PREFERENCJE POLITYCZNE 2009

PREFERENCJE POLITYCZNE 2009
POSTAWY - IDENTYFIKACJE - ZACHOWANIA
Redakcja naukowa
Agnieszka Turska-Kawa
Waldemar Wojtasik
Katowice 2010
Recenzent:
Dr hab. Mariusz Kolczy!ski
Projekt ok!adki:
Jaros"aw Wichura
Sk!ad komputerowy:
Przemys"aw Grzonka
© Agnieszka Turska-Kawa i Waldemar Wojtasik
Katowice 2010
Patronat nad projektem sprawuje Polskie Towarzystwo Nauk Politycznych.
Opiek# wydawnicz$ nad projektem sprawuje Centrum Innowacji, Transferu
Technologii i Rozwoju Fundacja Uniwersytetu %l$skiego.
ISBN: 978-83-62314-04-1
Wydawca:
UNIKAT 2
Ul. Dzi#cio"ów 9
40-532 Katowice
3
WST P
Przedstawiana publikacja, któr$ oddajemy do r$k Czytelnika, jest efektem
ogólnopolskiego projektu badawczego, który zosta" zrealizowany w 2009 roku na reprezentatywnej próbie doros"ych obywateli Polski. Badania s$ wynikiem wspó"pracy naukowców z o&rodków akademickich w Bielsku-Bia"ej, Bydgoszczy, Katowicach, Szczecinie, Toruniu i Wroc"awiu. Za"o'enia, jakie nakre&lili&my na pocz$tku
naszych poszukiwa! empirycznych ukierunkowali&my na eksploracj# problematyki
postaw politycznych i zachowa! wyborczych, szczególnie czynników determinuj$cych identy(kacje polityczne. Stopie! zaanga'owania obywateli i ostatecznie podejmowane decyzje w procesie wyborczym warunkowane s$ wieloma czynnikami.
Spojrzenie interdyscyplinarne, prezentowane w niniejszej ksi$'ce, daje mo'liwo&)
ich zestawienia i analizy zwi$zków mi#dzy nimi wyst#puj$cych. Po"$czenie p"aszczyzn socjologicznej, psychologicznej i politologicznej pozwoli"o na stworzenie nie
tylko opisu i diagnozy zachowa! politycznych polskiego spo"ecze!stwa, ale umo'liwi"o tak'e, z jednej strony, rozpoznanie osobowo&ciowych i spo"ecznych uwarunkowa! aktywno&ci wyborczej, z drugiej, nakre&lenie kierunku dalszych bada!
i poszukiwa!.
Przedstawiane w niniejszym tomie publikacje zosta"y przygotowane przez
badaczy z ró'nych specjalno&ci naukowych. Cz#&ci$ wspóln$ ka'dego wywodu jest
odwo"anie do preferencji politycznych, które zosta"y uj#te w ró'nych kontekstach:
ideologicznym, ekonomicznym, psychologicznym, spo"ecznym. Wszystkie teksty,
na ile to by"o mo'liwe, tworz$ koherentn$ ca"o&) i interdyscyplinarn$ analiz# zachowa! wyborczych 2009 roku.
Agnieszka Turska-Kawa oraz Waldemar Wojtasik w przedstawionym tek&cie podj#li analiz# istotno&ci podejmowania w badaniach naukowych problematyki
preferencji politycznych. Re*eksja porusza kwesti# stabilno&ci preferencji, interdy-
4
scyplinarno&ci bada! nad nimi i wielo&ci kontekstów mo'liwych rozwa'a!. Artyku"
ten referuje równie' metodologi# bada! niniejszego raportu – prezentuje sposób doboru oraz rozk"ad próby, opisuje narz#dzie badawcze.
Robert Alberski poruszy" kwestie przep"ywu elektoratów pomi#dzy poszczególnymi wyborami. Problem zdaje si# tym donio&lejszy, 'e badania zosta"y
przeprowadzone na pocz$tku dwuletniego okresu, w którym wyst#puje koncentracja
ró'nego typu elekcji. W artykule zawarta zosta"a analiza ruchów elektoratów partii
politycznych i kandydatów w wyborach prezydenckich z 2005 roku.
Rok 2010 jest równie' czasem wyborów prezydenckich. Da"o to asumpt
do próby zbadania nie tylko preferencji wyborczych w stosunku do potencjalnych
kandydatów, ale równie' m.in. relacji z poparciem dla partii politycznych. Tekst
Bartosza Szwejkowskiego traktuje o potencjale wyborczym polityków, którzy
z perspektywy ko!ca 2009 roku wydawali si# realnymi pretendentami do startu
w wyborach prezydenckich.
Kwestie mechanizmów wyborczych sta"y si# przedmiotem zainteresowania
Wojciecha Peszy"skiego, który w swoim tek&cie podejmuje prób# wery(kacji deklaracji respondentów co do g"osowania na kandydatów z pierwszych miejsc list wyborczych, w perspektywie danych z Pa!stwowej Komisji Wyborczej. +ród"a decyzji
wyborczych g"osowania na „jedynki” s$ jednym podstawowych mechanizmów b#d$cych czynnikiem warunkuj$cym strategie tworzenia list przez partie polityczne.
Jaros!aw Wichura rozwa'a w swoim tek&cie wp"yw preferencji ustrojowych na deklarowane postawy. Jako przedmiot rozwa'a! bierze pod uwag# kwestie
systemu rz$dów i modelu systemu partyjnego. Pierwsza z nich by"a i jest nadal przyczynkiem do dyskusji o oczekiwanym modelu relacji wewn$trz egzekutywy w systemie politycznym, staj$c si# czasami elementem bie'$cej gry politycznej. Preferencje co do charakteru systemu partyjnego obrazuj$ oczekiwany spo"ecznie wymiar
rywalizacji gabinetowej i relacji pomi#dzy partiami politycznymi.
Artyku" autorstwa Agnieszki Turskiej-Kawy podejmuje problematyk# istotno&ci trwa"ych predyspozycji psychicznych w kreowaniu zachowa! wyborczych.
Przedmiotem analizy autorka uczyni"a nast#puj$ce zmienne: samoocena, dyspozycyjny optymizm, poczucie samoskuteczno&ci oraz dyspozycyjny l#k, stawiaj$c tez#,
'e mog$ one ró'nicowa) elektorat w kontek&cie aktywno&ci /deklarowanej i rzeczywistej3 oraz preferencji wyborczych.
Wst p
5
Problematyk# autoidenty(kacji ideologicznej respondentów w ramach skali
lewica-prawica odnale4) mo'na w tek&cie Agnieszki Turskiej-Kawy i Waldemara
Wojtasika. Korzystaj$c z 11-punktowej skali lewica-prawica jako narz#dzia badawczego Autorzy dokonali ekstrapolacji ró'nych wymiarów przejawiania si# deklaracji
lewicowych, prawicowych i centrowych.
Kwestie ideologizacji postaw politycznych na gruncie kulturowym sta"y si#
obszarem zainteresowania i rozwa'a! Danuty Karnowskiej. Podj#"a ona prób# systematyzacji wiedzy na p"aszczy4nie wyst#puj$cych ró'nic w identy(kacjach ideologicznych, skupiaj$c si# na ich aksjologicznym wymiarze. Na potrzeby bada!, czynnikami ró'nicuj$cymi w tym obszarze Autorka uczyni"a aborcj#, eutanazj#, zwi$zki
partnerskie i nauk# religii w szko"ach.
Problem istotno&ci ekonomicznych aspektów w deklaracjach ideowych sta"
si# przyczynkiem do powstania artyku"u Waldemara Wojtasika. Czynniki ekonomiczne jako element ró'nicuj$cy postawy polityczne by"y przedmiotem wielu bada!,
które nie tylko opisywa"y ich rol#, ale równie' traktowa"y o zale'no&ciach pomi#dzy
nimi a innymi determinantami postaw i zachowa! politycznych. Autor skupi" si#
na diagnozie stosunku do rynku i cech go kategoryzuj$cych.
Rozró'nienie spo"eczne w deklarowanych postawach i zachowaniach politycznych sta"o si# przedmiotem docieka! Janusza Okrzesika i Krzysztofa Stecyka. Kwestie roli zwi$zków zawodowych w 'yciu spo"ecznym, ochrony grup
najs"abszych i najbiedniejszych, rozwarstwienia dochodowego czy roli pa!stwa
w zaspokajaniu podstawowych potrzeb obywateli zosta"y poddane przez Autorów
nie tylko krytycznemu ogl$dowi, ale równie' zosta"y skonfrontowane z ujawnionymi w badaniach preferencjami spo"ecznymi.
Tomasz Okraska podda" analizie deklaracje respondentów dotycz$ce integracji europejskiej oraz stosunku do demokracji. Integracja europejska jako wytwór
procesów globalizacji i demokratyzacji powinna, jak mo'e si# wydawa), znajdowa)
swoich zwolenników w&ród admiratorów demokracji. Istnienie grup respondentów,
którzy prezentuj$ postawy sceptyczne co do procesów integracji europejskiej i demokracji mo'e sta) si# przyczynkiem do postawienia ciekawych hipotez.
Artyku" Jana Wolnickiego podejmuje problematyk# alternatywy dla wyborów rozstrzyganych w my&l zasady proporcji – wyborów wi#kszo&ciowych, realizowanych w jednomandatowych okr#gach wyborczych, a dok"adniej – prezentuje
6
poziom poparcia mieszka!ców naszego kraju dla wyborów w my&l takiego rozwi$zania, jako generalnej zasady dobierania sk"adu reprezentuj$cych ich politycznych
cia" kolegialnych.
Kwestie postaw religijnych respondentów by"y istotne dla tekstu Magdaleny Marzec, w którym dokona"a ona analizy stosunku do roli Ko&cio"a w 'yciu
spo"ecznym w perspektywie deklarowanego uczestnictwa w praktykach religijnych.
Specy(ka wynikaj$ca z wysokiego stopnia homogeniczno&ci religijnej polskiego
spo"ecze!stwa sprawia, 'e deklaracje na gruncie aksjologicznym staj$ si# wa'nymi
determinantami postaw politycznych.
Zainicjowane badania b#d$ mia"y charakter d"ugofalowy. Kolejne planujemy
prowadzi) w 2010 roku i pó4niej corocznie. Celem jest zebranie materia"u umo'liwiaj$cego uchwycenie zmian w postawach i aktywno&ci politycznej Polaków oraz
ich poparcia dla okre&lonych kwestii spo"eczno-politycznych w odniesieniu do uwarunkowa! socjodemogra(cznych i psychologicznych.
305
SPIS!TRE#CI
Wst#p .........................................................................................................................3
Agnieszka Turska-Kawa, Waldemar Wojtasik
Postawy, zachowania i decyzje wyborcze jako przedmiot bada! empirycznych ......8
Robert Alberski
Proces zmiany lojalno&ci wyborczej w Polsce w latach 2005-2009 ........................23
Bartosz Szwejkowski
Preferencje prezydenckie w uj#ciu pro(lowym.......................................................39
Wojciech Peszy"ski
Spo"eczne oddzia"ywanie strategii tworzenia list wyborczych................................58
Jaros!aw Wichura
Identy(kacje partyjne a preferencje w zakresie kszta"tu systemu politycznego
w Polsce ...................................................................................................................89
Agnieszka Turska-Kawa
Psychologiczne uwarunkowania zachowa! wyborczych ......................................101
Agnieszka Turska-Kawa, Waldemar Wojtasik
Struktura spo"eczna oraz preferencje partyjne w uk"adzie autoidenty(kacji lewicowo-prawicowych ....................................................................................................123
Danuta Karnowska
Identy(kacja lewica-prawica i jej rozumienie w przestrzeni kulturowej ..............139
Waldemar Wojtasik
Kwestie ekonomiczne jako czynnik dyskrepancyjny identy(kacji politycznych..153
306
Janusz Okrzesik, Krzysztof Stecyk
Pogl$dy na kwestie socjalne i ich wp"yw na polsk$ scen# polityczn$...................183
Tomasz Okraska
Poparcie dla demokracji i integracji z Uni$ Europejsk$ w perspektywie deklarowanych preferencji partyjnych ...................................................................................195
Jan Wolnicki
Polacy wobec jednomandatowych okr#gów wyborczych .....................................213
Magdalena Marzec
Uczestnictwo Polaków w praktykach religijnych i ich ocena roli Ko&cio"a w 'yciu
publicznym.............................................................................................................228
Spis tabel, wykresów, rysunków ............................................................................255
Aneks .....................................................................................................................263
Spis tre&ci ...............................................................................................................305