Nietypowe badania mechanoskopijne

Z PRAKTYKI
Nietypowe badania mechanoskopijne
– oznakowania afrykańskich masek rytualnych
Makonde
Wstęp i cel
Ka¿dy ekspert kryminalistyki w swojej karierze zawodowej spotyka siê z nietypowym przypadkiem badañ. Aby sprostaæ zadaniu, czêsto trzeba poszukiwaæ
niestandardowych rozwi¹zañ, a nawet opracowaæ now¹ metodê badawcz¹.
W badaniach mechanoskopijnych nie wykorzystuje
siê wielu przyrz¹dów pomiarowo-badawczych, najczêœciej s¹ to urz¹dzenia powiêkszaj¹ce (lupa, mikroskop
stereoskopowy lub porównawczy), a wynik przeprowadzonych badañ zale¿y od wiedzy i doœwiadczenia eksperta.
Nietypow¹ spraw¹, w której ekspertyzê wykonywa³
autor artyku³u, by³a kradzie¿ dzie³ sztuki afrykañskiej
z Narodowej Galerii w Zimbabwe. Dokona³ jej obywatel
polski.
Dzie³a sztuki nie by³y zabezpieczone w szczególny
sposób, sta³y w sali wystawowej na postumentach. Z³odziej wykorzysta³ chwilê nieuwagi obs³ugi, zapakowa³
przedmioty do torby i wybieg³ z muzeum. Nastêpnie
przekupi³ miejscowego urzêdnika i uciek³ z ³upem
za granicê. Skradzione przedmioty zosta³y wystawione
na aukcji internetowej. Zauwa¿y³ to kolekcjoner, który
powiadomi³ CIA. Spraw¹ na terenie Polski zajê³o siê
Centralne Biuro Œledcze Komendy G³ównej Policji.
Zlecone badania mechanoskopijne mia³y na celu
odczytanie (odtworzenie) oznakowañ indywidualnych
(numerów katalogowych) nastêpuj¹cych przedmiotów:
• dwóch masek poœmiertnych Makonde (ryc. 1),
• szeœciu podg³ówków drewnianych (ryc. 2),
• fetyszu wykonanego w formie figurki (ryc. 3).
Ryc. 1. Maski poœmiertne – Tanzania (Makonde), ok. 1880 roku
Fig. 1. Death masks – Tanzania (Makonde) approx. 1880
Ÿród³o (ryc. 1–10): autor
Obiekty badań
Maski s¹ wielkoœci g³owy ludzkiej. Wykonane zosta³y z drewna i s¹ czêœciowo pomalowane. W œrodku s¹
wydr¹¿one, a œcianka ma gruboœæ ok. 5–10 mm. W³osy na maskach s¹ w³osami ludzkimi powciskanymi
w naciêcia na powierzchni drewna, w niektórych miejscach widoczne s¹ pêkniêcia oraz œlady napraw.
Podg³ówki wykonane zosta³y z drewna, maj¹ kszta³t
postumentów. Ich powierzchniê pokrywa warstwa t³ustego nalotu.
Fetysz w formie figurki przedstawiaj¹cej kobietê wykonano z drewna. Do figurki przymocowano za pomo-
58
Ryc. 2. Podg³ówki poœmiertne
Fig. 2. Death bolster
PROBLEMY KRYMINALISTYKI 264 (kwiecieñ–czerwiec) 2009
Z PRAKTYKI
Ryc. 3. Widok figurki fetyszystycznej
Fig. 3. View of fetish statue
c¹ sznurka z nawleczonymi koralikami fragmenty materia³u, koœci i piór.
Dla eksperta mechanoskopii typowym badaniem
jest odczytanie usuniêtych oznakowañ oraz ich ocena.
Przewa¿nie badane s¹ oznakowania pojazdów naniesione na pod³o¿ach metalowych (blacha stalowa lub
aluminiowa, ¿eliwo), w tym przypadku pod³o¿em by³o
drewno, które w mechanoskopii jest badane najczêœciej „na ca³oœæ” (w przypadkach kradzie¿y drewna).
Badania nietypowe wymagaj¹ zaanga¿owania
i przede wszystkim czasu oraz doœwiadczenia eksperta. W trakcie badañ nale¿a³o dodatkowo uwzglêdniæ
wartoœæ kulturow¹ i finansow¹ dostarczonych przedmiotów. Mo¿na by³o przeprowadziæ tylko badania nieniszcz¹ce. Wykluczone by³o wycinanie fragmentów
przedmiotów, co niekiedy praktykuje siê przy badaniach mikroskopowych.
Etapy badań
Faza pierwsza:
• zapoznanie siê z postanowieniem, pytaniami, ocena mo¿liwoœci badawczych,
• oglêdziny nades³anego materia³u, szczególnie
pod k¹tem poszukiwania usuniêtych oznakowañ
(zatarcia, wg³êbienia powierzchni, przebarwienia
lakieru, œladów zamalowywania),
• poszukiwanie informacji odnoœnie do badanych
przedmiotów i sposobów ich oznakowywania. Korzystano tutaj z pomocy muzeów oraz informacji
zawartych w Internecie,
• okreœlenie sposobu badañ, wybór metody badañ,
zebranie potrzebnego sprzêtu i odczynników.
Faza druga:
• Badania oznakowañ zabezpieczonych przedmiotów.
Badania rozpoczêto od wytypowania miejsc, w których mog³y znajdowaæ siê usuniête oznakowania. Na
niektórych przedmiotach oznakowania zamalowano,
zatarto, gdzieniegdzie zosta³y ich fragmenty. Prowa-
PROBLEMY KRYMINALISTYKI 264 (kwiecieñ–czerwiec) 2009
dzono obserwacjê g³ównie za pomoc¹ przyrz¹dów powiêkszaj¹cych, tj. lupy oraz mikroskopu stereoskopowego. U¿ycie tego ostatniego by³o nie³atwe z uwagi
na trudny dostêp do oznakowañ. Wykonano tak¿e fotografie badanych oznakowañ w ró¿nych powiêkszeniach.
Oznakowania jednej z masek zosta³y zatarte i zamalowane (bejc¹ lub gencjan¹) (ryc. 4), aby sta³y siê nieczytelne. Badanie tych oznaczeñ za pomoc¹ mikroskopu nie da³o zadowalaj¹cych rezultatów.
Ryc. 4. Oznakowania maski czêœciowo zatarte i zamalowane bejc¹ lub
gencjan¹
Fig. 4. Signs on the mask partly removed and painted with wood stain or
gentian
Ze wzglêdu na sposób wykonania oznakowañ zastosowanie œrodków chemicznych mog³o spowodowaæ
trwa³e ich usuniêcie. Ustalono, ¿e naniesiono je za pomoc¹ œrodka pisz¹cego – d³ugopisu lub flamastra, pisaka z farb¹ czy te¿ o³ówka. Kszta³t znaków jest charakterystyczny dla pisma rêcznego, co dodatkowo
utrudnia³o odczytanie oznakowañ.
Na tym etapie badañ podjêto decyzjê o zastosowaniu œwiat³a o ró¿nej d³ugoœci fali. Wykorzystano oœwietlacz kryminalistyczny Multicolor 10Xe. Eksperymentowano z ró¿nymi d³ugoœciami fali, najlepsze efekty da³o
œwiat³o czerwone skierowane ukoœnie na obserwowane oznaczenie, natomiast zastosowanie œwiat³a UV nie
przynios³o ¿adnego rezultatu, a wrêcz zmniejszy³o czytelnoœæ oznakowania. Badania w œwietle UV nale¿y
jednak przeprowadzaæ z uwagi na to, i¿ przedmioty mog¹ mieæ dodatkowe oznakowania widoczne przy tej
d³ugoœci fali. Dobre efekty da³a tak¿e fotografia czarno-bia³a (ryc. 5–7).
Jeden z podg³ówków mia³ na podstawie napisy naniesione najprawdopodobniej o³ówkiem, które by³y bardzo s³abo widoczne. Oœwietlenie skoœne pozwoli³o
skontrastowaæ zapis (ryc. 6). Tego typu oznaczenia mog¹ byæ tak¿e przydatne przy identyfikacji przedmiotów.
W przypadku trudnoœci z odczytaniem oznakowañ
metodami nieniszcz¹cymi nale¿y zastosowaæ metody
niszcz¹ce, mog¹ce uszkodziæ powierzchniê lub zatrzeæ
59
Z PRAKTYKI
Ryc. 5. Oznaczenia jednej z masek. Fotografia czarno-bia³a oraz w œwietle czerwonym o d³ugoœci fali 630 nm (Multicolor 10Xe)
Fig. 5. Signs on one of the masks. Black and white photography and in
red light of 630 nm wavelength (Multicolor 10Xe)
Ryc. 8. Fragmentaryczne œlady usuniêtego oznakowania maski ujawnione za pomoc¹ wody
Fig. 8. Fragments of removed signs on the mask visualised with water
Ryc. 6. Podstawa podg³ówka. Fotografia czarno-bia³a oraz w œwiatle
czerwone o d³ugoœci fali 630 nm (Multicolor 10Xe)
Fig. 6. Base of bolster. Black and white photography and in red light of
630 nm wavelength (Multicolor 10Xe)
naniesionego napisu, a powoli usuwa³ pow³okê bejcy i
lakieru. Metanol bardzo dobrze kontrastowa³ zapis, najlepsze wyniki przynios³o przemywanie metanolem
i szybka obserwacja, gdy¿ zapis stawa³ siê wyraŸniejszy i mo¿na go by³o badaæ do momentu odparowania
metanolu (ryc. 9). Jest to proces powtarzalny i mo¿na
go przeprowadziæ kilkakrotnie. Wykonanie fotografii
jest utrudnione ze wzglêdu na szybkie odparowywanie
metanolu.
Ryc. 9. Oznakowanie katalogowe zamalowane i ujawnione za pomoc¹
metanolu
Fig. 9. Catalogue identification markings painted and revealed with
methanol
Na fetyszu nie ujawniono numerów katalogowych,
ustalono jedynie, ¿e do jego g³owy przyklejona jest moneta z napisem „Zambia” (ryc. 10), co mo¿e byæ przyRyc. 7. Podstawa podg³ówka – oznaczenie katalogowe. Fotografia czarno-bia³a oraz w œwiate czerwonym o d³ugoœci fali 630 nm (Multicolor 10Xe)
Fig. 7. Base of bolster – catalogue identification markings. Black and
white photography and in red light of 630 nm
znajduj¹ce siê tam oznakowanie. I takich zdecydowano
siê u¿yæ. Dokonano szeregu prób zacierania, a nastêpnie ujawniania oznakowañ naniesionych za pomoc¹
o³ówka, d³ugopisu itp. na ró¿nych pod³o¿ach drewnianych. Efekty da³o zastosowanie wody (pary wodnej).
Woda bywa pomocna przy kontrastowaniu usuniêtych
oznakowañ i niekiedy daje dobre wyniki (ryc. 8).
W przypadku zastosowania rozpuszczalników nale¿y liczyæ siê z zatarciem – rozpuszczeniem ujawnianego zapisu. Doœwiadczalnie sprawdzono dzia³anie ró¿nych substancji m.in. metanolu, chloroformu, eteru,
acetonu. Najlepsze efekty da³ metanol, nie rozpuœci³ on
60
Ryc. 10. Moneta przyklejona do figurki
Fig. 10. Coins glued to a statue
PROBLEMY KRYMINALISTYKI 264 (kwiecieñ–czerwiec) 2009
Z PRAKTYKI
datne przy okreœlaniu jego pochodzenia. Fetysz s³u¿y³
do czarów i rzucania kl¹tw.
Faza trzecia:
• analiza uzyskanych wyników,
• okreœlenie treœci odczytanych oznakowañ,
• wyszczególnienie innych cech charakterystycznych badanych przedmiotów, umo¿liwiaj¹cych
identyfikacjê i okreœlenie ich pochodzenia,
• sformu³owanie wniosków koñcowych.
Ten etap by³ doœæ trudny z uwagi na specyfikê badanego materia³u i nietypowoœæ opinii. W takich przypadkach nale¿y staraæ siê formu³owaæ wnioski kategoryczne, co u³atwia dalsze postêpowanie w sprawie.
Podsumowanie
Badaj¹c dzie³a sztuki, przedmioty kultu, zabytki, nale¿y zwróciæ szczególn¹ uwagê na nastêpuj¹ce problemy:
• najczêœciej ma siê do czynienia z przedmiotami
unikatowymi, przewa¿nie starymi i wykonanymi
z ró¿nych materia³ów, których nie wolno uszkodziæ,
co ogranicza rodzaj stosowanych metod najczêœciej do badañ nieniszcz¹cych,
• nie nale¿y baæ siê eksperymentowania i wykorzystywaæ ca³¹ gamê dostêpnych metod, a niekiedy
opracowywaæ nowe,
• odczytuj¹c usuniête oznakowania, najczêœciej nie
mo¿na uzyskaæ informacji o ich pierwotnej treœci.
Ka¿de muzeum kieruje siê swoimi zasadami znakowania dzie³ sztuki, ale bardzo czêsto w treœci
oznakowania znajduje siê rok jego wykonania (pozyskania przedmiotu przez muzeum). Przewa¿nie
oznakowania stanowi¹ numery katalogowe, inwentarzowe,
• sposób nanoszenia oznakowania mo¿e byæ przeró¿ny, najczêœciej s¹ to zapisy odrêczne. Stosuje
siê przewa¿nie o³ówki, mazaki, d³ugopisy, farbê itp.
Niekiedy s¹ to oznaczenia wykonane w postaci naklejek zawieraj¹cych np. numery katalogowe, kody
paskowe itp.
• oznaczenia nanoszone s¹ w miejscach nieeksponowanych, czêsto jest to podstawa przedmiotu, tylna strona obrazu itp.
• nale¿y obejrzeæ badany przedmiot w œwietle UV
– mog¹ siê na nim znajdowaæ dodatkowe, ukryte
oznakowania,
• badania tego typu s¹ badaniami czasoch³onnymi
i wymagaj¹cymi zaanga¿owania nie tylko jednego
eksperta, ale niekiedy wspó³pracy kilku pracowni
laboratorium. Wykonywana jest wtedy opinia kompleksowa, czêsto wykraczaj¹ca poza zlecony pierwotnie zakres badañ.
Micha³ Skorupka
Streszczenie
Badania mechanoskopijne dzie³ sztuki, kultu niekiedy maj¹
na celu odtworzenie oraz ocenê autentycznoœci oznakowañ identyfikacyjnych (katalogowych) zabezpieczonych przedmiotów.
Wymaga to opracowywania nowych metod badawczych oraz
eksperymentowania. W przypadku badañ poœmiertnych afrykañskich masek Makonde ujawniono i odtworzono treœæ oznakowañ naniesionych rêcznie za pomoc¹ œrodków pisz¹cych (o³ówek, farba itp.) na powierzchniach drewnianych, które zosta³y
zamalowywane m.in. gencjan¹, farb¹ oraz czêœciowo zeszlifowane. Stosowane by³y metody nieniszcz¹ce, tj. badania mikroskopowe, oœwietlanie ró¿nymi kolorami œwiat³a, oraz metody niszcz¹ce – stopniowe usuwanie warstw materia³u, kontrastowanie
zapisu ró¿nymi substancjami chemicznymi, m.in. metanolem.
S³owa kluczowe: maski Makonde, badania usuniêtych
oznakowañ, badania dzie³ sztuki, przedmioty kultu, wnioski kategoryczne, metody ujawniania
Summary
Toolmark examinations of works of art or cult items are specifically aimed at reconstruction and determination of authenticity of identification (catalogue) designation of secured objects.
This requires elaboration of new examination methods and experimentation which has been described in the article. In case of
postmortem examination of African Makonde masks, the contents of manually imposed designations was detected and reconstructed. Signs had been made with pencil, paint and other covering agents on wooden parts, which were subsequently painted
with gentian, paint and partially polished. Non-destructive methods were used, i.e. microscopic examinations, illumination
with different colours of light as well as destructive ones, i.e. gradual removal of layers and contrasting the writing with various
chemicals such as methanol.
Keywords: Makonde masks, examination of removed designations, examination of works of art, cult objects, categorical
conclusions, methods of detection.
Biblioteka Naukowa CLK KGP e-mail: [email protected]
PROBLEMY KRYMINALISTYKI 264 (kwiecieñ–czerwiec) 2009
61