wesel, zabaw, hucznych uroczystości, a nawet świętowania
Nowego Roku. Zakazali hodowli śpiewających ptaszków,
które wystawiane w klatkach za okna domów napełniały
zaułki hałaśliwym świergotem. (...) Zakazali wiernym
wędrówek po cyberprzestrzeni, prowadzących niechybnie
na manowce.
Za grzeszne, świętokradcze uznali także fotografie, malowidła i rzeźby przedstawiające żywe
istoty. Kazali niezwłocznie zniszczyć dziecinne zabawki - lalki, ołowiane żołnierzyki,
pluszowe misie i pieski, a także wszystkie posążki, obrazy i fotografie przedstawiające żywe
istoty.
W gabinecie Kwadratullacha spędzałem długie godziny, zabijając czas w oczekiwaniu na
umówione gdzieś w pobliżu spotkania (...), ale przede wszystkim wysłuchując, jak minister i
podlegli mu dyrektorzy tłumaczyli niezwykłe, niezrozumiałe dla obcych prawa oraz
konieczność zburzenia liczących półtora tysiąca lat ogromnych skalnych posągów Buddy
wykutych w górach Hazaradżatu.
Fragment książki Wojciecha Jagielskiego pt. "Modlitwa o deszcz" wykorzystany za zgodą
Wydawnictwa W.A.B. Dziękujemy.
Pomagamy w odbudowie Afganistanu i jego kultury - Scenariusz zajęć dla szkół ponadgimanzjalnych
Polska Akcja Humanitara, Program Edukacji Humanitarnej - www.pah.org.pl
11
Pomoc Polskiej Akcji Humanitarnej (PAH) w Afganistanie
Stała misja humanitarna PAH w Afganistanie działa od
czerwca 2002 r. Biuro Misji mieści się w Kabulu i jest w nim
zatrudnionych dwóch pracowników. Zadaniem Misji w Kabulu
jest realizacja projektu, który polega na odbudowie i
wyposażeniu Średniej Szkoły Muzyczno-Plastycznej w Kabulu.
Szkoła znajduje się w najbardziej zniszczonej części Kabulu Dehbori. Budynki zostały zniszczone w 70%, ponieważ
stacjonowały tam oddziały wojska, które ostrzeliwały okoliczne
wzgórza, a ze wzgórz ostrzeliwano szkołę. Wielu nauczycieliartystów musiało wyjechać z Afganistanu.
Pod rządami talibów lekcje muzyki zostały zawieszone, a
nauczyciele otrzymali zakaz wstępu na teren szkoły. Muzyka
była zakazana w całym Afganistanie. Pod ścisłym nadzorem
talibów działała tylko okrojona sekcja artystyczna. Nie było
wolno robić zdjęć, ani malować i rzeźbić. Dziewczynkom nie
wolno było chodzić do szkoły.
Pracownicy PAH w Kabulu
zawieszają tablicę informacyjną
Przed dojściem do władzy talibów dyplom ukończenia tej szkoły otwierał młodym artystom drzwi
do wielu zagranicznych uczelni artystycznych. Jednym z nauczycieli był słynny na cały Afganistan
rzeźbiarz Mohamad Yousof Khan. Inni znani nauczyciele to między innymi Azizudin (wyroby z
ceramiki), Mustafa Khan (kaligrafia), Qadir Khan (wzornictwo). Wielu innych artystów-pedagogów
uczyło uzdolnione artystycznie dzieci śpiewu, muzyki, malowania, rzeźby i lepienia z gliny.
Szkoła powstała w 1352 roku (w 1973 r. według naszego kalendarza) jako muzyczna; potem
rozszerzono ją o dział artystyczny. Wtedy szkoła liczyła sobie około 170 uczniów.
Zaraz po obaleniu rządów talibów setki uzdolnionych
artystycznie dzieci zgłosiło się do egzaminu
kwalifikującego na nowy rok szkolny. Mimo zniszczonych
budynków i braku podstawowych materiałów do
prowadzenia zajęć, zostały uruchomione zajęcia dla 50
dzieci w wieku od 12 do 18 lat, które uczyło 18
nauczycieli. Do szkoły zaczęły chodzić również
dziewczynki, co pod rządami talibów było zabronione.
Dziesiątki innych dzieci nie ma możliwości uczenia się,
gdyż na razie działa tylko mała sekcja artystyczna.
Sekcji muzycznej, z braku instrumentów i nauczycieli,
nie udało się jeszcze uruchomić.
Szkoła w Kabulu odbudowana z pieniędzy
zebranych podczas ubiegłorocznej akcji
Nauczyciele-artyści przebywający na emigracji
zadeklarowali, że wrócą do szkoły na początku nowego roku szkolnego (marzec - październik
2003). Dyrekcja szkoły i PAH liczą, że rozbudowane sekcje muzyczne i artystyczne zaczną
działać od nowego roku szkolnego w odbudowanej przez PAH szkole.
Otwarcie i funkcjonowanie szkoły jest ważne nie tylko dla podniesienia poziomu edukacji, ale dla
odrodzenia kulturalnego życia Afganistanu.
Średnia Szkoła Muzyczno-Plastyczna ma w planie aktywne poszukiwanie uzdolnionych
artystycznie dzieci, zorganizowanie, wspieranie i promowanie zajęć pozalekcyjnych w szkołach
podstawowych (rysunek, rzeźba, glina, malowanie, teatr, taniec). PAH zamierza promować
dokonania i wyroby uczniów Szkoły, jako element narodowej kultury afgańskiej, w Afganistanie
oraz w Polsce.
Pomagamy w odbudowie Afganistanu i jego kultury - Scenariusz zajęć dla szkół ponadgimanzjalnych
Polska Akcja Humanitara, Program Edukacji Humanitarnej - www.pah.org.pl
12