Aby rozpocząć lekturę, kliknij na taki przycisk , który da ci pełny

Aby rozpocząć lekturę,
kliknij na taki przycisk
,
który da ci pełny dostęp do spisu treści książki.
Jeśli chcesz połączyć się z Portem Wydawniczym
LITERATURA.NET.PL
kliknij na logo poniżej.
F
Falenstein
Fersen
Falenstein hrabia
(P, III)
jenera∏ posi∏kowych wojsk szwedzkich pod
dowództwem Fryderyka margrabiego badeƒskiego, idàcych w sukurs uwi´zionemu w wid∏ach Wis∏y i Sanu królowi Karolowi Gustawowi. Zaskoczony zosta∏ gwa∏townym pochodem Czarnieckiego, a jego korpus doszcz´tnie rozbito w bitwie pod Warkà (7 IV 1656).
Armia margrabiego przesta∏a istnieç, a hrabia
Falenstein zosta∏ wzi´ty do niewoli przez choràgiew laudaƒskà Wo∏odyjowskiego.
Fersen
(P, I)
dowódca brygady ostgotlandzkiej w armii jenera∏a Wittemberga atakujàcej UjÊcie w 1655
roku.
Fersen, szlachta szwedzka pochodzenia szkockiego. Liczni przedstawiciele tej rodziny pe∏nili
wiele funkcji w armii szwedzkiej. Otto Willhelm Freiherrn von Fersen († 1703), w stopniu obersztlejtnanta królewskiej gwardii konnej, oblega∏ Kraków w 1655 roku. Karier´ woj-
Nazwisko bli˝ej nie znanego hrabiego Falkensteina pojawia si´ w opisie bitwy pod Warkà autorstwa Wespazjana Kochowskiego: Margrabiajunior Adolf, a tak˝e hrabia Falkenstein, genera∏owie Wegger, Potter i Benz oraz liczni oficerowie dostali si´ do niewoli (...).
Felczer
(PW)
z Cz´stochowy, wezwany do chorej Anusi Borzobohatej-Krasieƒskiej, nie chcia∏ iÊç, a˝ go
Char∏amp musia∏ obuszkiem przygnaç na samo miejsce. Powiada∏ potem, ˝e jej kto musia∏ coÊ zadaç, jednak Char∏amp nie dawa∏ temu wiary, bo w Cz´stochowie czary si´ nie
chwytajà.
Fedoreƒko
zginà∏ trafiony kulà
dzia∏owà pod Zbara˝em
(OiM, I)
kozacki pu∏kownik kalnicki.
Nazwisko to pojawia si´ kilkakrotnie w anna∏ach wojen polsko-kozackich. Albrycht S. Radziwi∏∏ pisze: Kozak Fedorenko obleg∏ Bychów
podkanclerzego litewskiego. JakiÊ Fedoreƒko
zginà∏ trafiony kulà dzia∏owà pod Zbara˝em.
Kto jest kim w „Trylogii” Henryka Sienkiewicza?
Zaporo˝ec
75
podesz∏ego wieku, chorób i niepopularnoÊci
wÊród szlachty (spowodowanej kalwiƒskim
wyznaniem) stawa∏ w boju i radzie nadspodziewanie m´˝nie. Po ugodzie zborowskiej
nagrodzony zosta∏ woj. sandomierskim,
zmar∏ jednak wkrótce potem.
F
Firlej
Forgell
Lipówka, dawny Firlejów
Na marginesie warto przypomnieç, i˝ wbrew temu co
pisze Sienkiewicz, obronà
Zbara˝a kierowa∏o
kolegium pi´ciu wodzów,
nie zaÊ — jednoosobowo
ksià˝´ Jeremi
skowà zakoƒczy∏ jako marsza∏ek polny; prowadzi∏ opublikowany we fragmentach dziennik.
Sienkiewicz móg∏ znaleêç nazwisko Fersena
w opisie armii szwedzkiej pióra Kazimierza Jarochowskiego w pracy „Wielkopolska w czasie
pierwszej wojny szwedzkiej” (zob. Drankenborg).
Firlej Andrzej
z Dàbrowicy
Lewart
76
Firlejowie herbu Lewart, to jedna z najznakomitszych polskich rodzin magnackich. Ju˝
w XIV wieku posiadali znaczne majàtki, a do
szczególnej pot´gi doszli w XVI–XVII wieku
(ponad dwudziestu senatorów), posiadali te˝
po Bonerach tytu∏ baronów Âwi´tego Cesarstwa na Ogrodzieƒcu i Kamieƒcu, ale nigdy go
nie u˝ywali. Ich g∏ówna linia pisa∏a si´ zawsze
z Dàbrowicy. W XVI wieku przeszli na kalwinizm, ale wkrótce — poza jednà linià, z której
pochodzi∏ Andrzej — powrócili do katolicyzmu. Od po∏owy XVII wieku rozrodzeni na kilka linii, zacz´li majàtkowo podupadaç i wymarli ostatecznie w 1730 roku na Janie, staroÊcie
mukarowskim. PoÊród wielu wybitnych Firlejów wymieniç trzeba: Miko∏aja z Dàbrowicy
(† 1526), kasztelana krakowskiego i hetmana
wielkiego koronnego, Piotra z Dàbrowicy
(† 1553), wojewod´ ruskiego, Jana z Dàbrowicy († 1574), wojewod´ krakowskiego i marsza∏ka wielkiego koronnego, wybitnego dzia∏acza
politycznego i ró˝nowierczego, Andrzeja z Dàbrowicy († 1585), trybuna szlacheckiego, kasztelana lubelskiego, Henryka († 1626), arcybiskupa gnieênieƒskiego i prymasa.
(OiM, II)
przedstawiciel kalwiƒskiej ga∏´zi rodu
(† 1649 lub 1650), kasztelan be∏ski (1638),
wojewoda sandomierski (1649), jeden z nowych regimentarzy ustanowionych przez Jana
Kazimierza w roku 1648 po kl´sce korsuƒskiej, bra∏ udzia∏ w obronie Zbara˝a. Starannie wykszta∏cony na zagranicznych uniwersytetach protestanckich, przez d∏ugi czas nie
odgrywa∏ wi´kszej roli politycznej, mimo i˝
w 1640 roku zosta∏ kasztelanem be∏skim. Wybrany w 1649 roku jednym z regimentarzy,
objà∏ komend´ na Wo∏yniu i oczyÊci∏ kraj mi´dzy Horyniem a S∏uczem z watah ch∏opskich.
Na wieÊç o nadciàganiu g∏ównych si∏ Chmielnickiego nie zdo∏a∏ opanowaç paniki i wycofa∏ si´ a˝ do Zbara˝a, gdzie — wbrew legendzie powielonej przez Sienkiewicza — nie
dosz∏o do przekazania dowództwa WiÊniowieckiemu. Wojsko podzielono na pi´ç dywizji, a Firlej objà∏ komend´ nad jednym z najbardziej niebezpiecznych odcinków. Mimo
Fitz-Gregory
(P, III)
oficer w s∏u˝bie ks. Bogus∏awa Radziwi∏∏a,
pogrà˝on przez Anusi´ Borzobohatà-Krasieƒskà natychmiast po jej przybyciu do Taurogów.
Flik Hans
(OiM, I)
pu∏kownik najemnej piechoty niemieckiej
w s∏u˝bie Rzeczypospolitej, zginà∏ wraz ze
swoimi ludêmi, wyr˝ni´tymi po zdradzie
Krzeczowskiego.
Byç mo˝e to˝samy z Flikiem, który (podaj´ za
„Dyaryuszem” Stanis∏awa OÊwi´cima) w 1651
roku jako obersztlejtnant figuruje w spisie regimentu Pana Henryka Denhoffa, który tak˝e (zimowà wojnà) zrujnowany, koni 74.
Forgell
(P, III)
Szwedzki oficer, uczestnik wyprawy króla Karola Gustawa na po∏udnie Polski w 1656 ro-
W∏adys∏aw Zawistowski
F
Forse de la
Fossis
Scena bitewna z „Ogniem i mieczem”, na pierwszym planie Skrzetuski (Micha∏ ˚ebrowski)
ku. Po nieudanej misji Jana Sapiehy pos∏owa∏
do Jana Zamoyskiego, on to w∏aÊnie ofiarowa∏ mu w imieniu króla woj. lubelskie w dziedziczne w∏adanie i us∏ysza∏ s∏awnà odpowiedê Zag∏oby o Niderlandach. Bra∏ te˝
udzia∏ w obronie Warszawy obl´˝onej przez
Jana Kazimierza, a po kapitulacji dosta∏ si´ do
polskiej niewoli w ZamoÊciu.
Georg Forgell, podpu∏kownik w regimencie
Pontusa de La Garde, komendant Nowego i Starego Sàcza w 1655 roku. Pos∏owa∏ pomi´dzy Karolem Gustawem a Janem Kazimierzem.
Uczestniczy∏ w obronie Warszawy (dowodzi∏
wycieczkà 4 VI 1656 roku).Wed∏ug Hieronima
Chrystiana Holstena Forgell wraz z 300 innymi
Szwedami dosta∏ si´ do niewoli Czarnieckiego
w czasie trzydniowej potyczki, jaka odby∏a si´
w sierpniu 1656 roku pod Strzemesznem, na
po∏udnie od Rawy.
Forse de la, ksi´˝niczka
i u wszystkich panów wielkich by∏em w estymie, którzy mi´ ze Francyjej puÊciç nie chcieli,
rajàc mi (...) ksi´˝niczk´ de la Forse. Bogus∏awowi swatano we Francji jeszcze jednà dobrà
parti´. W Pilwiszkach mia∏ ksià˝´ wed∏ug Sienkiewicza powiedzieç: Nie chcia∏em si´ we Francji ˝eniç z Rohanównà, nie liczàc z pó∏ kopy innych ksi´˝niczek, które mi swatano (...). Owa
Rohanówna, to wspomniana w „Autobiografii”
Marguerite de Rohan († 1648).
Fossis Alman de
znakomity in˝ynier, który g∏ównie pracà obl´˝niczà kierowa∏; wy˝szy oficer korpusu jenera∏a Millera pod Jasnà Górà, zabity przez
Kmicica (a w rzeczywistoÊci przez Piotra Czar-
(P, II)
u wszystkich panów wielkich
by∏em w estymie, którzy mi´
ze Francyjej puÊciç nie
chcieli, rajàc mi (...) ksi´˝niczk´ de la Forse
z którà bezskutecznie swata∏a ks. Bogus∏awa
Radziwi∏∏a jejmoÊç królowa francuska.
Charlotte de Caumont, ksi´˝na de la Force
(† 1666). Ks. Bogus∏aw Radziwi∏∏ pisa∏ w „Autobiografii”: Anno 1643 (...) Jecha∏em tedy przez
Brabancyjà do Holandyjej znowu, lubom u królowej Jej Mi∏oÊci francuskiej (Anna Austriacka
— przyp. aut.) u kardyna∏a Mazaryniego,
Kto jest kim w „Trylogii” Henryka Sienkiewicza?
(P, II)
Oficer i muszkieter piechoty niemieckiej
77
F
Fouret
Fryderyk
nieckiego — zob.) strza∏em z pistoletu podczas pierwszej wycieczki obl´˝onych.
Z opisu Wespazjana Kochowskiego: Ko∏o dzia∏,
z r´ki samego Czarnieckiego, pad∏ gubernator
Krzepic hrabia Horn, potomek znakomitego rodu, wyborny budowniczy wojskowych umocnieƒ; zgin´li równie˝ oberszterlejtnant d e F o ss i s , W∏och, oraz oficer Wrzesowicza.
Fouret
Ko∏o dzia∏, z r´ki samego
Czarnieckiego, pad∏ gubernator Krzepic hrabia Horn,
potomek znakomitego rodu
(P, III)
zapewne Francuz, kamerdyner ks. Bogus∏awa
Radziwi∏∏a w Taurogach.
Czy nie jest to przypadkiem przekr´cone nazwisko Jana Richarda Fehra († po 1689), mieszczanina pruskiego, zaufanego s∏ugi Bogus∏awa Radziwi∏∏a, towarzyszàcego ksi´ciu w jego wyprawach zagranicznych?
Franciszkanin
(PW)
w czasie obl´˝enia Kamieƒca w 1672 roku po
szaƒcu chodzi∏, dzia∏a b∏ogos∏awiàc. (...) Klin
spod armaty oberwa∏ (mu) nos i cz´Êç g´by.
Nie uchroni∏o ich to póêniej
przed niewolà, na ten raz
jednak ocaleli
Francuz
(P, I)
dyrygent kapeli na zamku w Kiejdanach, sprowadzony umyÊlnie przez ksi´cia Bogus∏awa.
Szwedzki oficer
78
Freed
(P, III)
kapitan dragonów, jedyny ˝o∏nierz, który ocala∏ z podjazdu (w sile dwóch pu∏ków), jaki po
bitwie pod Go∏´biem zosta∏ wys∏any przez
Karola Gustawa w stron´ Koƒskowoli. By∏ to
widomy znak, i˝ Czarniecki nie jest rozbity.
Fremouille de, ksià˝´
(P, I)
arystokrata francuski, najs∏ynniejszy mi´dzy
kawalerami francuskimi szermierz, którego
rani∏ w pojedynku ks. Bogus∏aw Radziwi∏∏.
Chodzi tu o pu∏kownika holenderskiego Henri-Charlesa ksi´cia Talmont († 1672), syna ksi´cia de la Tremoille, para Francji. Wed∏ug „Gazette de France” Bogus∏aw zosta∏ lekko zraniony w bok. Natomiast jego przeciwnik otrzyma∏
powa˝ny cios w prawe rami´, po którym wypad∏a mu szpada, on sam zaÊ spad∏ z konia. PodnieÊli go s∏udzy Radziwi∏∏a, zaÊ szybka interwencja chirurga ocali∏a mu ˝ycie.
Fryderyk margarbia
badeƒski
(P, III)
dowódca posi∏kowych wojsk szwedzkich idàcych w sukurs uwi´zionemu w wid∏ach Wis∏y
i Sanu królowi Karolowi Gustawowi. Zaskoczony gwa∏townym pochodem Czarnieckiego, zosta∏ przez niego doszcz´tnie rozbity
w bitwie pod Warkà (7 IV 1656), kiedy to
Czarniecki zaskoczy∏ Fryderyka niespodziewanym przebyciem rzeki, wczeÊniej koncentrujàc atak (choràgwià Wàsowicza) na niemo˝liwym do sforsowania moÊcie. Armia
margrabiego przesta∏a istnieç, a on sam wraz
z grafem Szlipenbachem i Ehrensheinem b∏àdzàc lasami dotarli nocà do Czerska; tam posiedziawszy w ruinach zamku trzy dni o ch∏odzie i g∏odzie, pow´drowali nocà do Warszawy. Nie uchroni∏o ich to póêniej przed niewolà, na ten raz jednak ocaleli.
Fryderyk VI († 1677), margrabia Baden-Durlach; pierwszy syn hrabiego Baden-Durlach Fryderyka V († 1659), sprzymierzeƒca Szwecji
w wojnie trzydziestoletniej. Od 1640 roku
w s∏u˝bie szwedzkiej, walczy∏ pod Merseburgiem, Wolfenbüttel. ˚onaty z Chrystianà Magdalenà ksi´˝niczkà Palatynatu-Zweibrücken, siostrà przysz∏ego króla Szwecji Karola X Gustawa.
Szwagier króla jako genera∏ kawalerii uczestniczy∏ w wojnie z Polskà. Pokonany 7 IV 1656 roku przez Czarnieckiego pod Warkà (z jego kor-
W∏adys∏aw Zawistowski
pusu ocala∏o 700 ludzi; 2800 poleg∏o w starciu
lub w czasie ucieczki), z niedobitkami przedar∏
si´ do Warszawy, przynoszàc przesadne wiadomoÊci o nadciàgajàcej polskiej armii.
Fryderyk Wilhelm
F
Fryderyk Wilhelm
(P, I)
kurfirst, elektor brandenburski, wuj ks. Bogus∏awa Radziwi∏∏a.
Fryderyk Wilhelm († 1688), „Wielki Elektor”,
ksià˝´ pruski z dynastii Hohenzollernów; od
1640 roku ksià˝´ elektor (Kurfürst) brandenburski. Brutalnie z∏ama∏ wewn´trznà opozycj´
miast i szlachty poszukujàcych poparcia w Warszawie. Stworzy∏ fiskalne podstawy pod utworzenie doborowej 20-tysi´cznej sta∏ej armii, która odegra∏a istotnà rol´ w konflikcie polsko-szwedzkim lat 1655–1660. Zr´cznie lawirujàc
pomi´dzy Warszawà, Wiedniem a Sztokholmem, uwolni∏ si´ — w zamian za porzucenie
aliansu ze Szwecjà — od zale˝noÊci lennej wobec króla polskiego w Prusach Ksià˝´cych
(traktaty welawsko-bydgoskie, 1657). To w∏aÊnie elektor brandenburski sta∏ si´ g∏ównym
triumfatorem rokowaƒ pokojowych w Oliwie
(1660), k∏adàc podstawy pod przysz∏à pot´g´
Prus. By∏ wujem ks. Bogus∏awa Radziwi∏∏a, który w jego imieniu jako gubernator zarzàdza∏
Prusami Ksià˝´cymi.
Zr´cznie lawirujàc pomi´dzy
Warszawà, Wiedniem
a Sztokholmem, uwolni∏ si´
od zale˝noÊci lennej wobec
króla polskiego
Fryderyk Wilhelm
E. Dahlbergh, Bitwa o BrzeÊç Litewski
Kto jest kim w „Trylogii” Henryka Sienkiewicza?
79
F
Frytiotson
Fukier
Frytiotson
(P, III)
dowódca regimentu szwedzkiej jazdy pod komendà jenera∏a-majora Izraela w bitwie pod
Prostkami (8 X 1656).
Fukier
(PW)
wspominany w „Panu Wo∏odyjowskim” jako
w∏aÊciciel „handlu” w Warszawie, gdzie pan
Zag∏oba przep´dzi∏ swojà pierwszà noc w stolicy, przed konwokacjà 1668 roku.
Protoplastà rodu warszawskich Fukierów by∏
Jerzy († 1548), pochodzàcy ze s∏awnego rodu
augsburskich Fuggerów (Fukier to spolszcze-
nie), który w czasie handlowej podró˝y po Polsce poÊlubi∏ Barbar´ Landekerówn´, córk´
warszawskiego patrycjusza i osiad∏ w Warszawie
w 1515 roku. Zajmujàc si´ handlem zagranicznym, doszed∏ do znacznego majàtku i pozycji
w mieÊcie, by∏ ∏awnikiem i rajcà. Pozostawa∏
w bardzo bliskich stosunkach z królem Zygmuntem Augustem, królowà Bonà, biskupami
Gamratem i Tomickim. Jego rodzina szybko si´
spolonizowa∏a. Marcin by∏ w po∏owie XVII wieku bogatym kupcem sukiennym i ∏awnikiem
warszawskim. Mo˝na podejrzewaç, ˝e miejscem gdzie si´ Zag∏oba zatrzyma∏, by∏a s∏ynna
winiarnia fukierowska, za∏o˝ona przez Micha∏a
w 1608 roku.
J. Matejko, Cechy i bractwa
80
W∏adys∏aw Zawistowski