cz. I

Z PRAKTYKI
Rozdzielanie posklejanych taœm samoprzylepnych
z zastosowaniem roztworu gdañskiego – cz. I
W listopadzie 2003 r. autor przebywa³ w Landeskriminalamt (odpowiednik naszych laboratoriów kryminalistycznych)
w
Schwerinie
w Niemczech. W tamtejszym laboratorium do odklejania taœm samoprzylepnych od pod³o¿y papierowych stosuje siê roztwór stanowi¹cy
mieszaninê cykloheksanu i izopropanolu. Z uwagi na fakt, ¿e niemieckie laboratorium nie dysponowa³o
wtedy tym roztworem, nie by³o mo¿liwoœci poznania jego dzia³ania. Po
powrocie do kraju autor podj¹³ próbê
uzyskania takiego roztworu. W tym
celu miesza³ oba sk³adniki w ró¿nych proporcjach. Po po³¹czeniu ich
w stosunku 1:25 (4 ml cykloheksanu: 100 ml izopropanolu) uzyska³
optymalne efekty odklejania taœm
samoprzylepnych od pod³o¿y papierowych. Roztwór wykonany wed³ug
powy¿szej receptury pos³u¿y³ do
prowadzenia dalszych badañ.
Wszyscy chyba eksperci daktyloskopii pracuj¹cy na co dzieñ przy wizualizacji œladów linii papilarnych
obserwuj¹ zwiêkszony nap³yw
spraw, w których u¿yto taœm samoprzylepnych (posklejanych ze sob¹
lub przyklejonych na ró¿ne pod³o¿a,
g³ównie papierowe, np. kartony czy
gazety). Jest to zwi¹zane z tym, ¿e
przestêpcy chêtnie pos³uguj¹ siê nimi przy pope³nianiu najpowa¿niejszych przestêpstw (zabójstwa, porwania, napady itp.). Jak wiadomo
z praktyki, przestêpcy bardzo czêsto
pozostawiaj¹ odwzorowania swoich
linii papilarnych na stronach adhezyjnych taœm i pod³o¿ach papierowych, na których zosta³y naklejone.
W³aœciwe oddzielenie taœm pozwoli
w dalszej kolejnoœci na uwidocznienie œladów linii papilarnych zarówno
na stronie klej¹cej taœmy, jak i na
34
pod³o¿u papierowym, a w efekcie
doprowadzi do identyfikacji sprawcy
przestêpstwa.
Po przeprowadzeniu badañ autor
przeczyta³ artyku³ w „Problemach
Kryminalistyki” nr 246 z 2004 r.
w t³um. Anny Henschke pt. „Usuwanie taœmy przylepnej: roztwór turecki”, z którego treœci wynika³o, ¿e œrodek stosowany w Niemczech to roztwór turecki.
W zwi¹zku z tym, ¿e proporcje
roztworu tureckiego (1:2) ró¿ni¹ siê
od zastosowanych przez autora
(1:25), dla celów badawczych uzyskany œrodek nazwano roztworem
gdañskim.
Rozklejanie zwojów taœm samoprzylepnych lub odklejanie ich od
pod³o¿y papierowych sprawia niema³o problemów lub bywa niekiedy
praktycznie niemo¿liwe. W celu wykonania powy¿szych czynnoœci niezbêdny jest ciek³y azot, którym nie
wszystkie laboratoria dysponuj¹.
Wprowadzenie do codziennej praktyki roztworu gdañskiego w bardzo du¿ym stopniu mo¿e rozwi¹zaæ ten niebagatelny problem.
Przeprowadzenie badañ nad zastosowaniem roztworu i przedstawienie rezultatów jego u¿ycia pozwoli na
rozpowszechnienie tego niedrogiego
i prostego w przygotowaniu i u¿ytkowaniu œrodka. Koszt przygotowania
100 ml gotowego roztworu to ok. 1 z³.
1000 ml cykloheksanu kosztuje ok.
32 z³, a izopropanolu – ok. 9 z³.
Obecnie do rozdzielania sklejonych taœm samoprzylepnych stosuje
siê metodê oziêbiania. W atmosferze
ciek³ego azotu (–196oC) warstwa
kleju, znajduj¹ca siê na taœmach, traci swoj¹ lepkoœæ, dziêki czemu pod³o¿a daj¹ siê od siebie oddzieliæ. Metoda ta nie jest doskona³a, gdy¿ zda-
rzaj¹ siê taœmy o ma³ej wytrzyma³oœci mechanicznej lub silnych w³aœciwoœciach adhezyjnych warstwy klej¹cej, co mo¿e prowadziæ do rozrywania taœm, a tak¿e odrywania warstwy
kleju od taœmy macierzystej. Oziêbienie nie daje oczekiwanych efektów
przy odklejaniu taœm od pod³o¿y papierowych.
W razie braku mo¿liwoœci zastosowania ciek³ego azotu w laboratoriach
oziêbienie prowadzi siê w zamra¿alnikach lodówki. Efekt oziêbienia jest
wtedy jednak krótkotrwa³y i wykonanie czynnoœci oddzielenia nie przynosi zadowalaj¹cych rezultatów.
Znana jest te¿ metoda ogrzewania
promiennikiem podczerwieni, lecz nie
jest rozpowszechniona ze wzglêdu
na s³abe rezultaty.
Roztwór gdañski
– co to jest?
Stosowanie roztworu gdañskiego
jako rozpuszczalnika u³atwiaj¹cego
rozklejanie taœm lub oddzielanie ich
od pod³o¿y jest zupe³nie now¹ metod¹, niestosowan¹ dotychczas w naszych laboratoriach.
Roztwór gdañski sk³ada siê z cykloheksanu (nale¿¹cego do grupy
nasyconych wêglowodorów pierœcieniowych – C6H12, ryc. 1) i izopropanolu (z grupy alkoholi –
C 3H 7OH, ryc. 2) wymieszanych
w stosunku 1:25 (1 czêœæ cykloheksanu i 25 czêœci izopropanolu, np.
4 ml i 100 ml). By uzyskaæ roztwór
roboczy, nale¿y do zlewki wlaæ odpowiednie proporcje rozpuszczalników sk³adowych i wymieszaæ na
mieszadle elektrycznym w celu ujednorodnienia mieszaniny. W ten prosty sposób uzyskujemy gotowy ju¿
do u¿ycia roztwór.
PROBLEMY KRYMINALISTYKI 251/06
Z PRAKTYKI
Po ca³kowitym wyschniêciu powierzchni taœm nale¿y przyst¹piæ do
ujawniania œladów linii papilarnych
znanymi metodami.
Stosowane metody
ujawniania œladów linii papilarnych
na adhezyjnych stronach
taœm samoprzylepnych
W codziennej praktyce do ujawniania œladów linii papilarnych na adhezyjnych stronach taœm samoprzylepnych stosuje siê w g³ównej mierze
ni¿ej wymienione metody:
Fiolet krystaliczny (gencjana) –
barwi œlady linii papilarnych pozostawione na pod³o¿ach pokrytych warstw¹ klejow¹. Mo¿e byæ stosowana
bezpoœrednio lub po utrwaleniu metod¹ cyjanoakrylow¹. Metoda jest
u¿ywana równie¿ do kontrastowania
œladów pozostawionych substancj¹
t³ust¹ lub na powierzchniach zat³uszczonych. Najczêœciej tê metodê stosuje siê przez zanurzenie obiektu badañ w roztworze, po czym obserwuje
siê pojawianie œladów. Nadmiar
barwnika nale¿y sp³ukaæ pod bie¿¹c¹
wod¹.
Sticky-Side Powder – œrodek
Ryc. 1. Cykloheksan
Ryc. 2. Izopropanol
Fig. 1. Cyclohexane
Fig. 2. Isopropanol
w postaci proszku (mieszanka g³ównie tlenku ¿elaza i p³atków aluminioPostêpowanie
nie dopuœciæ do rozerwania taœmy wych) koloru grafitowego wynalezioz roztworem
(ryc. 3, 4). Z oddzielonymi taœmami ny w latach 90. w Japonii, który za
nale¿y postêpowaæ bardzo ostro¿nie, pomoc¹ Photo-Flo i wody rozrabia
Roztwór gdañski nakrapla siê na poniewa¿ po odparowaniu roztworu siê do uzyskania zawiesiny, nanoszomiejsca sklejonych powierzchni i na- taœmy nadal wykazuj¹ w³aœciwoœci nej miêkkim pêdzelkiem na klej¹c¹
stêpnie delikatnie siê je odkleja, aby klej¹ce.
stronê taœmy. Nadmiar barwnika nale¿y sp³ukaæ pod
bie¿¹c¹
wod¹
i obserwowaæ pojawianie siê œladów.
Wet-Powder
– gotowa do u¿ytku
zawiesina
w kolorach bia³ym
lub czarnym, dobierana w zale¿noœci od barwy
pod³o¿a.
Ryc. 4. Rozdzielanie posklejanej taœmy
Ryc. 3. Rozdzielanie posklejanej taœmy – nakraplanie
Fig. 3. Tape separation – application of drops
PROBLEMY KRYMINALISTYKI 251/06
Fig. 4. Tape separation
35
Z PRAKTYKI
Rodzaje zastosowanych taœm
Do badañ zosta³o wykorzystanych
dziewiêæ rodzajów taœm samoprzylepnych najczêœciej stosowanych,
spotykanych i ogólnie dostêpnych
w sklepach wielobran¿owych:
niebieska, producent nieznany,
szer. 50 mm;
przezroczysta szeroka zwyk³a,
producent nieznany, szer. 47
mm;
papierowa malarska, producent
nieznany, szer. 50 mm;
czarna Duck – warstwa klej¹ca
w kolorze bia³ym, producent
nieznany, szer. 50 mm;
srebrna NASCAR firmy 3M,
szer. 48 mm;
szara pakowa, producent nieznany, szer. 47 mm;
srebrna aluminiowa, metalizowana firmy 3M, szer. 25 mm;
przezroczysta w¹ska, zwyk³a
firmy 3M, szer. 18 mm;
Magic Tape firmy 3M, szer. 19
mm.
no œlady linii papilarnych poprzez kilkakrotne przy³o¿enie ca³ych opuszek
ró¿nych palców. Nastêpnie kawa³ki
taœm sklejono w przypadkowy sposób w tzw. kulki (ryc. 5).
Po up³ywie czterech dni rozklejono kulki z zastosowaniem roztworu
gdañskiego, nakraplaj¹c go w miejsca sklejenia taœm i delikatnie oddzielaj¹c je od siebie (ryc. 3 i 4).
Po rozdzieleniu na strony adhezyjne taœm podzia³ano œrodkiem Wet-Powder Black (Lightning Powder
Inc., USA, dystrybutor SC Stanimex –
ryc. 6), co ujawni³o œlady linii papilarnych. Taœmy po rozdzieleniu nadal
Ryc. 5. Taœmy posklejane w tzw. kulki
Fig. 5. Glued-in tape fragments
36
Wyniki badañ
Na ryc. 7 przedstawiono trzy rodzaje taœm (przezroczyst¹ w¹sk¹,
Magic Tape i przezroczyst¹ szerok¹),
na których po rozklejeniu ujawniono
Ryc. 7. Trzy rodzaje taœm: przezroczysta w¹ska
i szeroka, Magic Tape
Fig. 7. Three types of tape: transparent narrow
and wide, Magic Tape
Rozklejanie taœm
Pierwszy etap badañ zosta³ poœwiêcony rozklejaniu posklejanych
taœm. W tym celu z ka¿dego rodzaju
taœmy odciêto paski o d³. ok. 25 cm,
na stronach adhezyjnych taœm w losowo wybranych miejscach naniesio-
skontrastowania i poprawy czytelnoœci œladów.
Ryc. 6. Gotowa zawiesina œrodka Wet-Powder
Black
Fig. 6. Ready to use Wet Powder Black
suspension
wykazywa³y du¿e w³aœciwoœci klej¹ce, wiêc – by
zapobiec ich ponownemu
sklejeniu – umieszczono je
pomiêdzy os³onk¹ a stron¹
¿elow¹ przezroczystej folii
daktyloskopijnej w ten sposób, ¿e na stronê klej¹c¹
taœm z ujawnionymi œladami linii papilarnych na³o¿ono os³onkê folii. Dodatkowo pod przezroczystymi
taœmami miêdzy warstw¹
¿elow¹ folii a stron¹ nieklej¹c¹ taœmy umieszczono
bia³e kartki papieru dla
dobrze widoczne i czytelne œlady linii
papilarnych przedstawione kolejno
na ryc. 8, 9 i 10. Rozklejanie tych
taœm nie sprawi³o wiêkszych problemów. Jedynie taœma Magic Tape uleg³a rozerwaniu, co nie mia³o wp³ywu
Ryc. 8. Œlad linii papilarnych ujawniony na taœmie
przezroczystej w¹skiej
Fig. 8. Latent fingermark developed on narrow
transparent tape
PROBLEMY KRYMINALISTYKI 251/06
Z PRAKTYKI
Ryc. 9. Œlad linii papilarnych ujawniony na taœmie przezroczystej szerokiej
Fig. 9. Latent fingerprint developed on
wide transparent tape
Ryc. 10. Œlad linii papilarnych ujawniony
na taœmie Magic Tape
Fig. 10. Latent fingermark developed on
Magic Tape
Ryc. 16. Œlad linii papilarnych ujawniony na taœmie czarnej Duck
Fig. 16. Latent figermark developed on Black
Duck tape
na ujawnienie czytelnego œladu (ryc.
10). Nale¿y podkreœliæ, ¿e po wyschniêciu taœmy te nadal wykazywa³y
w³aœciwoœci klej¹ce. Wykorzystano
to do skontrastowania œladów poprzez naklejenie ich na bia³e arkusze
papieru.
Na ryc. 11 przedstawiono trzy rodzaje taœm (srebrn¹ aluminiow¹ metalizowan¹, czarn¹ Duck i papierow¹
malarsk¹), na których po rozklejeniu
Ryc. 11. Trzy rodzaje taœm: srebrna aluminiowa
metalizowana, czarna Duck i papierowa malarska
Fig. 11. Three types of tapes: silver, metallic
aluminium, Black Duck and paper
PROBLEMY KRYMINALISTYKI 251/06
Ryc. 12. Œlad linii papilarnych ujawniony na taœmie
papierowej malarskiej
Fig. 12. Latent fingermark
developed on paper tape
Ryc. 13. Œlad linii papilarnych
ujawniony na taœmie papierowej malarskiej
Fig. 13. Latent fingermark
developed on paper tape
Ryc. 14. Œlad linii papilarnych ujawniony na taœmie
papierowej malarskiej
Fig. 14. Latent fingermark
developed on paper tape
Ryc. 15. Œlad linii papilarnych
ujawniony na taœmie czarnej
Duck
Fig. 15. Latent fingermark
developed on Black Duck
tape
ujawniono dobrze widoczne
i czytelne œlady linii papilarnych (ryc. 12, 13, 14 – malarska, ryc. 15 i 16 – czarna
Duck). Rozklejanie tych
taœm nie nastrêcza³o wiêkszych problemów. Jedynie
taœma papierowa malarska
uleg³a rozerwaniu. Na taœmie srebrnej aluminiowej
tak¿e ujawni³ siê œlad linii
papilarnych, niestety widoczny tylko w w¹skim zakresie œwiat³a ukoœnego, co
uniemo¿liwi³o jego dokumentacjê fotograficzn¹. Nale¿y podkreœliæ, i¿ po wyschniêciu taœmy te tak¿e
wykazywa³y w³aœciwoœci
klej¹ce i w zwi¹zku z powy¿szym zabezpieczono je
poprzez umieszczenie tych
taœm pomiêdzy os³onk¹
a stron¹ ¿elow¹ przezroczystej folii daktyloskopijnej, w ten sposób, ¿e na
stronê klej¹c¹ taœm z ujawnionymi œladami linii papilarnych na³o¿ono os³onkê,
a stronê ¿elow¹ umieszczono od warstwy nieklej¹cej taœmy.
Na ryc. 17 przedstawiono kolejne trzy rodzaje taœm
(niebiesk¹, srebrn¹ NASCAR, szar¹ pakow¹). Na-
37
Z PRAKTYKI
maga zastosowania papilarnych na³o¿yæ os³onkê folii. Dospecjalistycznych tech- datkowo pod przezroczystymi taœmanologii i sprzêtu, przez mi miêdzy warstw¹ ¿elow¹ folii
co mo¿e byæ z powo- a stron¹ nieklej¹c¹ taœmy umieœciæ
dzeniem
stosowany bia³e kartki papieru dla skontrastowaw ka¿dej pracowni wi- nia i poprawy czytelnoœci œladów.
zualizacji œladów linii
Wet-Powder dzia³a na tyle skupapilarnych, znajduj¹- tecznie, na ile nie zosta³y uszkodzocej siê przy laborato- ne podczas rozdzielania taœm œlady
riach kryminalistycz- linii papilarnych, to znaczy, ¿e je¿eli
nych.
œlady linii papilarnych nie zostan¹
Opisana
metoda uszkodzone mechanicznie, to za pojest ma³o pracoch³onna moc¹ Wet-Powder œlady te zostan¹
Ryc. 17. Trzy rodzaje taœm: niebieska, srebrna NASCAR, szara pai przynosi du¿e efekty ujawnione.
kowa
zarówno przy taœmach,
Fig. 17. Three types of tape: blue, NASCAR silver and packaging
które by³y sklejone
Tomasz Farysej
grey
zdj.: autor
przez krótki czas (cztele¿y stwierdziæ, ¿e wymienione trzy ry dni), jak i taœmach przyklejonych
taœmy rozkleja³y siê najtrudniej spo- do pod³o¿a papierowego przez d³u¿œród badanych dziewiêciu rodzajów szy okres (szeœæ tygodni). Nale¿y te¿ BIBLIOGRAFIA
taœm.
wskazaæ na wysok¹ skutecznoœæ roz1. Amerkamp U. (oprac. A. HenschNa srebrnej taœmie NASCAR uwi- tworu i w wiêkszoœci bardzo dobr¹ jadoczni³ siê œlad, który by³ wyraŸny koœæ ujawnianych nastêpnie œladów ke): Usuwanie taœmy przylepnej: roztwór
i czytelny, jednak z up³ywem czasu linii papilarnych, co w konsekwencji turecki, „Problemy Kryminalistyki”, nr 246,
woda, która pozosta³a na taœmie po powinno zdobyæ szybkie uznanie 2004.
2. Grzegorzewska E., Filbrandt B.:
sp³ukaniu Wet-Powder, rozmy³a œlad ekspertów daktyloskopii.
jeszcze przed jego fotograficznym
Po rozklejeniu taœm (i ujawnieniu Wizualizacja œladów linii papilarnych meutrwaleniem. Taœma ta najtrudniej œladów linii papilarnych) w celu zapo- tod¹ RTX, „Problemy Kryminalistyki”, nr
siê rozdziela³a, a miejscami rozdzie- bie¿enia ich ponownemu sklejeniu 246, 2004.
3. Moszczyñski J.: Daktyloskopia,
lenie sklejonych ze sob¹ powierzch- nale¿y wszystkie rodzaje taœm umieni by³o praktycznie niemo¿liwe. War- œciæ pomiêdzy os³onk¹ a stron¹ ¿elo- Wyd. CLK KGP, Warszawa 1997.
4. Skorny Z.: Prace magisterskie
stwa klej¹ca na szarej taœmie pako- w¹ przezroczystej folii daktyloskopijwej uleg³a czêœciowemu rozpusz- nej, w ten sposób, ¿e na stronê klej¹- z psychologii i pedagogiki, Warszawa
czeniu, co poci¹gnê³o za sob¹ utratê c¹ taœm z ujawnionymi œladami linii 1984.
istotnych fragmentów œladów linii papilarnych uniemo¿liwiaj¹cych ich dalsz¹ identyfikacjê. Na niebieskiej taœmie natomiast ujawniono tylko fragmenty œladów linii papilarnych (zoSPROSTOWANIE
sta³y uszkodzone podczas procesu
rozklejania), które uznano za nienaInformujemy, że w „PK” nr 248/05, s. 5–13 w artykule
daj¹ce siê do dalszych badañ identypt.„Zastosowanie analizy mitochondrialnego DNA w badaniach
fikacyjnych z uwagi na ma³¹ wyrazikryminalistycznych – perspektywy” zamieszczono ryciny 2A,
stoœæ, czytelnoœæ i wynikaj¹c¹ st¹d
B i C, które są autorstwa dr. Tomasza Grzybowskiego z
w¹tpliwoœæ zarówno co do budowy
Zakładu Genetyki Molekularnej i Sądowej Katedry Medycyny
cech charakterystycznych, jak i ich
umiejscowienia.
Sądowej UMK w Toruniu, Collegium Medicum im. L. Rydygiera
Wnioski koñcowe
Omawiany roztwór jest prosty
w przygotowaniu i, co wa¿ne, niedrogi (100 ml to koszt ok. 1 z³), nie wy-
38
w Bydgoszczy, i że zostały one wykorzystane bez jego zgody.
Przepraszamy za zaistniałe niedopatrzenie – Katarzyna
Gawęda-Walerych, Ireneusz Sołtyszewski.
PROBLEMY KRYMINALISTYKI 251/06