Artykuł

Psychologia Spo eczna
2014 tom 9 1 (28) 8–27
ISSN 1896-1800
doi: 10.7366/189618002014280101
Problemy metodologiczne
w badaniach mi!dzykulturowych i kulturowych
Anna Kwiatkowska
Instytut Psychologii, Polska Akademia Nauk
Zdobywanie wiedzy o "wiecie, o cz owieku, o jego funkcjonowaniu psychologicznym nie jest procesem
neutralnym ideologicznie. Proces badawczy jest w swojej istocie produktem kulturowym i ka#dy z jego
etapów wyra#a w jaki" sposób idee, warto"ci i regu y zachowania w a"ciwe dla danej kultury. Psycholodzy
podejmuj$cy badania mi!dzykulturowe czasami zbyt optymistycznie zak adaj$, #e wiedza metodologiczna,
zdobyta w ramach wykszta cenia w zakresie psychologii g ównego nurtu, jest na tyle uniwersalna, i# wystarczy wiernie przet umaczy% narz!dzia na lokalny j!zyk lub zatrudni% przedstawiciela lokalnej spo eczno"ci
w charakterze pomocnika badacza, by zdoby% znacz$ce, warto"ciowe dane na interesuj$cy temat. O tym, #e
takie dzia ania nie s$ wystarczaj$ce, powinien przekona% potencjalnego badacza ten artyku , po"wi!cony
metodologicznym aspektom prowadzenia bada& naukowych w psychologii mi!dzykulturowej i kulturowej.
Zastanowimy si!, na czym polega ich specyÞka, z jakimi problemami mo#e zetkn$% si! badacz i jak mo#e
je rozwi$zywa%. W pierwszej cz!"ci artyku u zostanie zaprezentowana taksonomia bada& mi!dzykulturowych, a tak#e paradygmaty badawcze funkcjonuj$ce w tym obszarze. W drugiej cz!"ci przyjrzymy si! niektórym pu apkom metodologicznym, w jakie mo#e wpa"% psycholog mi!dzykulturowy, g ównie odnosz$ce
si! do problemu ekwiwalencji w badaniach i b !dów tendencyjno"ci metody.
S owa kluczowe: badania mi!dzykulturowe, taksonomia metod, paradygmaty badawcze, równowa"no#$
metody, b !dy tendencyjno#ci
WST
gwarantuje, #e otrzymana odpowied( b!dzie trafnie opisywa% rzeczywisto"%. Ka#dy badacz dobrze wie, #e proces badawczy musi spe nia% wiele warunków, by mo#na
by o zaakceptowa% jego wyniki. W tym artykule zostan$
omówione tylko niektóre z warunków koniecznych, wa#nych dla prowadzenia bada& w psychologii mi!dzykulturowej i kulturowej. Przegl$d problemów, z jakimi mo#na
si! zetkn$%, podejmuj$c badania uwzgl!dniaj$ce kultur!,
zostanie poprzedzony zaprezentowaniem typologii oraz
faz rozwoju bada& mi!dzykulturowych i kulturowych.
Zacznijmy jednak od wyja"nie& w kwestii stosowania
terminów „mi!dzykulturowe/a” i „kulturowe/a” (badania/
psychologia). Wyst!powanie tych terminów obok siebie
(jak w tytule artyku u) mo#e sugerowa%, #e mamy do czynienia z równorz!dnymi, aczkolwiek odr!bnymi paradygmatami badawczymi b$d( subdyscyplinami psychologii.
Jest to do"% popularne stanowisko, maj$ce zwi$zek, po
pierwsze, z klasycznym ju# rozró#nieniem orientacji teoretycznych na absolutystyczn$, relatywistyczn$ i uniwersalistyczn$ (Berry, Poortinga, Segall, Dasen, 2004). A po
P
Lawinowy wr!cz przyrost bada& mi!dzykulturowych
w psychologii w ci$gu ostatnich kilkunastu lat jest faktem. 'wiadczy o tym chocia#by ten numer Psychologii
Spo ecznej, na który z o#y y si! prace polskich psychologów, czasem we wspó pracy z kolegami z innych krajów,
czy niedawno wydane dzie o Paw a Boskiego (2009). Nie
jest to powrót do klasycznego pytania gn!bi$cego przez
dziesi$tki lat psychologów: natura czy kultura, poniewa#
to pytanie dawno ju# zosta o rozstrzygni!te: i natura,
i kultura. Obecnie nikt nie w$tpi w istotn$ rol! kultury
w kszta towaniu naszej psychiki, ale ci$gle nie wiemy,
jak du#o kulturze zawdzi!czamy i jakie s$ mechanizmy
wzajemnych oddzia ywa&. Stawiamy wi!c nowe pytania
i ponawiamy stare, je#eli nie jeste"my zadowoleni z odpowiedzi. Umiej!tno"% formu owania wa#nych pyta& nie
Anna Kwiatkowska, Instytut Psychologii, Polska Akademia Nauk,
ul. Jaracza 1, 00-378 Warszawa,
e-mail: [email protected]
8
Copyright 2014 Psychologia Spo eczna
PROBLEMY METODOLOGICZNE W BADANIACH MI)DZYKULTUROWYCH…
drugie, z formowaniem si! ró#nych tradycji w prowadzeniu bada& na styku kultury i psychologii, o czym b!dzie
mowa w dalszej cz!"ci tego artyku u.
W podej"ciu absolutystycznym przyjmuje si!, #e ludzkie zachowania s$ zasadniczo takie same na ca ym "wiecie, zatem czynniki kulturowe nie s$ istotne, a badania
porównuj$ce ró#ne kultury s$ ca kowicie zb!dne. Jest to
podej"cie zdecydowanie akulturowe, w przeciwie&stwie
do orientacji relatywistycznej, w której zak ada si!, #e
zachowanie cz owieka jest kulturowo zdeterminowane i mo#e by% wyja"niane tylko poprzez odwo anie si!
do znacze& podzielanych przez cz onków danej kultury.
Porównania mi!dzykulturowe s$ wi!c utrudnione, a czasem wr!cz nie s$ mo#liwe. Zdaniem Johna Berry’ego
i Ype Poortingi (2006), podej"cie relatywistyczne da o
asumpt do powstania psychologii indygenicznej (psychologii uprawianej z pozycji unikalnej, niepowtarzalnej
kultury) i w du#ym stopniu – psychologii kulturowej (por.
Shweder, Sullivan, 1993). Psychologia kulturowa ma na
celu identyÞkacj! specyÞcznych dla danej kultury uwarunkowa& funkcjonowania cz owieka. Zdaniem Richarda
Shwedera, psychologia kulturowa to studiowanie, w jaki
sposób kultura i psychika tworz$ siebie nawzajem (the
way culture and psyche make each other up; Shweder,
Sullivan, 1993, s. 498).
Perspektywa uniwersalistyczna natomiast jest czym"
w rodzaju pomostu mi!dzy stanowiskiem absolutystycznym i relatywistycznym. Przyjmuje si! w niej, #e istniej$ cechy wspólne dla wszystkich przedstawicieli rodzaju
ludzkiego, które z kolei mog$ manifestowa% si! w sposób
specyÞczny dla danej kultury. Tak wi!c kontekst kulturowy jest bardzo istotny w wyja"nianiu zachowania cz owieka, lecz badania prowadzone w obr!bie jednej tylko
kultury nie pozwol$ osi$gn$% pe nego wgl$du w natur!
czynników kulturowych. Aby zidentyÞkowa% to, co jest
wspólne, uniwersalne, i to, co jest ró#ne, specyÞczne
dla danej kultury, nale#y kultury porównywa%. Mo#na
wi!c powiedzie%, #e perspektywa uniwersalistyczna daje
podstawy do uprawiania psychologii mi!dzykulturowej
(Berry i in., 2004).
Wydaje si! jednak, #e utrzymywanie podzia u mi!dzy
psychologi$ mi!dzykulturow$ i psychologi$ kulturow$
nie ma w tej chwili wi!kszego znaczenia. W badaniach
prowadzonych na styku psychologii i kultury oba podej"cia si! przeplataj$; nawet relatywistyczna psychologia
indygeniczna, by odnale(% w asn$ specyÞk!, nie cofa si!
przed porównaniami z innymi kulturami (por. Kim, Yang,
Hwang, 2006). Van de Vijver i Leung (2001) przekonuj$, #e badania prowadzone w ramach obu paradygmatów
nawzajem si! uzupe niaj$ zarówno w kwestii uzasadniania istnienia uniwersaliów i specyÞki kulturowej, jak
9
równie# pod wzgl!dem stosowanych metod (bardziej
rygorystycznych w paradygmacie mi!dzykulturowym
i $czenie metod jako"ciowych i ilo"ciowych w paradygmacie kulturowym). Niewykluczone #e w niedalekiej
przysz o"ci psychologia kulturowa podporz$dkuje sobie
psychologi! mi!dzykulturow$, traktuj$c j$ raczej jako
podej"cie badawcze ni# odr!bn$ subdyscyplin! psychologii. Pojawianie si! takich podr!czników, jak Handbook
of cultural psychology Kitayamy i Cohena (2007) czy
Cultural psychology Heinego (2008), mo#e "wiadczy%
o rosn$cej w"ród psychologów tendencji do identyÞkowania si! z psychologi$ kulturow$. Chocia# autorka
tego artyku u by aby sk onna u#ywa% g ównie okre"lenia
„psychologia kulturowa” jako terminu bardziej ogólnego,
to z racji prominentnego miejsca, jakie zajmuj$ badania
stricte mi!dzykulturowe w historii bada& na styku kultury
i psychologii, stosowane tu b!d$ oba terminy na zasadzie
równorz!dno"ci1.
TYPY BADA! W PSYCHOLOGII
MI DZYKULTUROWEJ I KULTUROWEJ
Fons van de Vijver i Kwok Leung (2001) wyró#niaj$
dwa rodzaje bada& nad ró#nicami i podobie&stwami kulturowymi: badania skoncentrowane na strukturze relacji
mi!dzy zmiennymi (structure-oriented studies) oraz na
ró#nicach w zakresie poziomu (nat!#enia) zmiennych
(level-oriented studies). Struktura relacji mo#e by% opisywana w kategoriach prostych zwi$zków korelacyjnych
lub zale#no"ci bardziej skomplikowanych, np. w postaci
modeli "cie#kowych, jak równie# w terminach zale#no"ci
przyczynowo-skutkowych weryÞkowanych eksperymentalnie. Przyk adem takiego podej"cia zorientowanego na
struktur! s$ badania Hui i Triandisa (1983), w których
sprawdzano, czy umiejscowienie kontroli koreluje z tymi
samymi czynnikami w ró#nych krajach, tak#e badania
Katarzyny Lubiewskiej (2014) nad wp ywem warto"ci
kolektywistycznych i indywidualistycznych na zachowania matki i dziecka w Polsce i w Niemczech czy badania
Anny Kwiatkowskiej, Joanny Roszak, Renaty Sikory,
Bena Kuo, Konstantego Karpinskiego, Tatiany Gushchiny
i Grety Gober (w tym tomie) nad uwarunkowaniem strategii radzenia sobie ze stresem w kilku krajach europejskich. Badania drugiego rodzaju maj$ na celu sprawdzenie, czy kultury ró#ni$ si! pod wzgl!dem poziomu jakiej"
zmiennej. Mo#na tu wymieni% badania Gidi Rubinsteina
(1996) nad analiz$ ró#nic pod wzgl!dem nasilenia autorytaryzmu u Palesty&czyków i *ydów, mieszka&ców
1
Czo owy metodolog w psychologii mi!dzy/kulturowej w swoim artykule stosuje zapis: (cross-)cultural psychology (van de
Vijver, Leung, 2001).
10
ANNA KWIATKOWSKA
Tabela 1
Taksonomia bada% w psychologii mi!dzykulturowej i kulturowej wed ug van de Vijvera i Leunga (2001)
Zmienne
kontekstowe
Cel: eksploracja
Cel: testowanie hipotez
Brak
(a) Badania ró nic
psychologicznych
(psychological
di erences studies)
(b) Badania
uogólniaj!ce
(generalizability
studies)
S!
(c) Badania nad
trafno"ci!
zewn#trzn!
(external valida!on
studies)
(d) Badania kierowane
teori! kontekstualn!
(contextual theory-driven studies)
Izraela, czy badania Kuby Krysia i Karoliny Hansen
(2014) nad ró#nicami kulturowymi w postrzeganiu osób
u"miechni!tych.
Opracowuj$c taksonomi! bada&, van de Vijver i Leung
(2001) pos u#yli si! dwoma wymiarami, co pozwoli o
uzyska% cztery typy bada& (tabela 1). Nale#y podkre"li%,
#e w obr!bie ka#dego z wyró#nionych typów s$ mo#liwe badania zorientowane zarówno na struktur!, jak i na
poziom, a ponadto mog$ to by% badania prowadzone zarówno w paradygmacie jako"ciowym, jak i ilo"ciowym.
Pierwszy wymiar odnosi si! do znanego w naukach spoecznych podzia u na badania eksploracyjne i badania testuj$ce hipotezy. Badania eksploracyjne prowadzone s$
bez przyjmowania wst!pnych za o#e& co do spodziewanych wyników, natomiast badania drugiego typu s$ nastawione na sprawdzanie hipotez sformu owanych na podstawie teorii lub wyników z wcze"niejszych bada&. Drugi
wymiar jest specyÞczny dla bada& mi!dzykulturowych
i kulturowych, mianowicie dotyczy pytania, czy badania
s$ prowadzone z uwzgl!dnieniem zmiennych kontekstowych, które mog$ wp ywa% na obserwowane ró#nice
i podobie&stwa kulturowe. Do zmiennych kontekstowych
mo#emy zaliczy% charakterystyki osób badanych (np. status ekonomiczno-spo eczny, wiek, wykszta cenie, p e%,
w a"ciwo"ci psychologiczne nienale#$ce do puli badanych zmiennych zale#nych), równie# zmienne charakteryzuj$ce badane spo eczno"ci (np. poziom zamo#no"ci
danego kraju, produkt krajowy brutto, system edukacji,
s u#ba zdrowia).
Badania nad ró"nicami psychologicznymi
Popularne podej"cie w badaniach mi!dzykulturowych
dotyczy ró#nic psychologicznych. S$ to badania eksploracyjne, bez zmiennych kontekstowych (psychological differences studies). W wielu wypadkach narz!dzia
opracowane w jednej kulturze stosowane s$ do pomiarów
tego samego poj!cia w innych kontekstach kulturowych,
by np. zdoby% pewien wgl$d w jego struktur! w innej kulturze (np. czy neurotyzm znaczy to samo we wszystkich
kulturach) lub po prostu porówna% ze sob$ odpowiedzi
uzyskane w ró#nych grupach kulturowych (np. czy istniej$ ró#nice w poziomie neurotyzmu w ró#nych kulturach).
W badaniu Krysia i Hansen (2014) stawiano pytanie, czy
osoby u"miechaj$ce si! s$ postrzegane bardziej lub mniej
korzystnie w ró#nych krajach. Zalet$ tego podej"cia jest
brak za o#e& na temat ró#nic kulturowych, a wi!c pewna
otwarto"% umys owa, niedogodno"ci$ za" jest pokusa dokonywania zbyt swobodnych interpretacji.
Badania uogólniaj#ce
Do bada& uogólniaj$cych (generalizability studies)
mo#na zaliczy% badania Shaloma Schwartza dotycz$ce
warto"ci (Schwartz, 1992), prace McCrae’a i Costy na
temat uniwersalno"ci pi!cioczynnikowej struktury osobowo"ci (McCrae, Terracciano, 2005), badania Eysencka
dotycz$ce uniwersalno"ci trójczynnikowej struktury osobowo"ci (Eysenck, Eysenck, 1983), tak#e badania Rene
Mõttusa i wspó pracowników (2012a, 2012b) nad sposobem rozumienia cechy sumienno#$ w 21 krajach. Tego
typu badania maj$ mocne podstawy teoretyczne, umo#liwiaj$ce sformu owanie hipotez odno"nie do podobie&stw
i ró#nic mi!dzykulturowych, jednak#e nie prowadzi si!
w nich pomiaru zmiennych kontekstowych. Paradygmat
ten jest wi!c wybierany wówczas, gdy psycholodzy stawiaj$ pytanie, w jakim stopniu badane zjawiska mog$ by%
zgeneralizowane na ró#ne kultury. S abo"ci$ tych bada&
jest nieobecno"% zmiennych kontekstowych, których potencjalny wp yw pozostaje nieustalony.
Badania walidacyjne
Kolejny typ bada& to badania walidacyjne (external
validation studies), tj. nad trafno"ci$ zewn!trzn$ (ekologiczn$) badanych konstruktów. Van de Vijver i Leung
(2000) podaj$ dwa przyk ady bada& prowadzonych
w tym paradygmacie. Pierwszy przyk ad to badanie
Williamsa, Satterwhite’a i Saiza (1998; za: van de Vijver,
Leung, 2000), w którym proszono badanych w 20 krajach o ocen! psychologicznej wa#no"ci 300 cech z Listy
przymiotnikowej (ACL), a nast!pnie uzyskane "rednie
na poziomie krajów korelowano z ró#nymi parametrami
rozwoju ekonomicznego i wska(nikami demograÞcznymi. Drugi przyk ad to badanie Georgasa, van de Vijvera
i Berry’ego (2004), w którym obliczano korelacje mi!dzy
pewnymi zmiennymi psychologicznymi a religi$ (liczba
wiernych danego wyznania) i bogactwem kraju. Badania
Magdaleny *emojtel-Piotrowskiej i innych (2014),
PROBLEMY METODOLOGICZNE W BADANIACH MI)DZYKULTUROWYCH…
prowadzone w 27 krajach, nad postawami roszczeniowymi i ich zwi$zkiem z rozwojem socjoekonomicznym
kraju równie# s$ przyk adem tego typu bada&. S$ to wa#ne badania dla rozwoju psychologii mi!dzykulturowej,
jednak s abo"ci$ ich mo#e si! okaza% arbitralny dobór
kowariantów, czasem ma o istotnych. Zwró%my uwag!,
#e jedyna ró#nica mi!dzy badaniami walidacyjnymi a badaniami uogólniaj$cymi to obecno"% zmiennych kontekstowych.
Badania kierowane teori# kontekstualn#
Ostatni typ bada& wyró#niony przez van de Vijvera
i Leunga to badania kierowane teori$ kontekstualn$ (contextual theory-driven studies). Maj$ one te zalety, #e s$
silnie osadzone w teorii oraz bior$ pod uwag! zmienne
kontekstowe. Autorzy podaj$ tu przyk ad badania Johna
Berry’ego (1976) nad stylami poznawczymi. Berry zao#y , #e orientacja przestrzenna i inne wa#ne aspekty
postrzegania wzrokowego s$ wa#niejsze dla przetrwania
w kulturze owców i zbieraczy ni# w kulturze rolniczej.
W zwi$zku z tym cz onkowie tej pierwszej grupy b!d$
bardziej niezale#ni od pola ni# rolnicy. Oznacza to, #e
owcy b!d$ mie% tendencj! do u#ywania wewn!trznego
uk adu odniesienia, np. sygna ów ze strony w asnego
cia a, podczas gdy rolnicy b!d$ przejawia% tendencj! do
u#ywania zewn!trznego uk adu odniesienia. Wyniki badania potwierdzi y hipotez!. Inny przyk ad bada& nale#$cych do tej kategorii to metaanaliza ró#nych modeli wyja"niaj$cych mi!dzykulturowe ró#nice w poziomie wykonania testów procesów poznawczych, przeprowadzona
przez van de Vijvera (1997). Autor potwierdzi hipotez!,
i# ró#nice w PKB i wielko"ci wydatków pa&stwa na edukacj! pozostaj$ w relacji do ró#nic w zakresie poziomu
wykonania testów. Ten typ bada& s u#y analizie relacji
mi!dzy czynnikami kulturowymi a zachowaniem, jednak
jego s abo"ci$ mo#e by% niedostrzeganie alternatywnych
interpretacji.
Jakiego typu badania przewa#aj$ w psychologii mi!dzykulturowej? Trudno na to pytanie odpowiedzie%,
w zasadzie w literaturze mo#na znale(% przyk ady na
ka#de z tych bada&2. By% mo#e na ró#nych etapach rozwoju dziedziny dominowa okre"lony typ, zgodnie z panuj$cym w danym okresie paradygmatem badawczym.
Prze"led(my zatem kolejne okresy.
2
Van de Vijver podaje przyk ady bada& w ramach omawianej typologii w artykule zamieszczonym w zbiorze zatytu owanym Online readings in psychology and culture; http://dx.doi.
org/10.9707/2307-0919.1017.
11
FAZY ROZWOJU BADA!
MI DZYKULTUROWYCH I KULTUROWYCH
Badania prowadzone w ramach psychologii mi!dzykulturowej ewoluowa y przez par! dziesi$tków lat: od
opisywania ró#nic mi!dzykulturowych, a# po identyÞkacj! znacz$cych wymiarów kulturowej ró#norodno"ci;
wymiary te by y u#ywane do tworzenia modeli teoretycznych, pozwalaj$cych z kolei przewidywa% i wyja"nia%
udokumentowane ró#nice. David Matsumoto i Seung
Hee Yoo (2006) opisuj$ cztery fazy ewoluowania bada&
mi!dzykulturowych: (1) badania porównawcze, (2) identyÞkacja wymiarów kulturowych, (3) badania kulturowe,
(4) badania nad zale#no"ciami, w tym badania „rozpakowuj$ce” kultur!.
Faza I – porównawcze badania mi$dzykulturowe
(cross-cultural comparisons)
Badania dokumentuj$ce istnienie ró#nic mi!dzy grupami kulturowymi stanowi$ trzon psychologii mi!dzykulturowej. Prowadzone s$ jako quasi-eksperymenty,
w których grupa kulturowa jest zmienn$ niezale#n$,
a ró#ne zmienne psychologiczne s$ zmiennymi zale#nymi. Najcz!"ciej grupy kulturowe to grupy narodowe,
czyli kraje, aczkolwiek badane s$ tak#e grupy etniczne,
j!zykowe i rasowe. Porównania mi!dzykulturowe zosta y
zapocz$tkowane ponad 100 lat temu, gdy Rivers w 1905
pokaza , #e mieszka&cy Indii i Nowej Gwinei ulegaj$ cz!"ciej z udzeniom optycznym ni# Anglicy (za: Matsumoto,
Yoo, 2006). Badania identyÞkuj$ce oraz dokumentuj$ce podobie&stwa i ró#nice mi!dzykulturowe stanowi$
ogromny wk ad w psychologi!. Testuj$ granice wiedzy
wygenerowanej w badaniach monokulturowych, które
dominowa y przez dziesi$tki lat w Ameryce i w innych
krajach Zachodu. S$ one u#yteczne w tworzeniu wiedzy
na temat uniwersalno"ci i specyÞki kulturowej procesów
psychologicznych. Badania te sprowokowa y równie#
bardziej krytyczne my"lenie na temat mo#liwo"ci zastosowa& psychologicznego procesu badawczego w ró#nych
kulturach.
Ograniczeniem bada& prowadzonych w tej fazie by o
to, i# nie pozwala y one na empirycznie usprawiedliwion$ interpretacj!, #e to w a"nie kultura jest (ród em ró#nic
mi!dzy grupami. Je"li badacze odkrywali ró#nice, to na
ogó wyci$gali wniosek, #e sta o si! tak za spraw$ kultury. Jednak#e grupy mog$ si! ró#ni% mi!dzy sob$ na wiele ró#nych sposobów, a kultura mo#e by% tylko jednym
z nich. A je"li nawet ró#nice mi!dzy grupami maj$ swe
(ród o w kulturze, nie wiadomo, jakie zmienne kulturowe s$ odpowiedzialne za te ró#nice i jaki jest mechanizm
ich powstawania. Praktyka przypisywania ró#nic mi!dzy
12
ANNA KWIATKOWSKA
grupami czynnikom kulturowym bez udowodnienia empirycznego to oczywisty b $d interpretacyjny, który mo#na nazwa% za Campbellem (1961, za: Matsumoto, Yoo,
2006) b !dem atrybucji kulturowej (cultural attribution
fallacy). B $d ten polega na tym, #e s$dzi si!, i# co" „kulturowego” wywo a o ró#nice mi!dzy porównywanymi
grupami, podczas gdy w rzeczywisto"ci nie ma empirycznych przes anek dla takiego wniosku.
Ograniczenie to jest cz!"ciowo rezultatem sposobu,
w jaki kultury s$ dobierane – jako kraje, grupy etniczne,
grupy rasowe, a tak#e cz!"ciowo dlatego, #e porównywana jest zbyt ma a liczba grup, np. tylko dwie lub zaledwie kilka. Grupy dobierane do badania niekoniecznie s$
grupami kulturowymi. Oczywi"cie wraca problem, czym
jest kultura. W a"ciwie nie ma jednej zaakceptowanej
przez wszystkich deÞnicji kultury – ani w antropologii,
ani w socjologii, ani w psychologii, dlatego wszelkie decyzje dotycz$ce porównywanych grup powinny by% starannie przemy"lane. Nie umniejszaj$c zas ug badaczy dokumentuj$cych ró#nice mi!dzykulturowe na tym etapie
rozwoju dyscypliny, mo#na jednak sformu owa% zarzut,
i# wi!kszo"% bada& koncentrowa a si! na porównaniach
mi!dzy Ameryk$ Pó nocn$ a Azj$ Wschodni$. A przecie# nie s$ to jedyne kultury na "wiecie. Steven Heine
i Ara Norenzayan (2006) nawo uj$, by badacze w wi!kszym stopniu interesowali si! innymi kontynentami, np.
Ameryk$ Po udniow$ i Afryk$, a zw aszcza „ma ymi”
kulturami.
Mo#na wskaza% na jeszcze jedn$ s abo"% bada& prowadzonych w tej fazie. Wynika ona z faktu, #e eksploruje
si! ró#nice w zakresie zjawisk charakterystycznych dla
Zachodu. Sprawdza si!, jak dalece konstrukty utworzone
w kulturze Zachodu, takie jak samoocena, b !dy atrybucji, mo#na zaobserwowa% w kulturze innej ni# zachodnia. Naturalnie, s$ to wa#ne pytania, jednak warto zwróci% uwag! na to, #e w niezachodnich kulturach obecne
s$ pewne charakterystyczne zjawiska psychologiczne,
które mog$ umkn$% uwadze badaczy, albowiem w kulturach zachodnich s$ czym" marginalnym lub wr!cz
nierozpoznawalnym. Wiele takich fenomenów opisano
w psychopatologii kulturowej, np. choroby koro, lataj
czy hikikimori. Znane s$ tak#e emocje, które zajmuj$
centralne miejsce w #yciu emocjonalnym ludzi Wschodu,
np. amae w Japonii (por. Kwiatkowska, 2012b), a które
nie mog$ by% w $czone do #adnej znanej zachodniej taksonomii. Kolejnym przyk adem silnego niezachodniego
konstruktu kulturowego jest „zachowanie twarzy”, które
jest dalece mniej wa#ne na Zachodzie. Jak pisz$ Heine
i Noranzayan (2006), badanie takich zjawisk jest równie
wa#ne i mo#e przyczyni% si! do zwi!kszenia puli wiedzy
o naturze ludzkiej.
Faza II – identyÞkacja znacz#cych wymiarów
kulturowej ró"norodno%ci (identyfying meaningful
dimensions of cultural variability)
W procesie zbierania danych o ró#nicach mi!dzykulturowych sta o si! oczywiste, #e mo#liwo"% interpretacji
kulturowych jest bardzo ograniczona. Powsta a wi!c konieczno"% utworzenia konstruktów teoretycznych, które
by yby na tyle ogólne, #e mog yby gromadzi% bardziej
szczegó owe przejawy ró#norodno"ci wewn$trz danej
kultury, a jednocze"nie na tyle precyzyjne, by dobrze odró#nia y od siebie poszczególne kultury. Nale#a o wi!c
zidentyÞkowa% znacz$ce dymensje kulturowego zró#nicowania, przydatne w opisie subiektywnych elementów
kultury. Jako pierwszy odpowiedzia na to wyzwanie
Geert Hofstede, który przeprowadzi badania w 40 krajach na pracownikach IBM, a wkrótce potem doda jeszcze 13 krajów (Hofstede, 2000), w ostatniej za" pracy
przedstawi dane zebrane w 73 krajach (Hofstede, 2001).
Na podstawie tych bada& udowodniono istnienie czterech
wymiarów kulturowych: indywidualizm–kolektywizm,
dystans w adzy, unikanie niepewno"ci, m!sko"%–kobieco"% oraz ostatnio dodany wymiar: orientacja d ugo- vs.
krótkoterminowa (Hofstede, 2001).
IdentyÞkacja wymiarów kulturowych, ich kwantyÞkacja i ulokowanie krajów na tych skalach by y to znacz$ce kroki w rozwoju psychologii mi!dzykulturowej. Za
pomoc$ tak zdeÞniowanych konstruktów badacze mogli przewidywa% i wyja"nia% ró#nice mi!dzykulturowe.
Z pi!ciu dymensji, rozpoznanych przez Hofstede, najbardziej popularna okaza a si! dymensja kolektywizm–indywidualizm. Szczególnie dobrze znane s$ prace Harry’ego
Triandisa, który u#ywa tej dymensji do wyja"niania wielu podobie&stw i ró#nic mi!dzykulturowych (Triandis,
1994, 1996). Wykazywano teoretyczne zale#no"ci mi!dzy indywidualizmem a ró#nicami kulturowymi w zakresie wielu procesów psychicznych, w funkcjonowaniu
jednostek i grup.
Chocia# zidentyÞkowanie dymensji kulturowych by o
widocznym post!pem w badaniach w psychologii mi!dzykulturowej, nie rozwi$za o to problemu b !du kulturowej
atrybucji. Jak pisz$ Matsumoto i Yoo (2006), nazwy krajów po prostu zosta y zast$pione nazwami dymensji. Na
przyk ad za o#enie, #e kultura jest albo kolektywistyczna albo indywidualistyczna oraz #e cz onkowie kultury
indywidualistycznej ceni$ warto"ci indywidualistyczne,
a cz onkowie kultury kolektywistycznej ceni$ warto"ci
kolektywistyczne, pozostaje tylko za o#eniem. W dalszym ci$gu nie wiadomo, dlaczego tak jest. Prze amanie
tego impasu nast$pi o wraz z przedstawieniem koncepcji Ja-niezale#nego i Ja-wspó zale#nego przez Hazel
Markus i Shinobu Kitayam! (1993). Panuje powszechne
PROBLEMY METODOLOGICZNE W BADANIACH MI)DZYKULTUROWYCH…
przekonanie, #e by to milowy krok w kierunku przej"cia
do kolejnego stadium bada& w psychologii mi!dzykulturowej, a mianowicie do fazy bada& kulturowych.
Faza III – badania kulturowe (cultural studies)
Badania kulturowe mo#na scharakteryzowa% jako bogate opisy z o#onych modeli kulturowych, pozwalaj$cych
wyja"ni% ró#nice kulturowe. Prace Markus i Kitayamy
mia y ogromne znaczenie dla rozwoju bada& kulturowych, poniewa# zidentyÞkowa y wa#ny potencjalny
mediator ró#nic kulturowych – konstrukt Ja (self-construal). Kultury indywidualistyczne sprzyja y kreowaniu
Ja-niezale#nego, które mia o okre"lony wp yw na procesy psychiczne i zachowanie, kultury kolektywistyczne
za" sprzyja y rozwojowi Ja-wspó zale#nego, które z kolei
mia o odmienne konsekwencje dla procesów psychicznych i zachowania.
Wa#ny nurt bada& kulturowych obserwujemy w obszarze procesów emocjonalnych. Na przyk ad Batja Mesquita (2001; Mesquita, Karasawa, 2002) opisa a, jak
odmienne formy Ja uwra#liwiaj$ na ró#ne sprawy. I tak,
Ja-niezale#ne ka#e jednostce koncentrowa% si! na sprawach wa#nych dla niej samej, a emocje pozostaj$ w relacji do stanów wewn!trznych, subiektywnych. Natomiast
Ja-wspó zale#ne sprawia, #e dla jednostki zarówno ona
jako istota spo eczna, jak i grupa s$ równie wa#ne, a zatem emocje odzwierciedlaj$ okre"lone aspekty relacji interpersonalnych.
W obszarze procesów poznawczych wa#ne odkrycia
zosta y dokonane dzi!ki pracom Richarda Nisbetta i jego
kolegów (Masuda, Nisbett, 2001; Nisbett, 2009; Peng,
Nisbett, 2000). Opisano wiele przyk adów ró#nic w percepcji i my"leniu Amerykanów oraz Azjatów. Wed ug
Nisbetta i wspó pracowników, ró#nice te powsta y jako
odpowied( na rozmaite warunki ekologiczne, kszta tuj$ce
ró#ne praktyki spo eczne. W Ameryce wspierano aktywno"% podmiotu (agency), w Azji Wschodniej za" – harmoni! mi!dzy lud(mi. Ró#nice te z kolei wp ywaj$ na to, jak
ludzie kategoryzuj$ obiekty, jak postrzegaj$ innych, jak
si! komunikuj$, w jaki sposób czyni$ atrybucje.
To tylko kilka przyk adów bada& kulturowych. Powstaje ich wiele i wychodz$ daleko poza dokumentowanie ró#nic mi!dzykulturowych, co by o typowe dla fazy
pierwszej. Dostarczaj$ fascynuj$cych opisów praktyk
kulturowych i potencjalnych mechanizmów odno"nie do
tego, jak ró#nice kulturowe mog$ powstawa% (mechanizmy intrapsychiczne, interpersonalne, sytuacyjne, ideologiczne). Porównuje si! w nich relacje mi!dzy zmiennymi
w ró#nych kulturach, co pozwala wyci$ga% wnioski na
temat ró#nego sposobu funkcjonowania zmiennych w odmiennych kontekstach kulturowych. Prace te powstaj$
13
z uwzgl!dnieniem kontekstu historycznego, cz!sto zawieraj$ równie# obserwacje z dnia codziennego.
Faza IV – badania nad zale"no%ciami
(linkage studies)
Jest to faza b!d$ca kontynuacj$ bada& kulturowych.
Charakteryzuje si! badaniem zale#no"ci mi!dzy obserwowalnymi ró#nicami w zakresie "rednich czy korelacji
mi!dzy zmiennymi a specyÞcznymi (ród ami kulturowymi, które hipotetycznie s$ odpowiedzialne za te ró#nice.
Na czym polega to podej"cie, Matsumoto i Yoo (2006)
wyja"niaj$ na przyk adzie bada& Iwaty i Higuchiego
(2000). Badacze ci porównywali poziom l!ku (za pomoc$ skali STAI) mi!dzy Japo&czykami a Amerykanami
i stwierdzili u Japo&czyków ni#szy poziom afektu pozytywnego i wy#szy poziom l!ku ni# u Amerykanów.
Autorzy interpretuj$ te ró#nice, odwo uj$c si! do takich
„faktów”, jak kolektywizm Japonii, presja na podtrzymywanie harmonii w grupach, dyscyplina moralna w postaci
hamowania afektu pozytywnego, praktyki socjalizacyjne
nastawione na uczenie dzieci unikania asertywno"ci etc.
Jednak, wed ug Matsumoty i Yoo (2006), w tym badaniu
nie udowodniono empirycznie #adnego zwi$zku mi!dzy
wymienionymi czynnikami a ró#nicami mi!dzy grupami.
Co powinni zrobi% autorzy? Udokumentowa% empirycznie, #e (a) Japonia jest krajem kolektywistycznym, #e (b)
subiektywny dobrostan jednostki jest podporz$dkowany
dobrostanowi grupy, #e (c) podtrzymywanie harmonii
jest najwa#niejsz$ warto"ci$ w Japonii etc. A nast!pnie
udowodni%, #e te zmienne pozostaj$ w relacji do ró#nic
w poziomie wyników w STAI.
Chocia# ten paradygmat badawczy, zdaniem niektórych badaczy (np. Heine, Norenzayan, 2006), jest jeszcze
w powijakach, mo#emy znale(% ju# ca kiem sporo bada&
prowadzonych w taki sposób. Jednak kilka kwestii teoretycznych i metodologicznych powinno zosta% rozstrzygni!tych, by rzeczywi"cie ten typ bada& przynosi oczekiwane rezultaty.
O jakich kwestiach tu mowa? Matsumoto i Yoo (2006)
twierdz$, #e przede wszystkim nale#y si! zastanowi%, co
jest kultur$, a co ni$ nie jest. A dok adniej mówi$c, chodzi
o to, by nie miesza% czynników kulturowych z czynnikami ekologicznymi i indywidualnymi. Ponadto wa#ne jest
to, jakie aspekty kultury subiektywnej – poza najbardziej
popularn$ dymensj$ kolektywizm–indywidualizm – powinny by% badane.
Je#eli chodzi o pierwszy problem, to nale#y przyzna%,
#e potencjalnym (ród em ró#nic obserwowanych mi!dzy
krajami mog$ by% czynniki wyst!puj$ce na poziomie ekologicznym, takie jak poziom zamo#no"ci kraju, g!sto"%
zaludnienia, klimat (Georgas i in., 2004; Kwiatkowska,
14
ANNA KWIATKOWSKA
2009), oraz na poziomie indywidualnym, zwi$zane z cechami demograÞcznymi prób poddanych badaniom, i osobowo"%. Stwierdzono, #e istniej$ ró#nice mi!dzy krajami
pod wzgl!dem nat!#enia cech osobowo"ci deÞniowanych
w ramach teorii Wielkiej Pi$tki (Allik, McCrae, 2004):
w poszczególnych krajach wykazywane s$ ró#nice w poziomie zaagregowanych wska(ników neurotyzmu, ekstrawersji, sumienno"ci, otwarto"ci na do"wiadczenia i ugodowo"ci. Mo#na wi!c pope ni% b $d, przypisuj$c stwierdzone ró#nice mi!dzy danymi krajami (np. W ochami
a Norwegi$) ró#nicom kulturowym, podczas gdy b!d$ to
ró#nice osobowo"ciowe mi!dzy osobami badanymi (np.
mi!dzy ekstrawertywnymi W ochami a introwertywnymi
Norwegami). Chocia# czynniki na poziomie ekologicznym i jednostkowym nie mog$ by% atwo oddzielone od
kultury, badacze powinni przeprowadzi% pe ne demograÞczne oszacowanie swoich próbek, zbada% mo#liwe relacje mi!dzy zmiennymi demograÞcznymi a badanymi
zmiennymi psychologicznymi, by by% "wiadomym ich
potencjalnego wp ywu na ró#nice kulturowe.
Jaki aspekt kultury subiektywnej powinien by% badany?
W ci$gu ostatnich 20 lat teori! i badania zdominowa jeden konstrukt: indywidualizm–kolektywizm. Oczywi"cie
nie bez powodu. Ale s$ te# inne konstrukty, które mog$
by% nie mniej wa#ne, a nawet by% mo#e bardziej u#yteczne w rozumieniu zachowania cz owieka. Przypomnijmy:
Hofstede (2001) wyró#ni cztery inne dymensje oprócz kolektywizmu–indywidualizmu; badania Shaloma Schwartza nad warto"ciami wprowadzi y kolejny zestaw siedmiu dymensji kulturowych (Schwartz, 1994); badania
House’a i wspó pracowników (House, Hanges, Javidan,
Dorfman, Gupta, 2004) nad zachowaniami w organizacjach biznesowych i nad przywództwem w organizacjach
– dziewi!% dymensji; badania Ingleharta (1997) dotycz$ce zwi$zku warto"ci z demokratyzacj$ spo ecze&stw
– dwie dymensje, Leunga i in. (2002) nad spo ecznymi
aksjomatami – pi!% aksjomatów; badania Smitha, Dugana
i Trompenaarsa (1996) nad warto"ciami pracowników
organizacji – to kolejne dymensje. Problem zwi$zany
z koncentrowaniem si! na jednej dymensji ulega zaostrzeniu, gdy porównujemy tylko dwa kraje. Matsumoto i Yoo
(2006) podaj$ przyk ad Stanów Zjednoczonych i Japonii,
które ró#ni$ si! od siebie na wielu wymiarach, nie tylko
na wymiarze kolektywizmu–indywidualizmu, w dodatku
lokuj$ si! na ró#nych wymiarach w ró#nej odleg o"ci.
W badaniach Hofstedego (2001) USA zajmuje pierwsz$
pozycj! jako kraj najbardziej indywidualistyczny, Japonia
za" pozycj! 27. na 70 krajów, czyli "rodkow$, a mimo to
kraje te s$ prezentowane jako zajmuj$ce ekstremalne pozycje na tej skali. Na skali unikania niepewno"ci Japonia
jest ulokowana na pozycji 8., natomiast USA – maj$ rang!
59. Niewykluczone #e wyniki bada& porównuj$cych te
kraje mog yby by% lepiej wyja"nione przy u#yciu w a"nie
tego konstruktu (patrz: Iwata, Higuchi, 2000).
Badania prowadzone w ramach tego paradygmatu
powinny da% w rezultacie informacj! o zwi$zkach, jakie mog$ istnie% mi!dzy ró#nicami mi!dzygrupowymi
a sk adnikami kultury. Zdaniem Matsumoto i Yoo (2006),
szczególnie obiecuj$ce wydaj$ si! tzw. badania rozpakowuj$ce kultur! (unpackaging studies) oraz badania eksperymentalne z u#yciem próbek sytuacji (situation sampling) i torowania kulturowego (cultural priming). Kilka
s ów o tych badaniach.
Badania rozpakowuj#ce kultur$. Badania te s$ rozszerzeniem bada& maj$cych na celu porównania mi!dzykulturowe, lecz z dodatkowym pomiarem jednej lub wielu zmiennych, co do których zak ada si!, #e s$ odpowiedzialne za ró#nice mi!dzy kulturami. Rozpakowywanie
polega na tym, #e kultura jest tu rozumiana jako ogromny zbiór zmiennych, cz!sto lu(no ze sob$ po $czonych.
W ten sposób niespecyÞczna zmienna „kultura” jest
zast$piona przez bardziej specyÞczne zmienne, zwane
zmiennymi kontekstowymi (context variables). Zmienna
kontekstowa powinna by% zmierzona na poziomie ka#dego uczestnika badania ze wszystkich badanych kultur.
W dalszej kolejno"ci badacz powinien oszacowa% stopie&,
w jakim ta zmienna jest odpowiedzialna za obserwowane
ró#nice, g ównie poprzez analiz! mediacyjn$ czy analiz!
kowariancji ANCOVA. Zmienne kontekstowe mog$ by%
rozmaite: indywidualizm–kolektywizm, a w terminologii
Triandisa – idiocentryzm i allocentryzm, unikanie niepewno"ci, dystans w adzy, egalitaryzm p ciowy, orientacja d ugo- vs. krótkoterminowa, konstrukty Ja, postawy,
warto"ci i przekonania, aksjomaty spo eczne, by wyliczy%
tylko najpopularniejsze i najlepiej opracowane teoretycznie (patrz: House i in., 2004; Hui, 1988; Leung i in., 2002;
Schwartz, 1994; Singelis, 1994; Zimbardo, Boyd, 1999).
Wa#nymi zmiennymi kontekstowymi s$ zmienne behawioralne, które odnosz$ si! do praktyk kulturowych, np.
metody wychowawcze, natura relacji interpersonalnych,
ekspozycja na ikony kulturowe, do"wiadczenia edukacyjne, gotowo"% do przemieszczania si!. Wiele z tych zmiennych korzysta z narz!dzi opracowanych w naszej kulturze
(np. Boski, 2009; Cieciuch, 2013; Pilarska, 2011).
Podej%cie eksperymentalne: próbki sytuacji i torowanie kulturowe. Z oczywistych wzgl!dów nie mo#na
manipulowa% zmienn$ „kultura” i przypisywa% j$ osobom uczestnicz$cym w badaniu. Mo#na jednak wykorzysta% fakt, #e kultura nie oddzia uje na ludzi w sposób
abstrakcyjny, lecz poprzez konkretne sytuacje. Jak pisze
PROBLEMY METODOLOGICZNE W BADANIACH MI)DZYKULTUROWYCH…
Heine (2008), kultura regularnie dostarcza pewnych typów sytuacji, na które zaczynamy reagowa% nawykowo,
co wykszta ca w nas okre"lony sposób my"lenia o sobie
i o "wiecie. Je#eli porównamy reakcje ludzi nale#$cych do
innej kultury na sytuacje specyÞczne dla naszej kultury,
otrzymamy informacj!, w jaki sposób kultura kszta tuje
nasze funkcjonowanie. Mo#na to wyja"ni% na przyk adzie
bada& przeprowadzonych przez Shinobu Kitayam!, Hazel
Markus, Hisay! Matsumoto i Vinaia Norasakkunkita
(1997). Metoda dobierania próbek sytuacyjnych obejmuje dwa etapy. W pierwszym kroku s$ gromadzone opisy sytuacji, w których zdarza si! co" specyÞcznego dla
danej kultury, co nast!pnie jest wykorzystywane w kolejnym badaniu. W badaniu Kitayamy i wspó pracowników (1997) Japo&czycy i Amerykanie opisywali sytuacje,
w których do"wiadczali podwy#szenia b$d( obni#enia samooceny. Pó(niej druga grupa badanych – Japo&czyków
i Amerykanów – otrzyma a list! wygenerowanych sytuacji i opisywa a swoje odczucia, wyobra#aj$c sobie siebie
w podanych sytuacjach. Nale#y podkre"li%, #e zarówno
Japo&czycy, jak i Amerykanie reagowali na sytuacje charakterystyczne dla obu kultur: ameryka&skiej i japo&skiej.
Metoda ta pozwala na przeprowadzenie kilku wa#nych
analiz. Badacz mo#e zada% pytanie, jakie sytuacje zdarzaj$
si! cz!"ciej w jednej kulturze b$d( w drugiej i analizowa%
cechy sytuacji, wygenerowanych w obu kulturach. W cytowanym badaniu okaza o si!, #e Japo&czycy wymienili
wi!cej sytuacji, w których dochodzi o do obni#enia samooceny, ni# Amerykanie. Nasuwa si! przypuszczenie,
#e spadek samooceny jest cz!stszym do"wiadczeniem
kulturowym w Japonii ni# w Stanach Zjednoczonych.
Badacz mo#e tak#e sprawdzi%, czy istniej$ ró#nice kulturowe w reakcjach na te sytuacje. Je"li bez wzgl!du na
typ sytuacji badani z jednej kultury reaguj$ w sta y sposób, mo#emy wyci$gn$% wniosek, #e s$ to kulturowo wyuczone zachowania. W badaniu Kitayamy i innych (1997)
Japo&czycy reagowali s abszym podwy#szeniem samooceny ni# Amerykanie w sytuacjach umo#liwiaj$cych
wzrost samooceny (np. pochwa a), natomiast reagowali
silniejszym spadkiem samooceny ni# Amerykanie w sytuacjach obni#aj$cych samoocen! (np. nagana). Zdaniem
badaczy "wiadczy to o tym, #e Japo&czycy s$ wra#liwsi
na sytuacje, które stwarzaj$ okazj! do samokrytycyzmu,
Amerykanie za" do sytuacji, w których mo#na podnie"%
poczucie w asnej warto"ci.
Torowanie kulturowe. Eksperymenty z torowaniem
kulturowym (cultural priming) s$ jeszcze jednym sposobem na manipulowanie kultur$, a "ci"lej mówi$c, pewnymi jej elementami. Torowanie, inaczej: aktywizacja okre"lonych poj!% czy idei, sprawia, #e poj!cia te s$ atwiej
15
dost!pne jednostce i mog$ wp ywa% na jej funkcjonowanie. Badania z torowaniem (poprzedzaniem) polegaj$ na
manipulowaniu nastawieniem umys owym uczestników
(mindset) i pomiarze zmian w zachowaniu. Przyk adem
mo#e by% badanie TraÞmowa, Triandisa i Goto (1991),
w którym badacze za pomoc$ odpowiedniej instrukcji
wywo ywali u Amerykanów i Chi&czyków nastawienie na prywatno"% albo na kolektywno"%. Instrukcja do
generowania prywatnego nastawienia mia a nast!puj$c$ posta%: „Przez nast!pne dwie minuty nie musisz nic
pisa%. Pomy"l, co ci! wyró#nia w twojej rodzinie, czym
ró#nisz si! od twoich przyjació ”. Natomiast instrukcja
do wzbudzania kolektywnego nastawienia brzmia a tak:
„Pomy"l, co masz wspólnego z cz onkami twojej rodziny i z przyjació mi. Jakie s$ ich oczekiwania wobec
ciebie?”. Po czym uczestnicy badania wykonali zadanie
polegaj$ce na ko&czeniu zda& zaczynaj$cych si! od: „Ja
jestem…”. Odpowiedzi by y kodowane zgodnie z tym,
czy by y zorientowane na Ja, czy na grup!. Okaza o si!,
#e Amerykanie udzielili wi!cej wypowiedzi o charakterze
indywidualnym ni# Chi&czycy; zaobserwowano tak#e silny efekt poprzedzania: od osób otrzymuj$cych instrukcj!
„prywatn$” uzyskano wi!cej odpowiedzi indwidualnych,
od osób otrzymuj$cych instrukcj! kolektywn$ – wi!cej
odpowiedzi kolektywnych, niezale#nie od przynale#no"ci
kulturowej.
PROCES BADAWCZY: PU&APKI METODOLOGICZNE
Uwagi ogólne
Fons van de Vijver i Kwok Leung (2000) opisuj$ zestaw
b !dnych za o#e&, które cz!sto towarzysz$ badaczom
podejmuj$cym badania mi!dzykulturowe. S$ to swoiste
„pre-koncepcje”, dzia aj$ce jak schematy poznawcze,
wp ywaj$ce na ca y proces badawczy. Na przyk ad, zaobserwowane ró#nice s$ bezkrytycznie interpretowane
jako maj$ce pod o#e kulturowe, co nie musi by% prawd$
(tzw. b $d atrybucji kulturowej; Matsumoto, Yoo, 2006).
Z drugiej strony badacze traktuj$ obserwowane ró#nice
w sferze poznawczej jako artefakty, a nie jako ró#nice
mi!dzykulturowe, zwi$zane z ró#nymi praktykami socjalizacyjnymi. Ponadto badacze nie przywi$zuj$ wystarczaj$cej wagi do problemu równowa#no"ci pomiaru.
I ostatni problem, na jaki wskazuj$ autorzy, to nadmierna
generalizacja. W badaniach mi!dzykulturowych próbki
bywaj$ stosunkowo ma e, czasem dobierane s$ dla wygody, przypadkowo, a nie ze wzgl!dów merytorycznych.
Narz!dzia nie zawsze spe niaj$ wymogi trafno"ci i rzetelno"ci, wiele bada& trudno zreplikowa%. Generalizowanie
wyników nie zawsze jest uprawnione.
Van de Vijver i Leung (2008) opisuj$ te# „paradoks
interpretacji”, który polega na tym, #e dane dotycz$ce
16
ANNA KWIATKOWSKA
du#ych i atwych do zaobserwowania ró#nic mi!dzykulturowych s$ trudniejsze do interpretacji. Van de Vijver
i Leung paradoks ten wyja"niaj$ w nast!puj$cy sposób:
najwi!ksze ró#nice mi!dzykulturowe najcz!"ciej obserwuje si! mi!dzy populacjami o du#ym dystansie kulturowym wzgl!dem siebie. Na przyk ad, je"li test matryc
Ravena wykonuj$ osoby umiej$ce czyta% i pisa% oraz
analfabeci, to wynik jest atwy do przewidzenia, ale
czy jest równie atwy do zinterpretowania? Oczywi"cie
mo#na powiedzie%, #e analfabeci uzyskali gorszy wynik od osób czytaj$cych i pisz$cych, poniewa# ró#ni
ich od siebie "rodowisko kulturowe. Ale co to oznacza?
Wielo"% i ró#norodno"% ró#nic jest przeogromna: decyduj$ czynniki zwi$zane z wykszta ceniem, z socjalizacj$,
z codziennymi do"wiadczeniami, z ekspozycj$ na dziaanie mediów itd. Istnieje wi!c problem zidentyÞkowania prawdziwej przyczyny, przy czym wraz z dystansem
kulturowym wzrasta liczba rywalizuj$cych ze sob$ wyja"nie&. Odwrotna sytuacja pojawia si!, gdy badamy kultury o niewielkim dystansie. Ró#nice s$ trudne do znalezienia, cho% s$ atwiejsze do interpretacji. Na przyk ad, je"li
wyst!puj$ ró#nice w poziomie wykonania testu Ravena
mi!dzy dzie%mi w tym samym wieku z dwóch krajów europejskich o mniej wi!cej podobnym poziomie rozwoju
ekonomicznego i o podobnym systemie spo eczno-politycznym, to prawdopodobnym czynnikiem odpowiedzialnym za te ró#nice b!dzie inny system kszta cenia.
Mo#na wskaza% kilka (róde s abo"ci prowadzonych
bada&. Van de Vijver i Leung ubolewaj$, #e psycholodzy
(chocia# nie tylko oni) organizuj$ swoje badania zgodnie
z panuj$cymi w danym czasie paradygmatami. Na przyk ad w psychologii mi!dzykulturowej panuje tendencja,
by ró#nice mi!dzykulturowe bada% i wyja"nia%, cz!sto
bezkrytycznie, w paradygmacie kolektywizmu–indywidualizmu. Badacze pos uguj$ si! tymi konstruktami
zazwyczaj jako wyja"nieniem czynionym post factum,
nie przywi$zuj$c wagi do konieczno"ci pomiaru tych
zmiennych w badaniu. Ponadto badania porównawcze s$
zazwyczaj prowadzone mi!dzy krajami Azji Po udniowo-Wschodniej i USA, które ró#ni$ si! od siebie na wiele
sposobów, nie tylko ze wzgl!du na kolektywizm i indywidualizm. Autorzy przypuszczaj$, #e dymensja ta jest
tak cz!sto u#ywana w badaniach, i# mo#e dramatycznie
spa"% jej atrakcyjno"%, a przecie# mo#e znakomicie wyja"nia% niektóre zjawiska, np. wzrost ekonomiczny.
Inn$ s abo"ci$ jest przywi$zywanie zbyt wielkiej wagi
do warto"ci p w badaniach, tj. do poziomu istotno"ci.
Badania uwa#a si! za warto"ciowe i godne opublikowania, gdy p jest mniejsze od 0,05. Nie jest to najlepsza
miara ró#nic mi!dzy grupami kulturowymi, które wszak
ró#ni$ si! pod wieloma wzgl!dami, a nie tylko – jak
w eksperymentach – pod wzgl!dem jednej zmiennej.
Powinno si! podawa% przynajmniej wielko"% efektu, który lepiej odzwierciedla dystans mi!dzy grupami.
Van de Vijver i Leung (2000) s$ zdania, #e jako"% narz!dzi do pomiaru zmiennych indywidualnych przewy#sza w znacznym stopniu jako"% narz!dzi u#ywanych do
pomiaru zmiennych kontekstowych. Taka sytuacja mo#e
nie dziwi% w psychologii g ównego nurtu, lecz w psychologii mi!dzykulturowej, której naturalnym obiektem badania powinna by% interakcja mi!dzy jednostk$ a "rodowiskiem, badacze powinni zw aszcza ten problem wzi$%
pod rozwag!.
Van de Vijver i Leung (2001) wyró#niaj$ trzy typy narz!dzi ze wzgl!du na ich umocowanie kulturowe. Mo#na
mówi% o narz!dziach monocentrycznych (monocentered), tj. takich, które powsta y w jednej kulturze i maj$
dobre w asno"ci parametryczne oszacowane w badaniach
prowadzonych w tej kulturze, np. kwestionariusz do pomiaru Wielkiej Pi$tki. Powstaje pytanie, czy te w asno"ci
zostan$ utrzymane po przet umaczeniu narz!dzia, gdy
chcemy je zastosowa% w badaniach innej grupy kulturowej. Nale#y to rozstrzygn$% empirycznie. Stosowanie
tego typu narz!dzi mo#e generowa% tak#e inny problem,
mianowicie procesy i zjawiska psychiczne, które nie s$
zbyt wyraziste w kraju, w którym powsta o to narz!dzie,
mog$ zosta% pomini!te.
Narz!dzia decentryczne (decentred) powsta y dzi!ki
zbiorowej pracy badaczy z kilku kultur, by uzyska% narz!dzia wolne od wp ywów kulturowych (inne okre"lenia:
culture-free, culture-fair, culture-reduced). Za o#enie to
spotka o si! z krytyk$, poniewa# trudno sobie wyobrazi%, #e pomiar psychologiczny mo#e nie pozostawa% pod
wp ywem czynników kulturowych. Niemniej jednak
przekonanie, #e s$ testy psychologiczne odpowiednie
do prowadzenia bada& mi!dzykulturowych, poniewa#
dobrze mierz$ cechy ponadkulturowe, jak i specyÞcznie kulturowe, jest ci$gle #ywe (van de Vijver, 2002).
Przyk adem mo#e by% badanie warto"ci Schwartza (van
de Vijver, Leung, 2001).
Trzeci typ instrumentów opisywany przez van de Vijvera i Leunga (2001) to narz!dzia policentryczne, znane
tak#e pod nazw$ mi!dzyindygeniczne (cross-indigenous). Badacze nale#$cy do poszczególnych kultur opracowuj$ narz!dzia dla swoich kultur, powstaje w ten sposób
zestaw narz!dzi specyÞcznych kulturowo, który nast!pnie jest stosowany w pe nym zestawie w ka#dej kulturze.
Problem równowa"no%ci (ekwiwalencji)
Najwa#niejsze problemy metodologiczne w prowadzeniu bada& mi!dzykulturowych s$ opisywane jako
problem równowa#no"ci, inaczej ekwiwalencji badania
PROBLEMY METODOLOGICZNE W BADANIACH MI)DZYKULTUROWYCH…
(equivalence) i problem tendencyjno"ci pomiaru (bias).
Je#eli badania mi!dzykulturowe maj$ przynie"% znacz$ce wyniki, musimy mie% pewno"%, #e uczestnicy badania
w taki sam sposób rozumiej$ sytuacj! badania, pytania
kwestionariuszowe, wyst!puj$ce poj!cia. Innymi s owy,
staramy si! zapewni% równowa#no"% metodologiczn$.
Jednak czasem nasze procedury badawcze nie mog$ by%
zastosowane w tej samej postaci w ka#dej kulturze, dlatego czasem musimy je zmieni%, zaadaptowa% do miejscowych warunków (Triandis, 1994). Taki kompromis
czasem jest nieunikniony, zw aszcza gdy badamy ekstremalnie ró#ne kultury.
Poj!cie ekwiwalencji wi$#e si! z pytaniem, czy wyniki
uzyskane w zakresie jednej pozycji skali czy ca ego narz!dzia pomiarowego w jednej grupie kulturowej mog$
by% porównywane z wynikami uzyskanymi w innych grupach kulturowych (van de Vijver, 2002). Dysponowanie
metodami pomiaru, charakteryzuj$cymi si! pe n$ ekwiwalencj$, np. w dwóch ró#nych j!zykach, jest jednym
z najwa#niejszych wyzwa& w prowadzeniu bada& mi!dzykulturowych. Ekwiwalencja powinna dotyczy% jak
najwi!kszej liczby aspektów procesu badawczego (najlepiej: wszystkich), tj. doboru prób badawczych, j!zyka,
procedur zbierania danych, ram teoretycznych (teorii),
odpowiednich hipotez. Zjawisko ekwiwalencji pozostaje
w "cis ej relacji z kwesti$ tendencyjno"ci pomiaru. Je"li
zastosowana skala jest tendencyjna, wyniki s$ nieporównywalne. Na przyk ad 10 punktów na skali depresji powinno oznacza% ten sam poziom depresji we wszystkich
badanych grupach kulturowych. Je"li osoby charakteryzuj$ce si! tym samym poziomem depresji, np. oszacowanym w badaniach klinicznych, uzyskuj$ ró#ne wyniki na
skali, przet umaczonej na inny j!zyk, to skale te nie s$
równowa#ne, s$ tendencyjne.
Pozycja testu lub ca y test jest tendencyjny, gdy nie
mierzy tych samych w asno"ci (cech, zdolno"ci, postaw)
w poszczególnych grupach kulturowych. Tendencyjno"%
podwa#a trafno"% narz!dzia w ró#nych kontekstach kulturowych. Obrazuje to przyk ad podany przez Fonsa van de
Vijvera i Ronalda Hambletona (1996). W angielskiej oryginalnej wersji pytanie testu brzmia o: „Where is a bird
with webbed feet most likely to live?” (Gdzie najcz!"ciej
#yje ptak, który ma stopy po $czone b onami?), natomiast
w przek adzie na szwedzki webbed feet zosta y zast$pione przez swimming feet (p ywaj$ce stopy, stopy do p ywania). Przyzna% nale#y, #e pytanie w wersji szwedzkiej
dostarcza do"% wyra(nej wskazówki, jakie "rodowiska
taki ptak mo#e zamieszkiwa%.
W badaniach mi!dzykulturowych problem ekwiwalencji i towarzysz$cych jej b !dów tendencyjno"ci rozpatruje
si! jako (a) ekwiwalencj! funkcjonaln$, (b) ekwiwalencj!
17
strukturaln$, (c) ekwiwalencj$ metryczn$ i (d) ekwiwalencj! pe n$ (Fischer, Miu-Chi Lun, 2008).
Ekwiwalencja funkcjonalna. Ekwiwalencja funkcjonalna (functional equivalence), inaczej ekwiwalencja konstruktu lub poj!cia (construct equivalence) jest
to równowa#no"% pod wzgl!dem konceptualnym konstruktu teoretycznego. Chodzi o to, by by% pewnym,
#e konstrukt, który chcemy podda% badaniom, istnieje
tak#e w innych kulturach. Zanim podejmiemy decyzje
dotycz$ce operacjonalizacji i narz!dzi pomiaru, nale#y
przeprowadzi% gruntowne analizy teoretyczne i badania
empiryczne (w tym jako"ciowe) w ka#dej grupie kulturowej. Podstawowe pytanie brzmi: czy ten sam konstrukt
jest odpowiedzialny za ró#nice w zachowaniach osób
obserwowanych w ró#nych grupach, tj. mi!dzy grupami
(Fischer, Miu-Chi Lun, 2008).
Problem ekwiwalencji funkcjonalnej mo#e by% przedstawiony na przyk adzie mi!dzykulturowych kontrowersji
wokó modelu Wielkiej Pi$tki. Wed ug McCrae’a i Costy
(1997) istniej$ powa#ne dowody "wiadcz$ce o uniwersalno"ci tego modelu w stosunku do Amerykanów,
Niemców, Portugalczyków, Izraelczyków, Chi&czyków
i Japo&czyków. Jednak Cheung ze wspó pracownikami
(1996) stwierdzili, #e model ten wyklucza wa#ne aspekty
psychologicznego funkcjonowania Chi&czyków zwi$zane z czynnikami interpersonalnymi (harmonia w grupie, zachowanie twarzy). W swoim badaniu wykazali,
#e testowany model mo#e by% uniwersalny, ale tylko do
pewnego stopnia, poniewa# nie obejmuje wszystkich
mo#liwych konÞguracji cech. Przyk adem badania ukierunkowanego na ustalenie precyzyjnego znaczenia jednej z cech Wielkiej Pi$tki – sumienno"ci – jest projekt
René Mõttusa i wspó pracowników (2012a) realizowany
w 20 krajach, w tym w Polsce.
Inny przyk ad to ró#na konceptualizacja inteligencji.
W kulturze zachodniej pojmowanie inteligencji opiera si!
g ównie na osi$gni!ciach w zakresie zada& poznawczych,
a w innych kulturach poj!cie inteligencji zawiera tak#e,
lub przede wszystkim, zachowania spo eczne (Sternberg,
2007).
Z problemem braku równowa#no"ci konceptualnej
mo#emy si! spotka% w zupe nie nieoczekiwanych momentach, np. gdy zbieramy dane demograÞczne, takie
jak cho%by wiek respondentów. Na przyk ad w kulturze
!Kung, grup etnicznych zwi$zanych z pustyni$ Kalahari,
nie istnieje poj!cie wieku chronologicznego. Zamiast liczenia wieku „absolutnego” w latach, ludzie !Kung stosuj$ specyÞczny ranking oparty na relacjach starsze&stwa
mi!dzy cz onkami danej grupy. Na oznaczenie tak ustalanego wieku istnieje bogaty zbiór adekwatnych do danej
18
ANNA KWIATKOWSKA
relacji okre"le&, z uwzgl!dnieniem p ci i pokrewie&stwa
(Howell, 2009). Wyobra(my sobie, #e mamy w naszym
j!zyku specjalne s owa na okre"lenie takich relacji, jak
najstarszy syn drugiej #ony dziadka czy m odsza córka
starszej siostry ojca.
Z brakiem ekwiwalencji funkcjonalnej wi$#e si! tendencyjno"% nazywana kulturow$ specyÞk$ zmiennej
teoretycznej (cultural speciÞcity of the theoretical variable), co oznacza, #e konstrukt istnieje tylko w pewnym
specyÞcznym kontek"cie kulturowym, jak dysleksja czy
dysgraÞa, które wyst!puj$ tylko w spo ecze&stwie ludzi
umiej$cych czyta% i pisa% (Fischer, Miu-Chi Lun, 2008).
Ekwiwalencja strukturalna (structural equivalence).
Wyst!puje wtedy, gdy w badanych grupach kulturowych
na podstawie tych samych zmiennych obserwowalnych
mo#na wnioskowa% o interesuj$cych nas zmiennych teoretycznych. Na przyk ad stawiamy pytanie, czy na podstawie wyników osi$gni!tych w tym samym zestawie
zada& sk adaj$cych si! na test inteligencji, zastosowanym
w ró#nych grupach kulturowych, mo#na wnioskowa%
o poziomie inteligencji. Ten typ równowa#no"ci wymaga, by zmienne obserwowalne by y dla zmiennych teoretycznych zarówno reprezentatywne, jak i relewantne (van
de Vijver i Leung, 1997). W trakcie badania uczestnicy
reaguj$ na pewien niewielki zbiór bod(ców (np. odpowiadaj$ na pytania z testu inteligencji), który ma reprezentowa% jak$" zmienn$ teoretyczn$ (np. poziom inteligencji).
Zak ada si!, #e uzyskany wynik odzwierciedla jak$" sta $
cech! osoby badanej, która determinuje jej zachowanie
tak#e w innych sytuacjach, nie tylko w trakcie badania.
Tak wi!c powinno si! rozwa#y%, czy rzeczywi"cie ów
ma y zbiór bod(ców dotyczy badanej zmiennej (jest relewantny dla inteligencji) i czy dobrze reprezentuje ca y
zakres tej zmiennej (czy jakie" specyÞczne cechy inteligencji nie zosta y zignorowane). Ronald Fischer i Vivian
Miu-Chi Lun (2008) podaj$ przyk ad niew a"ciwego
pomiaru motywacji wewn!trznej za pomoc$ narz!dzia,
w którym operowano skomplikowanym j!zykiem, zawieraj$cym rzadko spotykane s owa. W zwi$zku z tym
wynik w takim badaniu móg odzwierciedla% nie tylko
poziom motywacji, lecz tak#e zdolno"ci werbalne.
Uzyskanie ekwiwalencji strukturalnej wymaga tak#e,
by stosowane narz!dzia mia y t! sam$ wewn!trzn$ struktur! we wszystkich interesuj$cych badacza grupach kulturowych. Oznacza to, #e w ka#dej grupie kulturowej te
same pozycje aduj$ te same czynniki, np. w ka#dej grupie
kulturowej stwierdzenie „Dbam o swoje zdrowie” nale#y
do czynnika Ja-niezale#ne, co jak si! wydaje nie zawsze
jest prawd$ (por. Kwiatkowska, 2012a). Problem ekwiwalencji strukturalnej mo#e by% rozwi$zany za pomoc$
konÞrmacyjnej i eksploracyjnej analizy czynnikowej lub
skalowania wielowymiarowego (van de Vijver, Leung,
1997). Przyk adem rzetelnego dochodzenia do ekwiwalencji strukturalnej mog$ by% prace Joanny Roszak nad
polsk$ adaptacj$ ameryka&skiej skali do pomiaru p ci
kulturowej (Hoffman Gender Scale; Roszak, 2010).
Ekwiwalencja strukturalna mo#e by% zagro#ona z powodu niewystarczaj$cej b$d( zaburzonej reprezentatywno"ci konstruktu, np. zmienne obserwowalne nie wyczerpuj$ wszystkich domen, w których mo#e si! ujawnia%
zmienna teoretyczna. Je"li w jakiej" kulturze inteligencja
ma szerszy zakres poj!ciowy (np. zawiera tak#e zachowania spo eczne), wtedy badanie wy $cznie kompetencji
poznawczych jest niewystarczaj$ce.
Ekwiwalencja metryczna (metric equivalence). Jest
to kolejny poziom równowa#no"ci (Fischer, Miu-Chi
Lun, 2008), a w terminologii Van de Vijvera i Leunga
(1997) to ekwiwalencja jednostki pomiaru (measurement unit equivalence). Odpowiadamy tu na pytanie, czy
mo#liwe jest porównywanie mi!dzy grupami kulturowymi wzorów odpowiedzi. Inaczej mówi$c, czy zmiana
w obr!bie zmiennej latentnej prowadzi do takich samych
zmian w wynikach uzyskanych w badanych grupach kulturowych. Ekwiwalencj! metryczn$ graÞcznie mo#na
zobrazowa% za pomoc$ dwóch linii regresji, które maj$
ten sam przebieg w dwóch ró#nych grupach. Fischer
i Miu-Chi Lun (2008) podaj$ przyk ad pomiaru temperatury (zmienna latentna) wyra#onego w skali Kelvina
i w skali Celsjusza (wskazania na termometrze – zmienna obserwowalna). Oczywi"cie nie mo#na bezpo"rednio
porównywa% wskaza& na dwóch termometrach (w stopniach Kelvina i Celsjusza). Ale mo#liwe jest uchwycenie zmian we wskazaniach uk adaj$cych si! wed ug tego
samego wzoru: zarówno termometr Kelvina, jak i termometr Celsjusza poka#e relatywnie t! sam$ zmian! mi!dzy
temperaturami dnia i nocy. Je"li ekwiwalencja metryczna
wyst!puje w dwóch grupach kulturowych, uprawnione
jest np. wyci$gni!cie wniosku, i# w jednej grupie wyniki
zada& werbalnych w te"cie inteligencji (np. 23 punkty)
s$ wy#sze o jedno odchylenie standardowe w porównaniu z wynikami w rozumowaniu abstrakcyjnym, natomiast w drugiej grupie (np. 18 punktów) s$ wy#sze
o pó odchylenia standardowego. Jednak nie powinno
si! porównywa% bezpo"rednio uzyskanych wyników (np.
23 i 18 punktów) i wnioskowa% na podstawie ró#nicy
mi!dzy nimi (np. pi!% punktów) o wielko"ci rzeczywistej
ró#nicy mi!dzy grupami w zakresie zdolno"ci werbalnych, jak pisz$ Fischer i Miu-Chi Lun (2008).
Zagro#eniem dla równowa#no"ci metrycznej mog$
by% ró#ne formy tendencyjno"ci pomiaru: tendencyjno"%
PROBLEMY METODOLOGICZNE W BADANIACH MI)DZYKULTUROWYCH…
metody, próby, procedury. Sprawdzenie, czy równowa#no"% metryczna jest zadowalaj$ca, mo#e by% przeprowadzone za pomoc$ konÞrmacyjnej analizy czynnikowej,
równie# za pomoc$ dwuczynnikowej analizy wariancji
(kultura × pozycja testu; dok adniejsze informacje – van
de Vijver, Leung, 1997a).
Pe'na ekwiwalencja wyników/wska(ników (full score equivalence). Jest to ostatni, najwy#szy poziom ekwiwalencji wed ug Fischera i Miu-Chi Lun (2008). Je"li
faktycznie istnieje pe na równowa#no"% wyników, mo#emy porównywa% uzyskane warto"ci w sposób bezpo"redni, zak adaj$c na przyk ad, #e osoby z ró#nych grup
kulturowych, które uzyska y ten sam wynik w skali werbalnej testu inteligencji (23 punkty), charakteryzuj$ si!
tym samym poziomem zdolno"ci werbalnych (zmienna
latentna), niezale#nie od kontekstu kulturowego, a wszelkie ró#nice w liczbie punktów odzwierciedlaj$ prawdziwe, realnie istniej$ce ró#nice w poziomie zdolno"ci werbalnych. Tak jak poprzednio, istniej$ odpowiednie procedury statystyczne umo#liwiaj$ce ocen!, czy osi$gni!to
pe n$ ekwiwalencj! wyników (np. konÞrmacyjna analiza
czynnikowa).
Mo#na uzna%, #e na ka#dym etapie procesu badawczego psycholog mi!dzykulturowy mo#e napotka% przeszkody zagra#aj$ce ekwiwalencji badania. Omówimy najwa#niejsze z nich pod wspólnym has em „b !dy tendencyjno"ci metody”.
B'$dy tendencyjno%ci metody
Poj!cie tendencyjno"ci metody (method bias) odnosi
si! do tendencyjno"ci próby (sample bias), tendencyjno"ci narz!dzia (instrument bias) i tendencyjno"ci procedury (administration bias).
Tendencyjno%) próby. Dobieranie kultur do badania
nie jest spraw$ prost$. Je"li potraktowa% kultury jako
obiekty badania, to mamy kilka sposobów na uzyskanie
odpowiedniej próby. Pierwszy sposób to randomizacja,
tzn. ze wszystkich istniej$cych dobieramy kultury losowo (random sampling). Drugi sposób, najcz!"ciej spotykany, to dobieranie prób ze wzgl!dów praktycznych,
bo tak nam pasuje, bo tak jest wygodniej (convenience
sampling), np. z powodu ich dost!pno"ci, albo dlatego, #e
koszty zwi$zane z badaniami w danym kraju s$ ni#sze ni#
gdzie indziej. Trzeci sposób to dobór celowy (systematic
sampling), przy czym ów cel jest wskazany przez teori!
i pytania badawcze z niej wynikaj$ce, jak w wypadku
badania, którego celem jest udokumentowanie ró#nic
mi!dzy kulturami m!skimi a kobiecymi (Heine, 2008).
Gdy badacz stawia pytanie, np. o to, jak kolektywizm
19
kszta tuje sposób postrzegania relacji interpersonalnych,
nale#y wybra% kultury, które ró#ni$ si! od siebie pod
wzgl!dem poziomu kolektywizmu.
Chocia# wydaje si! rzecz$ oczywist$, #e w doborze
kultur do badania nale#y kierowa% si! przede wszystkim
pytaniem badawczym, to powszechno"% praktyki polegaj$cej na dobieraniu prób ze wzgl!dów praktycznych sprawia, i# badane s$ stale te same kraje. Mo#na s$dzi%, #e
w badaniach mi!dzykulturowych mamy nadreprezentacj!
krajów takich jak USA, kraje Europy Zachodniej, Korea
czy Japonia. Sk ada si! na to kilka czynników, np. osobiste kontakty naukowców, blisko"% po o#enia geograÞcznego czy to, #e w niektórych krajach badania naukowe
s$ atwiejsze do przeprowadzenia. W rezultacie najwi!cej
bada& mi!dzykulturowych prowadzi si! w krajach uprzemys owionych (tj. w krajach bogatych – WEIRD3), takich
jak Ameryka Pó nocna i kraje Azji Wschodniej, w dodatku na naj atwiej dost!pnych próbach studenckich.
Kolejny krok to wybór konkretnej próby do badania
w ka#dej z wybranych kultur. Badacze si! staraj$, by próbki badawcze by y reprezentatywne dla kultur, b!d$cych
przedmiotem badania, oraz by osoby badane nie ró#ni y
si! pod wzgl!dem zmiennych demograÞcznych, innych
ni# kulturowe. Jak wiadomo, uczestnikami wi!kszo"ci
bada& mi!dzykulturowych s$ studenci wy#szych uczelni.
Decyduj$c si! na badanie prób studenckich, musimy by%
"wiadomi, #e atwo"%, z jak$ mo#emy przeprowadza% badania w tych grupach, poci$ga za sob$ znacz$ce koszty.
Po pierwsze, powstaje pytanie, czy wyniki uzyskane na
podstawie bada& studentów mog$ by% generalizowane na
ca $ populacj!. A zatem czy mo#na mówi% o ró#nicach
kulturowych na podstawie stwierdzonych ró#nic mi!dzy
badanymi studentami w ró#nych krajach? Czyni$c takie
generalizacje, nale#y zachowa% szczególn$ ostro#no"%.
A przede wszystkim si!ga% po próby bardziej zró#nicowane pod wzgl!dem wieku, wykszta cenia, warstwy spoecznej itp.
Drugie pytanie, jakie mo#na zada%, dotyczy mocy badania przeprowadzonego na studentach. Czy badanie zaprojektowane w ten sposób ma wystarczaj$c$ moc, by wykry%
ró#nice mi!dzykulturowe? Je#eli porównujemy dwie kultury bardzo podobne do siebie, a za takie mo#emy uzna%
studentów dysponuj$cych bardzo podobnymi do"wiadczeniami niezale#nie od kraju zamieszkania, to nasze
hipotezy dotycz$ce ró#nic mi!dzykulturowych, chocia#
teoretycznie uzasadnione, mog$ nie zosta% potwierdzone.
Zdaniem Heinego (2008), porównania mi!dzy studentami
krajów rozwini!tych maj$ charakter konserwatywny, co
3
WEIRD – akronim s ów: Western Educated Industrialized Rich
Democratic.
20
ANNA KWIATKOWSKA
oznacza, #e je"li odkryjemy ró#nice mi!dzy tak podobnymi grupami, to tym bardziej efekt kultury (przynajmniej
na takim samym poziomie) b!dzie mia miejsce mi!dzy
grupami bardziej ró#ni$cymi si! od siebie.
Zak ada si!, #e grupy studenckie s$ wystarczaj$co
ekwiwalentne pod wzgl!dem zmiennych demograÞcznych, jednak w wielu wypadkach tak nie jest. Chocia#by
z tego powodu, #e wymagania, jakie musi spe nia% kto",
kto chce by% przyj!ty na uniwersytet, s$ odmienne w ró#nych krajach. W niektórych z nich studia uniwersyteckie to luksus, na który mog$ sobie pozwoli% tylko klasy
uprzywilejowane. W innych wykszta cenie wy#sze jest
szeroko dost!pne. Tak wi!c obserwowane ró#nice mi!dzy grupami narodowymi mog$ nie by% pochodn$ ró#nic
mi!dzy kulturami, lecz np. ró#nic mi!dzy klasami spoecznymi. Ale nawet mi!dzy próbami z o#onymi ze studentów mog$ wyst$pi% znacz$ce ró#nice, np. wiekowe.
W Stanach Zjednoczonych studenci s$ relatywnie m odzi – najcz!"ciej s$ to osoby w wieku od 18 do 22 lat.
W Polsce na uczelniach prywatnych cz!sto studiuj$ ludzie trzydziestoletni i starsi, zw aszcza na studiach niestacjonarnych. Inn$ cech$ ró#nicuj$c$ próbki studenckie
jest sytuacja #yciowa studentów. W USA studenci cz!sto
ju# pracuj$ i raczej nie mieszkaj$ z rodzicami. W Japonii
i Korei Po udniowej studenci s$ na ca kowitym utrzymaniu rodziców. We W oszech z rodzicami mieszkaj$ g ównie doro"li synowie, córki za" wcze"niej opuszczaj$ dom.
Zignorowanie wymienionych tu ró#nic mi!dzy próbami
studenckimi mo#e okaza% si! czynnikiem podwa#aj$cym
warto"% badania mi!dzykulturowego.
Oprócz atwo"ci dost!pu do studentów wielk$ zalet$ takich prób jest fakt, #e sytuacja badania jest dla nich czym"
znanym. Jest to bardzo wa#ne, poniewa# odpowiadanie
na pytania kwestionariuszowe to umiej!tno"% wyuczona
kulturowo. W krajach uprzemys owionych ludzie maj$
szans! zdobycia pewnej wiedzy dotycz$cej bada& sonda#owych. Ludzie na ogó s$ zorientowani, na czym polega
udzia w sonda#u. Kiedy ankieter pyta o czyj$" opini!, to
nie znaczy, #e podejmuje z t$ osob$ dyskusj!, #e b!dzie
ona nagrodzona lub ukarana za zgadzanie si! lub niezgadzanie si! z ankieterem. Je"li w badaniu bior$ udzia
ludzie maj$cy i niemaj$cy takich do"wiadcze&, a tak czasem bywa, nie mo#na mówi% o ekwiwalencji badania.
Patricia GreenÞeld (1997) opisuje ró#nice, jakie istniej$
mi!dzy lud(mi z wykszta ceniem formalnym i bez takiego wykszta cenia. Populacje edukowane w szko ach maj$
do"wiadczenie z abstrakcyjn$ rzeczywisto"ci$, z symbolicznym przedstawianiem zdarze&. Wi!kszo"% wydarze&,
z jakimi stykaj$ si! osoby kszta c$ce si! w szko ach, jest
opisywanych w ksi$#kach w postaci obrazków czy opisów werbalnych, abstrakcyjnych symboli. S$ to zupe nie
ró#ne do"wiadczenia od tych, które s$ udzia em dzieci
niechodz$cych do szko y. Ich kontakt z obiektami czy
zdarzeniami jest bezpo"redni, a nie przez symboliczn$
reprezentacj!. Problem polega na tym, #e wi!kszo"% metod stosowanych przez psychologów mi!dzykulturowych
zawiera symboliczne przedstawienia obiektu, a wi!c osoby posiadaj$ce wykszta cenie formalne s$ lepiej przygotowane do radzenia sobie w sytuacji badania ni# osoby,
które nie maj$ za sob$ takich do"wiadcze&.
Kolejny problem wi$#e si! z faktem, #e osoby bez
wykszta cenia formalnego pochodz$ z kultur, w których
apersonalny charakter kontaktów przyj!ty w trakcie przeprowadzania badania psychologicznego mo#e by% trudny
do zaakceptowania. W wielu kulturach kontakty z obcymi
s$ czym" szalenie rzadkim, wi!c badacz psycholog – ten
obcy – powinien po"wi!ci% sporo czasu, #eby nawi$za%
w a"ciwy kontakt z osob$ badan$. Oprócz tego w kulturach kolektywistycznych normy kulturowe nakazuj$, by
nie mie% w asnych opinii, a przynajmniej ich nie wyra#a%. W zasadzie cz onek grupy powinien wyra#a% opinie
grupy, a nie swoje. W badaniu dzieci pojawia si! problem
dodatkowy, gdy zgodnie z panuj$cymi obyczajami dziecko nie powinno mówi% w obecno"ci doros ych, tylko s ucha%, a wi!c odpytywanie dzieci mo#e by% w konßikcie
z lokalnymi normami kulturowymi. Jak$ wi!c b!dzie
mia o warto"% badanie oparte na odpowiedziach na pytania zawarte w kwestionariuszu, starannie opracowanym
wed ug zachodnich zasad?
Kolejny problem mo#e by% konsekwencj$ faktu, i#
skale u#ywane w psychologii g ównego nurtu najcz!"ciej sk adaj$ si! z kilku czy wi!cej podobnie brzmi$cych
stwierdze& dotycz$cych danego konstruktu. Badani mog$
by% niemile zaskoczeni, #e musz$ odpowiada% wielokrotnie na to samo pytanie, co wprowadza dyskomfort do sytuacji badania.
Trzeba przyzna%, #e metody badania spo ecze&stw,
które dzieli du#y dystans kulturowy (czego wska(nikiem
mog$ by% m.in. rodzaj i poziom wykszta cenia badanych)
podlegaj$ du#o wi!kszym ograniczeniom ni# metody s u#$ce do badania kultur podobnych.
W zwi$zku z tym, #e obecnie upowszechnia si! pozyskiwanie osób badanych przez internet, kilka uwag na temat równowa#no"ci prób zdobywanych t$ drog$. Przede
wszystkim nale#y sprawdzi%, jaka jest dost!pno"% internetu w danym kraju i jakie grupy ludno"ci z niego korzystaj$. Z polskich bada& wynika, #e internauci nie stanowi$ reprezentatywnej próby spo ecze&stwa. S$ m odsi,
lepiej wykszta ceni i mieszkaj$ w wi!kszych miejscowo"ciach ni# statystyczny Polak (Batorski, Olco&-Kubicka,
2006). Ponadto internauci cz!"ciej anga#uj$ si! w #ycie
spo eczne, maj$ okre"lone pogl$dy polityczne, osi$gaj$
PROBLEMY METODOLOGICZNE W BADANIACH MI)DZYKULTUROWYCH…
wy#sze dochody i s$ bardziej zadowoleni z #ycia (Wenzel,
Feliksiak, Toczyski, 2009). Nale#y zada% pytanie, jak jest
w innych krajach.
Tendencyjno%) lingwistyczna. Podstawowy problem
pojawia si! wtedy, gdy badacz i uczestnicy u#ywaj$ innych j!zyków. Rozwi$zaniem czasem stosowanym jest
u#ywanie narz!dzi w j!zyku oryginalnym, np. w angielskim, i badanie osób, które s$ bieg e w obu j!zykach, tj.
w angielskim i w ojczystym. Unikamy wówczas kosztów
zwi$zanych z t umaczeniem, ale problemy mog$ by%
innego rodzaju. Po pierwsze, nie wiadomo, czy uczestnicy znaj$ tak dobrze j!zyk angielski, jak potencjalni
t umacze, z us ug których zrezygnowali"my. Po drugie,
badacz powinien zastanowi% si!, czy osoby dwuj!zyczne s$ reprezentatywne dla kultury. A trzecia w$tpliwo"%
wi$#e si! z dobrze znanym faktem, #e j!zyk, jakiego u#ywamy i jakiego u#ywaj$ osoby dwuj!zyczne, ma ogromny wp yw na to, jak my"limy i jak si! zachowujemy.
Chi&czyk wype niaj$cy test po angielsku mo#e my"le%
i czu% inaczej ni# gdyby wype nia test w j!zyku mandary&skim. Pouczaj$ce s$ wyniki klasycznego ju# badania
Nan Sussman i Howarda Rosenfelda (1982). Testowano
hipotez! o wp ywie pos ugiwania si! j!zykiem ojczystym lub angielskim na zachowywany dystans w czasie
konwersacji. Kiedy badani (Wenezuelczycy, Japo&czycy,
Amerykanie) rozmawiali w swoim ojczystym j!zyku,
zaznaczy y si! nast!puj$ce tendencje: Wenezuelczycy
siadali blisko siebie, Japo&czycy – najdalej, natomiast
Amerykanie zajmowali dystans mniejszy ni# Japo&czycy,
a wi!kszy ni# Wenezuelczycy. Gdy jednak wszyscy konwersowali w j!zyku angielskim, uczestnicy badania zajmowali mniej wi!cej podobny dystans wzgl!dem swego
rozmówcy, niezale#nie od kultury pochodzenia.
T umaczenie na inny j!zyk nie jest wy $cznie problemem technicznym. Powszechnie stosowanym sposobem
zapewniaj$cym wierno"% wersji t umaczonej orygina owi jest podwójne t umaczenie (back translation; Brislin,
2000). Najpierw skala jest t umaczona z angielskiego na
polski, nast!pnie przez innego t umacza z polskiego na
angielski. Je"li ta ostatnia wersja nie odbiega od oryginau, t umaczenie uznaje si! za poprawne. Je"li obie wersje
s$ ró#ne, badacz powinien przedyskutowa% sprawy sporne z obydwoma t umaczami. Istnieje jednak wiele terminów psychologicznych, które nie maj$ swoich s ownikowych odpowiedników, jak np. angielskie self-esteem nie
istnieje w s owniku chi&skim, czy brak w europejskich
j!zykach odpowiednika japo&skiego s owa amae.
B'$dy odpowiedzi (response bias). Drugi problem
w badaniach mi!dzykulturowych, zw aszcza prowadzo-
21
nych metod$ kwestionariuszow$, wynika z mo#liwo"ci
pope niania b !dów odpowiedzi (response bias). Jest to
systematyczna tendencja do odpowiadania w pewien
okre"lony sposób. Mo#e by% kilka rodzajów takiej tendencyjno"ci. Jedn$ z nich jest sk onno"% do odpowiadania
w sposób spo ecznie po#$dany (socially desirable responding), która mo#e by% w pewnych kulturach silniejsza. Ta tendencja mo#e wyst!powa% w dwóch postaciach:
jako sk onno"% do samooszukiwania si! (self-deceptive
enhancement), czyli stwarzanie obrazu pozytywnej osoby
w swoich w asnych oczach, oraz jako sk onno"% do wywierania wra#enia na innych (impression management).
Lalwani, Shavitt i Johnson (2006) wykazali, #e ta pierwsza tendencja jest silniejsza u studentów ameryka&skich
pochodzenia europejskiego ni# u studentów ameryka&skich pochodzenia korea&skiego, podczas gdy ta druga –
by a silniejsza w drugiej grupie badanych.
Inne rodzaje stronniczo"ci w odpowiadaniu to wybieranie odpowiedzi w pewien sta y sposób, niezale#nie od
tre"ci. A wi!c mo#e to by% tendencja do zgadzania si!
(acquiescence bias), czyli raczej do zgadzania si! z pytaniami ni# do niezgadzania si!; tendencja do udzielania
skrajnych odpowiedzi (extreme response bias), czyli do
u#ywania kra&ców skal bez wzgl!du na ich tre"%; tendencja do udzielania przeci!tnych odpowiedzi (moderacy
effect); efekt grupy odniesienia (reference group effect)
i efekt deprywacji (deprivation effect; Heine, 2008).
Opisane b !dy mog$ by% uznane za artefakty metodologiczne, które powinny by% kontrolowane, by uzyska%
„prawdziwe” odpowiedzi. Nale#y jednak spojrze% na
nie równie# jako na nieod $czne elementy kultury, które
wp ywaj$ na proces zbierania danych. Johnson, Kulesa,
Cho i Shavitt (2004) stwierdzili, #e tendencja do udzielania skrajnych odpowiedzi by a cz!stsza w kulturach,
w których wysoko warto"ciowano m!sko"%, w adz! i status. Afroamerykanie i Amerykanie pochodzenia hiszpa&skiego wykazuj$ tendencj! do udzielania bardziej skrajnych odpowiedzi ni# Amerykanie pochodzenia europejskiego (Hui, Triandis, 1989). Azjaci z kolei s$ bardziej
umiarkowani w udzielaniu oodpowiedzi ni# Amerykanie
pochodzenia europejskiego (Chen, Lee, Stevenson,
1995). Udzielanie skrajnych lub umiarkowanych odpowiedzi da si! kontrolowa% w ten sposób, #e mo#na skal!
zmniejszy% do dwóch pozycji: „tak” i „nie”, lub usun$%
"rodkow$ odpowied( ze skali, tyle #e w ten sposób skala
przestaje reagowa% na subtelniejsze odcienie odpowiedzi,
co jest du#ym kosztem ponoszonym przez badacza.
Tendencja do zgadzania si! jest rzadsza w kulturach
indywidualistycznych (Johnson, Kulesa, Cho, Shavitt,
2004), ale mo#e mie% tak#e zwi$zek z holistycznym stylem poznawczym, charakterystycznym dla Azji Wschod-
22
ANNA KWIATKOWSKA
niej (Nisbett, 2009). Jedn$ z konsekwencji holistycznego
sposobu percepcji "wiata jest za o#enie, #e istnieje wi!cej prawd ni# jedna. Na przyk ad, zarówno stwierdzenie
„Jestem introwertywna”, jak i stwierdzenie „Jestem ekstrawertywna”, s$ prawdziwe, je"li przyjmiemy perspektyw! holistyczn$. W pewnych sytuacjach osoba mo#e
by% ekstrawertywna, w innych introwertywna. Tak wi!c
ludzie nale#$cy do takich kultur mog$ mie% tendencj!
do zgadzania si! z obydwoma twierdzeniami, chocia#
z punktu widzenia osoby z zachodniej kultury twierdzenia te s$ sprzeczne (Choi, Choi, 2002). Najprostszym sposobem radzenia sobie z t$ tendencj$ jest konstruowanie
narz!dzi, gdzie oceny badanego konstruktu na niektórych
skalach s$ odwrócone. Na przyk ad gdy mierzymy samoocen!, w zestawie powinny si! znale(% takie stwierdzenia, jak: „Cz!sto my"l! o sobie dobrze” oraz takie jak:
„Cz!sto czuj! si! bezwarto"ciowy”.
Inne zjawiska zak'ócaj#ce pomiar. Efekt grupy odniesienia (reference-group effect). Efekt ten wyst!puje
wtedy, gdy respondent czyni porównania do swojej grupy
odniesienia, zamiast kierowa% si! w asnymi warto"ciami,
standardami itd. Zjawisko porównywania si! do innych
ludzi, zw aszcza bliskich, podobnych do siebie, gdy dokonujemy ewaluacji jakiej" cechy u siebie, jest dobrze znane w psychologii od czasów Festingera (1954).
W badaniach mi!dzykulturowych zjawisko to przysparza
k opotów, poniewa# porównywanie si! do ró#nych grup
odniesienia mo#e oznacza% u#ywanie innych standardów
do porówna&. Szczególnie jest to wa#ne, gdy w badanich
u#ywamy skal typu Likerta, tzn. badani przekazuj$ swoje subiektywne oceny w danej sprawie. Heine, Lehman,
Peng i Greenholtz (2002), opisuj$c problemy ze skalami
typu Likerta, pos uguj$ si! nast!puj$cym przyk adem.
Za ó#my, #e Amerykanie s$ rzeczywi"cie bardziej niezale#ni ni# Japo&czycy. Gdy przeci!tny Japo&czyk wybierze odpowied( „Zdecydowanie si! zgadzam” w reakcji na
jakie" stwierdzenie dotycz$ce niezale#no"ci, np. „Lubi!
by% unikalny i ró#ny od innych”, to przecie# nie b!dzie
si! odnosi do tego, jak unikalno"% i bycie ró#nym pojmuj$ Amerykanie, tylko do tego, jacy w jego mniemaniu
s$ pod tym wzgl!dem inni Japo&czycy. Je"li tak$ sam$
odpowied( wybierze Amerykanin, to wcale nie znaczy,
#e jest tak samo „unikalny i ró#ny” jak Japo&czyk, albowiem jego grup$ odniesienia s$ inni – bardziej niezale#ni
ni# Japo&czycy – Amerykanie. Tak wi!c mo#na nie zaobserwowa% spodziewanych ró#nic mi!dzykulturowych,
poniewa# znaczenie danego stwierdzenia wynika z zastosowanego standardu – innego dla Japo&czyka, innego dla
Amerykanina.
Jedn$ z technik umo#liwiaj$cych zmniejszanie efektu
grupy odniesienia, jak radzi Heine (2008), jest konstruowanie skal odnosz$cych si! do zjawisk na bardziej konkretnym poziomie, np. zamiast u#y% stwierdzenia zawieraj$cego abstrakcyjn$ cech! „Jestem pomocny”, mo#na
zastosowa% form! z bardziej konkretnym, jednoznacznie
rozumianym opisem sytuacji: „Kiedy przyjaciel poprosi
mnie o pomoc w odrobieniu zadania domowego, pomagam mu, nawet za cen! zmiany moich planów”. Mo#na
tak#e uczyni% odpowied( bardziej konkretn$: zamiast
„zgadzam si!” czy „zdecydowanie si! zgadzam” – „przynajmniej raz dziennie”, „przez 10% czasu” itd. Pozostaje
pytanie otwarte, o czym ju# Steven Heine nie wspomina, czy w ten sposób nie dochodzi do zmiany badanego
konstruktu. „By% pomocnym” jest cech$ ogóln$, zapewniaj$c$ stabilno"% zachowania w ró#nych sytuacjach,
natomiast „pomaga% przyjacielowi w odrabianiu zada&”
mo#e by% zachowaniem reprezentatywnym dla cechy
„bycie pomocnym”, a mo#e by% tylko jak$" osobliwo"ci$ w #yciu cz owieka, który z wyj$tkiem tego jednego
przypadku raczej nikomu nie pomaga. Co wi!cej, konkretniejszy sposób formu owania pozycji na skali (tak#e
odpowiedzi) jest bli#szy koncepcji Ja-wspó zale#nego ni#
Ja-niezale#nego; taka forma testu mo#e by% wi!c trafniejsza w kulturze wschodniej ni# w zachodniej.
Mo#na unikn$% efektu grupy odniesienia przez stosowanie wska(ników behawioralnych, np. Levine
i Norenzayan (1999) badali tempo #ycia (pace of life),
wykorzystuj$c kilka obiektywnych miar zachowania.
By a to szybko"% pokonywania pewnej odleg o"ci przez
mieszka&ców wybranych miast, dok adno"% zegarów
publicznych oraz szybko"% za atwiania klienta na poczcie.
Efekt deprywacji. Shalom Schwartz w swoich badanich
prowadzonych w 38 krajach odkry , #e w odpowiedzi na
pytanie, jak bardzo cieszysz si! #yciem, jak bardzo cenisz
przyjemno"ci, na trzecim miejscu znalaz y si! Niemcy
Wschodnie (by a NRD). W osi za", o których wiemy, #e
ich styl #ycia jest pe en przyjemno"ci, zaj!li przedostatni$ pozycj! od ko&ca (Schwartz, 1994). W innym badaniu Amerykanie cenili „pokor!” wy#ej ni# Chi&czycy,
natomiast Chi&czycy cenili wy#ej ni# Amerykanie „kierowanie si! w asnymi celami” (Peng, Nisbett, Wong,
1997). Takie wyniki wydaj$ si! niedorzeczne, ale spróbujmy je zrozumie%, czyni$c rozró#nienie mi!dzy tym,
co ludzie rzeczywi"cie maj$, a tym, czego nie maj$
i po#$daj$ (Heine, 2008). Jak mo#na odpowiedzie% na
pytanie: „Jak bardzo cenisz bezpiecze&stwo osobiste?”.
Bezpiecze&stwo osobiste jest dobrem po#$danym przez
wszystkich ludzi na ca ym "wiecie, jednak zaczynamy
przywi$zywa% wi!cej wagi do tego stanu, je"li nasze
PROBLEMY METODOLOGICZNE W BADANIACH MI)DZYKULTUROWYCH…
bezpiecze&stwo jest zagro#one. W badaniach mi!dzykulturowych mo#na wi!c otrzyma% wynik wskazuj$cy na to,
#e tam, gdzie bezpiecze&stwo ludzi jest d ugotrwale zagro#one, tam ludzie ceni$ je bardziej ni# w krajach, gdzie
ludzie czuj$ si! bezpiecznie. Nale#y wi!c by% bardzo
ostro#nym w wyci$ganiu wniosków na temat kultury na
podstawie subiektywnych ocen warto"ci. Jedynym sposobem na sprawdzenie trafno"ci tego typu bada& jest porównanie ich z innymi miarami cenienia warto"ci.
B !d ekologiczny (ecological fallacy) (Oyserman, Uskul, 2008) lub paradoks Simpsona (Fiedler, 2000). Poleganie na jednostce jako (ródle informacji i jednoczesne
generalizowanie informacji na spo ecze&stwo mo#e prowadzi% do problemów opisywanych jako b $d ekologiczny, czyli wykorzystanie wiedzy zdobytej na jednym poziomie analizy do wyci$gania wniosków na temat danego
zjawiska na innym poziomie analizy. Paradoks Simpsona
polega na tym, #e czasem obserwujemy wyraziste zale#no"ci na ró#nych poziomach analizy, jednak gdy dokonujemy dekompozycji, zale#no"ci mog$ by% s absze
albo o przeciwnym kierunku lub w ogóle si! nie pojawi%.
Inaczej mówi$c, korelacja mi!dzy dwiema zmiennymi
mo#e znikn$% lub si! odwróci%, gdy podzielimy prób!
wed ug trzeciej zmiennej (Fiedler, 2000). Na przyk ad
mo#na stwierdzi% w populacji generalnej pozytywn$
korelacj! mi!dzy rozmiarem obuwia a wysoko"ci$ wynagrodzenia za prac!. Korelacja znika, gdy badamy ten
zwi$zek osobno w grupie kobiet i w grupie m!#czyzn.
Wyja"nienie jest proste: m!#czy(ni zarówno nosz$ wi!ksze obuwie, jak i maj$ wy#sze pensje. Oyserman i Uskul
(2008) podaj$ przyk ad zwi$zku mi!dzy opiekowaniem
si! krewnymi w domu a poziomem indywidualizmu.
Badaczki uwa#aj$, #e chocia# zwi$zek ten jest silny,
mo#e by% tu zaanga#owany trzeci czynnik, a mianowicie
stopie& zamo#no"ci osobistej lub zamo#no"ci spo ecze&stwa. Chocia# poziom indywidualizmu i stopie& zamo#no"ci, mierzone na poziomie kraju, mog$ by% ze sob$ skorelowane, to zamo#no"% mo#e by% mediatorem mi!dzy
indywidualizmem a ch!ci$ zapewnienia swoim bliskim
domowej, a nie instytucjonalnej opieki. Na przyk ad od
zamo#no"ci osobistej i zamo#no"ci spo ecze&stwa zale#y
to, czy w ogóle istniej$ lub jakie s$ dost!pne alternatywne
w stosunku do opieki domowej miejsca opieki nad osobami starymi lub chorymi. W zwi$zku z tym mieszka&cy
krajów o niskim indywidualizmie (a wi!c krajów biedniejszych) mog$ wyra#a% ch!% opiekowania si! swoimi
bliskimi nie dlatego, #e si! czuj$ silniej z nimi zwi$zani
lub zobligowani do opieki czy deÞniuj$ siebie bardziej
w kategoriach spo ecznych zobowi$za& ni# w kategoriach osobistej szcz!"liwo"ci, ale dlatego, #e nie maj$
23
realnej alternatywy. Podobnie mieszka&cy krajów o wysokim indywidualizmie mog$ mniej ch!tnie opiekowa%
si! bliskimi w domu nie dlatego, #e czuj$ si! mniej zwi$zani z nimi, ale dlatego, #e wymogi rynku pracy s$ takie,
i# #aden z cz onków rodziny nie mo#e zosta% w domu,
by si! opiekowa% starymi rodzicami. Inny przyk ad: wyobra(my sobie, #e jakie" spo ecze&stwo charakteryzuje
si! wysokim procentem matek pozostaj$cych w domu
i niewielkim procentem matek pracuj$cych, co sprawia
wra#enie, #e obywatele tego kraju ceni$ wysoko tradycyjne role rodzinne i macierzy&stwo. Jednak poszczególne matki mog$ mie% niewiele do powiedzenia w kwestii
pozostania w domu lub pój"cia do pracy, poniewa# nie
ma zbyt dobrze rozwini!tej opieki instytucjonalnej nad
dzieckiem, dzie& pracy w szkole jest krótki, a rynek oferuje tradycyjne, ma o przyjazne dla matek miejsca pracy.
A zatem obywatele tego kraju nie wybrali tradycyjnego
modelu rodziny, tylko po prostu musz$ z nim #y% – pisz$
Oyserman i Uskul (2008).
Psycholodzy kulturowi ten problem ju# podnosili,
np. Schwartz (1994), który zilustrowa niestosowno"%
wnioskowania o cechach jednostek na podstawie cech
grupy, pos uguj$c si! przyk adem z pracy Zito (1975;
za Schwartz, 1994). Je"li awa przysi!g ych (hung jury)
nie mo#e doj"% do sformu owania konkretnego wniosku
o winie, mo#na powiedzie%, #e jako grupa jest niezdolna
do podj!cia decyzji, jako grupa nie ma opinii. Ale b !dem
by oby wnioskowanie, #e poszczególni cz onkowie grupy
tak#e s$ niezdolni do podj!cia decyzji, #e nie maj$ w asnych opinii. Wr!cz przeciwnie, awa przysi!g ych jest
niezdecydowana w a"nie dlatego, #e jej cz onkowie maj$
silne w asne opinie i nie mog$c doj"% do porozumienia
w efekcie powoduj$, #e awa przysi!g ych nie ma opinii.
ZAKO!CZENIE
Problemy, z jakimi mo#e si! zetkn$% psycholog mi!dzykulturowy czy kulturowy, nie powinny zni!ch!ca%
do prowadzenia bada& w tym obszarze. Przede wszystkim istniej$ ju# szczegó owe rozwi$zania, umo#liwiaj$ce
ograniczenie czy nawet pozbycie si! b !dów wynikaj$cych z tendencyjno"ci, a zapewniaj$ce równowa#no"%
teoretyczn$ i metodologiczn$ badania, jak równie# specjalne procedury statystyczne, które pozwalaj$ na poprawienie jako"ci metod, np. item response theory (patrz:
Davidov, Schmidt, Billiet, 2011; Harkness i in., 2010;
van de Vijver, Leung, 2000; van de Vijver, van Hemert,
Poortinga, 2008). Ale nawet najlepiej opracowane i najbardziej szczegó owe kompendia wiedzy metodologicznej nie zwolni$ nas z krytycznej postawy wobec w asnych
bada& i z u"wiadomienia sobie, #e ka#da metoda ma jakie" niedostatki, a #adne pojedyncze badanie nie mo#e
24
ANNA KWIATKOWSKA
da% zadowalaj$cej odpowiedzi na postawione pytanie.
Dlatego warto rozwa#y% prowadzenie bada& za pomoc$
wielu metod, tak jak uczynili to np. Richard Nisbett i Dov
Cohen (1996, 1999; Cohen, Vandello, Puente, Rantilla,
1999), którzy opracowali interesuj$ce pod wzgl!dem
metodologicznym badanie kultury honoru. Jest to w zasadzie studium przypadku, jak to okre"la Heine (2008),
przeprowadzone z wykorzystaniem danych archiwalnych
dotycz$cych Po udnia Stanów Zjednoczonych, danych
pochodz$cych z bada& sonda#owych, z bada& eksperymentalnych laboratoryjnych na studentach pochodz$cych
z Po udnia i Pó nocy, tak#e z eksperymentów naturalnych. To wszystko umo#liwi o uchwycenie z o#ono"ci
psychologiczno-socjologicznej kultury honoru w sposób
bogatszy i g !bszy ni# mog o da% nawet najlepiej zaplanowane pojedyncze badanie.
+$czenie ró#nych metod badawczych wyst!puje w podej"ciu zwanym triangulacj$. Jest to termin o wielu znaczeniach. Prawdopodobnie wywodzi si! z „wielorakiej
operacjonalizacji” (multiple operationalism) zaproponowanej przez Campbella i Fiske (1995), polegaj$cej na
dokonywaniu wielu pomiarów tej samej cechy za pomoc$
ró#nych metod, co zapewnia wi!ksze prawdopodobie&stwo, i# obserwowana wariancja jest zwi$zana z mierzon$ cech$, a nie z pomiarem. Na przyk ad to samo zjawisko jest opisywane przez osoby udzielaj$ce wywiadu
niezale#nie od siebie (Denzin, Lincoln, 1998).
Triangulacja oznacza tak#e zbie#no"% (konwergencj!)
danych uzyskanych przez poszczególnych badaczy (np.
prowadz$cych badania terenowe), jak równie# konwergencj! mi!dzy teoriami. Ogólnie rzecz bior$c, w procesie badawczym nale#y wykorzystywa% ró#ne (ród a
i pos ugiwa% si! ró#nymi metodami uzupe niaj$cymi si!
nawzajem, o specyÞcznych dla siebie zaletach i wadach
(Denzin, Lincoln, 1998).
Dla van de Vijvera i Chasiotisa (2010) triangulacja to
kluczowe poj!cie w badaniach $cz$cych metody jako"ciowe i ilo"ciowe. Je#eli dane pochodz$ce z ró#nych
(róde wskazuj$ na ten sam kierunek przebiegu procesu,
tj. wspieraj$ hipotez!, taka zbie#no"% znacz$co wzmacnia
si ! konkluzji danego badania. Druga mo#liwo"% pojawia
si!, gdy owe (ród a dostarczaj$ informacji dotycz$cych
ró#nych aspektów badanego zjawiska, s$ wzgl!dem siebie komplementarne, tj. ani nie potwierdzaj$ hipotezy,
ani jej nie zaprzeczaj$. Z punktu widzenia metodologii
poszerzaj$ zakres wysnuwanych wniosków, ale nie czyni$ ich trafniejszymi. I trzecia mo#liwo"% wy aniaj$ca
si! z zastosowania triangulacji to sytuacja, gdy uzyskane
informacje nawzajem sobie przecz$. Niekompatybilno"%
danych mo#e wskazywa% na to, #e przynajmniej jedna metoda nie jest w a"ciwa, a zatem formu owanie konkluzji
nie jest uprawnione (van de Vijver, Chasiotis, 2010). Dov
Cohen (2007), b!d$c zdeklarowanym zwolennikiem stosowania wielu metod w badaniu, proponuje, by w obliczu
rozbie#no"ci wyników (divergent) zada% sobie dwa pytania. Pierwsze, czy jest to mo#e artefakt metody, a drugie
pytanie, czy rozbie#no"% ta nie odzwierciedla aby jakiego" znacz$cego zjawiska kulturowego. By% mo#e badany problem jest znacznie bardziej skomplikowany ni#
badacz pierwotnie zak ada i zaobserwowana niespójno"%
to wskazówka, w jakim kierunku pod$#a%, by odkry% co"
naprawd! wa#nego w kulturze (por. tak#e Mazurowska
i Boski, 2014).
Badanie zjawisk wyst!puj$cych na styku jednostki
i kultury nastr!cza wiele problemów metodologicznych,
ale z drugiej strony przyzwolenie na testowanie ró#nych
metod mo#e sta% si! ekscytuj$c$ przygod$ intelektualn$,
dopóki – jak pisze Cohen (2007) – psychologia kulturowa
nie sta a si! jeszcze dogmatyczn$ dyscyplin$, narzucaj$c$
„jedynie s uszny” sposób post!powania.
LITERATURA CYTOWANA
Allik, J., McCrae, R. R. (2004). Towards a geography of personality traits: Patterns of proÞles across 36 countries. Journal
of Cross-Cultural Psychology, 35, 13–28.
Batorski, D., Olco&-Kubicka, M. (2006). Prowadzenie bada&
przez internet – podstawowe zagadnienia metodologiczne.
Studia Socjologiczne, 3 (182), 99–132.
Berry, J. W. (1976). Human ecology and cognitive style. Comparative studies in cultural and psychological adaptation.
Beverly Hills: Sage.
Berry, J. W., Poortinga, Y. W. (2006). Cross-cultural theory
and methodology. W: J. Georgas, J. W. Berry, F. J. van de
Vijver, C. Kagitcibasi, Y. W. Poortinga (red.), Families across
culures. A 30-nation psychological study (s. 51–71). Cambridge: Cambridge University Press.
Berry, J. W., Poortinga, Y. H., Segall, M. H., Dasen, P. R. (2004).
Cross-cultural psychology: Research and applications (wyd. 2).
Cambridge: Cambridge University Press.
Boski, P. (2009). Kulturowe ramy zachowa% spo ecznych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN i Academica.
Brislin, R. W. (2000). Understanding culture’s inßuence on
behavior (wyd. 2). New York: Wadsworth.
Campbell, D. T., Fiske, D. W. (1995). Convergent and discriminant validation by the multitrait-multimethod matrix.
Psychological Bulletin, 56, 81–105.
Chen, C., Lee, S.-Y., Stevenson, H. W. (1995). Response style
and cross-cultural comparisons of rating scales among East
Asians and North American students. Psychological Science,
6, 170–175.
Cheung, F. M., Leung, K., Fan, R. M., Song, W. Z., Zhang, J. X.,
Chang, J. P. (1996). Development of the Chinese Personality
Assessment Inventory. Journal of Cross-Cultural Psychology,
27, 181–199.
PROBLEMY METODOLOGICZNE W BADANIACH MI)DZYKULTUROWYCH…
Choi, I., Choi, Y. (2002). Culture and self-concept ßexibility.
Personality and Social Psychology Bulletin, 28 (11), 1508–
1517.
Cieciuch, J. (2013). Pomiar warto"ci w zmodyÞkowanym modelu Shaloma Schwartza. Psychologia Spo eczna, 1 (24),
22–41.
Cohen, D. (2007). Methods in cultural psychology. W: S. Kitayama, D. Cohen (red.), Handbook of cultural psychology
(s. 196–236). New York–London: Guilford Press.
Cohen, D., Nisbett, R. E., Bowdle, B. F., Schwarz, N. (1996).
Insult, aggression and the Southern culture of honor: An
„experimental ethnography”. Journal of Personality and
Social Psychology, 70, 945–960.
Cohen, D., Vandello, J., Puente, S., Rantilla, A. (1999). „When
you call me that, smile!” How norms for politeness, interaction styles, and aggression work together in Southern culture.
Social Psychology Quarterly, 62, 257–275.
Davidov, E., Schmidt, P., Billiet, J. (red.). (2011). Cross-cultural
analysis. Methods and applications. New York–London:
Routledge.
Denzin, N. K., Lincoln, Y. S. (red.) (1998). Collecting and interpretating qualitative materials. Thousand Oakes, CA: Sage.
Eysenck, H. J., Eysenck, S. B. (1983). Recent advances in
the cross-cultural study of personality. W: J. N. Butcher,
C. D. Spielberger (red.), Advances in personality assessment
(t. 2, s. 41–69). Hillsdale, NJ: Erlbaum.
Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes.
Human Relations, 7, 117–140.
Fiedler, K. (2000). Beware of samples! A cognitive-ecological
sampling approach to judgement biases. Psychological Review, 107, 659–676.
Fischer, R., Miu-Chi Lun, V. (2008). Measuring cognition and
motivation across cultural groups. W: R. M. Sorrentino,
S. Yamaguchi (red.), Handbook of motivation and cognition
across cultures (s. 565–589). Amsterdam: Academic Press
Elsevier.
Georgas, J., van de Vijver, F. J., Berry, J. W. (2004). The ecocultural framework, ecosocial indices, and psychological
variables in cross-cultural research. Journal of Cross-Cultural
Psychology, 35, 74–86.
GreenÞeld, P. M. (1997). You can’t take it with you. Why ability
assessments don’t cross cultures. American Psychologist, 52,
1115–1124.
Harkness, J. A., Braun, M., Edwards, B., Johnson, T. P., Lyberg, L., Mohler, P. P. i inni (red.). (2010). Survey methods
in multinational, multiregional, and multicultural contexts.
Hoboken, NJ: Wiley.
Heine, S. J. (2008). Cultural psychology. New York–London:
W. W. Norton.
Heine, S. J., Norenzayan, A. (2006). Toward a psychological
science for a cultural species. Perspectives on Psychological
Science, 1, 251–269.
Heine, S. J., Lehman, D. R., Peng, K., Greenholtz, J. (2002).
What’s wrong with cross-cultural comparisons of subjective
Likert scales? The reference-group effect. Journal of Personality and Social Psychology, 82, 903–918.
25
Hofstede, G. (2000). Kultury i organizacje. Zaprogramowanie
umys u (prze . M. Durska). Warszawa: Polskie Wydawnictwo
Ekonomiczne.
Hofstede, G. H. (2001). Culture’s consequences: Comparing
values, behaviors, institutions and organizations across nations (wyd. 2). Thousand Oakes, CA: Sage.
House, R. J., Hanges, P. J., Javidan, M., Dorfman, P. W.,
Gupta, V. (red.) (2004). Culture, leadership, and organizations. The GLOBE Study of 62 societies. Thousand Oakes,
CA: Sage.
Howell, N. (2009). Demography of the Dobe !Kung (wyd. 2).
New Jersey: Aldine Transaction Rutgers.
Hui, C. H. (1988). Measurement of individualism–collectivism.
Journal of Research in Personality, 22, 17–36.
Hui, C. H., Triandis, H. C. (1983). Multistrategy approach to
cross-cultural research: The case of locus of control. Journal
of Cross-Cultural Psychology, 14, 65–83.
Hui, C. H., Triandis, H. C. (1989). Effects of culture and response format on extreme response style. Journal of Cross-Cultural Psychology, 20, 296–309.
Inglehart, R. (1997). The silent revolution: Changing values and
political styles among Western publics. Princeton: Princeton
University Press.
Iwata, N., Higuchi, H. R. (2000). Responses of Japanese and
American university students to the STAI items that assess
the presence of absence of anxiety. Journal of Personality
Assessment, 74, 48–62.
Johnson, T., Kulesa, P., Cho, Y. I., Shavitt, S. (2005). The relation between cultures and response styles: Evidence from
19 countries. Journal of Cross-Cultural Psychology, 36,
264–277.
Kim, U., Yang, K.-S., Hwang, K.-K. (red.) (2006). Indigenous
and cultural psychology. Understanding people in context.
New York: Springer.
Kitayama, S., Cohen, D. (red.) (2007). Handbook of cultural
psychology. New York–London: Guilford Press.
Kitayama, S., Markus, H. R., Matsumoto, H., Norasakkunkit, V.
(1997). Individual and collective processes in the construction of the Self: Self-enhancement in the United States and
self-criticism in Japan. Journal of Personality and Social
Psychology, 72, 1245–1267.
Kry", K., Hansen, K. (2014). Tylko g upcy u"miechaj$ si!
do obcych? Analiza ró#nic kulturowych w postrzeganiu
inteligencji i szczero"ci osób u"miechni!tych. Psychologia
Spo eczna, 9 (2), 163–176.
Kwiatkowska, A. (2009). Zró#nicowanie kulturowe "wiata
a rozwój gospodarczy – czy mapa bogactwa i biedy pokrywa
si! z kulturow$ map$ "wiata. Zeszyty Naukowe Wy"szej Szko y
Zarz&dzania i Prawa im. Heleny Chodkowskiej, 33, 5–32.
Kwiatkowska, A. (2012a). To#samo"% a kultura. W: A. Szuster, D. Maison, D. Karwowska (red.), W stron! podmiotowo#ci.
O emocjonalno#ci, to"samo#ci, dobrych uczynkach i po"ytkach p yn&cych z porannego wstawania (s. 145–180). Sopot:
Smak S owa.
26
ANNA KWIATKOWSKA
Kwiatkowska, A. (2012b). Uniwersalno"% i specyÞka kulturowa relacji przywi$zania. Psychologia Wychowawcza,
XLIV (LVIII), 26–43.
Kwiatkowska, A., Roszak, J., Sikora, R., Kuo, B. C. H., Karpinskij, K., Gushchina, T. i in. (2014). Kultura a strategie radzenia sobie ze stresem. Badania mi!dzykulturowe. Psychologia
Spo eczna, 1 (28), 67–90.
Lalwani, A. K., Shavitt, S., Johnson, T. (2006). What is the
relation between cultural orientation and socially desirable
responding? Journal of Personality and Social Psychology,
90, 165–178.
Leung, K., Bond, M. H., de Carrasquel, S. R., Munoz, C.,
Hernandez, M., Murakami, F. i in. (2002). Social axioms. The
search for universal dimensions of general beliefs about how
the world functions. Journal of Cross-Cultural Psychology,
33, 286–302.
Levine, R., Norenzayan, A. (1999). The pace of life in 31 countries.
Journal of Cross-Cultural Psychology, 30, 178–205.
Lubiewska, K. (2014). Wp wy polskiego kolektywizmu i niemieckiego indywidualizmu na zachowania rodzicielskie
matki i przywi$zanie jej nastoletniego dziecka. Psychologia
Spo eczna, 9 (2), 198–217.
Markus, H., Kitayama, S. (1993). Kultura i Ja: Implikacje dla
procesów poznawczych, emocji i motywacji. Nowiny Psychologiczne, 3, 5–20.
Masuda, T., Nisbett, R. (2001). Attending holistically versus analytically: Comparing the context sensitivity of Japanese and
Americans. Journal of Personality and Social Psychology,
81, 922–934.
Matsumoto, D., Yoo, S. H. (2006). Toward a new generation
of cross-cultrual research. Perspectives on Psychological
Sciences, 1, 234–250.
Mazurowska, K., Boski, P. (2014). Czynniki istotne w procesie
rozwi$zywania konßiktu w mi!dzynarodowym "rodowisku
pracy. Triangulacja w interpretacji danych. Psychologia
Spo eczna, 9 (1), 38–53.
McCrae, R. R., Costa, P. T. (1997). Personality trait structure
as a human universal. American Psychologist, 52, 509–516.
McCrae, R. R., Terracciano, A. E. (2005). Universal features of
personality traits from the observer’s perspective: Data from
50 cultures. Journal of Personality and Social Psychology,
88, 547–561.
Mesquita, B. (2001). Emotions in collectivist and individualist
contexts. Journal of Personality and Social Psychology, 80,
68–74.
Mesquita, B., Karasawa, M. (2002). Different emotional lives.
Cognition & Emotion, 16, 127–141.
Mõttus, R., Allik, J., Realo, A., Pullmann, H., Rossier, J., Zecca, G. i in. (2012). Comparability of Self-Reported Conscientiousness Across 21 Countries. European Journal of
Personality, 26, 303–317.
Mõttus, R., Allik, J., Realo, A., Rossier, J., Zecca, G., Ah-Kion,
J. i in. (2012). The Effect of Response Style on Self-Reported
Conscientiousness across 20 Countries. Personality and
Social Psychology Bulletin, 38, 1423–1436.
Nisbett, R. E. (2009). GeograÞa my#lenia. Dlaczego ludzie
Wschodu i Zachodu my#l& inaczej. Sopot: Smak S owa.
Nisbett, R. E., Cohen, D. (1996). Culture of honor: The psychology of violence in the South. Boulder, CO: Westview Press.
Nisbett, R. E.. Cohen, D. (1999). Men, honor and murder. ScientiÞc American Presents, 10, 16–19.
Norenzayan, A., Heine, S. (2005). Psychological universals:
What are they and how can we know. Psychological Bulletin,
131, 763–784.
Oyserman, D., Uskul, A. K. (2008). Individualism and collectivism: Societal-level processes with implications for
individual-level and society level outcomes. W: F. J. van de
Vijver, D. A. van Hemert, Y. H. Poortinga (red.), Multilevel
analysis of individuals and cultures (s. 145–173). New York–
London: Lawrence Erlbaum.
Peng, K., Nisbett, R. (2000). Dialectical responses to questions
about dialectical thinking. American Psychologist, 55, 1067–
1068.
Peng, K., Nisbett, R. E., Wong, N. Y. (1997). Validity problems
comparing values across cultures and possible solutions.
Psychological Methods, 2, 329–344.
Pilarska, A. (2011). Polska adaptacja Skali konstruktów Ja. Studia Psychologiczne, 49, 21–34.
Roszak, J. (2010). Culture as a factor inßuencing expression of
one’s own identity: Measuring gender identity. W: A. Chybicka, S. Safdar, A. Kwiatkowska (red.), Culture and gender.
An intimate relation (s. 117–138). Gda&sk: Gda&skie Wydawnictwo Psychologiczne.
Ró#ycka, J., *emojtel-Piotrowska, M., Truong, T. K. H. (2013).
Warto"ci osobiste i kulturowe w uj!ciu Shaloma Schwartza,
w kulturze polskiej i wietnamskiej. Psychologia Spo eczna,
4 (27), 396–408.
Rubinstein, G. (1996). Two people in one land: A validation
study of Altemeyer’s Right-Wing Authoritarian scale in the
Palestinian and Jewish societies in Israel. Journal of Cross-Cultural Psychology, 27, 216–230.
Schwartz, S. H. (1992). The universal content and structure of
values: Theoretical advances and empirical tests in 20 countries. W: M. P. Zanna (red.), Advances in experimental social
psychology (t. 25, s. 1–65). New York: Academic Press.
Schwartz, S. H. (1994). Beyond individualism/collectivism:
New dimensions of values. W: U. Kim, H. C. Traindis, C.
Kagitcibasi, S. C. Choi, G. Yoon (red.), Individualism and
collectivism: Theory, method, and applications (s. 85–119).
Newbury Park, CA: Sage.
Shweder, R. A., Sullivan, M. A. (1993). Cultural psychology:
Who needs it? Annual Review of Psychology, 44, 497–523.
Singelis, T. (1994). The measurement of independent and interdependent self-construals. Personality and Social Psychology
Bulletin, 20, 580–591.
Smith, P. B., Dugan, S., Trompenaars, F. (1996). National culture and the values of organizational employees: A dimensional analysis across 43 nations. Journal of Cross-Cultural
Psychology, 27, 231–264.
Sorrentino, R. M., Yamaguchi, S. (red.) (2008). Handbook of
motivation and cognition across cultures. Amsterdam: Acadamic Press Elsevier.
PROBLEMY METODOLOGICZNE W BADANIACH MI)DZYKULTUROWYCH…
Sternberg, R. J. (2007). Intelligence and culture. W: S. Kitayama,
D. Cohen (red.), Handbook of cultural psychology (s. 547–
568). New York–London: Guilford Press.
Sussman, N. M., Rosenfeld, H. M. (1982). Inßuence of culture, language and sex on conversational distance. Journal of
Personality and Social Psychology, 42, 66–74.
TraÞmow, D., Triandis, H. C., Goto, S. G. (1991). Some tests of
the distinction between the private self and the collective self.
Journal of Personality and Social Psychology, 60, 649–655.
Triandis, H. C. (1994). Culture and social behaviour. New York:
McGraw-Hill.
Triandis, H. C. (1996). The psychological measurement of cultural syndromes. American Psychologist, 51, 407–415.
van de Vijver, F. J. (1997). Meta-analysis of cross-cultural comparisons of cognitive test performance. Journal of Cross-Cultural Psychology, 28, 678–709.
van de Vijver, F. J. (2002). Cross-cultural assessment: Value for
money? Applied Psychology: An International Review, 51,
545–566.
van de Vijver, F. J., Chasiotis, A. (2010). Making methods meet:
Mixed designs in cross-cultural research. W: J. A. Harkness,
M. Braun, B. Edwards, T. P. Johnson, L. Lyberg, P. P. Mohler
i in. (red.), Survey methods in multinational, multiregional,
and multicultural contexts (s. 455–473). Hoboken, NJ: Wiley.
van de Vijver, F., Hambleton, R. K. (1996). Translating tests:
Some practical guidelines. European Psychologist, 1, 89–99.
van de Vijver, F. J., van Hemert, D., Poortinga, Y. H. (red.)
(2008). Multilevel analysis of individuals and cultures. New
York–London: Lawrence Erlbaum Associates.
van de Vijver, F. J., Leung, K. (1997a). Methods and data analysis for cross-cultural research. Newbury Park, CA: Sage.
van de Vijver, F. J., Leung, K. (1997b). Methods and data analysis of comparative research. W: J. W. Berry, Y. H. Poortinga,
J. Pandey (red.), Handbook of cross-cultural psychology (wyd. 2,
t. 1, s. 257–300). Boston: Allyn & Bacon.
van de Vijver, F. J., Leung, K. (2000). Methodological issues in
psychological research on culture. Journal of Cross-Cultural
Psychology, 31, 33–51.
van de Vijver, F. J., Leung, K. (2001). Personality in cultural
context: Methodological issues. Journal of Personality, 69,
1007–1031.
Wenzel, M., Feliksiak, M., Toczyski, P. (red.) (2009). Portret
internauty. Raport. Warszawa: CBOS, Gazeta.Pl.
Zimbardo, P. G., Boyd, J. N. (1999). Putting time in perspective: A valid, reliable individual-differences metric. Journal
of Personality and Social Psychology, 77, 1271–1288.
*emojtel-Piotrowska, M. A., Argentero, P., Baltatescu, S., Bardhwaj, G., Bukowski, M., Calogero, R. i in. (2014). Kulturowe
wymiary postaw roszczeniowych. Psychologia Spo eczna,
9 (2), 218–238.
Methodological issues in cultural and cross-cultural research
Anna Kwiatkowska
Institute of Psychology, Polish Academy of Science
ABSTRACT
Acquirement of knowledge about human beings, their psychological functioning, is not an ideological neutral process. Research process is a cultural product, and each of its stages reßects ideas, values, behavior
rules speciÞc for the given culture. Quite often, psychologists assume, rather too optimistically, that their
expertise in main-stream methodology is sufÞcient to conduct interesting and valid research in cultural and
cross-cultural psychology. The purpose of this paper is to make researchers sensitive to speciÞc problems
that appear in studying individuals in cultural contexts, and to provide an overview of issues that can inßuence the process of developing research project, collecting and interpreting data. In the Þrst part of the paper
the taxonomy of methods and of the most popular research paradigms was presented, while the second part
focused on problems of equivalence and of methodological biases in cross-cultural domains.
Keywords: cross-cultural research, equivalence, bias
Z o#ono: 18.03.2013
Z o#ono poprawiony tekst: 13.06.2013
Zaakceptowano do druku: 24.09.2013
27