docAby rozpocząć lekturę, kliknij na taki przycisk , który da ci pełny
download 
Reklamacja Transkrypt
Aby rozpocząć lekturę, kliknij na taki przycisk , który da ci pełny
Aby rozpocząć lekturę, kliknij na taki przycisk , który da ci pełny dostęp do spisu treści książki. Jeśli chcesz połączyć się z Portem Wydawniczym LITERATURA.NET.PL kliknij na logo poniżej. R Radziejowska Radziejowski Radziejowska El˝bieta (P, II) Wspomniana przez Jana Kazimierza w zdaniu o bracie pani podkanclerzyny, który zabawia∏ niegdyÊ króla (co ów wdzi´cznie wspomina∏) podrzucaniem w gór´ obuszka — ale i on nie miota∏ przez pó∏ tak wysoko jak pan Kmicic. Choç w „Potopie” wymieniona tylko dwa razy, mimochodem i bez nazwiska, by∏a jednak El˝bieta ze S∏uszków Radziejowska († 1671), primo voto Kazanowska, podkanclerzyna koronna, osobà na tyle wa˝nà w owym czasie, ˝e warto poÊwi´ciç jej chwil´ uwagi. Córka wojewody mÊcis∏awskiego, w wieku zaledwie 15 lat (1634) zosta∏a wyswatana Adamowi Kazanowskiemu, marsza∏kowi nadwornemu koronnemu, który zmar∏ w roku 1649. Ju˝ w nast´pnym roku najmaj´tniejsza w Polsce i dopiero trzydziestoletnia wdowa oddaje r´k´ podkanclerzemu koronnemu Hieronimowi Radziejowskiemu (zob.). Ich drogi szybko si´ jednak rozchodzà. Temberski w „Annales” notuje: niewiasta pocz´∏a swawoliç i szaleç wymawiajàc Radziejowskiemu s∏aboÊç (impotens), szukajàc potajemnie mocniejszych (potentiores), tak˝e samego króla pozyskujàc sobie. By∏a to prawda, ale te˝ El˝bieta nie by∏a pierwszà kochankà Jana Kazimierza, a on — jej. Nast´pnym mia∏ byç Andrzej Tyzenhaus, królewski dworzanin, z którym pozosta∏a zwiàzana przez wiele nast´pnych lat, choç nie uda∏o jej si´ go poÊlubiç. Jak si´ zdaje, nienawiÊç, przynajmniej manifestowana, Êlubnego ma∏˝onka zwróci∏a si´ przeciw drugiemu z kochanków (pierwszy by∏ zbyt wysoko), w ka˝dym w razie w wytoczonym wkrótce (wrzesieƒ 1651) m´˝owi pozwie rozwodowym skar˝y∏a si´ El˝bieta na l˝enie i maltretowanie. Pewnej nocy wprowadzi∏ do jej komnaty hajduka i kaza∏ mu po∏o˝yç si´ obok niej krzyczàc: Kto jest kim w „Trylogii” Henryka Sienkiewicza? nie chcesz ze mnà copulare, czyƒ to z hajdukiem. Wkrótce dosz∏o do gwa∏townych wzajemnych najazdów i napadów, wyrywania sobie dóbr, w wyniku czego El˝biet´ skazano na kar´ wie˝y, ale Radziejowskiego na infami´ i utrat´ urz´dów. Ostatecznie rozwód uprawomocni∏ si´ dopiero w 1663 roku, kiedy pi´kna podkanclerzyna zdà˝y∏a ju˝ wycofaç si´ z ˝ycia publicznego i towarzyskiego, a nawet z∏o˝yç u dominikanek lwowskich Êlub dozgonnej czystoÊci. Pozosta∏a te˝ do koƒca ˝ycia samotna. Jej bratem by∏ Bogus∏aw Jerzy S∏uszka (zob.), podskarbi nadworny litewski. Cytowana wy˝ej uwaga, rzucona mimochodem przez Jana Kazimierza, nie by∏a wcale przypadkowa, zw∏aszcza, i˝ jej adresatem by∏ Tyzenhaus. Sprawa tego — gorszàcego szlacht´ — romansu by∏a wspó∏czesnie powszechnie znana, czego Êwiadectwo znajdujemy równie˝ w „Trylogii”, kiedy to zebranà pod UjÊciem szlacht´ zabawia b∏azen Ostro˝ka nast´pujàcym wierszykiem: Po bracie si´ pocieszy∏ koronà i ˝onà, Lecz pozwoli∏, by s∏aw´ z bratem pogrzebiono; Podkanclerza wyp´dzi∏ — i z tego dziÊ s∏ynie, ˚e sam jest podkanclerzym... przy podkanclerzynie. Radziejowski Hieronim niewiasta pocz´∏a swawoliç i szaleç wymawiajàc Radziejowskiemu s∏aboÊç (impotens), szukajàc potajemnie mocniejszych (potentiores), tak˝e samego króla pozyskujàc sobie Junosza (OiM, II; P, I–III) starosta ∏om˝yƒski, póêniej podkanclerzy koronny i zdrajca, cz∏owiek gruby, rumiany z t∏ustà i bezczelnà twarza dworaka. Towarzyszy∏ Janowi Kazimierzowi w Toporowie w momencie przybycia Skrzetuskiego ze Zbara˝a. W „Potopie” wspominany cz´sto, ale marginalnie. Po zdobyciu Warszawy sta∏ w Serocku (razem z Duglasem i Bogus∏awem Ra- Pewnej nocy wprowadzi∏ do jej komnaty hajduka i kaza∏ mu po∏o˝yç si´ obok niej krzyczàc: nie chcesz ze mnà copulare, czyƒ to z hajdukiem 267 R Radziejowski Hieronim Radziejowski zawzià∏ przeciwko Hieronimowi Radziejowskiemu z∏e serce, a nawet wr´cz mu nakaza∏ aby nie tylko w namiotach królewskich wi´cej noga jego nie powsta∏a, ale i w radach publicznych nigdy nie bywa∏ dziwi∏∏em) na czele znacznych si∏, os∏aniajàc Prusy Ksià˝´ce i Litw´ przed oddzia∏ami polskimi. Podchodzi∏ ich i szarpa∏ Kmicic na czele swoich Tatarów. Zag∏oba wspomina w III tomie „Potopu” domniemany romans jego ˝ony z Janem Kazimierzem, sugerujàc, ˝e w istocie pani podkanclerzyna s∏odkie oczy, jako marcepan, robi∏a do... samego Zag∏oby. Na wiadomoÊç o pierwszych niepowodzeniach szwedzkich na po∏udniu kraju (wiosnà 1656), wysy∏a swoje ∏upy z Warszawy do Torunia (a póêniej z Gdaƒska do Szwecji drogà morskà; sà to m.in. marmury z warszawskiego pa∏acu Ossoliƒskich Hieronim Radziejowski († 1667) pochodzi∏ z rodziny mazowieckiej (z sochaczewskiego) herbu Junosza, która przysz∏a do sporego znaczenia w po∏owie XVI wieku, piastujàc kilka urz´dów senatorskich. By∏ synem Stanis∏awa († 1637), wojewody ∏´czyckiego, a przez matk´, Katarzyn´ z Sobieskich — bratem ciotecznym Jana III Sobieskiego. Po podró˝ach zagranicznych wczeÊnie zaczà∏ karier´ politycznà i wojskowà u boku ojca i ju˝ w wieku 20 lat zosta∏ dworzaninem W∏adys∏awa IV. Dzi´ki poparciu Jerzego Ossoliƒskiego i wuja Jakuba Sobieskiego szybko pià∏ si´ w gór´, w 1637 roku zosta∏ starostà ∏om˝yƒskim (z którym to tytu∏em wspominany jest w „Ogniem i mieczem”). W nast´pnych latach by∏ bardzo aktywny, pos∏ujàc na sejmy i do Kozaków, a tak˝e pe∏niàc urzàd krajczego królowej. Zdà˝y∏ te˝ pochowaç dwie ˝ony, gdy w maju 1650 roku stanà∏ na Êlubnym kobiercu z El˝bietà ze S∏uszków Kazanowskà, powabnà wdowà, dziedziczkà jednej z najwi´kszych fortun w Rzeczypospolitej. W tym samym roku otrzymuje upragniony urzàd dygnitarski — podkanclerstwo, za które mia∏ wziàç król i dwór (wed∏ug jego w∏asnych notatek) 60 tysi´cy z∏p. By∏ w tym okresie bliskim wspó∏pracownikiem Jana Kazimierza, ale romans króla z jego 268 ˝onà rych∏o po∏o˝y∏ kres dobrym stosunkom. Ju˝ latem 1651 roku w obozie w Sokalu roznosi si´ wiadomoÊç, ˝e król zawzià∏ przeciwko Hieronimowi Radziejowskiemu z∏e serce, a nawet wr´cz mu nakaza∏ aby nie tylko w namiotach królewskich wi´cej noga jego nie powsta∏a, ale i w radach publicznych nigdy nie bywa∏. Powodem tego gniewu mia∏ byç przej´ty list podkanclerzego do królowej Ludwiki Marii, w którym ˝ali∏ si´ na króla i oskar˝a∏ swojà ˝on´ o prywatne z królem porozumienie. By∏y jednak i powody g∏´bsze — a mianowicie udzia∏ Radziejowskiego w spisku majàcym osadziç na polskim tronie Jerzego II Rakoczego oraz zdobyte z bitwie beresteckiej listy podkanclerzego do Chmielnickiego z jawnymi Êwiadectwami zdrady. Mimo wszystko Jan Kazimierz nie zdecydowa∏ si´ otwarcie oskar˝yç Radziejowskiego o zdrad´, chcia∏ go jednak koniecznie usunàç z podkanclerstwa, choçby za cen´ pierwszego wakujàcego krzes∏a senatorskiego (w gr´ wchodzi∏a nawet kasztelania krakowska po Miko∏aju Potockim, a wi´c pierwsze miejsce w senacie). Tymczasem sytuacja magnata, otwarcie wojujàcego z królem, pogorszy∏a si´ jeszcze bardziej na skutek komplikacji zwiàzanych z wniesionà przeciw niemu przez El˝biet´ sprawà rozwodowà. Radziejowskiego pozwano przed sàd marsza∏kowski, który skaza∏ go na Êmierç, infami´ i konfiskat´ dóbr. Król natychmiast rozda∏ „wakujàce” po podkanclerzym stanowiska, a sam infamis, przebrany w habit zakonny, ukry∏ si´ u augustianów w Piotrkowie, liczàc na inter- Micha∏ Radziejowski, prymas W∏adys∏aw Zawistowski wencj´ sejmu. Nic to nie da∏o — sejm 1652 roku zosta∏ zerwany przez W∏adys∏awa Siciƒskiego (zob.), ale wczeÊniej wyrok na Radziejowskiego zatwierdzi∏. Infamis postanowi∏ szukaç szcz´Êcia zagranicà i zbieg∏ w przebraniu najpierw do Wiednia (gdzie zosta∏ bardzo êle przyj´ty), a potem do Sztokholmu, i tam — w obliczu zbli˝ajàcej si´ wojny — szybko zdoby∏ sobie znacznà pozycj´. S∏a∏ listy do Chmielnickiego (szcz´Êliwie przej´te przez hetmana „Rewer´” Potockiego), namawiajàce Kozaków do sojuszu ze Szwecjà. Gdy w lipcu 1655 roku wkracza∏ wraz z armià Wittenberga do Wielkopolski, by∏ ju˝ jawnym i oczywistym zdrajcà polskiej racji stanu, ale mo˝e w∏aÊnie dlatego nadawa∏ si´ do roli negocjatora aktu zdrady powszechnej — zmiany panujàcego. Sukces, jaki odniós∏ pod UjÊciem, wzmocni∏ jego pozycj´ — Karol Gustaw da∏ mu dowództwo wszystkich si∏ polskich, które przesz∏y na jego stron´. W ciàgu nast´pnych miesi´cy Radziejowski wzorowo wype∏nia swà rol´ kusiciela, nak∏aniajàc kolejne województwa i oddzia∏y zbrojne do poddania si´ Karolowi Gustawowi. RównoczeÊnie uwa˝ajàc si´ (bezpodstawnie) za wicekróla podbitego kraju, wymusza dary w naturze i pieniàdzu, chroni i powi´ksza swój majàtek, przyjmuje wcià˝ nowe nadania. Na wiadomoÊç o pierwszych niepowodzeniach szwedzkich na po∏udniu kraju (wiosnà 1656), wysy∏a swoje ∏upy z Warszawy do Torunia (a póêniej z Gdaƒska do Szwecji drogà morskà; sà to m.in. marmury z warszawskiego pa∏acu Ossoliƒskich), a sam stara si´ trzymaç bezpiecznych Prus Ksià˝´cych. Szwedzi tracà ju˝ wówczas do niego zaufanie (tak jak on sam traci autorytet negocjatora z Kozakami) i podejrzewajàc zamiar ucieczki, w styczniu 1657 roku aresztujà go w Elblàgu. Móg∏ wówczas doÊç ∏atwo uciec, ale zlekcewa˝y∏ t´ okazj´, a wkrótce zosta∏ wywieziony do Szwecji, gdzie sp´dzi∏ w zamku Örebro, w trudnych warunkach, nast´pne 3 lata. Zwolniony dzi´ki interwencji Ludwiki Marii i Jana Sobieskiego powraca w 1661 roku do Warszawy, a w rok póêniej — g∏ównie dzi´ki swym wp∏ywom w wojsku — uzyskuje zniesienie infamii i zwrot dóbr dziedzicznych. Stopniowo odzyskuje wp∏ywy na dworze (choç nie stanowiska), a po uprawomocnieniu rozwodu (1663) rozmyÊla nad przywdzianiem sukienki duchownej... jako u∏atwiajàcej karier´. Jego nadzieje sà mrzonkà, która coraz cz´Êciej zderzaç si´ musi z nienawiÊcià mas szlacheckich, lepiej ni˝ król pami´tajàcych rol´, jakà Radziejowski odegra∏ w czasie „potopu”. W styczniu 1667 roku wys∏any zosta∏ jako wielki pose∏ do Porty Ottomaƒskiej. èle tam przyj´ty, zmuszony mieszkaç Kto jest kim w „Trylogii” Henryka Sienkiewicza? w smrodliwym karawanseraju, zmar∏ na skutek przejedzenia si´ melonami i ignorancji lekarza ˚yda. W polskiej tradycji jest — zapewne zas∏u˝enie — symbolem zdrajcy i intryganta. W istocie robi∏ to, co robi∏o równie˝ wielu innych, mo˝e jedynie bardziej cynicznie i egoistycznie, z wi´kszym przekonaniem o w∏asnej pot´dze i wyjàtkowoÊci. Przekonaniem ca∏kowicie mylnym, które zawiod∏o go do tragicznego koƒca, choç i wczeÊniej i póêniej podobna pycha i buta prowadzi∏y do najwy˝szych w paƒstwie stanowisk. To jednak nie mo˝e byç usprawiedliwieniem zdrady. Przypadki ojca nie wp∏yn´∏y zasadniczo na losy syna, co zapewne wystawia dobre Êwiadectwo mechanizmom szlacheckiej demokracji Rzeczypospolitej. Augustyn Micha∏ († 1705), syn Hieronima i jego drugiej ˝ony Eufrozyny Tarnowskiej, zosta∏ z czasem — jak ojciec — podkanclerzym koronnym (1685), a tak˝e kardyna∏em, arcybiskupem gnieênieƒskim i prymasem (1688). Osiàgnà∏ wi´c szczyty, o których bezowocnie roi∏ Hieronim. Inna rzecz, i˝ rola, jakà na nich odegra∏, jest niejednoznaczna, a jego gwa∏townoÊç, chciwoÊç (skàpo rozdziela∏ czàsteczki bogatego chleba duchownego osobom zas∏u˝onym), nieobyczajnoÊç i prywata na d∏ugo pozosta∏y w pami´ci potomnych. Radziwi∏∏owie herbu Tràby R Radziwi∏∏owie zmuszony mieszkaç w smrodliwym karawanseraju, zmar∏ na skutek przejedzenia si´ melonami i ignorancji lekarza ˚yda (P, I–III, PW) Wielki ród litewski, utrzymujàcy swà pozycj´ nieprzerwanie od XV wieku do dzisiaj. Wbrew przeró˝nym legendom genealogicznym wywodzàcym Radziw∏∏ów od staro˝ytnych Rzymian i króla Palemona, nie ma dowodów na ich pochodzenie z ksià˝àt litewsko-ruskich, a za protoplast´ rodu uznaje si´ OÊcika Krystyna z Kiersnowa († 1442/43), kasztelana wileƒskiego, jednego z czo∏owych dostojników paƒstwa wielkiego ksi´cia Witolda. Jego synem by∏ Radziwi∏∏ OÊcikowicz († 1477), marsza∏ek ziemski, kasztelan wileƒski, a wnukiem Miko∏aj Radziwi∏∏owicz († 1510), wojewoda wileƒski i kanclerz wielki litewski, którego synowie stali si´ za∏o˝ycielami trzech linii rodu — na Goniàdzu i Medelach (zgas∏a ju˝ w nast´pnym pokoleniu, a jej majàtki przesz∏y na Kiszków), na Bir˝ach i Dubinkach (wygas∏a na Bogus∏awie i jego córce), oraz na NieÊwie˝u, Klecku i O∏yce (przetrwa∏a do dzisiaj). Czwartym bratem by∏ pierwszy katolicki hierarcha w rodzie — Wojciech (Albrycht) († 1519), biskup wileƒski, krzewiciel chrystianizmu. Wszyscy oni u˝ywali imienia dziada jako rodowego nazwiska. W∏aÊciwym Tràby 269 R Radziwi∏∏owie N. Orda, Bir˝e - twierdza obronna Wszyscy ˝yjàcy dziÊ Radziwi∏∏owie wywodzà si´ z linii nieÊwieskiej (a póêniej tzw. kleckiej m∏odszej) i sà potomkami Miko∏aja Krzysztofa „Sierotki” (najm∏odsi w XII pokoleniu) Tarcza herbowa Radziwi∏∏ów 270 twórcà pot´gi Radziwi∏∏ów by∏ jednak Miko∏aj zwany Czarnym († 1565), z linii nieÊwieskiej, kanclerz litewski i wojewoda wileƒski, zwiàzany z Zygmuntem Augustem, którego sk∏oni∏ do ma∏˝eƒstwa (1647) ze swojà siostrà stryjecznà Barbarà primo voto Gaszto∏dowà († 1551). Pos∏ujàc w 1547 roku do króla rzymskiego Ferdynanda I, uzyska∏ od cesarza Karola V nadanie dziedzicznego tytu∏u ksià˝´cego dla siebie, swego brata Jana i kuzyna (brata Barbary) Miko∏aja zwanego Rudym († 1584), hetmana wielkiego litewskiego i wojewody wileƒskiego, z linii bir˝aƒskiej (by∏ to pradziad Janusza i Bogus∏awa). Zapobiegliwy Miko∏aj uzyska∏ zresztà w 1553 roku tytu∏ hrabiego na Szyd∏owcu (w Koronie). Trzej jego synowie — Miko∏aj Krzysztof „Sierotka”, Albrycht i Stanis∏aw zawarli mi´dzy sobà porozumienie o ustanowieniu majoratów, majàcych zapewniç pozostawanie g∏ównych dóbr w r´kach rodziny Radziwi∏∏ów. W ten sposób powsta∏y ordynacje: nieÊwieska, klecka i o∏ycka, które przetrwa∏y a˝ do 1939 roku. W XVI–XVII w. odgrywali Radziwi∏∏owie dominujàcà rol´ na Litwie, z czasem ograniczonà na rzecz Sapiehów i Paców, nigdy jednak nie stracili pierwszorz´dnej pozycji magnackiej, rozszerzajàc nawet swe majàtki i wp∏ywy na Prusy Królewskie i Wielkopolsk´. Ponad 50 Radziwi∏∏ów zajmowa∏o w Rzeczypospolitej Obojga Narodów stanowiska senatorskie i dygnitarskie, a by∏y to przewa˝nie urz´dy o pierwszorz´dnym znaczeniu — hetmana, kanclerza, wojewody i kasztelana wileƒskiego. Wszyscy ˝yjàcy dziÊ Radziwi∏∏owie wywodzà si´ z linii nieÊwieskiej (a póêniej tzw. kleckiej m∏odszej) i sà potomkami Miko∏aja Krzysztofa „Sierotki” (najm∏odsi w XII pokoleniu). Z rodziny tej szczególnà rol´ odegrali: Miko∏aj († 1521), kanclerz wielki litewski, zwolennik unii z Polskà, Jerzy († 1541), hetman wielki litewski, Jerzy († 1600), biskup wileƒski i krakowski, kardyna∏, Miko∏aj zwany Sierotkà († 1616), pierwszy ordynat nieÊwieski, wojewoda wileƒski, zwolennik Zygmunta III, pielgrzym do Ziemi Âwi´tej, Aleksander Ludwik († 1654), ordynat nieÊwieski, marsza∏ek wielki litewski i wojewoda po∏ocki, stronnik W∏adys∏awa IV, Albrycht Stanis∏aw († 1656), ordynat o∏ycki, kanclerz wielki litewski, jeden z najwybitniejszych polityków swoich czasów, cieszàcy si´ ogromnym autorytetem i wywierajàcy znaczàcy Miko∏aj Krzysztof Radziwi∏∏ „Sierotka” W∏adys∏aw Zawistowski NieÊwie˝ - krypta Radziwi∏∏ów wp∏yw równie˝ na zdarzenia opisywane w „Ogniem i mieczem” i „Potopie”, choç nigdzie nie jest wymieniany. Zostawi∏ cenne „Pami´tniki”, b´dàce istotnym êród∏em dla Sienkiewicza, Stanis∏aw Kazimierz († 1690), marsza∏ek wielki litewski, stronnik Micha∏a Korybuta, Dominik Miko∏aj († 1697) kanclerz wielki litewski, stronnik Jana III, Franciszka Urszula z WiÊniowieckich († 1753) pierwsza polska dramatopisarka, Micha∏ Kazimierz zwany Rybeƒko, († 1762), ordynat nieÊwieski i o∏ycki, wojewoda wileƒski i hetman wielki litewski, zwolennik Sasów, przeciwnik „Familii”, Karol Stanis∏aw zwany Panie Kochanku († 1790) or- dynat nieÊwieski i o∏ycki, wojewoda wileƒski, obroƒca „z∏otej wolnoÊci”, Dominik Hieronim († 1813), ordynat nieÊwieski i o∏ycki, pu∏kownik wojsk polskich i francuskich, poleg∏ pod Hanau, Antoni Henryk († 1833), ordynat nieÊwieski, o∏ycki i przygodzicki, namiestnik Wielkiego Ksi´stwa Poznaƒskiego i bardzo utalentowany kompozytor (m.in. autor muzyki do „Fausta”), Micha∏ Gedeon († 1850), genera∏, wódz naczelny w powstaniu listopadowym, zes∏aniec, Stanis∏aw Wilhelm († 1920), ordynat dawidgródecki, adiutant Pi∏sudskiego, poleg∏ podczas wyprawy kijowskiej, Ferdynand Fryderyk († 1926) ordynat o∏ycki i przygodzicki, polityk konserwatywny, Katarzyna z Rzewuskich († 1941), skandalizujàca pisarka, Janusz († 1967), ordynat o∏ycki, przemys∏owiec i polityk, Anna (ur. 1939), senator, wiceminister oÊwiaty w rzàdzie Tadeusza Mazowieckiego. Z rodziny tej w „Trylogii” wyst´pujà: R Radziwi∏∏ ordynat nieÊwieski, o∏ycki i przygodzicki, namiestnik Wielkiego Ksi´stwa Poznaƒskiego i bardzo utalentowany kompozytor (m.in. autor muzyki do „Fausta”) Radziwi∏∏ Bogus∏aw (P, I–III, PW) ksià˝´ Wedle miecznika Billewicza: uperfumowany szelma bez czci i sumienia. Zdaniem Wo∏odyjowskiego: Wojownik wielki i rycerz jeszcze wi´kszy, ale nie masz w nim za grosz Polaka. Z cudzoziemska si´ nosi i po niemiecku albo zgo∏a po francusku gada, jakoby kto orzechy gryz∏, której mowy godzin´ mo˝esz s∏uchaç i nic nie wyrozumiesz. Sienkiewicz opisuje go nast´pujàco: m∏ody jeszcze cz∏owiek, lat trzydziestu pi´ciu, a wyglàdajàcy najwy˝ej na Mir, stan obecny N. Orda, Mir Radziwi∏∏ów Kto jest kim w „Trylogii” Henryka Sienkiewicza? 271 R Radziwi∏∏ N. Fajans, NieÊwie˝ dwadzieÊcia pi´ç. (...) Wysoki by∏ i silnie zbudowany, ale nad szerokimi jego ramionami wznosi∏a si´ g∏owa tak ma∏a, jak gdyby z innego cia∏a zdj´ta. Twarz mia∏ równie˝ niezwykle drobnà, prawie m∏odzieƒczà, ale i w niej nie by∏o proporcji, nos mia∏ bowiem du˝y, rzymski i ogromne oczy niewypowiedzianej pi´knoÊci, z orlà prawie Êmia∏oÊcià spojrzenia. (...) usta mia∏ niemal dziecinne, nad nimi ma∏y wàsik, ledwie przykrywajàcy górnà warg´. DelikatnoÊç cery, podniesiona ró˝em i bielid∏em, czyni∏a go podobnym do panny (...) By∏a to mieszanina zniewieÊcia∏oÊci i nieokie∏znanej odwagi (...) Wojna by∏a jego ˝ywio∏em, chocia˝ umys∏ bystry i gi´tki zarówno si´ do intryg, jak i do dyplomatycznych wybiegów nadawa∏. Choç odwa˝ny i waleczny (pod Beresteczkiem pi´knie sobie poczyna∏), mia∏ w sobie — z punktu widzenia sarmackich bohaterów „Trylogii” — sporo zachodniej zniewieÊcia∏oÊci, przejawiajàcej si´ m.in. w przesadnej sk∏onnoÊci do p∏ci pi´knej: (...) by∏ postrachem m´˝ów majàcych pi´kne ˝ony. Omal nie doÊwiadczy∏a tego Helena Skrzetuska, gdy˝ próbowa∏ jà porwaç, na szcz´Êcie bezskutecznie. Odmieni∏a go dopiero znajomoÊç z Oleƒkà Billewiczównà, w której si´ zakocha∏, choç poczàtkowo zajà∏ si´ nià tylko po to, by dopiec Kmicicowi. Nic nie wskórawszy, powróci∏ do wojaczki stajàc ju˝ jawnie po stronie szwedzkiej (wczeÊniej usi∏owa∏ zachowaç pozornà neutralnoÊç). Po zdobyciu War- Wojownik wielki i rycerz jeszcze wi´kszy, ale nie masz w nim za grosz Polaka. Z cudzoziemska si´ nosi i po niemiecku albo zgo∏a po francusku gada, jakoby kto orzechy gryz∏, której mowy godzin´ mo˝esz s∏uchaç i nic nie wyrozumiesz Z. Szczepanek, NieÊwie˝ — zamek Radziwi∏∏ów 272 NieÊwie˝, pa∏ac Radziwi∏∏ów szawy stacjonowa∏ w Serocku (razem z Duglasem i Radziejowskim) na czele znacznych si∏, os∏aniajàc Prusy Ksià˝´ce i Litw´ przed oddzia∏ami polskimi. Podchodzi∏ ich i szarpa∏ Kmicic na czele swoich Tatarów. Bogus∏aw pobity pod Prostkami przez Gosiewskiego, dosta∏ si´ do niewoli (pokonany przez Kmicica). Wspominany jest równie˝ w „Panu Wo∏odyjowskim”, gdy jako pose∏ przyje˝d˝a do Warszawy na sejm konwokacyjny, a pan Zag∏oba postanawia go rugowaç jako zdrajc´. Bogus∏aw Radziwi∏∏, ksià˝´ († 1669), koniuszy litewski i generalny gubernator Prus Ksià˝´cych, ostatni z Radziwi∏∏ów bir˝aƒskich (linii kalwiƒskiej), by∏ ciekawà, choç wielce kontrowersyjnà postacià swoich czasów. Syn opozycjonisty, kasztelana wileƒskiego Janusza i jego drugiej ˝ony El˝biety Zofii Hohenzollern, urodzi∏ si´ w roku 1620 w Gdaƒsku. WczeÊnie osierocony przez ojca, wychowywany by∏ przez matk´ (w kulturze niemieckiej i religii kalwiƒskiej) na dworach w Gdaƒsku, Elblàgu i Smo∏dzinie, a potem na zamku Lichtenberg we Frankonii. Jednak w 1628 roku, po ponownym zam´Êciu matki, przenosi si´ do Dolatycz pod Miƒskiem, na dwór stryja Krzysztofa, ojca Janusza. Dopiero wtedy opanowuje polski, który z czasem staje si´ jego g∏ównym j´zykiem (wbrew temu, co sam mówi w „Potopie”). W 1636 roku, uznany za pe∏noletniego, skwitowawszy stryja z opieki nad swoimi ogromnymi dobrami, zostaje dwo- W∏adys∏aw Zawistowski rzaninem W∏adys∏awa IV. W nast´pnym roku wyrusza w podró˝ po Europie, która zajmie mu 3 lata, przetykane przygodami, wojaczkà i brylowaniem na salonach. Powraca na Zachód, a zw∏aszcza do Niderlandów hiszpaƒskich, równie˝ w nast´pnych latach wojujàc, odbywajàc g∏oÊne pojedynki (rani ks. Talmont) i równie g∏oÊne romanse (z ksi´˝nà de Cantecroix, s∏ynnà pi´knoÊcià). Jest przyjmowany, a nawet swatany na królewskich dworach — królowa Anna Austriacka chce za niego wydaç markizówn´ Charlott´ de la Force, o czym wspomina si´ w „Potopie”, podobnie jak o pojedynku z baronem „Grotem”. Na wieÊç o Êmierci W∏adys∏awa IV i powstaniu kozackim Bogus∏aw powraca do Polski. Otrzymuje tytu∏ genera∏a gwardii królewskiej (ju˝ od 1646 roku jest koniuszym litewskim) i zaczyna zaciàgi, nie udaje mu si´ jednak zdà˝yç z nowymi regimentami ani pod ¸ojów, ani Zborów. Na czele swoich oddzia∏ów dowodzi ca∏ym wojskiem cudzoziemskim na lewym skrzydle armii polskiej pod Beresteczkiem. Jego oddzia∏y zosta∏y wyci´te w rzezi pod Batohem (3VI 1652), ale Bogus∏aw nie bra∏ w tej bitwie udzia∏u. A˝ do 1653 roku ∏àczà go z Janem Kazimierzem za˝y∏e stosunki (mimo i˝ opinia publiczna obcià˝a Radziwi∏∏ów bir˝aƒskich winà za zerwanie sejmu w 1654 roku). Ostatecznie rozstaje si´ jednak ze stronnictwem dworskim (mimo obietnicy nominacji na wojewod´ wileƒ- R Radziwi∏∏ Bogus∏aw Radziwi∏∏ skiego) i wraz z Januszem Radziwi∏∏em bierze udzia∏ w spisku detronizacyjnym z ksià˝´tami Kurlandii i Siedmiogrodu oraz elektorem. W 1655 roku oddaje si´ w poddaƒstwo Karolowi Gustawowi, ˝àdajàc dla siebie udzielnego ksi´stwa z ziem trzech województw. Gdy ten warunek nie zostaje spe∏niony, Bogus∏aw zataja swój udzia∏ w ugodzie kiejdaƒskiej i wyrusza na Podlasie, gdzie podajàc si´ za zwolennika Jana Kazimierza, próbuje podporzàdkowaç sobie Dopiero wtedy opanowuje polski, który z czasem staje si´ jego g∏ównym j´zykiem (wbrew temu, co sam mówi w „Potopie”) Leszek Teleszyƒski jako ksià˝´ Bogus∏aw w „Potopie” Kto jest kim w „Trylogii” Henryka Sienkiewicza? 273 R Radziwi∏∏ Z. Szczepanek, Zamek Radziwi∏∏ów w Kiejdanach Zapobiega temu w ostatniej chwili chorà˝y litewski Krzysztof Pac, przywo˝àc królowi przej´te przez konfederatów listy Janusza, nie pozostawiajàce wàtpliwoÊci co do zdrady Bogus∏awa 274 konfederatów z wojska litewskiego i tamtejszà szlacht´. Stara si´ równoczeÊnie u króla o regimentarstwo litewskie po uwi´zionym przez Janusza (!) Wincentym Gosiewskim (zob.) i omal go nie dostaje. Zapobiega temu w ostatniej chwili chorà˝y litewski Krzysztof Pac, przywo˝àc królowi przej´te przez konfederatów listy Janusza, nie pozostawiajàce wàtpliwoÊci co do zdrady Bogus∏awa. Niezra˝ony niczym ksià˝´ pozostaje na Podlasiu, zbierajàc swoich stronników i cz´Êç miejscowej szlachty, a faktycznie tworzàc w woj. nowogródzkim w∏asne ksi´stwo z oÊrodkiem w twierdzy s∏uckiej. Ostatecznie w ostatnim dniu 1655 roku przy∏àcza si´ do obozu Karola Gustawa, wcià˝ walczàc o wp∏ywy na Podlasiu, z którego chce wykroiç swojà „dzielnic´”. Szwedzi przyjmujà go ∏askawie, a nawet roztaczajà perspektywy ma∏˝eƒstwa (jest Bogus∏aw Êwietnà partià!) z krewniaczkami króla. W 1656 roku walczy ju˝ jawnie po stronie szwedzkiej, pod K∏eckiem przeciw Czarnieckiemu i w bitwie warszawskiej, gdzie zabija strza∏em z pistoletu husarza o nazwisku Kowalewski (zob. Kowalski Roch). Na sejmie w 1661 roku jego ojciec, pose∏ zakroczymski, oskar˝a∏ Bogus∏awa o zabicie syna, gdy ten le˝a∏ ju˝ bezbronny na ziemi. Jesienià tego˝ roku ponosi kl´sk´ w walce z si∏ami hetmana Gosiewskiego pod Prostkami (8 X 1656). Ranny, dostaje si´ do niewoli tatarskiej, z której odbija go (!) na polecenie Gosiewskiego pu∏kownik Gabriel Wojni∏∏owicz, co doprowadza do ostrego konfliktu w wojsku. Dopiero przysi´ga Kazimierza Micha∏a Radziwi∏∏a, ˝e Bogus∏aw nie wróci ju˝ na stron´ szwedzkà, ratuje mu skór´. (Tatarzy dostali wówczas obietnic´ wyp∏aty 12 200 talarów okupu i — jako zak∏adnika — chorà˝ego husarii Piotra Gnoiƒskiego; a poniewa˝ Bogus∏aw sumy tej nie zap∏aci∏, ów nieszcz´Ênik wróci∏ z niewoli dopiero w 1662 roku). Sam Bogu- W∏adys∏aw Zawistowski s∏aw wolnoÊç odzyska∏ znacznie wczeÊniej, po kilkunastu dniach, w wyniku kl´ski dywizji Gosiewskiego pod Filipowem (22 X 1656). Ksià˝´ porzuca teraz Szwedów, na rzecz s∏u˝by dla elektora brandenburskiego, co nie przeszkadza mu uczestniczyç w traktacie rozbiorowym w Radnot, który obiecywa∏ mu kolejny „postaw sukna” — woj. nowogródzkie. Nadzieje te, jak wiemy, spe∏z∏y na niczym wraz z kl´skà Rakoczego. Amnesti´ uzyskuje w wyniku traktatów welawsko-bydgoskich w 1657 roku (zostaje te˝ gubernatorem Prus). Walczy — dla odmiany — ze Szwedami (równie˝ u boku Jana Sobieskiego). Nast´pne lata zajmuje mu g∏ównie walka o wejÊcie w posiadanie dóbr pozosta∏ych po Januszu Radziwille W tym celu przekupuje dwiema wsiami jednego z pos∏ów wojskowych, chorà˝ego orszaƒskiego Samuela Kmicica (zob.). Stara si´ równoczeÊnie o r´k´ ksi´˝niczki oraƒskiej Marii, której (mimo poparcia króla Anglii Karola II) nie otrzyma∏. Na sejmie w 1662 roku sta∏ si´ obiektem ataków opozycji (kasztelan warszawski Jan Oborski), a wr´cz grozi∏y mu tzw. rugi, czyli pozbawienie mandatu poselskiego. Bogus∏aw wywik∏a∏ si´ i z tej opresji — jak wielokrotnie przedtem — przekupieniem Oborskiego (do sk∏adki na ten cel dorzuci∏a si´ i królowa). Wcià˝ szukajàc jak najwy˝szych stanowisk i jak najlepszych partii ma∏˝eƒskich, rozpierany dumà, ambicjami, a przede wszystkim zbyt wysokim mniemaniem o w∏asnej wartoÊci, odrzuca∏ korzystne propozycje wtedy, gdy J. M. Szancer, Bogus∏aw i Oleƒka Kto jest kim w „Trylogii” Henryka Sienkiewicza? R Radziwi∏∏ Na sejmie w 1661 roku jego ojciec, pose∏ zakroczymski, oskar˝a∏ Bogus∏awa o zabicie syna, gdy ten le˝a∏ ju˝ bezbronny na ziemi Anna Maria Radziwi∏∏ówna by∏y do osiàgni´cia: bu∏aw´ mniejszà litewskà czy ma∏˝eƒstwo z Benedyktà Bawarskà (1662). W koƒcu funkcji ˝adnej nie zyska∏ (wcià˝ by∏ tylko koniuszym litewskim!), a o˝eni∏ si´ — po latach mitr´g — z dawno mu przeznaczonà stryjecznà bratanicà (i podopiecznà!) Annà Marià, córkà Janusza (Êlub katolicki w 1665 roku). Panna m∏oda mia∏a lat 25 (niema∏o, jak na ówczesne kryteria, ale Bogus∏aw by∏ o 20 lat starszy). To ma∏˝eƒstwo wywo∏a∏o g∏oÊny skandal, a w okolicznoÊciach zawarcia Êlubu mo˝na si´ dopatrzyç pewnych podobieƒstw z sienkiewiczowskà historià Oleƒki Billewiczówny. Bogus∏aw wcià˝ stara si´ o bu∏aw´ wielkà po Sapiesze, zmar∏ym w tym samym roku, a bodaj i polnà (choç ˝yje jeszcze W∏adys∏aw Wo∏∏owicz). Gdy jednak szansa taka si´ pojawia, Bogus∏aw znów rezygnuje, liczàc na coÊ wi´cej. W czasie sejmu konwokacyjnego w 1668 roku Pacowie podejmujà kolejnà (nieudanà) prób´ rugowania Bogus∏awa (te zas∏ugi przypisuje Sienkiewicz Zag∏obie). W odpowiedzi Bogus∏aw — tym razem wspólnie z Micha∏em Kazimierzem Radziwi∏∏em — przyprowadza przeciw Pacom 8 tysi´cy zbrojnych... na sejm elekcyjny (!). O tym epizodzie równie˝ wspomina si´ w „Panu Wo∏odyjowskim”. Przez moment okrzyczany kandydatem do korony — przeciw Micha∏owi Korybutowi — ostatek energii rzuca na rzecz zdobycia jakiegokolwiek bàdê stanowiska senatorskiego, którego wcià˝, po tylu latach, nie ma! przekupuje dwiema wsiami jednego z pos∏ów wojskowych, chorà˝ego orszaƒskiego Samuela Kmicica W koƒcu funkcji ˝adnej nie zyska∏ (wcià˝ by∏ tylko koniuszym litewskim!), a o˝eni∏ si´ — po latach mitr´g — z dawno mu przeznaczonà stryjecznà bratanicà (i podopiecznà!) Annà Marià 275 kurfirsta Jego MoÊci i kurfirstowej Jej MoÊci krewnych i opiekunów swoich, którzy wszyscy o to si´ staraç b´dà, aby sz∏a za takiego, z którego by accederet s∏awa i reputacyja domowi mojemu a przy tym ˝eby by∏ ewangelik. (...). Wdzi´czny za urz´dy, które sprawowa∏ w imieniu elektora brandenburskiego, by∏ i dla niego ∏askawy: NajjaÊniejszemu kurfirstowi Jego M. brandenburskiemu, którego osobliwej ∏aski uzna∏, zapisuj´ dwa pó∏kartonia (w∏aÊciwie: pó∏kartauny; rodzaj armaty) z herbami memi o to proszàc, aby in memoriam ˝em w Prusiech by∏ stathalterem te dzia∏a w Frydrychsburku zostawa∏y i ˝eby ten bastion, na który staç b´dà, by∏ radziwi∏∏owskim nazwany. Temu˝ leguj´ do biblioteki królewieckiej (a nie berliƒskiej) wszystkich moich foliantów; tak˝e nó˝ cudowny ch∏opowi ˝ywemu z ˝o∏àdka wyr˝ni´ty. R Radziwi∏∏ Umiera wkrótce potem, powracajàc z polowania na kuropatwy, trafiony apopleksyjej w wieku 49 lat, jako ostatni z m´skiej linii ewangelickich Radziwi∏∏ów Radziwi∏∏ Janusz ksià˝´ (starszy) KoÊció∏ Bo˝ego Cia∏a w dobrach Radziwi∏∏ów Bogus∏aw by∏ niewàtpliwie wybitnà osobowoÊcià, a pochodzenie, majàtek i osobiste walory charakteru predystynowa∏y go do zaj´cia czo∏owych pozycji w paƒstwie bàdê nawet na arenie mi´dzynarodowej NajjaÊniejszemu kurfirstowi Jego M. brandenburskiemu, którego osobliwej ∏aski uzna∏, zapisuj´ dwa pó∏kartonia z herbami memi o to proszàc, aby in memoriam ˝em w Prusiech by∏ stathalterem te dzia∏a w Frydrychsburku zostawa∏y i ˝eby ten bastion, na który staç b´dà, by∏ radziwi∏∏owskim nazwany 276 Pacowie zapobiegajà jednak i temu. Kariera polityczna Bogus∏awa jest skoƒczona. Umiera wkrótce potem, powracajàc z polowania na kuropatwy, trafiony apopleksyjej w wieku 49 lat, jako ostatni z m´skiej linii ewangelickich Radziwi∏∏ów (zwanych „bir˝aƒskimi”). By∏ protektorem emigrujàcych z Polski arian, a wÊród jego dworzan i oficjalistów byli: Zbigniew Morsztyn, Samuel Przypkowski, Jan Noroƒski. Pochowany zosta∏ w katedrze królewieckiej. W wizji Sienkiewicza Bogus∏aw jest niemal diabolicznà figurà przewrotnego zdrajcy, dba∏ego jedynie o swój interes. Pisarz chyba przesadzi∏ z negatywnà ocenà osoby ksi´cia, troch´ go nam obrzydzi∏, a troch´ nie doceni∏. Bogus∏aw by∏ niewàtpliwie wybitnà osobowoÊcià, a pochodzenie, majàtek i osobiste walory charakteru predestynowa∏y go do zaj´cia czo∏owych pozycji w paƒstwie bàdê nawet na arenie mi´dzynarodowej. Z wielu wzgl´dów (równie˝ charakterologicznych) nie uda∏o mu si´ — podobnie jak Radziejowskiemu czy Lubomirskiemu — ale nie zmienia to faktu, ˝e w tym, co robi∏, mówi∏ i pisa∏, pozostawa∏ ciekawym, twórczym cz∏owiekiem, bardzo cz´sto wyrastajàcym nad przeci´tnoÊç otoczenia. Z testamentu Bogus∏awa Radziwi∏∏a (datowanego 27 XII 1668): Gdy te˝ za wolà bo˝à córce mej za mà˝ iÊç przyjdzie, nie ma tego czyniç a˝ za konsensem i radà (P, I) podczaszy litewski, kasztelan wileƒski, ojciec Bogus∏awa, nale˝a∏ do rokoszu przeciw Zygmuntowi III. Jemu to, wedle s∏ów pana Wo∏odyjowskiego — w∏asny hajduk (...) czaszk´ rozp∏ata∏, i tak zginà∏ marnie, jak i ˝y∏ grzesznie. Janusz Radziwi∏∏ ( 1620), kasztelan wileƒski (1619), aktywny kalwinista, syn Krzysztofa Miko∏aja „Pioruna”, ojciec Bogus∏awa, niech´tny Zygmuntowi III, stanà∏ na czele rokoszu wraz z Miko∏ajem Zebrzydowskim, a po kl´sce pod Guzowem (1609) przebywa∏ za granicà (ma∏˝eƒstwo z El˝bietà Zofià Hohenzollern, elektorównà brandenburskà) i ograniczy∏ swój udzia∏ w ˝yciu publicznym. Z pierwszà ˝onà, ostatnià ksi´˝niczkà s∏uckà i kopylskà (o którà d∏ugo si´ procesowa∏!), Zofià Olelkowiczównà, wzià∏ ogromny posag: dwa ksi´stwa, siedem miast i trzydzieÊci dwa folwarki. Rozpierany wielkimi ambicjami niczego nie osiàgnà∏, a jego dzia∏ania zawsze nosi∏y cechy opozycji i negacji. Radziwi∏∏ Janusz (OiM, II; P, I–III) ksià˝´ (m∏odszy) wojewoda wileƒski, wielki hetman litewski; Sienkiewicz opisuje go nast´pujàco: By∏ to cz∏owiek czterdziestokilkuletni, postaci olbrzymiej i barczysty. Ubrany by∏ w strój szkar∏atny polski, spi´ty pod szyjà kosztownymi agrafami. Twarz mia∏ ogromnà, o rysach, z których bi∏a pycha, powaga i pot´ga. By∏a to gniewliwa lwia twarz wojownika i w∏adcy zarazem. D∏ugie, zwieszajàce si´ w dó∏ wàsy W∏adys∏aw Zawistowski nadawa∏y jej wyraz pos´pny i ca∏a w swej pot´dze i ogromie by∏a jakby wykuta wielkimi uderzeniami m∏ota z marmuru; pogromi∏ Kozaków zimà 1648 roku, wycinajàc Turów i Mozyrz, zbi∏ Pó∏ksi´˝yca i Nebab´, a pod ¸ojowem Krzeczowskiego, który skoƒczy∏ na palu, wreszcie wzià∏ szturmem Kijów i (...) przycisnà∏ w stepach Chmielnickiego. S∏u˝yli u niego wówczas bracia Jur i Andrzej (Fedor?) kniaziowie Kurcewiczowie, a tak˝e pan Char∏amp. W roku 1654 odniós∏ zwyci´stwo nad Rosjanami pod Szk∏owem, okupione jednak ci´˝kimi stratami. Wtedy to laudaƒska choràgiew podczas ataku na najemnà piechot´ francuskà zosta∏a prawie w pieƒ wyci´ta (dowodzi∏ ju˝ nià wówczas pan Wo∏odyjowski). W 1655 roku przywódca litewskiego skrzyd∏a proszwedzkiego, doprowadza do ugody kiejdaƒskiej i poddania Wielkiego Ksi´stwa Szwecji (za cen´ udzielnego ksi´stwa dla siebie). Wtedy to zwiàzuje Andrzeja Kmicica przysi´gà wiernoÊci na krucyfiks, potem przekonuje go o wy∏àcznie patriotycznych pobudkach swego dzia∏ania. Jednak opuszczony przez znacznà cz´Êç wojsk, które zawiàzujà na Podlasiu konfederacj´ wierzbo∏owskà, zwalczany przez hetmana Gosiewskiego i rosnàcych w si∏´ Sapiehów, traci szybko na znaczeniu i sile. Po nieudanej wyprawie przeciw konfederatom, obl´˝ony w Tykocinie przez Sapie- h´, nie widzàc innego wyjÊcia, wys∏a∏ do ks. krajczego Micha∏a Radziwi∏∏a (zob.) list, b∏agajàc o ratunek. List ten przej´li jednak w drodze sapie˝yƒscy ludzie, zaÊ wojewoda witebski przes∏a∏ Januszowi w odpowiedzi pismo ksi´cia krajczego, które przed tygodniem sam otrzyma∏; (tekst listu — zob. biogram Micha∏a Radziwi∏∏a). Od dawna gn´biony ci´˝kà astmà, umiera w Tykocinie, do ostatniej chwili wypatrujàc odsieczy ze strony Bogus∏awa, który ma po nim dziedziczyç pozycj´, majàtek i córk´. Kuzyn nie nadciàgnà∏, co nie przeszkodzi∏o mu w przysz∏oÊci wejÊç w posiadanie zarówno spustoszonych dóbr, jak i podstarza∏ej córki. Tylko pozycji Janusza nie osiàgnà∏ nigdy. Mo˝e to i dobrze? Janusz Radziwi∏∏ († 1655) pochodzi∏ z kalwiƒskiej linii Radziwi∏∏ów bir˝aƒskich, by∏ synem Krzysztofa († 1640), wojewody wileƒskiego i hetmana wielkiego litewskiego. W m∏odoÊci wiele podró˝owa∏ po Europie, równie˝ wykonujàc misje dyplomatyczne W∏adys∏awa IV. Ju˝ w wieku 20 lat, jako podkomorzy litewski (1632), zaczyna dzia∏alnoÊç publicznà u boku ojca. Cieszy si´ wówczas poparciem i uznaniem króla, mimo awantur, które wcià˝ urzàdza. Przyk∏adem jego porywczoÊci sà starania o r´k´ Katarzyny Potockiej (katoliczki), którà zdobywa mimo oporów jej matki i w∏asnego ojca. Po zgo- R Radziwi∏∏ Janusz Radziwi∏∏ Twarz mia∏ ogromnà, o rysach, z których bi∏a pycha, powaga i pot´ga. By∏a to gniewliwa lwia twarz wojownika i w∏adcy zarazem W∏adys∏aw Haƒcza jako ksià˝´ Janusz Radziwi∏∏ w „Potopie” Kto jest kim w „Trylogii” Henryka Sienkiewicza? 277 R Radziwi∏∏ nie ojca (1640) dziedziczy ogromny majàtek i odtàd roÊnie jego pozycja jako najpot´˝niejszego magnata litewskiego i aktywnego protektora kalwinistów. Robi szybkà karier´ — ju˝ w 1646 roku jest hetmanem polnym litewskim, w rok póêniej — starostà ˝mudzkim (a wi´c senatorem). Zdecydowanie niech´tny (z wzajemnoÊcià) Janowi Kazimierzowi, zamiast na sejm koronacyjny udaje si´ w styczniu 1649 roku z wyprawà pacyfikacyjnà na Mozyrz i Bobrujsk (wielu jeƒców dla przyk∏adu kaza∏ poÊcinaç lub wbiç na pal, a 270 Kozaków puÊci∏ do domu po obci´ciu prawej r´ki). Latem tego samego roku Êciera si´ z Krzyczewskim (w „Ogniem i mieczem” Krzeczowskim) i pokonuje go pod ¸ojowem. Butny i zuchwa∏y, a teraz dodatkowo opromieniony s∏awà zwyci´zcy, niech´tnie wspó∏pracuje z Janem Kazimierzem, a gdy na Na balach dworskich pojawia∏ si´ ju˝ w r. 1646 w indyjskiej opoƒczy, ca∏y w koronkach, haftach i per∏ach, w czerwonej czapce z diamentami. Na piersiach i palcach nosi∏ nieznane chiƒskie kamienie, ogromny szafir z wyrytym na nim pelikanem i diamentowe pierÊcienie z trupimi g∏ówkami Dlatego wojn´ t´ s∏uszniej nazwaç nale˝a∏o radziwi∏∏owskà, a nie moskiewskà, domowà raczej ni˝ zewn´trznà Janusz ksià˝´ Radziwi∏∏ 278 sejmie w 1652 roku król obiecuje bu∏aw´ wi´kszà litewskà Sapiesze — Radziwi∏∏ zrywa sejm (po raz pierwszy w dziejach Rzeczypospolitej) przez swego klienta W∏adys∏awa Siciƒskiego (zob.). W nast´pnych latach dos∏ownie zmusza króla (przez naciski swoich stronników i zastraszenie przeciwników) do ofiarowania sobie woj. wileƒskiego (1653) i bu∏awy wielkiej (1654). Teraz Janusz czuje si´ niemal udzielnym panem Litwy i tak te˝ si´ zachowuje. Na balach dworskich pojawia∏ si´ ju˝ w r. 1646 w indyjskiej opoƒczy, ca∏y w koronkach, haftach i per∏ach, w czerwonej czapce z diamentami. Na piersiach i palcach nosi∏ nieznane chiƒskie kamienie, ogromny szafir z wyrytym na nim pelikanem i diamentowe pierÊcienie z trupimi g∏ówkami (Tadeusz Wasilewski). Chcàc zrównowa˝yç wp∏ywy Radziwi∏∏a, Jan Kazimierz oddaje bu∏aw´ mniejszà Wincentemu Gosiewskiemu (równoczeÊnie ju˝ podskarbiemu), który staje na czele osobnej i niezale˝nej dywizji. Ten podzia∏ wojska i zaniedbania ze strony tonàcego w d∏ugach Janusza powodujà, i˝ Litwa jest zupe∏nie nie przygotowana do nadciàgajàcej ze strony Moskwy nawa∏y. Dlatego wojn´ t´ s∏uszniej nazwaç nale˝a∏o radziwi∏∏owskà, a nie moskiewskà, domowà raczej ni˝ zewn´trznà — pisze Wawrzyniec Jan Rudawski, z którego pami´tnika g´sto czerpa∏ Sienkiewicz. Mimo wszystko pokonuje Radziwi∏∏ si∏y moskiewskie pod Szk∏owem, dowodzone przez kniazia Czerkaskiego w samo straszne zaçmienie s∏oƒca (12 VIII 1654). By∏o to ostatnie zwyci´stwo pysznego ksi´cia, okupione zresztà znacznymi stratami. Wkrótce przegrywa pod Szepielewiczami; nieprzyjaciel zdobywa Smoleƒsk i zalewa kraj. Od tego momentu nawiàzuje Radziwi∏∏ kontakty ze Szwedami, poczàtkowo szukajàc sojuszników przeciw Moskwie, w koƒcu idàc na jednoznacznà kolaboracj´. Nied∏ugo po upadku Wilna, zdobytego przez armi´ carskà, w Kiejdanach dochodzi do podpisania s∏ynnego aktu ugody, zrywajàcej uni´ z Koronà i oddajàcej Litw´ pod w∏adanie Szwecji (20 X 1655). Osobny, tajny akt (do dziÊ nieznany) okreÊla∏ charakter nadaƒ dla Radziwi∏∏a. Opór wobec tych dzia∏aƒ zaskakuje swà skalà dufnego ksi´cia. Oddzia∏y uwi´zionego przezeƒ Gosiewskiego zawiàzujà konfederacj´ w Wierzbo∏owie (Radziwi∏∏ nakazuje w listach do swych rzàdców na Podlasiu wytrucie zbuntowanych oficerów), a wkrótce pos∏uszeƒstwo wypowiadajà mu jego w∏asne choràgwie. Impulsem by∏ tu ciàg∏y brak ˝o∏du, nie zrekompensowany przez Szwedów, którzy zresztà nie dope∏nili ˝adnych zaciàgni´tych wobec hetmana zobowiàzaƒ. Buntownicy pod wo- W∏adys∏aw Zawistowski dzà Miko∏aja Szemiota ∏àczà si´ z choràgwiami Gosiewskiego, a potem oddajà pod komend´ Paw∏a Sapiehy, podówczas wojewody witebskiego. Ksià˝´ wyrusza wkrótce przeciw nim, ale — opuszczony przez posi∏kujàcych go Szwedów — zajmuje zamek tykociƒski, gdzie w nocy z 30 na 31 XII 1655 roku umiera (ma zaledwie 43 lata). Poniewa˝ po Êmierci na jego ciele wystàpi∏y plamy, podejrzewano, ˝e zosta∏ otruty. Jego zw∏oki wywieziono z Tykocina dopiero w 1657 roku, po zdobyciu twierdzy przez Paw∏a Sapieh´. Jedyna córka (z Katarzyny Potockiej) — Anna Maria, zgodnie z wczeÊniejszym uk∏adem, zosta∏a ˝onà Bogus∏awa Radziwi∏∏a. Jednak Janusz Radziwi∏∏, sam kalwin, ˝onaty by∏ z katoliczkà Katarzynà Potockà (od 1637 do 1642 r.), a nast´pnie od 1644 roku z Marià, dla odmiany — protektorkà prawos∏awia. By∏a ona starszà córkà hospodara mo∏dawskiego Bazylego Lupula. Poniewa˝ m∏odszà Lupulówn´ poÊlubi∏ syn Chmielnickiego — Timofiej, te dwa rody by∏y ze sobà spowinowacone! Na Januszu i Bogus∏awie wygas∏a (w m´skim pog∏owiu) linia kalwiƒskich Radziwi∏∏ów bir˝aƒskich. Radziwi∏∏ Krzysztof R Radziwi∏∏ Impulsem by∏ tu ciàg∏y brak ˝o∏du, nie zrekompensowany przez Szwedów, którzy zresztà nie dope∏nili ˝adnych zaciàgni´tych wobec hetmana zobowiàzaƒ J. Kossak, Âmierç Radziwi∏∏a (fragment) (P, I) ojciec Janusza, walczy∏ ze Szwedami, wspominany przez p∏k. Micha∏a Stankiewicza. Radziwi∏∏ Syn Krzysztofa, wojewoda wileƒski (1633) i hetman wielki litewski (1635), walczy∏ ze Szwedami w Inflantach, odzyskujàc Mitaw´ (1622), dowodzi∏ pod Smoleƒskiem (1633), by∏ przywódcà protestantów litewskich. Zmar∏ w 1640 roku. dziad Bogus∏awa i Janusza, wojewoda wileƒski (1584) i hetman wielki litewski (1589), walczy∏ z Moskwà, pokona∏ — wraz z Janem Karolem Chodkiewiczem — Szwedów pod Kokenhauzen, zdoby∏ Wenden. Opiekun dysydentów. By∏ ˝onaty primo voto z Annà Sobkównà, o czym wspomina ks. Bogus∏aw w rozmowie z Oleƒkà Billewiczównà. Zmar∏ w 1602 roku. (P, III) Krzysztof Pierwszy zwany Piorunem, ksià˝´ Radziwi∏∏ Micha∏ (P, I–III; PW) Kazimierz, ksià˝´ M. van Mierevelt, Krzysztof I Radziwi∏∏ Kto jest kim w „Trylogii” Henryka Sienkiewicza? kuzyn Janusza i Bogus∏awa, pot´pi∏ ich zdrad´, wspomaga∏ Paw∏a Sapieh´ w wojnie ze Szwedami. Potem uczestnik konfederacji tyszowieckiej. Janusz Radziwi∏∏ obl´˝ony w Tykocinie przez Sapieh´, nie widzàc innego wyjÊcia, wys∏a∏ do niego list, b∏agajàc o ratunek. List ten przej´li jednak w drodze sapie˝yƒscy ludzie, zaÊ wojewoda witebski przes∏a∏ Januszowi w odpowiedzi pismo ksi´cia krajczego, które przed tygodniem sam otrzyma∏ (...): JeÊliby W. W. mi∏oÊciwego pana mego dosz∏y wieÊci, i˝ ja krewnemu, ksi´ciu wojewodzie wileƒskiemu, w pomoc iÊç zamie- Poniewa˝ m∏odszà Lupulówn´ poÊlubi∏ syn Chmielnickiego — Timofiej, te dwa rody by∏y ze sobà spowinowacone! 279 R Radziwi∏∏owa Micha∏ Kazimierz Radziwi∏∏ W kilka dni póêniej, pod Filipowem, Bogus∏aw zostaje jednak odbity z ràk polskich i wbrew por´czeniu nie przechodzi na stron´ Rzeczypospolitej, co Êciàga odium na Micha∏a Kazimierza rzam, tedy im W. W. pan mój mi∏oÊciwy nie wierz, albowiem z tymi ja tylko za jedno trzymam, którzy w wierze ku ojczyênie i panu naszemu wytrwaç, a dawne wolnoÊci tej przeÊwietnej Rzeczypospolitej restaurowaç pragnà. Uczestniczy∏ w blokadzie Karola Gustawa w wid∏ach Wis∏y i Sanu u boku Sapiehy. Bra∏ udzia∏ w rozbiciu silnej armii elektorskoszwedzkiej pod dowództwem grafa Waldeka i Bogus∏awa Radziwi∏∏a przez hetmana Gosiewskiego w bitwie pod Prostkami. Uczestniczy∏ w bitwie pod Chocimiem w 1673 roku, podczas której w∏asnà r´kà Êcià∏ pot´˝nego basz´. tedy im W. W. pan mój mi∏oÊciwy nie wierz, albowiem z tymi ja tylko za jedno trzymam, którzy w wierze ku ojczyênie i panu naszemu wytrwaç, a dawne wolnoÊci tej przeÊwietnej Rzeczypospolitej restaurowaç pragnà Micha∏ Kazimierz Radziwi∏∏ († 1680), z katolickiej linii ordynatów nieÊwieskich (a zatem dla Radziwi∏∏ów bir˝aƒskich kuzyn doÊç daleki); wojewoda wileƒski (1666), podkanclerzy i hetman polny litewski (1668). Od 1653 roku krajczy litewski (ma wówczas zaledwie 18 lat), z tytu∏em tym spotykamy go w „Potopie”. W tym samym roku umiera jego ojciec, Aleksander Ludwik, marsza∏ek wielki litewski, i m∏ody ksià˝´ obejmuje ordynacj´ nieÊwieskà i inne dobra. Na poczàtku 1656 roku, po krótkich wahaniach, staje po stronie Jana Kazimierza. Zostaje wówczas mianowany pu∏kownikiem i podczaszym litewskim. Walczy nad Sanem i Wis∏à, w bitwie warszawskiej, wreszcie z hetmanem Wincentym Gosiewskim pod Prostkami (8 X 1656), gdzie staje naprzeciw Bogus∏awa. Ten ostatni zostaje ranny i trafia do niewoli tatarskiej (w powieÊci Sienkiewicza dzieje si´ to za sprawà Kmicica). Micha∏ Kazimierz natychmiast podejmuje dzia∏ania na rzecz jego uwolnienia, a tak˝e sk∏ada 280 wobec wojska por´czenie, ˝e Bogus∏aw nie zdradzi wi´cej Rzeczypospolitej. W kilka dni póêniej, pod Filipowem, Bogus∏aw zostaje jednak odbity z ràk polskich i wbrew por´czeniu nie przechodzi na stron´ Rzeczypospolitej, co Êciàga odium na Micha∏a Kazimierza. W nast´pnych latach m∏ody magnat robi Êwietnà karier´, ju˝ w 1661 roku obejmujàc swój pierwszy urzàd senatorski — kasztelani´ wileƒskà. Aktywny zarówno w ˝yciu politycznym, jak i wojskowym, wià˝e si´ ze swoim szwagrem Janem III (o˝eni∏ si´ z Katarzynà Sobieskà, siostrà króla), walczàc z rosnàcà pot´gà Paców, a potem Sapiehów. Wielokrotnie dzia∏a∏ na rzecz rehabilitacji, a potem zbli˝enia z dworem Bogus∏awa; stara∏ si´ nawet o bu∏aw´ polnà dla niego (po zamordowaniu Gosiewskiego w 1662 roku), choç sam by∏ uwa˝any za jednego z kandydatów. Jego wnukiem by∏ Micha∏ Kazimierz „Rybeƒko” († 1762), prawnukiem Karol Stanis∏aw „Panie Kochanku” († 1790). Radziwi∏∏owa El˝bieta Zofia (P, III) z domu elektorówna brandenburska El˝bieta Zofia Hohenzollern, ˝ona Janusza, a matka Bogus∏awa, który wspomina o niej w Taurogach wobec Oleƒki, by pokazaç, i˝ Radziwi∏∏owie ˝enili si´ zarówno z ksi´˝niczkami, jaki i ze zwyk∏ymi szlachciankami. El˝bieta Zofia Radziwi∏∏owa Radziwi∏∏owa Katarzyna (P, III) z domu Ostrogska, druga ˝ona Krzysztofa Pierwszego, zwanego Piorunem. Matka Janusza — ojca Bogus∏awa, który wspomina o niej W∏adys∏aw Zawistowski w Taurogach wobec Oleƒki, by pokazaç, i˝ Radziwi∏∏owie ˝enili si´ zarówno z ksi´˝niczkami, jaki i ze zwyk∏ymi szlachciankami. chwicz, a mieli w rodzie Stanis∏awa († 1569), kasztelana sandomierskiego i podskarbiego wielkiego koronnego. Radziwi∏∏owa Maria, ksi´˝na, zwana Wo∏oszkà (P, I–III) († 1660) z domu Lupulów, córka Bazylego, hospodara Mo∏dawii, druga ˝ona (od 1645) Janusza, wojewody wileƒskiego i hetmana wielkiego litewskiego, gorliwa protektorka prawos∏awia na Litwie. Po Êmierci m´˝a w 1656 roku zajmowa∏a si´ g∏ównie walkà o utrzymanie dziedzicznych dóbr, a ˝e nie wysz∏a powtórnie za mà˝ i zmar∏a (majàc zaledwie 35 lat) bezpotomnie, o jej testament i zapisy wybuch∏ spór sàdowy (stronami w nim byli Bogus∏aw Radziwi∏∏ i rodzina Lupulów), ciàgnàcy si´ z przerwami do roku 1823! R Radziwi∏∏owa Radziwi∏∏ówna Gwoli Êcis∏oÊci powiedzieç jednak trzeba, ˝e Sobkówna nie by∏a „zwyk∏à szlachciankà”, choç zapewne jej rodzina nie dorównywa∏a radziwi∏∏owskiej pot´dze Katarzyna z Ostrogskich Radziwi∏∏owa Radziwi∏∏owa Katarzyna (P, III) Anna z Sulejowa zmar∏a (majàc zaledwie 35 lat) bezpotomnie, o jej testament i zapisy wybuch∏ spór sàdowy (stronami w nim byli Bogus∏aw Radziwi∏∏ i rodzina Lupulów), ciàgnàcy si´ z przerwami do roku 1823! z domu Sobkówna, pierwsza ˝ona Krzysztofa Pierwszego, zwanego Piorunem. Bogus∏aw wspomina o niej w Taurogach wobec Oleƒki, by pokazaç, i˝ Radziwi∏∏owie ˝enili si´ zarówno z ksi´˝niczkami, jak i ze zwyk∏ymi szlachciankami. Gwoli Êcis∏oÊci powiedzieç jednak trzeba, ˝e Sobkówna nie by∏a „zwyk∏à szlachciankà”, choç zapewne jej rodzina nie dorównywa∏a radziwi∏∏owskiej pot´dze. Ich herbem by∏ Bro- Maria z Lupulów Radziwi∏∏owa Radziwi∏∏ówna Anna Maria (P, II) Katarzyna Anna z Sobków Radziwi∏∏owa Kto jest kim w „Trylogii” Henryka Sienkiewicza? († 1667) córka Janusza i jego pierwszej ˝ony, Katarzyny Potockiej, m∏oda jeszcze w czasie „potopu” (choç prawnie gotowa ju˝ do zam´Êcia, gdy˝ mia∏a wówczas 14 lat), przebywa∏a w tym czasie ze swà macochà — Wo∏oszkà — g∏ównie w Taurogach i Tyl˝y. Przeznaczona na ˝on´ dla Bogus∏awa, który wraz z nià mia∏ odziedziczyç ca∏à fortun´ nie majàcego synów Janusza. Chcia∏ jà na córk´ dla swego syna równie˝ marsza∏ek wielki koronny Jerzy Lubomirski. Ostatecznie wysz∏a za Bogus∏awa w 1665 roku (w wieku 25 lat), lecz wkrótce zmar∏a, osierocajàc jedynà córk´ Ludwik´ Karolin´, póêniejszà ksi´˝n´ neuburskà. Brochwicz Przeznaczona na ˝on´ dla Bogus∏awa, który wraz z nià mia∏ odziedziczyç ca∏à fortun´ nie majàcego synów Janusza 281 Rahozianka R Rahozianka Regowski (OiM I) nie znana nam z imienia panna z zacnego domu szlacheckiego który si´ z Wo∏oszczyzny wywodzi∏. Matka Heleny Kurcewiczówny, umar∏a przy jej porodzie w roku 1630. Âlub (katolicki) z kniaziem Wasylem Kurcewiczem wzi´∏a rok wczeÊniej. Mo˝emy si´ domyÊlaç, ˝e kniaê Kurcewicz przeszed∏ na obrzàdek ∏aciƒski w∏aÊnie ze wzgl´du na planowany Êlub. Rodzina litewsko-ruska herbu Szreniawa z krzy˝em. Wyda∏a Micha∏a († 1599), pierwszego unickiego metropolit´ kijowskiego, który w 1595 roku odda∏ pos∏uszeƒstwo stolicy apostolskiej, a tak˝e kilku dygnitarzy litewskich. Szreniawa Z∏odziej Wegrzyn, szalony Rakocy, Êwierzbie∏a go skóra, t´skno go by∏o z pokojem, zachcia∏o mu si´ polskiego czosnku, który mu ktoÊ na ˝art zachwali∏, ˝e mia∏ byç lepszego niêli w´gierski smaku Drogomir wybra∏ si´ na czosnek do Polski; aleç dano mu nie tylko czosnku, ale i dzi´gielu z kminem. Bo jak on tylko wyszed∏ za granic´, zaraz Lubomirski Jerzy poszed∏ w jego ziemi´, pali∏, Êcina∏, gdzie tylko zasi´g∏, wod´ a ziemi´ zostawi∏ 282 Rakoczy Jerzy II (P, II–III) Jerzy II Rakoczy († 1660), ksià˝´ siedmiogrodzki wyznania kalwiƒskiego, lennik turecki. Walczàc ambitnie o niezale˝noÊç od cesarstwa, sta∏ si´ naturalnym przeciwnikiem Rzeczypospolitej zwiàzanej z katolickà Austrià. Po Êmierci W∏adys∏awa IV pretendowa∏ do korony polskiej, popierany przez cz´Êç magnatów protestanckich. W wyniku konsekwentnej polityki antyhabsburskiej wszed∏ w sojusz ze Szwedami (1656), planujàc rozbiór Rzeczypospolitej (traktat z Radnot, grudzieƒ 1656). Rakoczy og∏osi∏ si´ protektorem Rzeczypospolitej i pod pretekstem przywrócenia w paƒstwie pokoju i bezpieczeƒstwa publicznego najecha∏ Polsk´, straszliwie pustoszàc znaczne obszary kraju. Jan Chryzostom Pasek o Rakoczym: Z∏odziej Wegrzyn, szalony Rakocy, Êwierzbie∏a go skóra, t´skno go by∏o z pokojem, zachcia∏o mu si´ polskiego czosnku, który mu ktoÊ na ˝art zachwali∏, ˝e mia∏ byç lepszego niêli w´gierski smaku. Wyprawa licho wyszkolonej armii Rakoczego, dodatkowo wspieranego przez Kozaków, nie poprawi∏a sytuacji militarnej Szwedów, a Êciàgn´∏a na Siedmiogród katastrofalny najazd sprzymierzonych z Janem Kazimierzem Tatarów. Pasek skomentowa∏ pora˝k´ ksi´cia: (...) we czterdziestu tysi´cy W´grów z Multanami, Kozaków zaciàgnàwszy altero tanto, wybra∏ si´ na czosnek do Polski; aleç dano mu nie tylko czosnku, ale i dzi´gielu z kminem. Bo jak on tylko wyszed∏ za granic´, zaraz Lubomirski Jerzy poszed∏ w jego ziemi´, pali∏, Êcina∏, gdzie tylko zasi´g∏, wod´ a ziemi´ zostawi∏. Rakoczy opuszczony przez wojska szwedzkie, (których cz´Êç wys∏ano do Danii) poniós∏ sromotnà kl´sk´, kapitulujàc przed Czarnieckim (24 VII 1657). Ranicki (P, I) herbu Suchekomnaty, rodem z województwa mÊcis∏awskiego, z którego by∏ banitem za zabójstwo dwóch szlachty posesjonatów. Jednego w pojedynku usiek∏, drugiego bez boju z rusznicy zastrzeli∏. Mienia nie posiada∏, choç znaczne ziemie po ojcach odziedziczy∏. Kilkakrotnie wspomina Sienkiewicz, i˝ p∏yn´∏a w jego ˝y∏ach krew senatorska. Kompan Kmicica, zginà∏ podczas burdy — którà zresztà sam sprowokowa∏ — w karczmie Do∏y, zabity przez szlacht´ laudaƒskà. ˚adne znane mi êród∏a, ani herbarze nie wymieniajà tego nazwiska nawet w zwyk∏ych spisach szlachty, nie mówiàc ju˝ o listach wysokich urz´dników. Rdu∏towski (PW) uczestnik bitwy pod Chocimiem (9 XI 1673), zginà∏ z r´ki pot´˝nego baszy, którego nast´pnie Êcià∏ hetman polny litewski Micha∏ Kazimierz Radziwi∏∏. Rodzina ∏´czycka herbu Drogomir, której jedna ga∏àê osiad∏a w Nowogródzkiem. Do wi´kszego znaczenia przyszli w XVIII wieku, kiedy to Jan zosta∏ kasztelanem witebskim, a z czasem nowogrodzkim (1739). Referendarze (P, II) brali udzia∏ w uczcie w Lubowli wydanej przez marsza∏ka wielkiego koronnego Jerzego Lubomirskiego w grudniu 1655 roku z okazji powrotu do Rzeczypospolitej króla Jana Kazimierza. Urz´dy te sprawowali wówczas: Stanis∏aw Sarnowski herbu Jastrz´biec — referendarz wielki wielki koronny (duchowny), Jan Dowgia∏∏o Zawisza herbu Zadora — referendarz wielki litewski (duchowny), Stanis∏aw Laskowski herbu Korab — referendarz Êwiecki koronny, Cyprian Pawe∏ Brzostowski herbu Strzemi´ — referendarz Êwiecki litewski. Regowski Jakub (OiM, II) pu∏kownik w komendzie starosty wa∏eckiego Denhoffa, po obl´˝eniu ZamoÊcia gromi∏ kupy swawolne równoczeÊnie ze Skrzetuskim, ale pozostajàc z nim w niech´ci z powodu pana ¸aszcza, któremu Regowski by∏ krewnym, zawiadomiony przez Rz´dziana we W∏odawie (gdzie by∏ komendantem) o obecnoÊci Bohu- W∏adys∏aw Zawistowski R Rej Rekuç-Leliwa J. Kossak, Kmicicowa kompania na w mieÊcie, poniecha∏ obowiàzku, przez co Bohun uszed∏ z ˝yciem. Wespazjan Kochowski podaje, ˝e po odstàpieniu Kozaków od ZamoÊcia: Jakób Regowski (...) znosi∏ Kozaków najbardziej pó∏kownika Kalin´ nazwanego, dufajàcego w wielkà gromad´ ludzi kozackich (...) zwyci´˝y∏ i wycià∏. Rodzina z Sandomierskiego herbu Abdank, sprawowali wiele urz´dów ziemskich. Rej (P, I) uczestnik niedosz∏ej obrony i haniebnej kapitulacji obozu pod UjÊciem w 1655 roku, który za m∏odu s∏u˝àc w Niemczech jako ochotnik po stronie luterskiej, wielkim by∏ Szwedów przyjacielem; podejrzewany o tworzenie obozu ró˝nowierców po cichu sprzyjajàcych napastnikom. Stara rodzina (Jan wymieniany jest przez D∏ugosza jako dzielny wojownik spod Grunwaldu) herbu Oksza, piszàca si´ tak˝e Rey, szeroko rozrodzona w Krakowskiem, na Rusi i w Wielkopolsce. Jej najg∏oÊniejszym przedstawicielem by∏ zapewne Miko∏aj Rej z Nag∏owic (1505–1569), pose∏ na sejmy, a przede wszystkim wybitny poeta renesansowy, zwany „ojcem polskiego piÊmiennictwa” (s∏awne powiedzenie Reja: A niechaj narodowie w˝dy postronni znajà, // i˝ Polacy nie g´si, i˝ swój j´zyk majà!) autor „Psa∏terza Dawidów”, „˚ywota cz∏owieka Kto jest kim w „Trylogii” Henryka Sienkiewicza? poczciwego” i „˚ywota Józefa”, ale tak˝e za∏o˝yciel miasta Rejowiec ko∏o Che∏ma. Jego potomkowie podnieÊli ród do rangi magnackiej, obejmujàc kilka urz´dów senatorskich: W∏adys∏aw († 1682), wojewoda lubelski i podskarbi nadworny koronny (1657); Jan Micha∏ († 1786), kasztelan zawichojski (1784). Z czasem (1806) uzyskali od cesarza Franciszka I dziedziczny tytu∏ hrabiowski w Galicji. Warto dodaç, i˝ z tej rodziny pochodzi Nicholas Rey, do niedawna ambasador USA w Polsce. Rekuç-Leliwa Oksza (P, I) kompan Kmicica, przy którym si´ wiesza∏ przegrawszy w koÊci i przepiwszy fortun´. Jedyny z kompanów Kmicica, na którym nie cià˝y∏a krew niewinnie przelana. Zginà∏ w wyniku ran odniesionych w karczmie Do∏y w burdzie ze szlachtà laudaƒskà — skona∏ dos∏ownie na ramionach Kmicica w Lubiczu, obarczajàc winà za Êmierç w∏asnà i innych „kompanionów” — Butrymów. Stara rodzina litewska herbu Leliwa z Miƒskiego. Niesiecki (za Koja∏owiczem) wywodzi ich od Jana Monwida, wojewody trockiego (z rodu Dorsprunga) i przydaje tytu∏ kniaziowski, ale Wolff („Kniaziowie litewsko-ruscy”) umieszcza ich poÊród „pseudo-kniaziów”, a wi´c uzurpatorów. Pewien rozg∏os zdoby∏ sobie Jerzy († 1721), ze ˚mudzi, minister i dzia∏acz kalwiƒski. Warto dodaç, i˝ z tej rodziny pochodzi Nicholas Rey, do niedawna ambasador USA w Polsce. Leliwa 283 Rezydent angielski R Rezydent Rossa (PW) w Warszawie, Ketling sp´dzi∏ u niego 2 dni po powrocie z Kurlandii zimà 1668 roku. Rieux de margrabia (P, I) Bogus∏aw Radziwi∏∏ uderzy∏ go w twarz na balu w Luwrze za to, i˝ mu szpetnie przymówi∏. Dzia∏osza Nabran Francois Louis hrabia de Rieux, póêniej h r abia de Harcourt († 1694). Wszcz´ta, na przedÊlubnym balu Ludwiki Marii (5 XI 1645) awantura (zapewne o pewnà paryskà mieszczk´), zakoƒczona zosta∏a trzykrotnà próbà pojedynkowania si´ pomi´dzy Bogus∏awem i hr. de Rieux. Skandal by∏ relacjonowany przez „Gazette de France” z 25 XI 1645 roku, a za˝egnany zosta∏ m.in. w obecnoÊci kardyna∏a Mazariniego. Jednak jeszcze trzy razy dochodzi do próby zmierzenia si∏ mi´dzy rywalami. W 1647 roku Bogus∏aw Radziwi∏∏ jedzie nawet specjalnie w tym celu do Pary˝a. Do pojedynku jednak nie dochodzi, zaÊ ksià˝´ trafia na krótko do Bastylii. Z „Autobiografii” ks. Bogus∏awa: Anno 1645 r. powadzi∏em si´ z ksià˝´ciem de Rieux, któremu w policzek musia∏em daç, bo mi szpetnie przymówi∏. MieliÊmy si´ byli biç dwanaÊcie przeciwko dwunastu, ale gwardyje królewskie po dro- powadzi∏em si´ z ksià˝´ciem de Rieux, któremu w policzek musia∏em daç, bo mi szpetnie przymówi∏. MieliÊmy si´ byli biç dwanaÊcie przeciwko dwunastu, ale gwardyje królewskie po drogach rozes∏ane nie dopuÊci∏y nam tego gach rozes∏ane nie dopuÊci∏y nam tego. Anno 1646 pos∏a∏ mi ten˝e ksià˝´ de Rieux kartelusz, abym do miasta Saisson na granic´ zjecha∏ i tam si´ z nim bi∏ (...) Anno 1647 Znowu ten˝e Rieux wyzywa∏ mi´. Rodopu∏ (PW) Grek, medyk z Kamieƒca, cz∏ek s∏awny, bogaty, kamienic kilka majàcy, a tak uczony, ˝e niemal za czarnoksi´˝nika powszechnie go uwa˝ano. Sprowadzony podst´pem przez wachmistrza LuÊni´ (a wedle planu Zag∏oby) do ci´˝ko chorej Basi, przyczyni∏ si´ do uratowania jej ˝ycia. Rogowski (P, III) ˝o∏nierz Czarnieckiego, poleg∏ w bitwie pod Go∏´biem (18 II 1656). By∏o bardzo wiele rodzin szlacheckich tego nazwiska. Herbarze przydajà im herby: Abdank, Dzia∏osza (rodzina senatorska), Giera∏t, Jastrz´biec, Leliwa, Nabram, Orla, Rola, Âlepowron, Âreniawa, Szaszor. Rohanówna (P, I) ksi´˝niczka, którà — wedle jego w∏asnych s∏ów — swatano we Francji ks. Bogus∏awowi Radziwi∏∏owi. Marguerite ksi´˝niczka de Rohan († 1648). Bogus∏aw Radziwi∏∏ pisze w swej „Autobiografii”: Anno 1643 (...) Jecha∏em tedy przez Brabancyjà do Holandyjej znowu, lubom u królowej Jej Mi∏oÊci francuskiej (Anna Austriacka — przyp. aut.), u kardyna∏a Mazaryniego, i u wszystkich panów wielkich by∏em w estymie, którzy mi´ ze Francyjej puÊciç nie chcieli, rajàc mi dwie dziedziczki, jednà ksi´˝niczk´ de Roan, a drugà ksi´˝niczk´ de la Forse. Rosiƒski (P, I) pods´dek, uczestnik niechlubnej kapitulacji pod UjÊciem, zg∏osi∏ si´ jako pierwszy ochotnik do udzia∏u w podjeêdzie W∏adys∏awa Skoraszewskiego. Dwie rodziny Rosiƒskich nosi∏y herby Poraj, Samson. Rossa Anatomia kobiety, miedzioryt 284 (P, III) kapitan szwedzki, w ramach akcji Loewenhaupta na ˚mudzi, wymierzonej przeciw par- W∏adys∏aw Zawistowski ˚o∏nierze francuscy Ludwika XIV tyzantom, stoczy∏ bitw´ z oddzia∏em ksi´dza Straszewicza, w czasie której spalono doszcz´tnie rodowà siedzib´ miecznika rosieƒskiego — Billewicze, tak i˝ nie by∏o ju˝ ich na Êwiecie. Rozdra˝ewski Jakub (P, I) wojewoda inowroc∏awski, jeden z dygnitarzy odpowiedzialnych za haniebnà kapitulacj´ pod UjÊciem w 1655 roku. Pisani te˝ Rozra˝ewscy, staro˝ytna rodzina wielkopolska herbu Doliwa, noszàca tradycyjny tytu∏ hrabiów (wed∏ug legendy nadany im przez ks. Boles∏awa V Wstydliwego w 1270 roku ). Jan († 1585) by∏ genera∏em gwardii króla Francji Franciszka II i marsza∏kiem dworu królowej El˝biety. Wydali te˝ wielu senatorów, wÊród nich Jakuba Rozdra˝ewskiego († 1662) — kasztelana kaliskiego (1649), a potem wojewod´ inowroc∏awskiego (1652), ˝onatego z Annà Opaliƒskà, primo voto Przyjemskà, córkà Piotra, wojewody poznaƒskiego, a wdowà po ¸ukaszu Opaliƒskim, marsza∏ku nadwornym koronnym i generale wielkopolskim. Drugà ˝onà Jakuba by∏a równie˝ Opaliƒska (Katarzyna) wdowa po Zbigniewie Firleju, staroÊcie lubelskim. Te parantele nieêle obrazujà wzajemne zwiàzki czo∏owych rodów wielkopolskich w owym czasie. W czasie „potopu” Rozra˝ewski rzeczywiÊcie przebywa∏ pod UjÊciem i bra∏ udzia∏ w pertraktacjach ze Szwedami i Hieronimem Radziejowskim (z którym by∏ zresztà wczeÊniej blisko zwiàzany), podpisa∏ równie˝ (choç z oporami) sam akt kaKto jest kim w „Trylogii” Henryka Sienkiewicza? pitulacji, jednak natychmiast potem opuÊci∏ obóz i uda∏ si´ do Poznania, gdzie wniós∏ protest do grodu przeciw kapitulacji jako aktowi zdrady. Póêniej schroni∏ si´ na Âlàsku, a ju˝ wiosnà 1656 roku by∏ jednym z organizatorów antyszwedzkiej partyzantki w Wielkopolsce i stanà∏ na czele pospolitego ruszenia, które zdoby∏o Leszno. Po∏àczy∏ si´ potem z Czarnieckim i wzià∏ udzia∏ w wyzwoleniu Warszawy, a w sierpniu stoczy∏ ci´˝kà i zwyci´skà walk´ z oddzia∏em Wrzesowicza, po której zdoby∏ Kalisz. Wojewoda lubi∏ rozmach i otacza∏ si´ wielkim przepychem, a jego dwór sk∏ada∏ si´ z licznej szlachty i fraucymeru, mia∏ te˝ kapel´ i malarzy nadwornych. Taki tryb ˝ycia, po∏àczony z powa˝nymi stratami w wyniku ∏upiestwa Szwedów (przepad∏y klejnoty jego ˝ony zdeponowane w klasztorze bernardynów w Kobylinie), doprowadzi∏ do jego ca∏kowitego bankructwa; zostawi∏ po sobie d∏ugi w wysokoÊci 11 milionów z∏p, co jak na owe czasy by∏o sumà astronomicznà. Wed∏ug niektórych êróde∏ istnia∏a te˝ rodzina Rozra˝ewskich herbu Odrowà˝. Roztworowski R Rozdra˝ewski Rössel von Orla (OiM, I) dowódca tatarskiej choràgwi ks. WiÊniowieckiego. Rodzina wielkopolska herbu Na∏´cz, piszàca si´ (cz´Êciej) Rostworowski. W XVII–XVIII wieku wydali kilku kasztelanów. W XIX wieku. u˝ywali zwyczajowo tytu∏u hrabiowskiego (tzw. „kopertowi hrabiowie”), jednak nigdy formalnie go nie otrzymali. Z rodziny te pochodzili Karol Hubert († 1938), znany dramaturg oraz Emanuel († 1989), wybitny historyk XVIII wieku, którego brat Marek, historyk sztuki, by∏ ministrem kultury i sztuki w rzàdzie Hanny Suchockiej. W po∏owie XVII wieku dzia∏a∏ Wawrzyniec († ok. 1657), syn kasztelana przem´ckiego Jakuba († 1631), pierwszego znaczàcego reprezentanta rodziny, zwiàzanego z Opaliƒskimi. Wawrzyniec by∏ podstolim poznaƒskim (1641) i chorà˝ym kaliskim (1642). Wed∏ug Adama Amilkara Kosiƒskiego mia∏ mieç znaczne zas∏ugi wojenne, jednak wiadomoÊç ta nie znajduje nigdzie potwierdzenia. Rössel von Wojewoda lubi∏ rozmach i otacza∏ si´ wielkim przepychem, a jego dwór sk∏ada∏ si´ z licznej szlachty i fraucymeru, mia∏ te˝ kapel´ i malarzy nadwornych (P, III) kapitan z pruskiego regimentu ks. Bogus∏awa Radziwi∏∏a, wzi´ty do niewoli przez Tatarów Kmicica tu˝ przed bitwà pod Prostkami. Dostarczy∏ cennych informacji ruchach nieprzyjaciela, a tak˝e o ks. Bogus∏awie Radziwille. Doliwa 285 R Rubecki Rudnicki Osoba o tym nazwisku nie wyst´puje w ogólnodost´pnych êród∏ach, nie wspomina o takim równie˝ sam Bogus∏aw Radziwi∏∏ w swojej „Autobiografii”. Skàdinàd wiadomo, ˝e Radziwi∏∏ dowodzi∏ oddzia∏em szwedzkim, z∏o˝onym z oko∏o tysiàca rajtarów, oraz dwoma w∏asnymi pu∏kami (rajtarskim i dragonów) i nie mia∏ pod sobà regimentów pruskich. Oddzia∏ami elektora brandenburskiego dowodzi∏ gen. Georg Friedrich Waldeck. Rubecki (P, III) oficer dragonii korpusu czeÊnika koronnego Jana Zamoyskiego; w roku 1656 w ZamoÊciu kocha∏ si´ w Anusi Borzobohatej-Krasieƒskiej, pozostajàcej we fraucymerze ks. Gryzeldy WiÊniowieckiej, siostry ordynata Jana Zamoyskiego, a wdowy po ks. Jeremim WiÊniowieckim. KoÊciesza Nazwisko nieobecne w herbarzach i spisach szlachty. Rudawski (P, III) ˝o∏nierz Czarnieckiego, poleg∏ w bitwie pod Go∏´biem (18 II 1656). Rudnica Postaç wspomniana przez Wespazjana Kochowskiego: Nasze straty by∏y mniejsze: tylko ci, pod którymi si´ lód za∏ama∏, gdy przeprawiali si´ przez Wieprz, zgin´li poch∏oni´ci przez wod´. WÊród nich bracia Kaweccy, Jan i Samuel, Malawski, Rudawski i inni. Rudawscy to rodzina ma∏opolska herbu KoÊciesza, pochodzenia mieszczaƒskiego, w XVII wieku blisko zwiàzana z dworem królewskim. Pochodzili z niej Jan († 1640), sekretarz królewski i Wawrzyniec Jan († 1674), równie˝ sekre- tarz królewski, kanonik warmiƒski i o∏omuniecki, dziekan mi´dzyrzecki, a przede wszystkim — historiograf i kronikarz, autor dzie∏a „Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai IV ad pacem Olivensem libri IX”, gdzie wspomina równie˝ o wyczynie historycznego Miko∏aja Skrzetuskiego, który przedar∏ si´ z obl´˝onego Zbara˝a z listem do Jana Kazimierza. W swej relacji Rudawski przekr´ca imi´ Skrzetuskiego — zamiast Miko∏aj, pisze: Jan i t´ pomy∏k´ powtarza po nim Sienkiewicz. Dzie∏o Rudawskiego przez dziesiàtki lat pozostawa∏o w r´kopisie i wyda∏ je dopiero w 1755 roku w Lipsku Wawrzyniec Mitzler de Koloff (polski przek∏ad ukaza∏ si´ w 1855 r.). Rudnicki Jacek (P, II) ojciec zakonny, profos z wieluƒskiego konwentu, przyby∏ na Jasnà Gór´ z wiadomoÊcià o majàcym nastàpiç obl´˝eniu. Liczne rodziny Rudnickich piecz´towa∏y si´ herbami: Jastrz´biec, Lis, Lubicz, Na∏´cz, Poraj, Rudnica, Sas, Strzemi´. Najbardziej znani byli Lisowie (z Sieradzkiego). W XVII wieku wydali kilku senatorów, a wÊród nich Szymona, biskupa warmiƒskiego († 1621), znanego w swoim czasie i bardzo zas∏u˝onego dla swej diecezji (o której odr´bnoÊç od Prus Ksià˝´cych bardzo zabiega∏). Znanym w tym samym czasie i bliskim dworu królewskiego jezuità (a bratankiem Szymona) by∏ Przemys∏aw († 1650), wychowawca m∏odego Jana Kazimierza. Byç mo˝e pami´ç o znakomitych kap∏anach z tego rodu (a byli i inni, poza wymienionymi) trwa∏a jeszcze w czasach Sienkiewcza. Z Sasów pochodzi∏ Teodozjusz Lubieniecki Rudnicki, egzarcha ca∏ej Rusi, biskup ∏ucki graeci ritus w po∏owie XIX wieku. W swej relacji Rudawski przekr´ca imi´ Skrzetuskiego — zamiast Miko∏aj, pisze: Jan i t´ pomy∏k´ powtarza po nim Sienkiewicz E. Dahlbergh, Obóz Szwedów pod Pu∏tuskiem 286 W∏adys∏aw Zawistowski Rudomino (OiM, I) R dowódca choràgwi polskiej, stojàcej w Czerkasach u progu rebelii kozackiej. Rudomino Ruszczyc Stara rodzina litewska (piszàca si´ te˝ R udomina) herbu Tràby, a przydomku Dusiatski, wywodzàca si´ z podwileƒskiej wsi tej samej nazwy. Wydali w XVII wieku kilku senatorów, a tak˝e J´drzeja († 1631 w Chinach!), jezuit´-misjonarza, który dostàpi∏ beatyfikacji. Rudomino (PW) uczestnik bitwy pod Chocimiem (9 XI 1673), zginà∏ z r´ki pot´˝nego baszy, którego nast´pnie Êcià∏ hetman polny litewski Micha∏ Kazimierz Radziwi∏∏. Ruryk Od tego na wpó∏ legendarnego w∏adcy wywodzi∏a si´ moskiewska dynastia carska Rurykowiczów, a tak˝e wiele ruskich, a z czasem i polskich rodów ksià˝´cych (Czetwertyƒscy, Druccy-Lubeccy, Ogiƒscy) (OIM, I) Wspominany jako ksià˝´cy przodek Kurcewiczów. Ruryk († 879), wódz Waregów (Normanów szwedzkich), który na zaproszenie S∏owian ilmeƒskich objà∏ rzàdy w Nowogrodzie Wielkim (862). Od tego na wpó∏ legendarnego w∏adcy wywodzi∏a si´ moskiewska dynastia carska Rurykowiczów, a tak˝e wiele ruskich, a z czasem i polskich rodów ksià˝´cych (Czetwertyƒscy, Druccy-Lubeccy, Ogiƒscy). Powo∏ywanie si´ przez Kurcewiczów na Ruryka dowodzi kompletnego pomieszania poj´ç, gdy˝ jako Narymuntowicze, wywodzili si´ oni z litewskiej dynastii Litawora (podobnie zresztà jak WiÊniowieccy). Rusiecki (OiM, II) uczestnik obrony Zbara˝a, zabity przez Bur∏aja. By∏o kilka rodzin tego nazwiska. Ich herby to: Poraj, Radwan i Rawicz. Pochodzàcy z tej ostatniej Stefan († 1671) by∏ rotmistrzem królewskim i kasztelanem miƒskim (1663), a szczególnie odznaczy∏ si´ w czasie „potopu”, kiedy dochowujàc wiernoÊci Janowi Kazimierzowi, walczy∏ na Podlasiu. Rusiecki, byç mo˝e z Rusieckich herbu Rawicz, osiad∏ych w woj. sandomierskim, lubelskim i na Litwie. Istnia∏y te˝ rodziny Rusieckich herbów Abdank, Leszczyc i Ossorya. Rusiecki (PW) byç mo˝e krewny powy˝szego, w czasie buntu Chmielnickiego oblegany w swej fortalicji Kto jest kim w „Trylogii” Henryka Sienkiewicza? J. de Gheyn, muszkieter XVII w. przez hultajstwo. Przyby∏ mu z pomocà komendant Kamiƒski, póêniejszy ksiàdz, ale za póêno, gdy˝ fortalicja by∏a ju˝ z ziemià zrównana. Ruszczyc (PW) wymieniany kilkakroç w „Panu Wo∏odyjowskim” (równie˝ przez Jana Sobieskiego, wówczas hetmana wielkiego koronnego) jako pó∏dziki rycerz stepowy, niezrównany zagoƒczyk, nie mogàcy si´ jednak równaç z Wo∏odyjowskim; jeden z kompanów Wo∏odyjowskiego i Ketlinga, witajàcy „brata Micha∏a” po jego powrocie z zakonu do Ketlingowego dworku. Wys∏any przez Sobieskiego zimà 1668 roku na Krym, gdzie — wedle Sobieskiego — Ma (...) pobratymców, a nawet i imienników, podobno, ˝e braci stryjecznych, którzy dzieçmi przez ord´ zagarni´ci, zbisurmanili si´ i do godnoÊci mi´dzy pogany doszli. Wo∏odyjowski przejà∏ po nim choràgiew i komend´, lecz ju˝ zimà 1671/1672 roku spotykajà si´ — Wo∏odyjowski jako komendant w Chreptiowie, Ruszczyc — w Raszkowie. Uczestniczy∏ w bitwie chocimskiej (9 XI 1673). Poraj Lis Jerzy Ruszczyc († po 1677) herbu Lis, rotmistrz i pu∏kownik jazdy koronnej. Zaczyna∏ s∏u˝b´ w 1648 roku jako zwyk∏y towarzysz lekkiego 287 R Rychtalski Rzewuscy Janina Robi wówczas cz´sto ∏upie˝cze wypady do Mo∏dawii, czego omal nie przyp∏aca utratà komendy znaku. W czasie kampanii ˝wanieckiej (1653) jest ju˝ rotmistrzem choràgwi wo∏oskiej i specjalizuje si´ w s∏u˝bie rozpoznawczo-podjazdowej. Odtàd na zawsze zwiàzany pozosta∏ z Ukrainà i kresami. Widzimy go pod Ochmatowem (1655), na Zadnieprzu u boku Wyhowskiego (1659), pod Lubarem i S∏obodyszczami (1659), w kampanii ukraiƒskiej Sobieskiego (1671), który wysoko go ceni i chwali przed królem Micha∏em, a tak˝e w wielu innych potrzebach. Wkrótce dostaje si´ do niewoli tatarskiej, po przegranej przez regimentarza ¸u˝eckiego bitwie pod Czetwertynówkà (1672). Ju˝ jesienià wraca do s∏u˝by patrolujàcej szlaki tatarskie w okolicach Âniatynia. Robi wówczas cz´sto ∏upie˝cze wypady do Mo∏dawii, czego omal nie przyp∏aca utratà komendy. Niebagatelne us∏ugi odda∏ w bitwie pod Chocimiem, gdzie wraz z Atanazym Miàczyƒskim wysiec mieli kilka tysi´cy ordy. W 1675 roku ponownie trafia do niewoli, tym razem tureckiej. O jego dalszych losach brak wiadomoÊci. Znanymi zagoƒczykami byli równie˝ — syn Jerzego Damian († po 1707), rotmistrz choràgwi pancernej, pu∏kownik wojsk koronnych, uwieczniony w powieÊci Fryderyka Skarbka „Damian Ruszczyc” (1827), a tak˝e bratanek Jerzego — Roman († po 1702), rotmistrz choràgwi wo∏oskiej. Wszyscy Ruszczycowie pochodzili z zaÊciankowej rodziny szlacheckiej ze wsi Ruszczyce w woj. wileƒskim. Poza wy˝ej wymienionymi rotmistrzami w kompucie byli tak˝e ich krewni: Stefan († 1688), Aleksander († 1696) i Samuel († 1696). Zapewne z tej samej rodziny pochodzi∏ Ferdynand († 1936), wybitny malarz i scenograf, profesor ASP w Warszawie. Rychtalski Daniel (P, II) zakonnik, który tym si´ odznacza∏, ˝e przez dwie i trzy noce z rz´du móg∏ nie spaç, bez szkody dla si∏ i zdrowia, uczestnik obrony Jasnej Góry w 1655 roku, dowódca zachodniopo∏udniowej baszty (razem z panem Skórzewskim). Brak nazwiska Rychtalski w spisach szlachty, ale te˝ ma ono raczej mieszczaƒskie brzmienie. Wspomina o nim o. Augustyn Kordecki w „Nowej Gigantomachii”. Ryff (P, III) astrolog ks. Bogus∏awa Radziwi∏∏a, wró˝àcy mu z gwiazd w Taurogach. Rzeczycki (PW) któremu ojciec i brat w ciàgu tego roku polegli. Uczestniczy∏ w bitwie pod Chocimiem (9 XI 1673). Dwie rodziny herbów Janina (z Be∏zkiego) i ¸odzia nosi∏y to nazwisko. Z Rzeczyckich herbu Janina warto wspomnieç Jerzego, starost´ urz´dowskiego, walczàcego dzielnie z Turkami pod Chocimiem (wraz z czterema braçmi), który zginà∏ w czasie obl´˝enia zbaraskiego. Tam˝e zginà∏ jego brat Miko∏aj, wedle niektórych êróde∏ podkomorzy lwowski. Andrzej († 1608) by∏ podkomorzym lubelskim i instygatorem koronnym. Rzewuscy herbu Krzywda B. Gembarzewski, Piechota wybraniecka z 1630 r. 288 Stara rodzina z woj. ruskiego, do prawdziwie magnackiej pozycji dosz∏a pod koniec XVII, a zw∏aszcza w XVIII wieku. W∏aÊciwym twórcà jej pot´gi by∏ Micha∏ Florian († 1687), jeden z najbardziej znanych wojowników swoich czasów, zas∏u˝ony przeciw Szwedom pod Go∏´biem (1656), przeciw Tatarom pod ˚órawnem (1676) i Turkom pod Wiedniem i Parkanami (1683), uczestnik wi´kszoÊci wa˝nych bitew za panowania Micha∏a Korybuta i Jana III, pos∏owa∏ do chana. Pu∏kownik królewski (1674), a z czasem podskarbi nadworny koronny (1681). Jego syn Stanis∏aw Mateusz († 1728) by∏ ju˝ hetmanem wielkim koronnym i wojewo W∏adys∏aw Zawistowski R Rzewuski syn Seweryna, zafascynowany Orientem i prowadzàcy na Podolu w otoczeniu Kozaków koczowniczy tryb ˝ycia; zaginà∏ w czasie powstania listopadowego J. Kossak, Luzak u∏aƒski dà be∏zkim, a wnuk — Wac∏aw († 1779) umar∏ kasztelanem krakowskim i hetmanem wielkim koronnym, osiàgnà∏ wi´c najwy˝sze godnoÊci cywilne i wojskowe Rzeczypospolitej, ostatecznie ugruntowujàc pierwszoplanowà pozycj´ magnackà rodziny (Stanis∏aw Mateusz by∏ równie˝ jednym z pierwszych polskich dramatopisarzy!). Z rodziny Rzewuskich pochodzili równie˝: Seweryn. († 1811), syn Wac∏awa, hetman polny koronny, wywieziony wraz z ojcem do Ka∏ugi w 1767 roku, potem jeden z przywódców Targowicy, i jego brat S tanis∏aw Ferdynand († 1786), chorà˝y wielki litewski, jeden z przywódców konfederacji barskiej, a potem feldmarsza∏ek austriacki. W czasach romantyzmu niebagatelnà s∏aw´ (a nawet legend´) osiàgnà∏ Wac∏aw, zwany Emirem Tad˝ ul-Fehr († 1831), syn Seweryna, zafascynowany Orientem i prowadzàcy na Podolu w otoczeniu Kozaków koczowniczy tryb ˝ycia; zaginà∏ w czasie powstania listopadowego, by∏ bohaterem wierszy Mickiewicza i S∏owackiego. Wybitnà pozycj´ w historii literatury zdoby∏ Henryk († 1866), syn kasztelana witebskiego Adama Wawrzyƒca, autor czytanych do dzisiaj „Pamiàtek Soplicy”, „Listopada” i wielu innych utworów. Rzewuscy otrzymali w 1819 i 1858 roku dziedziczne tytu∏y hrabiowskie w Austrii, a w 1856 — w Rosji. Wszystkie utytu∏owane linie wymar∏y (ostatnim hrabià by∏ Adam Karol, † 1966). Kto jest kim w „Trylogii” Henryka Sienkiewicza? Rzewuski (PW) pisarz podolski, komendant Mohilowa, który — wedle relacji przygodnego kupca ormiaƒskiego — woli w Warszawie siedzieç. Micha∏ Florian († 1687), brat Franciszka Kazimierza (zob.), pisarz ziemski lwowski, podskarbi nadworny koronny, pu∏kownik i regimentarz wojsk koronnych. Wojaczk´ rozpoczà∏ bardzo wczeÊnie, przechodzàc imponujàcy szlak bojowy — by∏ pod Beresteczkiem (1651), odznaczy∏ si´ pod Go∏´biem (1656), a tak˝e Po∏onkà (1660), gdzie wystrzelono mu z´by. Dochowa∏ wiernoÊci Janowi Kazimierzowi w czasie rokoszu Lubomirskiego. W 1663 roku zosta∏ mianowany porucznikiem, a w 1670 roku — pisarzem ziemskim lwowskim. W 1671 roku pod wodzà Sobieskiego (z którym by∏ blisko zwiàzany) walczy z Tatarami i Kozakami Doroszeƒki, blokujàc, a nast´pnie zdobywajàc Mohylów, którego zostaje komendantem. Wbrew temu co pisze Sienkiewicz — nie by∏ w obl´˝onym Kamieƒcu (zdaje si´, ˝e pisarz myli tu dwóch braci), jednak by∏ bardzo czynny w nast´pnych latach, walczàc pod Chocimiem (1673), Barem (1674) i w wielu innych kampaniach. W 1677 roku zosta∏ sekretarzem wielkiego poselstwa Jana Gniƒskiego do Stambu∏u, wykupi∏ wówczas z w∏asnych funduszy wielu jeƒców. Pod Wiedniem prowadzi∏ do szar˝y pu∏k w∏asny hetmana Micha∏ Florian Rzewuski Krzywda 289 R Rzewuski Rz´dzian wielkiego koronnego Stanis∏awa Jab∏onowskiego. Za wielkie zas∏ugi wojenne nagrodzony urz´dem podskarbiego nadwornego koronnego (1684) i wielkorzàdcy krakowskiego (1685). Zmar∏, uleg∏szy parali˝owi podczas przygotowaƒ do wyprawy na Kamieniec w 1687 roku. Król Jan III na wiadomoÊç o jego Êmierci mia∏ zap∏akaç jako po rozumnym i dzielnym kawalerze. Rzewuski, stolnik podolski (PW) W 1672 roku, w czasie obl´˝enia Kamieƒca, dowodzi∏ (w zast´pstwie) regimentem nieobecnego ¸àczyƒskiego. Potem by∏ jednym z trzech nieszcz´snych wys∏anników, którzy podpisali poddanie Kamieƒca Turcji w 1672 roku. Kamieniec - ratusz Franciszek Kazimierz († 1683), o przydomku Beydo, brat Micha∏a Floriana (zob.), stolnik podolski (1670), podstaroÊci grodzki kamieniecki (1662), pose∏ sejmowy. Dochowa∏ wiernoÊci Janowi Kazimierzowi w 1655 roku, walczy∏ u boku króla w 1656 roku. W 1672 roku przebywa∏ w obl´˝onym Kamieƒcu i nale˝a∏ do rady wojennej, której przewodniczy∏ podkomorzy podolski Hieronim Lanckoroƒski. By∏ rzeczywiÊcie cz∏onkiem poselstwa wys∏anego do wezyra Achmeda Köprülü w celu ustalenia warunków kapitulacji; bra∏ te˝ udzia∏ w przyj´ciu wydanym przez wezyra, po czym jako jeden z pierwszych opuÊci∏ wraz z taborem Kamieniec. W nast´pnym roku pracowa∏ w komisji rozdzielajàcej pieniàdze mi´dzy egzulantów z Podola. Rz´dzian (OiM, I–II; P, II–III) Nieznany nam z imienia pacholik Skrzetuskiego. Szlachcic chodaczkowy z Podlasia, lat szesnastu, ale frant kuty na cztery nogi, z którym niejeden stary wyga nie móg∏ iÊç o lepsze. Dba∏y o swà pozycj´ — choç skromnà, to jednak wyró˝niajàcà z rzeszy s∏ug szlacheckich: ˝aden ch∏op, jeno szlachcic, choç ubogi, ale herbowny... JednoczeÊnie skàpy i zach∏anny na wszelkie dobra (które wy∏udza od panów bàdê skupuje od ∏upie˝ców), gdy˝ na wojn´ poszed∏ u boku Skrzetuskiego z oczywistym zamiarem dorobienia si´. Nic dziwnego, i˝ szlachetny do znudzenia Skrzetuski nazywa go lupus insatiabilis (wilkiem nienasyconym). Postaç Rz´dziana to kolejny przyk∏ad klasycznego ju˝ bohatera literackiego, jakim jest chytry s∏uga-m´drek, wierny swemu Panu, ale kierujàcy si´ w∏asnym rozumem i nie zapominajàcy o w∏asnym interesie. Ojcem Rz´dziana jest KubuÊ Fatalista, wujem Sancho Pansa, ch∏opiec jednak urodzi∏ si´ w strasznej epoce, wi´c te˝ za puco∏owatà g´bà pospolitoÊci ukry∏ niema∏y ∏adunek bezczelnoÊci, a nawet bezwzgl´dnoÊci. Rz´dzian bowiem — dba∏y o swój honor, w ramach którego mieÊci si´ równie˝ wiernoÊç panu — jest równoczeÊnie mÊciwy. To z zemsty za „rozszczepienie” dwukrotnie zdradza Bohuna, wydaje go komendantowi Regowskiemu, próbuje wyprosiç od Skrzetuskiego, wreszcie dosi´ga wystrza∏em z ukrycia. W 1677 roku zosta∏ sekretarzem wielkiego poselstwa Jana Gniƒskiego do Stambu∏u, wykupi∏ wówczas z w∏asnych funduszy wielu jeƒców by∏ pod Beresteczkiem (1651), odznaczy∏ si´ pod Go∏´biem (1656), a tak˝e Po∏onkà (1660), gdzie wystrzelono mu z´by J. Kossak, Helena z Wo∏odyjowskim, Zag∏obà i Rz´dzianem 290 W∏adys∏aw Zawistowski R Rz´dzian Wojciech Malajkat jako Rz´dzian w „Ogniem i mieczem” Poczàtkowo postillion d’amour Skrzetuskiego i Heleny, spieszàc z listem z Kudaku do ¸ubniów, trafia w r´ce Bohuna (po przypadkowej „sypce” Zag∏oby), wraz z powierzonà mu korespondencjà. Bohun wpada we wÊciek∏oÊç, której ofiarà jest najpierw Rz´dzian, potem — Kurcewiczowie i ich maj´tnoÊç Roz∏ogi. Po „rozszczepieniu” przez Bohuna kurowa∏ si´ Rz´dzian w Czehryniu, a po wkroczeniu tam wojsk Chmielnickiego, trafi∏ do jego obozu, gdzie zajmowa∏ si´ skupowaniem za bezcen ∏upów. Nast´pnie opiekowa∏ si´ Bohunem, poranionym w starciu z Kurcewiczami, i z jego protekcji uda∏ si´ wraz z ksi´dzem Patronim ¸asko do Huszczy (gdzie wkrótce Kozacy ¸ask´ zamordowali), a stamtàd (zakopawszy po∏ow´ dobra) zbieg∏ do Skrzetuskiego, stacjonujàcego w Suchorzyƒcach nad Chomorem. Gdy przysz∏a wiadomoÊç o wzi´ciu Baru, uda∏ si´ do rodziców na Podlasie, do rodzinnego zaÊcianka, by podnieÊç ich majàtkowo, a przede wszystkim wygraç proces o grusz´ z Jaworskimi (którzy koniec koƒców poszli z torbami). Zimà 1649 roku, wracajàc od rodziców, spotka∏ we W∏odawie rannego Bohuna, którym si´ zajà∏. Otrzyma∏ od niego pierÊcieƒ, piernacz i nó˝, z misjà przywiezienia Heleny znad Wa∏adynki na Wo∏yƒ. To wtedy wyda∏ Bohuna Regowskiemu. Wkrótce po otrzymaniu przez pana Zag∏ob´ i Wo∏odyjowskiego fa∏szywej wieÊci o Êmierci Heleny w monasterze w Kijowie, przyby∏ do Zbara˝a z wiadomoÊcià o prawdziwym miejKto jest kim w „Trylogii” Henryka Sienkiewicza? scu jej ukrycia niedaleko Raszkowa. Bra∏ udzia∏ w jej odbiciu (nawet kierowniczy w dziedzinie aprowizacji), a nast´pnie umieszczeniu pod opiekà pani kasztelanowej Witowskiej (mimo przeszkód ze strony pu∏kowników Doƒca (kozackiego) i Pe∏ki (polskiego). W nagrod´ za te zas∏ugi trzyma do chrztu w drugiej parze pierwszego syna Skrzetuskich W pana Rz´dzianowych przygodach czasu wojen kozackich znaleêç mo˝na bodaj najwi´kszà iloÊç przypadków i zbiegów okolicznoÊci, które sà najs∏abszym elementem konstrukcyjnym tej powieÊci. Zwróçmy uwag´, ˝e Bohun i Rz´dzian, wyjàtkowo nie majàcy do siebie nawzajem szcz´Êcia, spotykajà si´ trzykrotnie, zawsze najzupe∏niej przypadkowo. Ma∏o tego — krótko przed ich ostatnim spotkaniem we W∏odawie, Bohun natyka si´ pod Warszawà — oczywiÊcie przypadkowo — na Wo∏odyjowskiego, Zag∏ob´ i Kuszla. Zupe∏nie jakby ówczesna Polska usiana by∏a kozackimi wata˝kami nocujàcymi po karczmach (choç inna rzecz, ˝e emisariuszy Chmielnickiego na tych terenach nie brakowa∏o, a Bohun skutecznie uchodzi∏ za kresowego szlachcica). Równie˝ Rz´dzianowe wtargni´cie w fale „Potopu” jest zwiàzane ze zbiegiem okolicznoÊci, gdy˝ uciekajàcy przed Wo∏odyjowskim Kmicic spotyka w karczmie „Pokrzyk” Rz´dziana zmierzajàcego w∏aÊnie do... Wo∏odyjowskiego. Jest on ju˝ wówczas posesjonatem ca∏à g´bà i jako dzier˝awca starostwa w Wàsoszy tytu∏o- Ojcem Rz´dziana jest KubuÊ Fatalista, wujem Sancho Pansa, ch∏piec jednak urodzi∏ si´ w strasznej epoce, wi´c te˝ za puco∏owatà g´bà pospolitoÊci ukry∏ niema∏y ∏adunek bezczelnoÊci, a nawet bezwzgl´dnoÊci Zwróçmy uwag´, ˝e Bohun i Rz´dzian, wyjàtkowo nie majàcy do siebie nawzajem szcz´Êcia, spotykajà si´ trzykrotnie, zawsze najzupe∏niej przypadkowo 291 R Rz´dzian-dziadek Rz´dzianowie ¸ada wany jest „starostà”, choç ten tytu∏ mu w∏aÊciwie nie przys∏uguje. Na pierwszy rzut oka ∏atwo by∏o poznaç, ˝e to jakiÊ personat nadje˝d˝a. Bryka by∏a zaprz´˝ona w cztery konie, dobre, pruskie, o grubych koÊciach i malikowatych grzbietach, foryÊ siedzia∏ na jednym z lejcowych, trzymajàc dwa psy pi´kne na smyczy; na koêle woênica, a obok hajduczek przybrany z w´gierska, na tylnym zaÊ siedzeniu sam pan wsparty pod boki, z wilczurà bez r´kawów, spinanà na rz´siste z∏ocone guzy. (...) Sam pan by∏ to cz∏owiek bardzo jeszcze m∏ody, choç personat, lat ledwie dwudziestu kilku. Twarz mia∏ puco∏owatà, czerwonà, a i na ca∏ej osobie znaç by∏o, ˝e sobie na jad∏o nie ˝a∏owa∏. W karczmie Rz´dzian by∏ Êwiadkiem starcia ludzi Kmicica z podjazdem Józwy Butryma Beznogiego; odwióz∏ potem Wo∏odyjowskiemu zabitych, rannych i list Kmicica. W dalszej kampanii szwedzkiej bra∏ udzia∏ jako wolentarz w choràgwi laudaƒskiej Przez d∏u˝szy czas niczym szczególnym si´ nie odznacza∏, dopiero gdy wycinano pod Jaros∏awiem podjazd Kannenberga i w polu walki pojawi∏a si´ niespodziewanie cz´Êç królewskiego kredensu, ze stoma ludêmi pieszej gwardii, (...) na czele wszystkich lecia∏ z szablà wzniesionà nad g∏owà i ogniem w êreni- cach pan dzier˝awca z Wàsoszy, Rz´dzian. Niewielkie da∏ on dotàd m´stwa dowody, lecz na widok wozów, w których móg∏ znajdowaç si´ ∏up obfity, odwaga tak wezbra∏a w jego sercu, ˝e wysforowa∏ si´ na kilkadziesiàt kroków przed innymi. Zapewne Rz´dzian nie ma swojego historycznego prototypu, gdy˝ jego pochodzenie jest ÊciÊle literackie. Wyposa˝ony we wszystkie w∏aÊciwe swej pozycji stereotypy, jest jednak postacià z krwi i koÊci, której wielbicielem zostaç nie sposób, ale polubiç mo˝na. Nie znalaz∏em nigdzie Êladów istnienia rodziny szlacheckiej tego nazwiska. Najbli˝sze mu to R´dzina (herbu ¸ada). Rz´dzian-dziadek (OiM, II) 91-letni w Rz´dzianach; kaza∏ wnukowi przysi´gaç, ˝e uczciwà drogà do bogactwa przyszed∏. Rz´dzianowie (P, II) drobna zaÊciankowa szlachta podlaska, która na ochotnika stawi∏a si´ w obozie konfederatów pod Bia∏ymstokiem. Wyposa˝ony we wszystkie w∏aÊciwe swej pozycji stereotypy, jest jednak postacià z krwi i koÊci, której wielbicielem zostaç nie sposób, ale polubiç mo˝na Klasztor Pijarów w Szczuczynie 292 W∏adys∏aw Zawistowski
