Przeczytaj fragment - Wydawnictwo UMCS

Wstęp
Cel edycji i jej zakres
Dawne testamenty stanowią bardzo zróżnicowane treściowo i niezwykle wartościowe źródło historyczne, dlatego polscy badacze zwrócili na nie uwagę już
w okresie międzywojennym i wówczas to zaczęto je wydawać drukiem1. Jednak dopiero w ostatnim trzydziestoleciu stały się one bardzo popularnym przedmiotem prac edytorskich. Zainteresowanie historyków aktami ostatniej woli nie
było jednak równomierne, najczęściej bowiem ich uwagę przyciągały testamenty
szlachty i magnatów2. Z kolei na rozporządzeniach mieszczańskich skupiła uwagę
już znacznie mniejsza liczba badaczy3. Natomiast analogiczne dokumenty sporządzone przez duchownych cieszyły się jeszcze mniejszym zainteresowaniem
historyków4.
Badanie aktów ostatniej woli nie stanowi jedynie polskiej specyfiki, ponieważ dokumenty tego rodzaju budzą duże zainteresowaniem również historyków
O. Hedeman, Testamenty brasławsko-dziśnieńskie XVII–XVII w. jako źródło historyczne,
Wilno 1935.
2
M. Borkowska, Dekret w niebieskim ferowany parlamencie. Wybór testamentów XVII–
XVIII wieku, Kraków 1984; Testamenty z ksiąg grodzkich wielkopolskich z lat 1631–1655, wyd.
P. Klint, „Źródła Dziejowe”, t. 27, pod red. M. Górnego, Wrocław 2008; Testamenty szlacheckie
z ksiąg grodzkich wielkopolskich z lat 1631–1665, wyd. P. Klint, „Źródła Dziejowe”, t. 27, pod
red. M. Górnego, Poznań–Wrocław 2008; Testamenty z ksiąg grodzkich wielkopolskich z lat 1657–
1680, wyd. P. Klint, „Źródła Dziejowe”, t. 28, pod red. M. Górnego, Wrocław 2011 (tam obszerna literatura). Testamenty szlachty Prus Królewskich z XVII wieku, oprac. i wyd. J. Kowalkowski
i W. Nowosad, Warszawa 2013 (tam obszerna literatura).
3
Wybrane publikacje książkowe: Testamenty mieszczan wojnickich 1599–1809, oprac. P. Dymmel, Wojnicz 1997; K. Justyniarska-Chojak, Testamenty i inwentarze pośmiertne z ksiąg miejskich
województwa sandomierskiego (XVI–XVII wiek), Kielce 2010; Dług nieśmiertelności wypłacić trzeba. Wybór testamentów mieszczan krakowskich XVII–XVIII wieku, oprac. E. Danowska, Kraków
2011; także praca Cui contingit nasci, restat mori. Wybór testamentów staropolskich z województwa
sandomierskiego, oprac. M. Lubczyński, J. Pielas, H. Suchojad, Warszawa 2005. Tam też obszerna
literatura, s. 14–17.
4
Wydania pojedynczych testamentów duchownych zestawili J. Kowalkowski i W. Nowosad.
Zob. Testamenty szlachty Prus Królewskich z XVII wieku…, s. 13.
1
XII
WSTĘP
innych narodowości, np. badaczy niemieckich5, szwajcarskich6 czeskich7, ukraińskich8 oraz białoruskich9.
Zainteresowanie to w zasadzie nie objęło testamentów chłopskich. Natomiast
było kilka wyjątków od tej zasady. Przed wojną B. Ulanowski wydał dwa tomy
gromadzkich ksiąg, co stanowiło znaczące osiągnięcie badawcze i edytorskie10,
mimo zastosowania przez wydawcę selekcji wpisów przeznaczonych do edycji.
Jeszcze większe znaczenie miała edycja 120 testamentów chłopów podhalańskich
dokonana przez K. Dobrowolskiego11. Jednak te wysiłki nie znalazły kontynuatorów. Po wojnie kilkadziesiąt innych dokumentów ostatniej woli przyniosły
wydania ksiąg sądowych zainicjowane przez wybitnego badacza dawnego prawa polskiego A. Vetulaniego12, a później kontynuowane przez jego uczniów,
znakomitych historyków prawa i ustroju S. Grodziskiego, L. Łysiaka oraz
S. Płazę13. Zdarzało się też, że okazjonalnie wydawano nieliczne testamenty
5
H-D. Loose, Hamburger Testamente 1351-1400, Hamburg 1970 (Veröffntlichungen aus dem
Staatsarchiv der Freien und Hansestadt Hamburg, Bd. XI); G. Schultz, Testamente des späten Mittelalters aus dem Mittelrheingebiet. Eine Untersuchung in rechts- und Geschichtlicher Hinsicht,
Selbstverlag der Gesellschaft für mittelrheinische Geschichte, Mainz 1976; Lüneburger Testamente
des Mittelalters 1323 bis 1500, bearb. U. Reinhard, Hansche Buchhandlung, Hannover 1996.
6
D. Andreetti, Basler Testamente des 17. und 18. Jahrhunderts. Privatrechtliche Urkunden und
ihre Deutbarkeit als Selbstzeugnisse, HF Verlag, Basel 2011.
7
L. Spáčilová, Deutsche Testamente von Olomützer Bürgern. Entwicklung einer Textorte in der
Olomützer Stadtkanzlei in den Jahren 1416-1566, Edition Praesens, Wien 2000 (Schriften zur diachronnen Sprachwissenschaft, Bd. 9); Pozdně středověké testamenty v českých městech. Prameny,
metodologie formy využytí. Sborník příspěvkú z konference uspořádné 30. listopadu 2005 Archivem
hlavního města Prahy a Historickým ústavem Akademie věd České Republiky, sestav. K. Jíšova,
E. Doležalová, Scriptorium, Praha 2006.
8
N. Bìlous, Testamenti kiân serednini XVI – peršoï polvini XVII stolìttâ, Kiïv 2011.
9
Tastamenty šlâchty ì mâščan Belarusì drugoj palowy XVI st., (z aktawych knìg Nacyânal’naga
gìstoryčnaga archìva Belarusì), red. T. U. Bâłowa, D. U. Âcewìč, V. V. Kalìstratava, L. U. Âzykowìč,
U. I. Adamuška, A. K. Galubovìč, V. U. Babkova, Minsk 2012.
10
Księgi sądowe wiejskie, t. 1–2, wyd. Bolesław Ulanowski, „Starodawne Prawa Polskiego
Pomniki”, t. 11–12, Kraków 1921;
11
K. Dobrowolski, Włościańskie rozporządzenie ostatniej woli na Podhalu w XVII i XVIII
wieku. Studia i materiały, „Prace Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności”, nr 15,
Kraków 1933.
12
Księga sądowa Uszwi dla wsi Zawady, oprac. i wyd. A. Vetulani, Wrocław 1957; Księgi
sądowe wiejskie klucza łąckiego, t. I: 1526–1739, i t. II: 1744–1811, oprac. i wyd. Adam Vetulani,
„Starodawne Prawa Polskiego Pomniki”, ser. II, dział II, t. 2–3, Wrocław 1962-1963.
13
Księga sądowa kresu klimkowskiego 1600–1672, oprac. i wyd. Ludwik Łysiak, „Starodawne
Prawa Polskiego Pomniki”, seria II, dział II, t. 4, Wrocław 1965; Księgi sądowe wiejskie klucza
jazowskiego 1663-1808, oprac., i wyd. Stanisław Grodziski, „Starodawne Prawa Polskiego Pomniki”, ser. II, dział II, t. 5, Wrocław 1967; Księga sądowa państwa żywieckiego 1681–1775, oprac.
i wyd. Mieczysław Karaś i Ludwik Łysiak, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego”,
t. 490, Prace Językoznawcze, z. 57, Kraków 1978; Księga sądowa wsi Iwkowej 1581–1909, oprac.
i wyd. Stanisław Płaza, „Starodawne Prawa Polskiego Pomniki”, ser. II, dział II, t. 4, Wrocław 1969;
Cel edycji i jej zakres
XIII
chłopskie14, ale przypadki te nie były liczne. Te ostatnie publikacje, mimo że
przyniosły niewielką liczbę nowych tekstów zawierających chłopskie dyspozycje
ostatniej woli, to stanowią cenne uzupełnienie wcześniejszych edycji. Pozwalają
bowiem na określanie miejsc ich występowania i sygnalizują zjawisko wykorzystywania tego rodzaju dokumentów przez chłopów w szerszej skali. Zainteresowanie
badawcze chłopskimi rozporządzeniami ostatniej woli również było proporcjonalne do liczby edycji. Na większą skalę spożytkował je w swoich pracach T. Wiślicz15,
w głównej mierze wykorzystując materiał źródłowy nieznany wcześniej badaczom. W celu ułatwienia poszukiwań źródłowych innym badaczom opisał zarówno zachowane, jak i nieistniejące już księgi sądowe w solidnym opracowaniu
dokumentacyjnym16. Wiele informacji zawartych w testamentach udało się też
spożytkować w pracy o roli dokumentacji w życiu chłopskich poddanych17.
Istnienie dużej liczby testamentów chłopskich nieznanych badaczom, do których dostęp był utrudniony ze względu na rozproszenie ksiąg sądowych zawierających te dokumenty, skłoniło do podjęcia prac edytorskich, których efektem
stał się prezentowany tom. Obejmuje on teksty trzystu dwudziestu sześciu testamentów, które wcześniej nie były udostępnione historykom. Znalazły się w nim
wszystkie dokumenty znane wydawcy z terenu Korony. Ograniczenie się do jej
terenu wynikało z ograniczeń organizacyjnych i finansowych. Wydawca świadomie pominął kilkadziesiąt testamentów chłopskich z Wielkiego Księstwa Litewskiego, wychodząc z założenia, że powinny być one przedmiotem oddzielnej
edycji, głównie ze względu na swoją specyfikę, wynikającą ze spisywania ich
przy udziale administracji dominialnej.
Najstarsze znane wydawcy i zgromadzone w tym tomie testamenty pochodzą
z drugiej połowy XVI wieku, dlatego to stulecie wyznacza początek chronologii
tego tomu. Jego cezurę końcową stanowi rok 1795, w którym Rzeczypospolita
Księgi sądowe wiejskie klucza jazowskiego 1663–1808, oprac. i wyd. Stanisław Grodziski, „Starodawne Prawa Polskiego Pomniki”, ser. II, dział II, t. 5, Wrocław 1967.
14
K. Justyniarska, Testamenty mieszkańców Krzyżanowic z XVI–XVIII wieku, „Między Wisłą
a Pilicą. Studia i materiały historyczne”, t. 3, 2002, s. 327–340;W. Kowalski, Testamenty szewińskich
chłopów z połowy XVII stulecia, [w:] W kręgu historii, gospodarki i kultury. Studia dedykowane
profesorowi Jerzemu Piwkowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. S. Piątkowski, Ostrowiec
Świętokrzyski 2004, s. 25–31 (dwa dokumenty); Cui contingit nasci, restat mori. Wybór testamentów staropolskich z województwa sandomierskiego, oprac. M. Lubczyński, J. Pielas, H. Suchojad, Warszawa 2005, s. 22–27 (cztery testamenty).
15
T. Wiślicz, Chłopskie pogrzeby w Polsce od drugiej połowy XVI do końca XVIII wieku,
„Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, nr 45, 1997, nr 3–4, s. 355–357, 360–364; tenże, Zarobić
na duszne zbawienie. Religijność chłopów małopolskich od połowy XVI do końca XVII wieku,
Warszawa 2001, s. 63, 73, 89, 94, 101–103, 152.
16
Katalog małopolskich ksiąg sądowych wiejskich XV–XVIII w., opracował tenże, Warszawa
2007.
17
J. Łosowski, Dokumentacja w życiu chłopów w okresie staropolskim. Studium z dziejów kultury, Lublin 2013, s. 123, 149, 231–232.
XIV
WSTĘP
przestała istnieć. Co prawda spora część edytowanych dokumentów pochodzących z województwa ruskiego została sporządzona po 1772, a więc już na obszarze będącym pod panowaniem austriackim. Fakt ten jednak zasadniczo nie wpłynął na treść chłopskich rozporządzeń ostatniej woli, ponieważ były sporządzane
tak jak dawniej w warunkach polskich i nie można w nich dostrzec większego
wpływu na ich treść administracji austriackiej. Porównanie rozporządzeń pochodzących z zaboru austriackiego z materiałem testamentowym z innych terenów
potwierdza taki właśnie wniosek.
1. Definicja testamentu, okoliczności jego sporządzania
oraz autorzy
Zdaniem K. Dobrowolskiego analizującego materiał źródłowy z terenu Podhala testament stanowił jednostronną czynność prawną, w wyniku której spadkodawca dysponował w sposób odwołalny swoim mieniem lub jego częścią na rzecz
jednej osoby lub kilku osób18. Wymieniony autor zauważył też, że za testamenty
uważano na tym terenie również kodycyle, a więc dyspozycje majątkowe testatorów, w których nie ustanawiano dziedziców posiadanego przez nich majątku.
Wskazał też nieliczne dokumenty, które zawierały ustanowienie dziedzica, a więc
były klasycznymi testamentami, a nie kodycylami, dokonanymi w celu podziału
majątku między spadkobierców bez wyznaczania dziedzica pozostawionego majątku19.
Definicja ta dobrze oddaje prawny sens czynności przekazywania przez testatora swojego majątku na rzecz spadkobierców za pomocą testamentu i odnosi
się zarówno do testamentów ustnych, jak i pisemnych. Jednak pominięto w niej
istotny element czynności testacyjnych, jaki stanowiły dyspozycje o charakterze religijnym, społecznym i obyczajowym, podejmowane w obliczu zbliżającej
się śmierci. W znaczącym stopniu wykraczały poza treść prawną i ekonomiczną czynności dokonywanych przez testatorów. Nie występowały one w rozporządzeniach majątkowych czynionych przez chłopów, gdy byli w pełni sił i nie
spodziewali się śmierci, a jedynie zamierzali uregulować porządek dziedziczenia
posiadanego majątku.
Z tego względu konieczna jest więc korekta wymienionej definicji. Testamentem chłopskim można więc określić dyspozycję czynioną przez testatora w obliczu śmierci, dotyczącą głównie jego majątku ruchomego, nieruchomego oraz
pieniędzy, niekiedy zawierającą również postanowienia o charakterze religijnym,
moralnym czy obyczajowym. Treść rozbudowanych i szczegółowych dyspozycji
majątkowych i równie istotnych postanowień o charakterze pozamajątkowym zostanie scharakteryzowana niżej.
18
19
K. Dobrowolski, Włościańskie rozporządzenie…, s. 10.
Tamże, s. 11.
Cel edycji i jej zakres
XV
K. Dobrowolski dostrzegł występowanie zjawiska zróżnicowanego określania
testamentów. Nazywano je ostatnią wolą, ostatnią dyspozycją, dyspozycją ostatniej woli, ostatnim porządkiem, dyspozycją pracy, podziałem na gruncie, podziałem między dziećmi, porządkiem ubóstwa oraz zapisem20. W edytowanych dokumentach zakres używanych nazw był nie mniej różnorodny. Najczęściej używano
określeń testament i ostatnia wola21, testament i spisanie sprzętu22, ostatnia wola23,
rozrządzenie24, rozporządzenie domowe25, porządek i ostatnia wola26, porządek27,
dyspozycja28.
Głównym powodem sporządzania testamentów było dążenie chłopskich testatorów do uregulowania kwestii majątkowych, a przede wszystkim zabezpieczenia interesów majątkowych wszystkich dzieci, niekiedy pochodzących z różnych
małżeństw, oraz pozostającego przy życiu współmałżonka. Przede wszystkim zależało im na zapobieżeniu ewentualnym konfliktom wynikającym z nadmiernych
roszczeń niektórych potomków, które kolidowały z interesem pozostałych, co
groziło konfliktem między nimi i osłabieniem lub wręcz rozpadem więzi rodzinnych. W niektórych przypadkach spadkodawcy zobowiązywali spadkobierców
do zamawiania mszy świętych i stałych modlitw w intencji swojego zbawienia
wiecznego.
Chłopskie rozporządzenia ostatniej woli spisywały różne osoby. Najczęściej
czynność tę powierzano miejscowemu pisarzowi gromadzkiemu29, co stanowiło rozwiązanie praktyczne ze względu na jego pisarskie kwalifikacje oraz obecność we wsi. Podobnie było z rektorami miejscowych szkół parafialnych30, którzy
zamieszkiwali na terenie parafii i zazwyczaj cieszyli się uznaniem ze strony jej
członków. Dokumenty sporządzały też osoby o mniejszych kwalifikacjach, ale
równie rozpoznawalne w społeczności parafialnej takie jak kantorzy31 czy słudzy
kościelni32, czy nawet leśnicy33. Zdarzało się też, że do spisywania chłopskich rozporządzeń przedśmiertnych angażowano pisarzy miejskich, co jest zaskakujące,
Tamże.
Nr 12 (Wojciecha Jewuli z Jaworska, 1605 r.); 15, 27, 37, 45, 46.
22
Nr 68 (Testament Marii Klepaczównej z Tork,1668 r.).
23
Nr 4 (Matysa Motłocha z Krowodrzy, 1589 r.); 30, 48, 52, 97, 119.
24
Nr 11 (Anny Makowskiej z Krowodrzy, 1602 r.); 58.
25
Nr 79 (Andrzeja Kłosa ze Świątnik, 1684 r.).
26
Nr 76 (Jakuba Romana z Jaworska, 1678 r.)
27
Nr 87 (Stanisława Szponara z Albigowej, 1690 r.).
28
Nr 191 (Testament Krzysztofa Nowaka z Łukawca,1753 r.).
29
Nr 279 (Szymona Wojtylaka z Bestwiny, 1781 r.).
30
Nr 43 (Jakuba Krebalika z Kąkolówki, 1646 r.); nr 47 (Agnieszki Jastrzębskiej z Baryczy,
1650 r.); nr 40 (Jana Szymczyka z Sułoszowej, 1639 r.).
31
Nr 40 (Jana Szymczyka z Sułoszowej, 1639 r.).
32
Nr 17 (Walentego Gada z Gaci, 1614 r.).
33
Nr 215 (Zofii Chuchliny z Piątkowej, 1760 r.).
20
21
XVI
WSTĘP
biorąc pod uwagę ich nieporównanie wyższą pozycję społeczną od chłopskich testatorów oraz urzędników gromadzkich. Jednym z nich był Józef Ignacy Micieński, obsługujący kancelarię miejską w Łańcucie34. Skorzystanie z pomocy miejscowych fachowców nie zawsze było możliwe, a wtedy uciekano się do pomocy
przygodnych osób angażowanych przez rodzinę testatora35. Miały też miejsce
przypadki korzystania z pomocy krewnych umiejących pisać36, ale były to przypadki rzadkie ze względu na powszechny analfabetyzm wiejskich poddanych.
Miejscem spisywania testamentu była zazwyczaj chata testatora, ale w niektórych sytuacjach odbywało się to w młynie w przypadku testacji młynarzy37
lub w domu innych osób38. Czasem czynność rozporządzenia odbywała się na
podwórzu pod gołym niebem39. W olbrzymiej większości przypadków starano się
o jak najszybsze wpisanie dokumentów do akt gromadzkich. Dokonujący aktykacji mieli bowiem świadomość, że zabezpiecza ona przed skutkami zagubienia
lub zniszczenia dokumentu i daje gwarancję trwałego zachowania jego treści40.
Rozporządzenie ostatniej woli Zofii Grzybównej z Nowej Wsi z roku 1668 roku
zostało aktykowane jeszcze tego samego dnia41. Zazwyczaj kosztów aktykacji nie
odnotowywano, dlatego nieliczne zachowane wzmianki są szczególnie cenne. Na
wpisanie do akt gromadzkich testamentu w roku 1580 trzeba było wydać 8 groszy42. W roku 1695 taka usługa kosztowała 3 złote i 6 groszy43. Przed wpisaniem
zwykle uzyskiwano aprobatę dla postanowień dokumentu ze strony władz dominialnych44.
Niekiedy zdarzało się, że testament nie był aktykowany tylko pozostawał
w pierwotnej formie luźnego dokumentu, który spadkobiercy przechowywali
przez wiele lat. Na przykład ostatnie rozporządzenie Jana Szymczyka zamieszkałego w Sułoszowej, sporządzone w roku 1639, przeleżało 30 lat i już nawet uległo
zbutwieniu45. Ponieważ żona testatora postanowiła przekazać gospodarstwo synowi Kasprowi, to nowemu użytkownikowi zależało na trwałym zachowaniu testamentu ojca i jego aktykacji. Jednak, aby tak się stało, dokument musiał zostać na
Nr 148 (Elżbiety Czadowej z Czarnej, 1736 r.).
„-- Symon Manka scriptor --”. Nr 82 (Jadwigi Bartoszowej, alias Świstuliny, z Borku,
1685 r.); „--Ja którym pisał Józef Rajmański”, nr 255 (Aleksego Pelca z Czarnej, 1774 r.).
36
Nr 282 (Antoniego Puchalskiego ze starostwa krzeczowskiego, 1782 r.).
37
Nr 65 (Jana Bierzgła z Bierzgła, 1667 r.).
38
Nr 71 (Elżbiety Piguliny z Nowej Wsi, 1674 r.).
39
Nr 26 (Wawrzyńca Mazura z Chrapic, 1630 r.).
40
Nr 204 (Barbary Bednarki z Mrowli, 1758 r.).
41
Nr 67 (Zofii Grzybównej z Nowej Wsi z 1668 r.).
42
Nr 2 (Reginy Stasinowej z Krowodrzy z 1580 r.).
43
Nr 89 (Katarzyny Bytnarki z Albigowej z 1695 r.).
44
Nr 217 (Macieja Gwizdały z dóbr Pieskowej Skały z 1760 r.).
45
Nr 40 (Jana Szymczyka z Sułoszowej, 1639 r.).
34
35
Cel edycji i jej zakres
XVII
nowo przepisany, o co poproszono miejscowego bakałarza. Dopiero wtedy mógł
być wpisany do akt gromadzkich46.
Po dokonaniu wpisu zarówno spadkobiercy, jak i inne osoby mogły w każdej
chwili odszukać go z pomocą pisarza lub wykształconego urzędnika, zapoznać
się z jego treścią i odwołać się do niej w razie potrzeby. Zainteresowani chłopi
mieli także prawo do uzyskania jego odpisu (ekstraktu), bez względu na czas
sporządzenia wpisu, oczywiście po uiszczeniu odpowiedniej opłaty. Na przykład
tak było w Rajbrocie, gdzie w roku 1781 zamówiono ekstrakt testamentu Józefa
Mulki, spisanego czterdzieści dwa lata wcześniej (w roku 1739)47, ponieważ był
on potrzebny dla celów dowodowych.
2. Rodzaje i formy testamentów
K. Dobrowolski, biorąc pod uwagę wartość dowodową testamentów chłopów
podhalańskich, podzielił je na publiczne i prywatne48. Te pierwsze były dokonywane przed urzędnikami gromadzkimi, którzy reprezentowali miejscową władzę (wójtem i ławnikami-przysiężnymi). Natomiast drugie sporządzano jedynie
w obecności świadków (rodziny i sąsiadów), którzy nie pełnili żadnych urzędów.
Wymieniony autor stwierdził też, że najczęściej występowały testamenty publiczne, spisywane w domu testatora z powodu jego choroby w obecności zaproszonych urzędników. Tylko w nielicznych wypadkach testatorzy w celu dokonania
dyspozycji sami udawali się przed oblicze urzędu49. Do podobnego wniosku można dojść na podstawie prezentowanego materiału. Jego analiza również potwierdza wniosek o rzadkim dokonywaniu przez chłopów testacji w urzędzie.
Zjawisko to można łatwo wytłumaczyć. Przekazywanie majątku przez testatorów w momencie, gdy cieszyli się dobrym zdrowiem, wiązało się z ryzykiem,
że dalszą część życia spędzą bez środków do życia, niejako na łasce dzieci. Dlatego przekazywali swój majątek w ostatniej chwili, spodziewając się bliskiej śmierci. Dość często zdarzało się jednak, że zastrzegali w dokumentach unieważnienie
wszelkich dyspozycji w przypadku wyzdrowienia50. Świadczyło to o podjęciu decyzji przekazania majątku nie tyle z dobrej woli, ile pod wpływem zaistniałych
okoliczności.
Prywatne testamenty małopolskie podobnie jak podhalańskie spisywano
w sytuacjach niejako przymusowych, gdy ze względu na ciężki stan zdrowia testatorów i ich spodziewany szybki zgon, przywołanie urzędników było niemożTamże.
Nr 158 (Józefa Mulki z Rajbrotu, 1739 r.).
48
K. Dobrowolski, dz. cyt., s. 12.
49
Tamże, s. 12–13.
50
Nr 78 (Macieja Chudzika z Nowej Wsi, 1682 r.); nr 213 (Iwana Bączyka z Czukwi, 1759 r.);
nr 240 (Franciszka Lechowicza z Czukwi, 1769 r.); nr 252 (Iwana Pyskacza z Czukwi, 1772 r.).
46
47
XVIII
WSTĘP
liwe. Tak było w roku 1771 w Czarnej, gdzie miejscowy poddany Jana Hadłow,
nie mogąc liczyć na spisanie swojej ostatniej woli przez pisarza, co stało się
z niewiadomych powodów, zaprosił dwóch mieszkańców tej wsi, aby wysłuchali
jego przedśmiertnej dyspozycji, by mogli potem opowiedzieć o jej zasadniczej
treści przed sądem gromadzkim, co też uczynili51. Nie można również wykluczyć, że niektórym spadkobiercom z różnych względów nie zależało na nadaniu
rozporządzeniu charakteru publicznego, aby łatwiej można było je zmieniać bez
dodatkowych kosztów.
W prezentowanym materiale, tak jak w rozporządzeniach chłopów podhalańskich, można odnaleźć dowody sporządzania inwentarzy ustnych52, które tak jak
na Podhalu, występowały rzadko. Decydowano się na nie w przypadkach niemożności sporządzenia dokumentów pisemnych z powodu nieobecności pisarza
gromadzkiego lub braku innych osób umiejących pisać. Sporadyczne występowanie dyspozycji ustnych wynikało też z innych, bardziej prozaicznych, względów. Chłopscy poddani zdawali sobie sprawę z faktu, że świadkowie będący przy
dyspozycji testatorów mogli umrzeć lub też zapomnieć o szczegółach ich treści.
W takiej sytuacji w razie jakiegokolwiek sporu rodzinnego czy też konfliktu z sąsiadami dotyczącego stanu posiadania nie byłoby możliwości jego rozstrzygnięcia na skutek braku świadków czy też ich nieużyteczności. Biorąc pod uwagę okoliczności spisania testamentów, K. Dobrowolski wyróżnił trzy warianty. W pierwszym z nich następowało spisanie woli przez pisarza
w samym urzędzie pod dyktando testatora. Drugi rodzaj wyróżniało spisywanie
rozporządzenia w domu testatora przez pisarza w asyście wybranych urzędników.
Natomiast trzeci sposób polegał na sporządzeniu dokumentu w domu testatora
przez pisarza gromadzkiego lub inną osobę, ale jedynie wobec świadków prywatnych53. W edytowanym materiale również występują wszystkie opisane wyżej
możliwości, a więc zarówno dokumenty powstałe w urzędzie z inicjatywy testatora54, sporządzone w domu testatora w obecności urzędników55, jak też spisane
jedynie z udziałem osób prywatnych56.
3. Części składowe i formuły chłopskich rozporządzeń ostatniej woli
Zasadniczym jednak problemem, który powinien być analizowany ze szczególną uwagą, wydaje się wpływ testatorów na treść ich rozporządzeń. Minimalna
liczba wzmianek źródłowych uniemożliwia precyzyjne rozstrzygnięcie tego proNr 251.
Nr 159 (Andrzeja Chodura z Czarnej, 1739 r.); nr 229 (Jakuba Michny z Czarnej, 1763 r.).
53
K. Dobrowolski, dz. cyt., s. 15–16.
54
Nr 287 (Macieja Kuro z Lipnicy Górnej, 1785 r.).
55
Nr 289 (Adama Tracza z Baczkowa, 1785 r.).
56
Nr 243 (Łukasza Staniaka ze Świątnik, 1770 r.).
51
52
Cel edycji i jej zakres
XIX
blemu. Można jedynie przypuszczać, że dyspozycje majątkowe stanowiły zredagowaną przez piszącego wypowiedź testatora. Ślady jego niemal dosłownych
stwierdzeń można odnaleźć w tekstach dokumentów57. Czasem zdarzało się, że
piszący dla podkreślenia swojej służebnej roli wprost stwierdzali, że ich zapis
był zgodny z wolą testatora58. Natomiast formuły wstępne i końcowe zapewne
były dziełem piszących. Dowodem potwierdzającym to przypuszczenie są rozporządzenia, w których nie znajdujemy tego rodzaju formuł. Występowanie tego
rodzaju prostych dokumentów stanowi dowód, że ich autorzy nie posiadali nawet elementarnej znajomości formularza, dlatego sam dokument zawierał jedynie
dyspozycje dotyczące majątku.
K. Dobrowolski dokonał szczegółowej analizy części składowych rozporządzeń ostatniej woli górali podhalańskich i na jej podstawie wyróżnił takie formuły, jak: inwokacja, arenga, określenie osoby testatora, potwierdzenie jego
władz umysłowych oraz formuła oddania duszy Bogu59. Przeanalizował również
treść dyspozycji, dostrzegając w nich takie części, jak podział majątku, wyliczenie wcześniej dokonanych darowizn i ich zatwierdzenie, wyszczególnienie długów, ustanowienie egzekutorów testamentu lub jego opiekunów. Stwierdził też
występowanie formuł błogosławieństwa spadkobierców, ich pożegnania i przeproszenia za wyrządzone krzywdy oraz zagrożenie sądem boskim w wypadku
naruszania dokonanego podziału. Dostrzegł także występowanie środków uwierzytelniających, a więc podpisów testatora i świadków w formie krzyżyków oraz
rzadziej pieczęci gromadzkiej oraz zatwierdzenia dyspozycji przez władze patrymonialne60.
W prezentowanych testamentach występuje mnogość różnych formuł w zróżnicowanym układzie. W niektórych można wyróżnić trzy zasadnicze części znane z dokumentów średniowiecznych, takie jak: protokół, kontekst i eschatokół,
z większością składających się na nie tradycyjnych formuł, czego nie stwierdził
w rozporządzeniach podhalańskich ich wydawca. Należy jednak wyraźnie podkreślić, że oprócz tradycyjnych formuł pojawiają klauzule dodatkowe zapożyczone z formularza wpisów do akt gromadzkich oraz prawdopodobnie dokumentów
miejskich. Są też i takie testamenty, w których występują jedynie zasadnicza część
w postaci kontekstu oraz pojedyncze formuły części wstępnej i końcowej. Formuły te rzadko stanowiły odrębne zdania, a najczęściej były częścią obszernych
zdań złożonych, tak bardzo charakterystycznych dla chłopskich rozporządzeń
ostatniej woli.
57
„-- aby mu tę krowę oddał, którąm naznaczył od czasu przyszłego jakom powiedział --”. Nr
193 (Piotra Michałka z Lipnicy Górnej, 1754 r.).
58
„ -- którym ten testament pisał, nie zmyślając nic jedno prawdziwie pisać, tak jako sam iżby
swemu rozkazował --”. Nr 17 (Walentego Gada z Gaci, 1614 r.).
59
K. Dobrowolski, dz. cyt., s. 17–19.
60
Tamże, s. 16–19.