oprac. dr Wincenty Grzeszczyk Omówienie książek

Co warto przeczytać
CO WARTO PRZECZYTAĆ
Wincenty Grzeszczyk
I. Omówienie ksiąŜki Zbigniewa Martena, Psychologia zeznań, Wydawnictwo LexisNexis,
Warszawa 2012, s. 423
Nakładem Wydawnictwa LexisNexis ukazała się w 2012 r. ksiąŜka Zbigniewa Martena pt. „Psychologia zeznań”. KsiąŜka składa się z wstępu,
czterech części podzielonych na rozdziały (12 rozdziałów o kolejnej numeracji), podsumowania i wniosków końcowych.
We wstępie Autor podkreśla, Ŝe psychologia sądowa z całą pewnością
naleŜy do najstarszych dziedzin wiedzy psychologicznej aplikowanej do
praktyki, nadal dynamicznie rozwijającej się zarówno na świecie, jak i w naszym kraju. Nie wszystkie obszary psychologii sądowej doczekały się podstawowych opracowań. Dotyczy to takŜe psychologii zeznań świadków, mimo Ŝe świadek nadal jest głównym źródłem dowodowym, a jego zeznanie
jest głównym środkiem dowodowym. Prezentowana praca jest syntezą aktualnego stanu wiedzy psychologicznej na temat zeznań świadków.
W części pierwszej, stanowiącej wprowadzenie do problematyki psychologii zeznań, zostały omówione takie zagadnienia, jak:
− historyczne tradycje zastosowania psychologii w teorii i praktyce prawa,
w tym prawo i psychologia, dylematy definicyjne psychologii sądowej (Autor proponuje, by psychologię sądową traktować jako dział psychologii
stosowanej zajmującej się funkcjonowaniem człowieka w sytuacjach mających wymiar sądowy), miejsce psychologii zeznań w systemie wiedzy
psychologicznej (osiągnęła status samodzielnej specjalności psychologicznej);
− dowód z zeznania w prawie polskim, z uwzględnieniem m.in. reguł procesowych odbierania zeznań, wymogów formalnych ekspertyzy sądowej,
procesowej roli biegłego psychologa,
Prokuratura
i Prawo 4, 2013
185
W. Grzeszczyk
− wiarygodność osoby świadka i wartość dowodowa jego zeznań; wiarygodność jest wartością psychologiczną, subiektywnym przekonaniem
o danym stanie rzeczy. Wiarygodność informacji najczęściej wiąŜe się
z wiarygodnością jej nadawcy i jest czymś innym niŜ jej prawdziwość.
Część druga zawiera rozwaŜania poświęcone psychologicznym teoriom
analizy i oceny wartości zeznań, w tym koncepcjom oceny wartości zeznań
dziecięcych oraz modelom analizy zeznań świadków dorosłych. Warto odnotować przywołaną przez Autora starą formułę adaptowaną do psychologii
zeznań, brzmiącą: „odpowiedź jest tyle warta, ile pytanie zadane”.
W części trzeciej zostały omówione główne źródła błędów w zeznaniach,
a mianowicie:
− kłamstwo; św. Augustyn wyróŜniał trzy rodzaje kłamstwa: uŜyteczne,
szkodzące i Ŝartobliwe. Przez całe wieki utrzymywał się augustiański pogląd o wrodzonych predyspozycjach do kłamstwa. Przedmiotem rozwaŜań jest m.in. problematyka kłamstwa intencjonalnego oraz kłamstwa patologicznego i na tle patologicznym;
− sugestywność i podatność na sugestię;
− psychologiczne mechanizmy warunkujące niektóre błędy w zeznaniach
(błędy wywołane wiekiem świadka, cechy psychopatologiczne);
− dylematy i kontrowersje wokół metod pozyskiwania zeznań, związane
m.in. z narkoanalizą i hipnozą, a takŜe problemami etycznymi. Autor cytuje pogląd, zgodnie z którym najwaŜniejszą kwestią etyczną jest dla biegłego decyzja, czy przyjmie rolę rzecznika którejś ze stron, czy teŜ rolę
bezstronnego eksperta. Obiektywizm jako norma moralna jest szczególnie silnie akcentowana w sprawach z udziałem dzieci.
Część czwarta dotyczy strukturalnej i funkcjonalnej analizy zeznań
świadków. W klasycznej postaci biegły psycholog powinien oceniać zdolność
świadka do czynienia i odtwarzania spostrzeŜeń. Powinien zatem analizować dyspozycje osobiste świadka, jego zachowanie się w sytuacji spostrzegania, a potem zeznawania, a następnie poddać analizie wszelkie istotne
parametry fizyczne i fizjologiczne uczestniczące w procesach percepcyjnych
opiniowanego. W końcowym fragmencie tej części Autor przedstawia stworzoną przez siebie koncepcję przeznaczoną do psychologicznej analizy zeznań świadków, polegającą na strukturalnej i funkcjonalnej analizie wypowiedzi.
W podsumowaniu i wnioskach końcowych Autor podkreśla, Ŝe nie naleŜy,
a wręcz nie wolno zaniedbywać badań historycznych. Parafrazując znaną
łacińską maksymę, moŜna rzec, Ŝe historia est magistra scientia. Problem
zdolności świadka do zeznawania to olbrzymi obszar wiedzy i sporów naukowych dotyczących mechanizmów pamięci. Dzięki licznym badaniom odchodzi się od statycznego traktowania procesów pamięci jako łańcucha
trzech podstawowych elementów: recepcji (przyswajania), retencji (prze-
186
Prokuratura
i Prawo 4, 2013
Co warto przeczytać
chowywania w pamięci) oraz reprodukcji (przypominania). Dostrzegany jest
model dynamiczny, uwzględniający i moŜliwość, i fakt ustawicznego włączania do materiału zapamiętanego informacji pochodzących z innych źródeł,
często powstałych juŜ po czasie postrzegania
Problemem specjalnej troski są zeznania nieszczere. Psychologia kłamstwa znajduje się na początku swego rozwoju. Podobnie wygląda kwestia
sugestywności i podatności na sugestię. Wiedza o mechanizmach manipulowania za pomocą sugestii powinna być upowszechniana.
Zwieńczeniem powyŜszych stwierdzeń zawartych w omawianym opracowaniu jest konstatacja, Ŝe psychologia sądowa w Polsce poczyniła w ciągu
ostatniego ćwierćwiecza widoczne postępy.
KsiąŜka zasługuje na uwagę z wielu względów. Stanowi ona przegląd
najwaŜniejszych prawniczych i psychologicznych modeli analizy i oceny zeznań świadków. Zostały w niej przedstawione zarówno koncepcje znane
i uznane, jak i metody nowatorskie, kontrowersyjne. Zaprezentowano w niej
takŜe metodę przeznaczoną do psychologicznej analizy zeznań świadków,
polegającą na strukturalnej i funkcjonalnej analizie wypowiedzi, będącą wynikiem pracy naukowej i praktycznej działalności Autora jako biegłego sądowego. Praca jest skierowana do szerokiego kręgu odbiorców mających
przygotowanie prawnicze, psychologiczne i pedagogiczne. Trzeba zgodzić
się z wydawnictwem, Ŝe ksiąŜka moŜe zainteresować sędziów, prokuratorów, adwokatów, policjantów, kuratorów sądowych, psychologów i pedagogów.
II. Omówienie „Księgi Jubileuszowej ku czci Profesora Janusza Justyńskiego w siedemdziesięciolecie urodzin”, Wydawnictwo „Dom Organizatora” TNOiK, Toruń 2012, s. 617
Nakładem Towarzystwa Naukowego Organizacji i Kierownictwa „Dom
Organizatora” w Toruniu ukazała się w 2012 r. „Księga Jubileuszowa ku czci
Profesora Janusza Justyńskiego w siedemdziesięciolecie urodzin”. Ta piękna akademicka tradycja dotyczy przede wszystkim tych, którzy ogrom dorobku naukowego łączą z ponad przeciętną osobowością. Profesor Janusz
Justyński całe Ŝycie zawodowe związany jest z Wydziałem Prawa i Administracji Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Osiągnął głęboką znajomość świata antycznego, fascynował się kulturą Indii, prowadził badania nad
amerykańskim systemem politycznym oraz studia nad integracją europejską.
W publikacji zamieszczono 30 opracowań zgrupowanych w czterech blokach tematycznych. Pierwszy w kolejności blok „Doktryny politycznoprawne” zawiera 12 artykułów, m.in. Stanisława Salmonowicza pt. „Cesare
Beccaria, kara śmierci i współczesny terroryzm”. Beccarię uwaŜa się po-
Prokuratura
i Prawo 4, 2013
187
W. Grzeszczyk
wszechnie za twórcę idei abolicjonizmu pojmowanego jako idea całkowitego
odrzucenia prawowitości stosowania kary śmierci, nie znajdującego Ŝadnego
uzasadnienia dla stosowania tej kary jako kary legalnej w państwie. Tymczasem, zdaniem Autora, od pewnego czasu Ŝyjemy w świecie, w którym
istnieje globalny problem terroryzmu, ze specyficznymi konsekwencjami dla
ładu społecznego państw, które od dawna zniosły karę śmierci. śadna kara
pozbawienia wolności nie stanowi przy tym elementu odstraszającego przed
działaniem fanatycznych grup terrorystów, których celem jest obalenie
współczesnej cywilizacji. Autor podnosi, Ŝe najwaŜniejszym praktycznym
argumentem przeciwko karze śmierci jest niezbity fakt, iŜ wymiar sprawiedliwości nigdy nie był nieomylny, zaś kara śmierci jest jedyną karą absolutnie
nieodwracalną. NaleŜy pamiętać, Ŝe Beccaria jednak przyjął, iŜ są sytuacje,
w których pozbawienie Ŝycia niebezpiecznego sprawcy – w imię interesu
całego społeczeństwa – moŜe być uwaŜane za usprawiedliwione. Autor konkluduje, Ŝe być moŜe terroryzm światowy będzie zmuszał do rewizji polityki
pełnego abolicjonizmu w stosunku do niebezpiecznych terrorystów, zgodnie
z osiemnastowiecznymi wskazaniami Beccarii, które moŜna wiązać z rzymską maksymą: salus rei publice suprema lex esto.
Warto równieŜ zwrócić uwagę na artykuł Violetty KwiatkowskiejWójcikiewicz i Józefa Wójcikiewicza pt. „Myśl kryminalistyczna Jeremiasza
Benthama”. Bentham jest powszechnie uznawany za twórcę filozofii radykalnej, która stała się zaczynem powszechnych zmian i reform ustrojowych
oraz społecznych w duchu liberalizmu i utylitaryzmu. Dla kryminalistyków
Bentham jawi się jednak przede wszystkim jako prekursor prawa dowodowego, autor dzieła opublikowanego w 1823 r. w ParyŜu pt. „Traktat
o dowodach sądowych”. Zdaniem Benthama kaŜdy dowód przedstawiony
w stosownym czasie powinien spełniać dwa niezbędne warunki: zaistnieć
oraz istnieć – „trzeba mieć go w ręku i nie stracić”. Zwraca więc uwagę na
istotną rolę znalezienia dowodu oraz jego zabezpieczenie przed zniszczeniem po to, aby zaprezentować go sędziemu. Filozof ten wypowiada, jak na
owe czasy, pionierską myśl: „W wielu wypadkach dowody rzeczowe wymagają stosowania naukowych metod, to znaczy wypada uciekać się do pomocy ludzi, posiadających specjalne wiadomości w dziedzinie sztuki lub nauki,
którzyby mogli ocenić naleŜycie wartość dowodu rzeczowego”. DuŜą wagę
przywiązywał do protokołu, zwłaszcza przesłuchania – stanowi on zabezpieczenie „przeciwko omyłkom i niesumienności ze strony sędziów”.
Drugi blok tematyczny „Człowiek – Europa – kultura” zawiera siedem artykułów, a wśród nich opracowanie BoŜeny Gronowskiej pt. „Zakaz tortur –
pomiędzy zasadą a wyjątkiem. Quo vadis Iustitia?”. Autorka wyjaśnia, Ŝe
świadomie zastosowała w tytule „prowokację intelektualną” po to, aby przybliŜyć, drastyczną w swej wymowie, polaryzację poglądów oraz kontrowersje, które w ostatnich latach narastają wokół jednego z najbardziej klasycz-
188
Prokuratura
i Prawo 4, 2013
Co warto przeczytać
nych zakazów ze sfery praw człowieka, jakim jest zakaz tortur, nieludzkiego
lub poniŜającego traktowania lub karania. Wydarzenia z dnia 11 września
2001 r. w Nowym Jorku wytworzyły nową jakościowo rzeczywistość i otworzyły dyskusję na temat potrzeby sięgania po tzw. środki nadzwyczajnej
ochrony bezpieczeństwa narodowego. Ta kontrowersyjna debata w początkowym okresie dotyczyła głównie gremiów politycznych i militarnych, potem
przeniosła się do kręgów naukowo-akademickich. W literaturze przedmiotu
pojawiły się naukowo uzasadniane poglądy, wśród których zasadniczo moŜna wyróŜnić dwa przeciwstawne stanowiska, tj. absolutystów (o rygorystycznej postawie w zakresie absolutnego charakteru zakazu tortur) oraz tzw.
kondycjonalistów (inaczej – konsekwencjonalistów), dopuszczających moŜliwość czynienia wyjątku od tej zasady. W konkluzji Autorka stwierdza, Ŝe
trudne przypadki nie mogą być stymulatorem dla nowych rozwiązań prawnych, wkraczających w obszar zakazu tortur, gdyŜ najczęściej kończy się to
stworzeniem złego prawa. Jedynie słuszne, wydaje się, bezwzględne przestrzeganie absolutnego charakteru wspomnianego zakazu, z jednoczesnym
poddaniem konkretnych sytuacji naduŜyć niezawisłej kontroli sądowej.
W trzecim bloku tematycznym „Komparatystyka, teoria i historia prawa”
zamieszczono cztery artykuły, m.in. Lecha Morawskiego „O sposobach uzasadniania orzeczeń sędziowskich w polskim prawie”. Struktura uzasadnień
sądowych jest zdeterminowana nie tylko względami logicznymi i metodologicznymi, ale równieŜ w duŜym stopniu wynika z określonej tradycji i kultury
prawnej państwa. Trzeba teŜ uwzględniać jeszcze jeden czynnik – stale rosnący na całym świecie aktywizm sądów. Doktryna pasywizmu sędziowskiego zakłada m.in., Ŝe sędzia w miarę moŜności winien stosować prawo, jak
najbardziej ściśle trzymając się literalnego brzmienia przepisów prawnych.
Doktryna aktywizmu sędziowskiego natomiast wymaga od sędziego
uwzględniania nie tylko norm prawnych, ale równieŜ wszelkiego rodzaju
norm i argumentów moralnych, społecznych i ekonomicznych, które mogą
przyczynić się do optymalizacji jego decyzji. Sądy w krajach demokratycznych są coraz bardziej świadome tego, Ŝe ich funkcja nie wyczerpuje się
w prostym stosowaniu prawa w indywidualnych sprawach, ale wywołuje
ogromny rezonans publiczny oraz kształtuje opinie i postawy społeczne
w najbardziej fundamentalnych kwestiach Ŝycia publicznego. Dotyczy to nie
tylko decyzji najwyŜszych instancji sądowych, ale i nierzadko orzeczeń sądów niŜszych instancji.
W bloku czwartym („Prawo i moralność”) znalazło się siedem artykułów.
Autorką jednego z nich jest Violetta Konarska-Wrzosek („Prawno-naturalne
podstawy swoistej filozofii karania w polskim prawie karnym skarbowym”).
Po przedstawieniu uregulowań prawa karnego skarbowego, dotyczących
pociągania sprawców przestępstw skarbowych i wykroczeń skarbowych do
odpowiedzialności za popełnione czyny zabronione, Autorka stwierdza, Ŝe
Prokuratura
i Prawo 4, 2013
189
W. Grzeszczyk
prawo to jest ukierunkowane nie tyle na surowe represjonowanie sprawców
naruszeń prawa, co na umiarkowaną lub zredukowaną – niekiedy do wręcz
symbolicznych rozmiarów lub form – represję karną, kojarzoną jednak zawsze z obowiązkiem wyrównania spowodowanego uszczerbku finansowego
w chronionych budŜetach trzech podmiotów publicznoprawnych: państwa
polskiego, polskich jednostek samorządu terytorialnego lub Unii Europejskiej. Polskie prawo karne skarbowe jest oparte na wyjątkowo racjonalnych
i naturalnych zasadach: zwalczania czynów karnych skarbowych przy pomocy kar i środków karnych o charakterze majątkowym, co ma sprawić, Ŝe
popełnianie tego typu czynów zabronionych nie opłaca się oraz w drodze
zachęcania do dobrowolnego pokrywania dokonanych uszczupleń w naleŜnościach publicznoprawnych lub wymuszania ich regulowania bez potrzeby
uruchamiania przymusowej egzekucji, która jest kosztowna i mało skuteczna, o rezultatach na ogół odległych w czasie.
Omawiana Księga jest opracowaniem o ogromnym ładunku róŜnorodnych treści merytorycznych i znacznej objętości (ponad 600 stron). Pozwala
to na wybór tematu zgodnie z przedmiotem zainteresowań. W omówieniu
przybliŜono jedynie pewien wycinek ksiąŜki. Tytuły innych artykułów wskazują, Ŝe opracowanie zawiera wiele innych frapujących tematów. WyraŜam
przekonanie, Ŝe Księga spotka się z duŜym zainteresowaniem szerokiego
kręgu czytelników, takŜe spoza środowisk prawniczych.
190
Prokuratura
i Prawo 4, 2013