spis treści - Muzeum Narodowe w Krakowie

SPIS TREŚCI
Wstęp
BIBLIOTEKA STARODRUKÓW
GABINET KARTOGRAFICZNY
Wykaz skrótów
Wykaz skrótów bibliograficznych
Indeks osób i nazw geograficznych
7
11
77
122
123
125
BIBLIOTEKA STARODRUKÓW
1
ANONIM zwany GALLEM (XI/XII w.)
Wincenty KADŁUBEK (ok. 1150–1160 – 1223)
Vincentius Kadlubko Et Martinus Gallus Scriptores Historiae Polonae Vetustissimi Cum Duobus
Anonymis Ex Ms. Bibliothecae Episcopalis Heilsbergensis Editi.
Gedani M D CC XLIX.
2o, k.tyt., k.nlb. 2, s. 1–114
Najstarsza kronika opisująca dzieje Polski, autorstwa nieznanego nam z imienia mnicha
przebywającego na dworze księcia Bolesława Krzywoustego, panującego w latach 1102–1138.
Przydomkiem mającym określić jego pochodzenie – Gallus – obdarzył Anonima w XVI wieku
Marcin Kromer, który korzystał z odpisu jego kroniki. Z naukowych dywagacji dotyczących
autora bezsporne wydają się: określenie okresu pisania kroniki na lata ok. 1112–1116, związki
Anonima z benedyktyńskim opactwem św. Idziego w Somogyvár, obsadzonym mnichami
z prowansalskiego St. Gilles, sprawność autora w korzystaniu z różnych form literackich:
prozy i wiersza oraz z biblijnych i starożytnych wzorców stylistycznych. Jako pierwszy z pracy
Anonima jako źródła historycznego skorzystał Wincenty Kadłubek, biskup krakowski (1208–
1218), autor drugiej, późniejszej o około 100 lat kroniki polskiej. Do końca XVIII wieku
w twórczości naszych historiografów pojawiają się ślady czerpania wiedzy o początkach
państwa polskiego właśnie z kroniki Anonima: w żywocie św. Stanisława autorstwa Wincentego
z Kielc, w kronice książąt polskich Piotra z Byczyny (1385–1386), w Annales Jana Długosza,
w opracowaniach Marcina Kromera i Bartosza Paprockiego i ich następców. Pierwsze wydanie
drukiem kroniki Anonima – z dodanym imieniem Martinus – nastąpiło dopiero w 1749 roku.
Przygotował je gdańszczanin Gotfryd Lengnich na podstawie niekompletnego odpisu, zwanego rękopisem Heilsberskim od zlatynizowanej nazwy Lidzbarka Warmińskiego, siedziby
12
BIBLIOTEKA STARODRUKÓW
biskupów warmińskich. Rękopiśmienny kodeks – według świadectwa Lengnicha – pierwotnie,
około połowy XV wieku, znajdował w rękach Piotra z Szamotuł, kasztelana poznańskiego,
który na jego marginesie pozostawić miał notę własnościową. Lengnich powołał się
w przedmowie na autorytet Jana Długosza przy ustalaniu chronologii i wewnętrznego podziału
tekstów, wskazując, że w jego Annales zawarta jest właśnie ta kronika. Edycja Kroniki Anonima
Jana Wincentego Bandtkiego z 1824 roku oparła się dodatkowo na drugim zachowanym
odpisie z XV wieku, tzw. kodeksie Sędziwoja. Najstarszy zachowany odpis kroniki (XIV w.),
zwany rękopisem Zamoyskich, zidentyfikowano w 1848 i opublikowano w 1851 roku. Odtąd
kronikę Anonima Galla przedrukowywano, tłumaczono i komentowano wielokrotnie. Pierwsza
księga dzieła po krótkim opisie położenia Polski rozpoczyna się opowieścią o panowaniu
księcia Popiela w Gnieźnie oraz o Piaście, który przyjął obcych wędrowców pod swój dach,
a kończy opisem wyprawienia wysłańców księcia Władysława Hermana do grobu św. Idziego
w Prowansji z niezwykłym darem: złotą figurką chłopca, o którego narodziny modlić się miała
para książęca. Druga księga obejmuje okres 1086–1109, czyli od narodzin księcia Bolesława
Krzywoustego, a trzecia – lata 1109–1113, urywając tok opowiadania na bitwie o gród Nakło,
stoczonej przez księcia Bolesława z pomorskim Świętopełkiem.
Proweniencje: 1) CG. Konopak [podpis]; 2) J. Kaczkowski [pieczątka]; 3) z DARU Dra W. Lasockiego 1904 [pieczątka]
Oprawa: półskórek, tektura; XIX w.
Nr inw. MNK VIII–XVIII.10088
Lit.: E. XIX, s. 9; PSB VII, s. 227–230; Anonim tzw. Gall 1965, s. I–XCIV; Grabski 2011, s. 107–108.
2
Wincenty KADŁUBEK (ok. 1150–1160 – 1223)
Historia Polonica, Vincentii Kadłvbkonis Episcopi Cracoviensis.
Dobromili In Officina Ioannis Szeligae. Anno Domini 1612.
8o, k.tyt., k.nlb. 10, s. 1–575 + [1]
13
Mistrz Wincenty napisał trzy początkowe księgi Kroniki w formie dialogu arcybiskupa Jana
i krakowskiego biskupa Mateusza, kończącego się na omówieniu przez obu dostojników okresu
lat 1166–1170. Początek kroniki to dzieje pradawnych Polaków, włączonych przez autora
w orbitę historii starożytnej Grecji i Rzymu. Wincenty Kadłubek jako pierwszy historiograf
przekazał nam opowieści o Dakach i Gallach, Kraku, smoku wawelskim, Wandzie, wyścigu
Lestka o koronę i związkach naszych władców z Aleksandrem Wielkim, Juliuszem Cezarem,
Grakchami i Pompiliuszem. Od Anonima zwanego Gallem zapożyczył historię Popiela
i myszy. Księgi druga i trzecia, także sięgające do kroniki Galla, przedstawiają panowanie
pierwszych Piastów po okres rozbicia dzielnicowego po śmierci Bolesława Krzywoustego,
łącznie z początkowymi latami sporów synów Bolesława o władzę. Księga czwarta, w formie
odautorskiej opowieści, doprowadza czytelnika do pierwszych lat XIII wieku (ok. 1205),
omawiając konkurencję książąt o krakowski tron pryncypacki. Język i literacka forma kroniki
są bogatsze niż u Galla Anonima; mistrz Wincenty dowiódł swego gruntownego wykształcenia,
obficie korzystając z literackich wzorców pisarzy starożytnych i średniowiecznych, swobodnie
adaptując rozmaite wątki historyczne, by uatrakcyjnić tok własnego wykładu. Nieobce było
mu także poczucie misji pisarza-kronikarza, odpowiedzialnego z jednej strony za prawdziwe
przedstawienie faktów z przeszłości, a z drugiej – za przekazanie czytelnikowi właściwego
wzorca moralnego, kierującego go ku przyjęciu polskiej racji stanu. Kronika Kadłubka
zachowała się w około 30 średniowiecznych odpisach – najstarszych z XIV wieku, licznych
z wieku XV – w tym wielu z komentarzem i wstępem Jana z Dąbrówki (ok. 1400–1405 –
1472), profesora Akademii Krakowskiej, który od końca lat 30. XV wieku uczynił ją podstawą
swoich uniwersyteckich wykładów historii. Pierwsze ogłoszenie drukiem Kroniki nastąpiło
w 1612 roku w dobromilskiej oficynie założonej przez Jana Szczęsnego Herburta, następne
– w wieku XVIII, a wieki XIX i XX to okres licznych edycji, poszukiwania źródeł przekazów
mistrza Wincentego oraz publikacji przyczynków i dyskusji naukowych.
Proweniencja: Z BIBLIOTEKI A. WOLAŃSKIEGO [pieczątka]
Oprawa: półskórek, tektura, płótno; XIX/XX w.
Nr inw. MNK VIII–XVII.2271
Lit.: E. XIX, s. 9; Kadłubek 1992, s. I–CXXXI; Grabski 2011, s. 108.
3
Jan DŁUGOSZ (1415–1480)
Historia Polonica Ioannis Dłvgossi sev Longini Canonici Cracoviensis in tres tomos digesta.
Autoritate et sumptibus Herbvlti Dobromilski edita.
Dobromili, In officina Ioannis Szeligae, Anno D. 1615.
2o, k.tyt., k.nlb. 17, s. 1–388, 390–599; na k.tyt. drzeworyt: trzy kolumny z herbami Herburt i Ostrogskich, z dewizą
na wstędze: PRAWDĄ A PRACĄ
Polską historiografię średniowieczną zamyka dzieło wybitne Annales seu cronicae incliti Regni
Poloniae (Roczniki czyli kronika sławnego Królestwa Polskiego) autorstwa Jana Długosza,
sekretarza biskupa krakowskiego, kanonika katedralnego krakowskiego, wychowawcy
synów króla Kazimierza Jagiellończyka i arcybiskupa-nominata lwowskiego. Jeszcze przed
przystąpieniem do pracy nad Rocznikami Długosz dał dowody swego zainteresowania
historią i zdolności literackich: to on zlecił wykonanie wizualnej – jakbyśmy to dzisiaj określili
14
BIBLIOTEKA STARODRUKÓW
– dokumentacji zdobytych pod Grunwaldem chorągwi krzyżackich zawieszonych jako votum
w katedrze krakowskiej (Banderia Prutenorum, 1448), opracował podstawy polskiej heraldyki
(Insignia seu clenodia Regni Poloniae) i spisał żywoty świętych polskich Stanisława biskupa
krakowskiego i księżnej krakowskiej Kunegundy (Kingi). W jego monumentalnym dziele Liber
beneficiorum dioecesis Cracoviensis (Księga dochodów diecezji krakowskiej) znajdujemy liczne
cytaty źródłowe, a często w całości przytoczone dokumenty, wydobyte z archiwów biskupiego
czy kapitulnego katedry krakowskiej. Annales, złożone z dwunastu ksiąg, rozpoczyna szczegółowy opis położenia i topografii Królestwa Polskiego i wykład pradziejów Polski, oparty
na dawnych kronikach, m.in. Anonima zwanego Gallem i Wincentego Kadłubka, ale także
i na innych, zaginionych dzisiaj tekstach, ocalonych właśnie w ramach dzieła Długoszowego.
W przeciwieństwie do swych kronikarskich poprzedników Długosz zadbał o podawanie w miarę
ścisłych dat opisywanych wydarzeń, pozostawiając w tekście ślady swych chronologicznych
dociekań, gdy nie mógł konkretnej daty zaczerpnąć ze źródeł. Informacje z dawnych kronik
konfrontował z rozmaitymi zapiskami, np. z Kalendarzem krakowskim czy Rocznikiem katedry
krakowskiej, oraz europejską, średniowieczną twórczością historiograficzną w bardzo szerokim
zakresie. Uczestnictwo Długosza – najpierw jako sekretarza i współpracownika biskupa
Zbigniewa Oleśnickiego, potem jako członka najważniejszej w Polsce kapituły katedralnej,
wreszcie jako dyplomaty w służbie króla Kazimierza Jagiellończyka – w wielu najważniejszych
wydarzeniach życia publicznego i politycznego jego czasów zaowocowało w Annales rzetelnymi
opisami faktów. Roczniki doprowadził do roku swej śmierci – 1480, a okres mu współczesny
zapełnił XI i XII księgę. Pierwsze wydania dzieła Długoszowego noszą zmieniony tytuł Historia
polonica, a tytuł Annales przywrócili mu wydawcy XX-wieczni. Autograf Długosza po jego
śmierci znalazł się w bibliotece klasztoru benedyktyńskiego na Łysej Górze, potem – już w wieku
15
XVII – był w rękach Tomasza Paprockiego, komornika ziemskiego przemyskiego, następnie,
około 1743 roku — w klasztorze oo. Kapucynów w Lubartowie, później – w bibliotece Tadeusza
Czackiego, zakupionej w 1817 roku przez Czartoryskich. Księga-autograf nie jest kompletna
– kończy się na 1406 roku. Historię Długosza zaczęto kopiować bezpośrednio po jego śmierci:
około 1495 roku powstały odpisy zwane świętokrzyskim i królewskim. W XVI i XVII wieku
wykonano następne odpisy, z próbami przerobienia języka oryginału na łacinę humanistyczną.
Te księgi znalazły się w rękach biskupa Hieronima Rozrażewskiego (ok. 1546–1600), Łukasza
z Przemyśla (1583) i kanclerza Jerzego Ossolińskiego (1595–1650). Pierwsza próba wydania
drukiem Annales skończyła się sekwestrem ksiąg – Jan Szczęsny Herburt (1567–1616) zdołał
wydrukować w 1615 roku w Dobromilu tylko księgi początkowe, do 1240 roku. Król Zygmunt
III wydał 20 XII 1615 roku dokument zakazujący druku Historii, z zagadkowymi słowami: […]
dotąd przez przodków naszych [za] cichą zgodą nie bez ważnych powodów zabroniona. Te same
ważne powody spowodowały prawie o 100 lat wcześniejszą konfiskatę pierwszego wydania
Chronica Polonorum (1519) Macieja z Miechowa, z której autor usunąć musiał zaczerpnięte
od Długosza partie dotyczące m.in. królowej Sonki – ostatniej żony króla Władysława Jagiełły.
Dopiero w latach 1711–1712 we Frankfurcie i Lipsku doszło do publikacji pełnego tekstu
Annales. Następne edycje miały miejsce w Warszawie w 1761 roku i w Krakowie w latach
1867–1870, dla uczczenia 400-lecia śmierci Długosza. Kolejne, pełne, krytyczne wydanie
Roczników, połączone z edycją ich tłumaczenia na język polski, było dziełem grona krakowskich
historyków i filologów w latach 1961–2006. Praca Długosza nad historią ojczystą trwała około
25 lat, autor kierował się prawdą, obowiązkiem uczciwości i miłością ojczyzny, a jego ogromna
wiedza źródłowa i krytyczne podejście do materiałów historycznych – mimo średniowiecznego
tytułu Annales – czynią z niego pierwszego historyka polskiego w nowożytnym znaczeniu.
Proweniencje: 1) Stanislaus Racki Ca[…] Gnalis Custos pro suo suor[um]q[ue] Fratr[um] requisivit Anno 1654 May 26
mpp. [nota rkps]; 2) X. Antoni Maria Podgórski [podpis XIX w.]; 3) Comitis Emerici Hutteni Czapski [ekslibris z herbem
Leliwa]
Oprawa: skóra bydlęca na desce, na przedniej okładce w narożnikach trójkątne plakiety wypełnione arabeską
z łukowato wygiętymi przeciwprostokątnymi, pośrodku romboidalna plakieta z bogatą dekoracją arabeskową
i owalnym, kaboszonowatym pustym polem pośrodku, sześć rozetek odbitych w polu zwierciadła oraz tytuł: HISTORIA
DLVGOSSI; z tyłu zwierciadło wypełnione odbiciami figuralnych radełek z wizerunkami muz: EVT, TAL, POLI, CAL
i ze scenami: Zwiastowanie, Zmartwychwstanie, Ofiara Izaaka, Sen patriarchy Jakuba, zachowane dwa zaczepy
klamer; XVII w. — po 1615.
Nr inw. MNK.VIII–XVII.18
Lit.: E. XV, s. 244; PSB V, s. 176–180; EWoK, szp. 2267; Długosz, zob.: Wanda Semkowicz-Zaremba, Przedmowa, s.
27–32; Nowy Korbut II, s. 259–263; Grabski 2011, s. 110–112.
4
Jan DŁUGOSZ (1415–1480)
Tomvs III Ioannis Longini Canonici Cracoviensi Historia Polonica Liber XII.
2o mag., kart 371; rkps
Szesnastowieczny trzytomowy odpis Annales Jana Długosza wykonano – a z pewnością
oprawiono – między 1583 a 1600 rokiem dla Hieronima Rozrażewskiego (ok. 1546–1600),
biskupa kujawskiego, który zapisał całość odpisu Długoszowej kroniki Akademii Krakowskiej.
Przechowywany w Muzeum trzeci tom, obejmujący lata 1435–1480, został skopiowany przez
16
G A B I N E T K A R TO G R A F I C Z N Y
1
Sebastian MÜNSTER (1488–1552)
Cosmographiae uniuersalis Lib.VI. in quibus, iuxta certoris fidei scriptorum traditionem
describuntur, Omnium habitabilis orbis partium situs, propraiae que dotes. Regnorum
Topographicae effigies. Terrae ingenia, quibus sit ut tam differentes et uarias specie res, et animatas
et inanimatas, ferat. Aminalium peregrinorum naturae et picturae. Nobiliorum ciuitatum icones
et descriptiones. Regnorum initia, incrementa et translationes. Omnium gentium mores, leges,
religio, res gestae, murationes: Item regum et principum genealogiae. Autore Sebast. Munstero.
Basileae Apvd Henrichvm Petri Mense Martio Anno Salvtis M.D.L.
G A B I N E T K A R TO G R A F I C Z N Y
2o, k. nlb. 16, s. 1–1162, k. 1; k.interfol.plano: 12, w tekście ponad 950 drzeworytów: mapy, widoki miast, wizerunki
różnych osób, odwzorowania fauny i flory, różne osobliwości, herby, sceny bitew, ilustracje prac rzemieślniczych
itp.
Jedno z najpoczytniejszych dzieł XVI wieku, po raz pierwszy wydane po niemiecku w 1544
roku w Bazylei, tłumaczone na języki łaciński, francuski, włoski, angielski i czeski. Łącznie
do 1628 roku wydrukowano około 60 000 egzemplarzy Cosmographii w 46 edycjach. Dla
czterech pokoleń Europejczyków była to encyklopedia wiedzy o całym znanym wówczas świecie,
bogato ilustrowana mapami, widokami miast i wspaniałych budowli, scenami bitewnymi
i codziennych zajęć chłopów i rzemieślników. Zamieszczono także wizerunki władców
i sławnych osobistości, odwzorowania roślin, zwierząt i osobliwości przyrodniczych. Münster
pisał i uzupełniał kolejne edycje swego dzieła – poza pilną lekturą wszelkich dostępnych dzieł
historyczno-geograficznych – na podstawie informacji od osobistości z różnych krajów, do
których zwracał się o przysyłanie opracowań na temat dziejów i geografii danego regionu.
O informacje na temat Polski prosił Andrzeja Górkę, kasztelana poznańskiego, Jana
Tarnowskiego, kasztelana krakowskiego, i Stanisława Łaskiego, wojewodę sieradzkiego, ale
– jak napisał w liście dedykacyjnym w 1550 roku – odpowiedzi nie otrzymał. W katalogu
uczonych mężów, z których dzieł korzystał, znajdujemy Macieja z Miechowa i Jana (!)
Ludwika Decjusa oraz Olafa Wielkiego (Olaus Magnus), autora dziejów Skandynawii,
goszczącego przez około 10 lat w Królestwie Polskim. Mapy Polski, Pomorza, Prus i Sarmacji
opracowane zostały między innymi na podstawie map Piotra Artopaeusa, Heinricha Zella,
Johannesa Hontera i Mikołaja z Kuzy, a nawet mapy Bernarda Wapowskiego wydanej w 1528
roku. Wśród ilustracji dotyczących Polski znajdujemy smoka wyłaniającego się z pieczary pod
Wawelem, myszy atakujące Popiela w wieży nad Gopłem oraz wizerunek króla Zygmunta I,
wzorowany na drzeworycie z dzieła Decjusa (1521). Księga dotycząca dziejów Polski dedykowana została królowi Zygmuntowi Augustowi.
Proweniencje: 1) Sum Christophori Langneri [podpis, XVI w.]; 2) X. Antoni Moszyński [podpis]; 3) Z BIBLIOTEKI
A. WOLAŃSKIEGO [pieczątka]
Oprawa: skóra świńska na desce, tłoczona ślepo pasami radełek zmniejszających zwierciadło okładek:
1) palmetowe; 2) z profilowymi portrecikami w tondach: ERASMVS ROTERODA, PHILIP MELAN., IOANNES HVS
1415, MARTI. LVTHE; 3) z profilowymi główkami w nakryciach głowy w otokach; ślady po dwóch klauzurkach;
Bazylea (wydawnicza?), datowana: 1551.
Nr inw. MNK.VIII–XVI.266
Lit.: E. XXII, s. 626; Buczek 1963, s. 25–26; Peliwo 1989; Kret 1978, s. 97–98; Olszewicz 2004, s. 15–16.
78
79
2
Abraham ORTELIUS (1527–1598)
THEATRVM ORBIS TERRARVM. Opus nunc denuo ab ipso Auctore recognitum, multisque
locis castigatum, et quamplurimis nouis Tabulis atque Commentarijs auctum.
Auctoris aere et cura impressum absolutumque apud Ant. Coppenium Diesth, ANTVERPIAE
M.D.LXXIIII.
G A B I N E T K A R TO G R A F I C Z N Y
2o mag. (295 × 421 mm), k.tyt.; k.nlb. 9, k. interfol. 2 (rkps), ark. in plano 1–70 (mapy), k. 15 interfol. (mapy dodane),
k.nlb. 48; brak: ark. 40, 41, 43 i mapy dodanej: 86
Pierwszy atlas geograficzny, wydany przez flamandzkiego geografa, kartografa, historyka
i kolekcjonera ksiąg i numizmatów. Łącznie, do 1612 roku, było 45 edycji w kilku językach.
Mapy całego znanego wówczas świata zostały wzbogacone tekstami prezentującymi
podstawowe informacje o przedstawianym kraju czy terenie w encyklopedycznym ujęciu.
Wśród 70 map trzy arkusze zawierają mapy ziem polskich: mapę Polski i Wielkiego Księstwa
Litewskiego wykonaną na podstawie opracowania Wacława Grodeckiego, wydrukowanego
po raz pierwszy w 1562 roku w Bazylei u Petra Oporinusa; mapę Śląska, traktowanego
tu jako osobne księstwo, podporządkowane w XVI wieku władzy cesarskiej, oraz arkusz
z trzema mapami: Pomorza, Inflant i Księstwa Oświęcimsko-Zatorskiego. Autorami mapy
Śląska z 1561 roku byli Martinus Helwig z Nysy i Nicolaus Rhedinger, a mapka Księstwa
Oświęcimsko-Zatorskiego odwzorowana została z opracowania Stanisława Porębskiego
z 1563 roku. Autorem mapy Inflant z kolei był Joannes Portantius.
Proweniencje: 1) Ad usum Alemanus Orsuccij et amicorum [nota]; 2) z biblioteki Ludwika Michałowskiego [podpis
oraz nota: Rzym 6 sk.75 baj.]; 3) Comitis Emerici Hutteni Czapski [ekslibris z herbem Leliwa]
Oprawa: pergamin na tekturze, XVII w.
Nr inw. MNK.VIII–XVI.8
Lit.: E. XXIII, s. 441; Buczek 1963, s. 46; Kret 1978, s. 40–41; Koeman 1964; Olszewicz 2004, s. 18–19.
80