racjonalne użytkowanie łąk niżowych

INSTYTUT TECHNOLOGICZNO-PRZYRODNICZY
Małopolski Ośrodek Badawczy w Krakowie
i Zakład Użytków Zielonych w Falentach
Barbara WRÓBEL, Jerzy TERLIKOWSKI,
Piotr WESOŁOWSKI, Jerzy BARSZCZEWSKI
RACJONALNE UŻYTKOWANIE
ŁĄK NIŻOWYCH
Falenty 2015
WYDAWNICTWO ITP
INSTYTUT TECHNOLOGICZNO-PRZYRODNICZY
Dyrektor: dr hab. Piotr Pasyniuk, prof. nadzw.
Wykonano w ramach realizacji Programu wieloletniego
„Standaryzacja i monitoring przedsięwzięć środowiskowych, techniki rolniczej
i rozwiązań infrastrukturalnych na rzecz bezpieczeństwa i zrównoważonego rozwoju
rolnictwa i obszarów wiejskich”
(Uchwała Nr 201/2011 Rady Ministrów z dnia 14 października 2011 r. w sprawie
ustanowienia programu wieloletniego na lata 2011–2015)
Priorytet 6.
Działanie 6.1
„Standaryzacja metod gospodarowania przyrodniczo-produkcyjną przestrzenią trwałych użytków zielonych, z uwzględnieniem ochrony bioróżnorodności”
Recenzenci: mgr inż. Jan Pajdzik, dr inż. Witold Rzepiński
Kierownik Działu Wydawnictw: dr hab. Halina Jankowska-Huflejt, prof. nadzw.
Opracowanie redakcyjne
Iwona Ornoch
Skład komputerowy
Elżbieta Golubiewska
ISSN 08060-1410
© Copyright by Instytut Technologiczno-Przyrodniczy 2015
Adres Redakcji: Falenty, al. Hrabska 3, 05-090 Raszyn
e-mail: [email protected]; tel. +48 22 720-05-98, tel./fax +48 22 628-37-63
Realizacja wydania: Agencja Wydawniczo-Poligraficzna „Gimpo”
3
WPROWADZENIE
Trwałe użytki zielone położone w warunkach Niżu Polskiego (0–300 m
n.p.m.), w większości przypadków są usytuowane w dolinach rzecznych lub obniżeniach terenowych. Ich charakterystyczną cechą jest duże zróżnicowanie siedliskowe oraz florystyczne. W warunkach intensywnej gospodarki jest to cecha niepożądana, zaś w warunkach gospodarki ekologicznej – cenna zaleta. Porastają je
wielogatunkowe i trwałe zbiorowiska roślinne trawiaste, trawiasto-motylkowe lub
trawiasto-zielne, które są w stanie dostarczać dużych ilości biomasy nadziemnej
o wyjątkowych walorach żywieniowych. Może być ona skarmiana w okresie letnim w postaci zielonki (na pastwiskach) lub w okresie zimowym, po uprzednim
zakonserwowaniu przez suszenie (siano) albo zakiszenie (kiszonka, sianokiszonka). Racjonalnie użytkowane mogą stanowić główne źródło pasz objętościowych
dla zwierząt przeżuwających w gospodarstwie.
W obecnej sytuacji gospodarczej Polski rozwój produkcji zwierzęcej, zwłaszcza bydła, w znacznej mierze jest uzależniony od produkcji tanich, dobrych jakościowo własnych pasz gospodarskich, jakimi są pasze z trwałych użytków zielonych. Trwałe użytki zielone stanowią 77,4% powierzchni paszowej kraju, a jej
dopełnieniem są polowe uprawy roślin pastewnych, które zajmują 8,0% powierzchni zasiewów na gruntach ornych. Wraz ze wzrostem powierzchni łąk i pastwisk w gospodarstwie, grunty orne zaczynają pełnić funkcję uzupełniającą
w stosunku do pasz podstawowych z trwałych użytków zielonych.
CHARAKTERYSTYKA ŁĄK NIŻOWYCH
POD WZGLĘDEM GOSPODARCZYM I PRZYRODNICZYM
Łąki niżowe stanowią 89,5% użytków zielonych w Polsce. Ze względu na położenie wyróżnia się łąki niżowe dolinowe i niżowe pozadolinowe. Zajmują one
bardzo zróżnicowane siedliska.
Łąki grądowe (grądy) – to grupa najbardziej różnorodna pod względem położenia, zróżnicowania siedlisk i zbiorowisk roślinnych, tworzących przeważnie
zwartą darń. Występują zarówno w małych, jak i dużych (ale nie zatorfionych)
obniżeniach śródpolnych i śródleśnych oraz lokalnych wypiętrzeniach. Uwilgotnienie łąk grądowych ulega dużym wahaniom w ciągu roku. Wpływ wód gruntowych jest mały lub średni i ujawnia się głównie wiosną. Latem dużą rolę odgrywają opady oraz warunki termiczne, natomiast wpływ zasilania gruntowego jest niewielki lub całkowicie go brak. Stosunkowo rzadko zaznacza się wpływ wód powierzchniowych, najczęściej z sąsiednich wypiętrzonych pól o zwięzłych, żyznych
glebach. Produkcyjność poszczególnych rodzajów jest w dużej mierze uzależniona
od poziomu pratotechniki, a zwłaszcza nawożenia oraz sposobu użytkowania.
4
Łąki zalewne (łęgi) – występują w dolinach zalewowych rzek, przeważnie na
żyznych, średnio zwięzłych i zwięzłych glebach. Utrzymują się także na stanowiskach nie zalewanych z powodu obwałowania lub w wyniku wcięcia koryta rzecznego. Pod względem uwilgotnienia gleb i zbiorowisk roślinnych łęgi bardzo różnią
się między sobą – od okresowo posusznych (ale żyznych), poprzez umiarkowanie
wilgotne, aż do długotrwale zalewanych mokrych rozlewisk i zastoisk na glebach
mułowo-glejowych (mineralnych i organicznych) pokrytych zbiorowiskami szuwarowymi.
Łąki bagienne (bielawy) – położone w miejscach o wysokim poziomie wód,
zwykle stagnujących.
Łąki pobagienne (murszowiska) – podstawą identyfikacji tej grupy łąk są warunki wodno-glebowe, a zwłaszcza gleby torfowo-murszowe. Uwilgotnienie jest na
ogół umiarkowane, ale zmienne w ciągu roku. Przeważnie brak istotnego wpływu
wód powierzchniowych (zalewy). Miąższość poziomu murszowego i stan zaawansowania murszenia oraz zmienność uwilgotnienia gleb w okresie wegetacyjnym
zależą od wielu czynników:
‒ intensywności osuszania,
‒ charakteru zasilania gruntowego obiektu,
‒ właściwości i budowy złoża torfowego.
W podziale typologicznym łąk, w kształtowaniu zbiorowisk trawiastych
uwzględniane są przede wszystkim: rola wód obcych oraz sposób użytkowania.
Warunki wilgotnościowe siedlisk decydują również o podziale grup na mniejsze
jednostki systematyczne.
Zbiorowiska łąkowe cechuje bardzo duże zróżnicowanie florystyczne uzależnione od rodzaju i intensywności użytkowania oraz siedliska. Łąki o bogatej
i zróżnicowanej florze użytkowane ekstensywnie (1–2 pokosy w sezonie) nazywamy półnaturalnymi, w odróżnieniu od łąk użytkowanych intensywnie, regularnie
odnawianych metodą pełnej uprawy lub podsiewu bezpośredniego, po opryskach
chemicznych selektywnymi herbicydami, oraz obsiewanych mieszankami traw
i roślin motylkowych (bobowatych).
Trwałe użytki zielone pełnią w przyrodzie ważną rolę. Dostarczają najtańszej
paszy dla zwierząt hodowlanych, a także:
‒ produkują tlen i nasycają parą wodną powietrze;
‒ chronią gleby przed erozją wodną i wietrzną;
‒ hamują mineralizację gleb torfowych i torfowo-murszowych;
‒ stanowią naturalny zbiornik retencyjny;
‒ pełnią funkcje rekreacyjne i odznaczają się wysokimi walorami estetycznymi;
‒ stanowią ostoję wielu gatunków roślin i zwierząt, w tym często gatunków rzadkich i prawnie chronionych.
5
Antropogeniczne pochodzenie łąk i pastwisk powoduje, że należą one do najbardziej zagrożonych typów siedlisk. Wiele typów łąk oraz związanych z nimi
gatunków roślin i zwierząt ginie w wyniku zmiany użytkowania – odejścia od tradycyjnych, ekstensywnych sposobów gospodarowania, w tym również wypasu łąk.
Część łąk zostaje przekształcona w grunty orne lub jest wyłączana z rolniczego
użytkowania na tereny budowlane. Część przestaje być użytkowana i ulega procesom samoistnego zalesiania, część zaś – zbyt intensywnie eksploatowana – degraduje się. Prowadzi to do zmian w składzie gatunkowym zbiorowisk roślinnych
i ustępowania cennych, zagrożonych gatunków roślin i zwierząt. Dodatkowym
czynnikiem zagrożenia tych zbiorowisk jest nadmierne ich osuszanie spowodowane wadliwą gospodarką wodną, spowodowaną niewłaściwą eksploatacją i konserwacją urządzeń melioracyjnych, a w ostatnich dziesięcioleciach – zachodzącymi
niekorzystnymi zmianami klimatycznymi.
Tabela 1. Grupy i rodzaje użytków zielonych, wg typologicznego podziału, przydatne do użytkowania kośnego i zmiennego oraz ich potencjał produkcyjny (t s.m./ha)
Grupy i rodzaje użytków
zielonych
Grądowe: zubożałe
właściwe
popławne
podmokłe
Łęgowe: zgrądowiałe
właściwe
Pobagienne (murszowiska)
grądowiejące
zdegradowane
właściwe
łęgowiejące
Potencjał produkcyjny
Przydatność do
użytkowania
kośnego1)
naturalny
aktualny
+++
+++
+++
++
+++
++
0,5–1,5
1,5–2,5
3,0–5,0
2,0–2,5
3,0–4,0
4,0–5,0
3,0–4,0
5,0–6,0
5,0–7,0
3,0–4,0
5,0–7,0
5,0–7,0
możliwy do
uzyskania2)
5,0–7,0
6,0–10,0
6,0–10,0
4,0–6,0
6,0–11,0
6,0–10,0
+++
++
+++
++
1,5–2,0
1,0–2,0
1,5–2,5
2,0–3,5
5,0–6,0
4,0–6,0
5,0–7,5
6,0–8,0
6,0–9,0
6,0–7,0
7,0–10,0
7,0–11,0
1)
+++ przydatność pełna, ++ możliwy wypas okresowy.
możliwy do uzyskania po uregulowaniu stosunków wodnych, odpowiednim nawożeniu i użytkowaniu.
Źródło: opracowanie własne na podstawie GRZYB, PROŃCZUK [1995].
2)
Ginące łąki wymagają ochrony czynnej – przywracania lub podtrzymywania
tradycyjnych metod użytkowania. W krajach Unii Europejskiej, a więc także
w Polsce, wiele typów siedliskowych łąk podlega ochronie zgodnie z dyrektywą
siedliskową i wymaga wyznaczenia dla ich zachowania obszarów Natura 2000.
W celu utrzymania łąk ekstensywnych obowiązuje w Unii Europejskiej system
dopłat rolnośrodowiskowych. Ponadto najcenniejsze fragmenty łąk mogą być
chronione jako użytki ekologiczne, co umożliwia ich dalsze wykorzystanie rolnicze.
6
ZABIEGI PIELĘGNACYJNE
Procesy przyrodnicze na łąkach zachodzą nieprzerwanie, a jednorazowy zabieg
zagospodarowania nie gwarantuje stabilizacji składu botanicznego runi pod względem jej jakości i produktywności. Każdy użytek kształtuje się pod wpływem sposobu użytkowania i zabiegów pielęgnacyjnych.
Zbiorowiska trawiaste będą spełniać warunki stawiane współczesnej gospodarce łąkowo-pastwiskowej o ile będą właściwie pielęgnowane i nawożone. Istotną
rolę odgrywa też umiejętne sterowanie uwilgotnieniem gleby.
Podstawowymi zabiegami pielęgnacyjnymi na łąkach są:
‒ mechaniczne zabiegi pielęgnacyjne,
‒ zwalczanie chwastów,
‒ zwalczanie chorób,
‒ zwalczanie szkodników,
‒ nawożenie,
‒ użytkowanie, jako swoisty zabieg pielęgnacyjny.
MECHANICZNE ZABIEGI PIELĘGNACYJNE
Wałowanie
Wałowanie jest zabiegiem koniecznym na wszystkich glebach torfowych, lecz
wskazane jest też na glebach piaszczystych, które po zwałowaniu zyskują większe
możliwości plonotwórcze. Dzięki wałowaniu dociskana jest wierzchnia warstwa
gruntu, co zwiększa podsiąk kapilarny wody, przyspiesza rozwój pożytecznej mikroflory glebowej i rozkład materii organicznej. Wałowanie jest zabiegiem nieodzownym, zwłaszcza na słabo rozłożonych torfach, gdyż te najsilniej ulegają pęcznieniu. Torfy lepiej rozłożone i silnie namulone należy wałować bardzo ostrożnie,
biorąc pod uwagę stan uwilgotnienia gleby. Na zwięzłych glebach mineralnych
wałowanie tylko wyjątkowo może okazać się potrzebne.
Przed wałowaniem należy każdorazowo ocenić stan wilgotności gleby. Nawet
na glebach luźnych próchnicznych, jak też na torfach, termin wałowania, a zwłaszcza stan wilgotności gleby, mają zasadnicze znaczenie. Wałowanie zbyt wilgotnej,
rozmiękłej darni powoduje całkowite zasklepienie i wyciśnięcie powietrza z gleby,
co hamuje lub uniemożliwia rozwój wartościowych traw, zamiast których masowo
pojawiają się turzyce i sity. Dlatego w warunkach łąk podmokłych bardziej odpowiednią porą wałowania jest lato (po pokosach lub wypasach), ponieważ wiosną,
zwłaszcza na łąkach torfowych, utrzymuje się zwykle zbyt wysoki stan wody gruntowej.
7
Włókowanie
Jednym z podstawowych warunków uzyskania wysokich i wartościowych plonów z użytków zielonych jest utrzymanie ich powierzchni w odpowiednim stanie.
Istnieje wiele przyczyn powodujących powstawanie nierówności, kęp i zagłębień
na zadarnionej powierzchni. Jeśli pominie się naturalne wypiętrzenia lub zagłębienia w terenie, nierówności darni łąkowej są przeważnie wynikiem niewłaściwego
użytkowania. Częstym powodem powstawania nierówności powierzchni na łąkach,
zwłaszcza użytkowanych przemiennie, są kretowiska oraz miejsca zanieczyszczone
odchodami zwierząt. Nierozrzucone kopce i łajniaki szybko zarastają chwastami,
tworzy się nierówna darń, trudna do użytkowania i pielęgnacji. Zabieg włókowania
łąki należy wykonywać wiosną.
Bronowanie
Bronowanie stosuje się w celu usuwania zwałów mchów, w razie zamulenia
runi po wylewach rzek, po nawożeniu obornikiem, kompostem i wapnem oraz
w przypadku pokrycia powierzchni łąk kożuchem obumarłej roślinności. Bronowanie najlepiej znoszą trawy wysokie luźnokępowe – kostrzewa łąkowa, kupkówka pospolita, tymotka łąkowa, rajgras wyniosły. Wrażliwe na bronowanie są gatunki niskie, zwłaszcza rozłogowe, jak wiechlina łąkowa, wiechlina zwyczajna,
mietlica biaława, kostrzewa czerwona rozłogowa, a z luźnokępkowych życica
trwała.
Skaryfikacja (bruzdowanie)
Zabieg ten stosuje się przeważnie na łąkach silnie zachwaszczonych
o nagromadzonej warstwie pilśni. Polega on na odcięciu podczas przejazdu skaryfikatora wąskich, 2–3-centymetrowych pasków darni. Zabieg wykonuje się wczesną wiosną, gdy ruń jest jeszcze niska.
ZWALCZANIE CHWASTÓW
Występowaniu niepożądanych gatunków roślin w runi łąkowej można skutecznie zapobiegać, dążąc do usunięcia przyczyn ich występowania. Do przyczyn tych
zalicza się przede wszystkim:
‒ nadmierną wilgotność lub suszę glebową;
‒ rozluźnienie lub zwarcie runi;
‒ braki lub niewłaściwy stosunek zawartości składników pokarmowych w glebie;
‒ niewłaściwe użytkowanie.
Zwalczanie chwastów może być prowadzone wieloma metodami. Zmeliorowanie terenu, racjonalne użytkowanie i nawożenie oraz odpowiednie zabiegi mechaniczne niszczą chwasty i zapobiegają ich pojawianiu się.
Chemiczne zwalczanie chwastów powinno być traktowane jako uzupełnienie
pielęgnacyjnych zabiegów mechanicznych i ograniczać się do tępienia chwastów
uporczywych
8
Fot. 1. Łąka nadmiernie zachwaszczona
(fot. B. Wróbel)
Fot. 2. Ruń łąkowa o optymalnym składzie
botanicznym (fot. B. Wróbel)
ZWALCZANIE CHORÓB
Choroby porażające roślinność łąkową i pastwiskową są szkodliwe nie tyle ze
względu na zmniejszenie plonów zielonki, ale głównie przez toksyny, które są
przyczyną zatruć i schorzeń zwierząt żywionych skażoną paszą. Duża liczebność
oraz różnorodność gatunków i odmian, a także kilkakrotne koszenie lub wypasanie
powodują, że łąki i pastwiska w mniejszym stopniu są narażone na choroby niż
uprawy polowe.
Podobnie, jak w przypadku zwalczania chwastów, również rozwój chorób lepiej ograniczać odpowiednimi zabiegami pielęgnacyjnymi niż stosować fungicydy.
ZWALCZANIE SZKODNIKÓW
Przyczyną pojawienia się szkodników na łąkach jest niewłaściwe gospodarowanie. Opóźnianie terminów koszenia, dopuszczanie do rozluźnienia darni oraz nie
usuwanie niedojadów i kęp po łajniakach na łąkach spasanych stwarza dogodne
warunki rozwoju szkodników.
Do najważniejszych szkodników należy zaliczyć drutowce, pędraki, chrabąszcze i larwy komarnicy łąkowej, sówki stepówki i mrówki. Niedbałe gospodarowanie, zwłaszcza selektywne spasanie dokonywane w niewłaściwym czasie oraz niewykaszanie kęp po łajniakach powoduje nie tylko szkodliwe rozluźnianie darni, ale
także wyrastanie kęp sitów, śmiałka i ostrożni. Stwarza to odpowiednie warunki do
bytowania również niektórych kręgowców, np. myszy polnych, kretów, a nawet –
dzików, poszukujących na łące pędraków, myszy oraz innych szkodników.
9
NAWOŻENIE MINERALNE I ORGANICZNE
Nawożenie wpływa najsilniej na skład botaniczny runi i jej trwałość oraz na
produktywność i wartość pokarmową masy roślinnej. Głównym celem nawożenia
jest zwiększanie plonów i poprawa ich jakości pastewnej. Efekt będzie tym większy, im dany użytek był bardziej zaniedbany i mniej produktywny przed zagospodarowaniem. Zależnie od żyzności gleb, składu botanicznego runi, poziomu plonowania i sposobu użytkowania, ilość składników pobierana przez roślinność łąkowo-pastwiskową jest różna.
Wapnowanie
Podstawowym zadaniem wapnowania jest zmniejszenie kwasowości wierzchniej warstwy gleby. W wyniku zastosowania odpowiednich dawek wapna możemy
nadać glebie odpowiedni odczyn, dostosowany do wymagań zbiorowisk roślin
tworzących ruń łąkową.
Najważniejsze korzyści produkcyjne wynikające z racjonalnego wapnowania
gleb pod użytkami zielonymi to:
‒ uzyskanie optymalnego dla wzrostu i rozwoju roślin łąkowych odczynu gleby;
‒ wstrzymanie procesu ich zakwaszenia;
‒ zwiększenie przyswajalności składników pokarmowych, zwłaszcza fosforu
i magnezu, dla roślin łąkowych;
‒ zmniejszenie zawartości w glebie szkodliwych dla roślin jonów glinu i manganu;
‒ uzyskanie warunków sprzyjających poprawie żyzności i właściwości fizycznych
gleby.
Wapnowanie wpływa nie tylko na zwiększenie aktywności pożytecznych mikroorganizmów, ale także na:
‒ zmniejszenie liczebności różnych szkodliwych dla rozwoju roślin grzybów
i pasożytów;
‒ wzmocnienie rośliny oraz ochronę jej przed różnymi chorobami;
‒ zmniejszenie zachwaszczenia (większość chwastów lepiej rozwija się na glebach
kwaśnych).
Wapnowanie powinno się przeprowadzać co 3–6 lat, uzależniając ilość wnoszonego wapnia od jego zawartości w glebie (w próbce gleby nie powinno być
mniej niż 0,5% Ca). Potrzeba wapnowania wynika z konieczności uzyskania zalecanego dla roślinności łąkowo-pastwiskowej odczynu gleby. Przyjmuje się że pH
gleby na użytkach zielonych powinno wynosić od 5,5 do 6,5. Gleby mineralne
o pH < 5,5 oraz torfowe o pH < 5,0 powinny być wapnowane.
Wapnowanie gleb stanowi ważne ogniwo procesu odnawiania użytków zielonych w gospodarstwach mlecznych, szczególnie w przypadku stosowania w mieszankach nasiennych wartościowych gatunków traw pastewnych oraz roślin bobowatych.
10
Tabela 2. Optymalne dawki nawozu wapniowego (t CaO/ha) na trwałe użytki zielone na glebach
mineralnych
CaO, t/ha
pHKCl
C, %
<1,25
1,26–2,5
2,6–5,0
5,1–10,01)
<4,5
1,00
1,50
2,00
3,00
4,6–5,0
0,50
1,00
1,50
2,50
5,1–5,5
0,25
0,50
1,00
–
5,6–6,0
–
0,25
0,50
–
1)
gleby organiczno-mineralne; przy pH powyżej 5,0 nie należy ich wapnować.
Źródło: SAPEK [1995].
Nawożenie nawozami mineralnymi
Nawożenie roślinności łąkowej nawozami mineralnymi ma na celu dostarczenie łatwo przyswajalnych składników mineralnych, przede wszystkim azotu, fosforu i potasu. Wskazane jest używanie nawozów szybko działających. Nawozy mineralne wzmagają bujność roślin, podnoszą ich wartość pokarmową oraz wzmacniają
najwartościowsze gatunki i odmiany. Nawożenie to stosuje się w trzech zasadniczych okresach, powiązanych z jednej strony z biologią rozwoju roślin, a drugiej –
z porami roku.
wprowadzanie P i K równoważy gospodarkę węglowodanową
(cukrową) w komórkach; jednoczesny dodatek N przyspiesza
wzrost i rozwój roślin
stosowanie N po drugim i trzecim pokosie przyspiesza odrastanie
roślin; dawka K po pierwszym pokosie przeciwdziała sezonoweLatem
mu zmniejszaniu plonowania
ponowne wysianie P i K umożliwia odpowiedni przyrost masy i
Jesienią (przezgromadzenie w komórkach roślin substancji zapasowych, załom września
pewniających dobre przezimowanie, oraz sprzyja tworzeniu
i października)
większej liczby pędów na wiosnę
Wiosną (przed
rozpoczęciem
wegetacji)
Dawki nawozów mineralnych powinny być dostosowane do naturalnej żyzności gleb oraz intensywności użytkowania. Potrzeby nawozowe łąk i pastwisk najlepiej określać na podstawie laboratoryjnych analiz zasobności gleb. Rolnik może
również ocenić czy stosowane nawożenie jest odpowiednie dla danej łąki lub pastwiska na podstawie obserwacji wielkości plonów zielonki lub siana oraz składu
botanicznego runi.
Wśród składników mineralnych wyodrębnia się makroelementy, czyli takie
pierwiastki, które są pobierane przez rośliny i zwierzęta w ilościach niezbędnych
do życia, oraz mikroelementy – pobierane w niewielkich ilościach i o mniejszym
11
znaczeniu w procesie przemian biochemicznych organizmów roślinnych i zwierzęcych. Żywym organizmom jest potrzebna określona pula składników mineralnych.
Ich nadmiar lub niedobór może prowadzić do zachwiania równowagi mineralnej,
ze szkodą dla przebiegu procesów życiowych.
Nawożenie azotem
Potrzeby nawożenia TUZ tym składnikiem są bardzo zróżnicowane,
w zależności od rodzaju gleby i charakteru siedliska. Nawożenie azotem powinno
służyć uzupełnianiu potrzeb azotowych gleb, a dawki nawozów azotowych należy
określać na podstawie zawartości próchnicy, oceny tempa jej mineralizacji i ilości
uwalnianego azotu dostępnego dla roślin.
Dawki azotu powinny być też uzależnione od udziału w runi roślin bobowatych
(im ich udział większy, tym dawka N powinna być mniejsza) oraz od liczby pokosów w sezonie wegetacyjnym [BARSZCZEWSKI, SZATYŁOWICZ 2011].
Każdy 1% udziału roślin bobowatych w runi wnosi około 3 kg N/ha, co pozwala na zmniejszenie nawożenia azotem:
– 1% to oszczędność 3 kg N/ha,
– 20% to oszczędność nawet 60 kg N/ha.
Nawożenie fosforowo-potasowe
Dawka nawożenia fosforem i potasem zależy od zasobności gleb w te składniki
i planowanej wysokości uzyskiwanych plonów.
Tabela 3. Dawki składników nawozowych zalecane w nawożeniu łąk na glebach mineralnych
System konwencjonalny
System zrównoważony
gospodarka
zoptymalizowana
poziom gospodarowania
Składnik
nawozowy
1
Azot
intensywny
3–4 pokosy
w sezonie
2
po 50–60 kg N/ha
pod pokos, tj. 180–
200 kg N/ha rocznie
ekstensywny;
półintensywny
2 pokosy w sezo2 pokosy w sezonie (możliwy 1
nie (możliwy 1
dodatkowy wypas)
dodatkowy wypas) lub 1 pokos + 2
rotacje wypasu:
3
po 40–50 kg N/ha
pod pokos, tj.
łącznie: 80–100
kg N/ha rocznie
4
3 pokosy w sezonie,
przeznaczone głównie na
kiszonkę:
5
po 40–50 kg N/ha 40 kg N/ha pod pokos (do
tylko pod 1. pokos 120 kg N/(ha·r), jeśli
w runi udział bobowatych
> 15%, pod pokos zaleca
się 25–30 kg N/ha (75–90
kg N/(ha· r);
12
cd. tab. 4
1
Potas
i fosfor
2
przy średniej
zasobności gleb
w przyswajalne
formy tych składników – 40
kg P/ha i 100 kg
K/ha
3
4
5
przy średniej
nie jest brane pod
zasobności gleb
uwagę lub stosow przyswajalne
wane sporadycznie
formy tych składników nawozowych – 30 kg P/ha
i 80 kg K/ha
przy średniej zasobności
gleb w przyswajalne
formy tych składników
nawozowych należy
stosować łącznie – 30
kg P/ha i 80 kg K/ha
Źródło: opracowanie własne.
Tabela 4. Dawki składników nawozowych zalecane w nawożeniu łąk na glebach organicznych
Składnik
nawozowy
Azot
Potas
Fosfor
System konwencjonalny
poziom gospodarowania
intensywny
półintensywny
ekstensywny
3 pokosy
2–3 pokosy
1–2 pokosy
60–90
30–50 kg N/ha
nawożenie
kg N/ha pod
pod pokos
sporadyczne
pokos
100–160
kg K/(ha·r)
40–60
kg P/(ha·r)
100–140
kg K/(ha·r)
40–50
kg P/(ha·r)
nawożenie
sporadyczne
nawożenie
sporadyczne
System zrównoważony
gospodarka zoptymalizowana
3 pokosy w sezonie
30–40 kg N/ha pod pokos (do 120
kg N/(ha·r)); gdy w runi udział
motylkowatych >15%, nawożenie
N obniżyć do 20–30 kg N/ha
(75–90 kg N/(ha·r))
70–120 kg K/(ha·r)
30–50 kg P/(ha·r)
Źródło: opracowanie własne.
Nawożenie nawozami naturalnymi
Istotną rolę w nawożeniu łąk pełnią nawozy naturalne (pochodzące od
zwierząt) i organiczne (wyprodukowane z różnych substancji organicznych pochodzenia roślinnego lub ich mieszanin, np. kompost). Na łąkach są stosowane:
obornik, gnojówka oraz gnojowica i komposty. Nawozy te – w odróżnieniu od
mineralnych – działają nie tylko przez zawarte w nich składniki pokarmowe, ale
przede wszystkim przez substancje specjalne (głównie w oborniku), np. hormony
wzrostowe, koloidy organiczne i inne związki czynne (enzymy), potrzebne
w małych ilościach. Obornik i gnojowica zwiększają zawartość substancji
organicznej w glebie i poprawiają jej strukturę poprzez dostarczane
mikroorganizmy i enzymy. Stymulują rozwój i krzewienie się roślin oraz działają
ochronnie na ruń [WESOŁOWSKI 2003; 2008].
Według „Ustawy o nawozach i nawożeniu” (Dz.U.2015.625.) „zastosowana
w okresie roku dawka nawozu naturalnego nie może zawierać więcej niż 170 kg
azotu (N) w czystym składniku na 1 ha użytków rolnych”, czyli do ok. 40 m3
gnojowicy lub gnojówki, w dwóch lub trzech dawkach jednorazowo
nieprzekraczających 20 m3/ha, lub 35 t obornika.
13
KOŚNE ORAZ ZMIENNE UŻYTKOWANIE ŁĄK
Jednostronne użytkowanie kośne lub pastwiskowe ujemnie wpływa na rozwój
runi i sprzyja rozwojowi różnych gatunków chwastów. Na glebach żyznych,
zasobnych w próchnicę, oraz na glebach torfowych stałe użytkowanie kośne
prowadzi do rozwoju niepożądanych w runi roślin z rodziny baldaszkowatych
(barszcz zwyczajny, podagrycznik pospolity) i złożonych (ostrożeń błotny
i warzywny). Natomiast stałe użytkowanie pastwiskowe ogranicza, a nawet
eliminuje trawy wysokie, które źle tolerują częste przygryzanie i udeptywanie
przez zwierzęta.
W celu zmniejszenia zachwaszczenia i uzyskania odpowiednich zmian
w składzie runi, wskazane jest wprowadzenie okresowych zmian w sposobie
użytkowania, a więc spasanie łąk oraz koszenie pastwisk. Użytkując ruń zmiennie,
osiąga się równowagę między różnymi formami biologicznymi zbiorowisk.
‒
‒
‒
‒
Czasowe spasanie łąk kośnych powoduje:
wzmocnienie traw niskich i roślin bobowatych, głównie koniczyny białej;
zwiększenie zwartości darni trawiastej;
usunięcie niektórych chwastów łąkowych (szczególnie z rodziny
baldaszkowatych);
ożywienie biologiczne gleby, wynikające z organicznego nawożenia odchodami
zwierząt.
Najlepsze rezultaty osiąga się w warunkach spasania łąki co kilka lat, przez
cały sezon wegetacyjny. Można też stosować przez dwa lata z rzędu użytkowanie
kośne, a w trzecim – użytkować łąkę jako pastwisko. Jeśli chcemy usunąć wysokie
trawy i wysokie rośliny dojrzewające wczesnym latem, wskazane jest spasanie od
momentu ruszenia wegetacji na wiosnę do lipca.
ZBIÓR I KONSERWACJA RUNI ŁĄKOWEJ
METODY KONSERWACJI RUNI ŁĄKOWEJ
Ze wszystkich pasz produkowanych na użytkach zielonych, najwartościowsza
jest zielonka pastwiskowa. Z jej skarmiania uzyskuje się największą produkcję
zwierzęcą. Każda forma jej konserwowania, w zależności od sposobu i warunków
w jakich się ono odbywa, powoduje nieuniknione straty składników pokarmowych
(rys. 1).
Konserwacja runi łąkowej może odbywać się przez suszenie lub zakiszanie.
W wyniku suszenia uzyskuje się siano, a w wyniku procesu fermentacji otrzymuje
się kiszonki. Siano i kiszonki różnią się wartością pokarmową i przydatnością
14
żywieniową. Z danego pokosu na ogół można wyprodukować lepszą paszę
w postaci kiszonki niż siana. Siano zbierane w niesprzyjających warunkach
pogodowych charakteryzuje się małą wartością pokarmową i jego stosowanie w
żywieniu bydła uniemożliwia uzyskanie wysokiej produkcji mleka bez dodatku
dużej ilości paszy treściwej (rys. 2).
50%
30%
22%
15%
5%
0%
zielonka
susz
sianokiszonka
>40% s.m.
kiszonka 30%
s.m.
siano dobrej
jakości
siano złej jakośc
Rys. 1. Straty składników pokarmowych;
źródło: opracowanie własne na podstawie JANKOWSKA-HUFLEJT i in. [1996]
333
313
300
283
266
213
zielonka
susz
sianokiszonka
>40% s.m.
kiszonka 30%
s.m.
siano dobrej
jakości
siano złej
jakości
Rys. 2. Potencjalna produkcja mleka w litrach w przeliczeniu na 1 t zielonki i uzyskanej z niej paszy
objętościowej; źródło: opracowanie własne na podstawie ZIMMER [1966]
KOSZENIE ŁĄK TRWAŁYCH
Koszenie jako zabieg pratotechniczny było jednym z głównych czynników
powstania łąkowych zbiorowisk roślinnych i wykształcenia się specyficznej
15
kombinacji gatunków, które je tworzą. W trakcie tego zabiegu roślina traci prawie
całą powierzchnię asymilacyjną. Charakterystyczną cechą kośnego użytkowania
łąki jest jego cykliczny charakter, co powoduje, że rośliny przystosowują się do
niego. Na skład botaniczny runi łąkowej mają wpływ takie czynniki jak: termin
zbioru I pokosu, wysokość koszenia i jego częstotliwość.
Terminy koszenia łąk
Termin i kolejność koszenia łąk zależą od ich typu florystycznego (składu gatunkowego). Biocenozy łąkowe są przystosowane do tego zabiegu, koszone
w odpowiednim terminie i na właściwej wysokości reagują nań dodatnio – szybkim odrostem, pod warunkiem, że mają zapewnioną odpowiednią żyzność siedliska. Najwcześniej powinny być koszone łąki z dużym udziałem wyczyńca łąkowego, już w fazie początku kłoszenia się tego gatunku. Nieco później – w pełni kłoszenia – można kosić łąki rajgrasowe z udziałem kostrzewy łąkowej.
Ruń łąkowa przeznaczona zarówno na siano, jak i do zakiszania powinna być
koszona we wczesnych fazach rozwojowych roślin.
W przypadku traw pierwszy pokos należy wykonać w fazie początku kłoszenia
się i wyrzucania wiech dominujących gatunków, a w przypadku roślin motylkowatych – od fazy tworzenia się pąków do początku kwitnienia. W miarę starzenia
się roślin maleje ich wartość pokarmowa, zwiększa się ilość włókna strawnego
i jednocześnie zmniejsza zawartość białka ogólnego oraz strawność (rys. 3) [TERLIKOWSKI 2000].
Terminy koszenia pierwszego i następnych pokosów w dużym stopniu zależą
od częstotliwości koszenia, czyli od liczby pokosów oraz intensywności nawożenia
(tab. 5).
Terminy koszenia łąk zależą od regionu klimatycznego i biologicznej dojrzałości roślin. W praktyce mogą ulegać pewnym przesunięciom w zależności od przebiegu warunków pogodowych w danym roku oraz zróżnicowanego terminu początku i końca wegetacji w danym regionie. Na terenie Polski Centralnej i Północno-Zachodniej ostatni pokos łąk, z uwagi na tendencje wydłużania się okresu wegetacji, może być wykonywany nawet do 10 października [NIERÓBCA i in. 2013].
Wysokość koszenia
Wysokość koszenia decyduje o trwałości użytku zielonego, jego produkcyjności i zależy od składu botanicznego runi oraz częstotliwości koszenia (im częściej tym wyżej) (tab. 6). Aby utrzymać prawidłowe proporcje roślinności wysokiej
i niskiej, wskazane jest koszenie do wysokości 5–6 cm (ostatni pokos korzystniej
jest skosić o 1–2 cm wyżej). Zbyt niskie koszenie, zwłaszcza wysokich traw oraz
roślin dwuliściennych, powoduje pozbawienie ich liści przyziemnych, co wpływa
niekorzystnie na zdolność regeneracji runi.
350
8
300
7
250
6
5
200
4
150
3
100
2
50
1
0
Energia NEL [MJ/kg sm]
Zawartość [g/kg sm]
16
0
początek
strzelania w
źdźbło
Białko ogólne
pełnia
kłoszenia
początek
kwitnienia
Włókno surowe
pełnia
kwitnienia
Energia netto laktacji
Rys. 3. Wpływ fazy dojrzałości traw w momencie koszenia na wartość pokarmową runi;
źródło: opracowanie własne na podstawie DLG [1997]
Tabela 5. Terminy pokosów na Niżu Polskim
Pokos
I
II
III
IV
Łąki dwukośne
1–10 czerwca,
20–30 sierpnia
–
–
Łąki trzykośne
15–25 maja
15–30 lipca
20–30 września
–
Łąki czterokośne
15–20 maja
25–30 czerwca
5–10 sierpnia
20 września–10 października
Źródło: opracowanie własne na podstawie BARSZCZEWSKI i in. [2014].
Tabela 6. Zalecane w praktyce wysokości koszenia
Koszenie
Niskie
Optymalne (średnie)
Wysokie
Wysokość
5 cm
5–6 cm
ok. 8 cm
Zalecane dla łąk
1– 2-kośnych
3–4-kośnych
z przewagą traw wysokich (mozga trzcinowata czy rajgras wyniosły)
Źródło: opracowanie własne na podstawie BARSZCZEWSKI i in. [2014].
Technika koszenia
Zalecane jest koszenie od środka łąki na zewnątrz łanu, z wykorzystaniem kosiarek rotacyjnych (fot. 3) wyposażanych w urządzenia kondycjonujące zielonkę
w trakcie zabiegu (spulchniacze lub zgniatacze pokosów), które przyśpieszają suszenie roślin w warunkach polowych.
17
Fot. 3. Koszenie runi łąkowej kosiarką rotacyjną (fot. B. Wróbel)
SUSZENIE SKOSZONEJ RUNI ŁĄKOWEJ I ZBIÓR NA SIANO
Suszenie polega na zmniejszeniu zawartości wody w skoszonej zielonce poniżej 15%. Ze względu na sposób suszenia rozróżniamy:
‒ siano wysuszone na pokosach lub na specjalnych przyrządach (płotki, kozły,
ostwie itp.), z wykorzystaniem naturalnych czynników suszących, tzn. słońca
i wiatru;
‒ siano wysuszone za pomocą urządzeń mechanicznych, powodujących przedmuch lub przepływ nieogrzewanego lub podgrzanego powietrza przez masę
skoszonych roślin, które uprzednio zostały już częściowo podsuszone na łące
w sposób naturalny.
Suszenie na powierzchni łąki (na pokosach)
Proces ten (fot. 4), w zależności od warunków pogodowych, może trwać od
kilku do kilkunastu dni. Suszenie można przyspieszyć koszeniem kosiarką rotacyjną ze spulchniaczem lub zgniataczem pokosów. W przypadku braku takich urządzeń skoszona zielonka powinna być rozrzucona po zakończeniu koszenia.
W ciągu następnych dni, w zależności od temperatury i wilgotności powietrza,
a także od metody zbioru, suszoną masę należy kilkakrotne przetrząsać, np. przetrząsaczo-zgrabiarką beznapędową lub przetrząsaczem karuzelowym. Ze względu
na straty mechaniczne (kruszenie delikatnych części roślin), szczególnie duże
w przypadku roślin bobowatych, przetrząsanie należy ograniczać do niezbędnego
minimum. Suszoną masę zbiera się w momencie osiągnięcia przez nią 15–20%
wilgotności. W tym celu wykorzystuje się przyczepy samozbierające (wozy paszowe) lub prasy zbierające.
18
Fot. 4. Podsuszanie skoszonej runi na pokosach (fot. B. Wróbel)
Dosuszanie za pomocą aktywnej wentylacji
Siano podsuszone na powierzchni łąki do wilgotności około 35–40% zwozi się
do pomieszczenia i układa luźnymi warstwami o grubości 2,5–3,0 m na odpowiednich rusztach, pod które wentylatorami wdmuchuje się nieogrzane lub ogrzane
powietrze przez 24–28, a w razie potrzeby – 48 godzin. Siano uznaje się za wysuszone, gdy temperatura powietrza w dosuszanym materiale i temperatura powietrza
wtłaczanego wyrównują się po włączeniu wentylatora po 15 godzinach przerwy
(wierzchnia warstwa nie zagrzewa się).
ZBIÓR RUNI ŁĄKOWEJ NA SIANOKISZONKĘ
Kiszenie jest metodą konserwacji roślin opartą na procesie kierowanego zakwaszania masy roślinnej kwasem mlekowym, produkowanym w procesie fermentacji wywołanej przez bakterie znajdujące się w zakiszanym surowcu. Zakiszanie
runi łąkowej może odbywać się:
‒ w silosach przejazdowych i pryzmach,
‒ w dużych belach cylindrycznych owijanych folią (najczęściej stosowany sposób
zakiszania runi łąkowej),
‒ w rękawach foliowych.
Podsuszanie
Zielonka przed zakiszeniem powinna być podsuszona do zawartości 30–40%
suchej masy, na co wystarczają 1–2 dni. Schnięcie skoszonych roślin na pokosach
należy przyspieszać, stosując kosiarki ze zgniataczem lub spulchniaczem pokosów
lub przetrząsając (1–2 razy) skoszoną ruń za pomocą przetrząsaczy z aktywnymi
19
zespołami roboczymi (fot. 5) lub maszyny beznapędowe. Optymalny poziom suchej masy można określić na podstawie cech zielonki (tab. 7).
Fot. 5. Przetrząsanie skoszonej zielonki (fot. B. Wróbel)
Tabela 7. Organoleptyczna metoda oceny wilgotności w zielonkach
Trawy
Świeżo ścięta
Liście lekko zwiędłe,
łodygi jędrne
Liście jeszcze miękkie,
łodygi wiotkie, blade
Motylkowate
świeżo ścięta
liście lekko zwiędłe, łodygi
jędrne, zielone
liście jeszcze miękkie, łodygi
wiotczeją, barwa łodygi jaśnieje
Zawartość suchej masy, %
15–23
25–35
40–55
Źródło: opracowanie własne na podstawie PODKÓWKA i in. [1984].

‒
‒
‒


Korzyści wynikające z podsuszania zielonki na pokosach
Zwiększenie koncentracji cukrów prostych w zakiszanym surowcu:
lepsza jakość kiszonki, wynikająca z mniejszej intensywność fermentacji;
zwiększenie pobrania paszy przez zwierzęta o 2–4%;
brak konieczności stosowania dodatków kiszonkarskich.
Mniejsza ilość bel kiszonki z ha – potrzeba mniej folii.
Eliminacja wycieku soków kiszonkowych, co ogranicza straty składników pokarmowych i zapobiega ewentualnemu skażeniu środowiska.
Technika zakiszania w pryzmach i silosach
Podsuszoną (do zawartości suchej masy 30–40%) i zgrabioną w wały zielonkę
zbiera się przyczepami samozbierającymi lub sieczkarniami polowymi. Następnie
zebrany materiał należy rozładować bezpośrednio do silosu lub uformować
20
w pryzmę. Rozładowany materiał podczas napełniania silosu lub formowania pryzmy należy systematycznie ugniatać (np. ciężkim ciągnikiem kołowym), do uzyskania zagęszczenia 200 kg/m3 (35% s.m.). Napełnianie silosu lub formowanie
pryzmy należy wykonać jak najszybciej. W przypadku wystąpienia deszczu należy
przerwać zbiór podsuszonej zielonki, a silos lub pryzmę okryć folią i dokończyć
następnego dnia. Uformowane pryzma lub silos powinny być szczelnie okryte folią
i obciążone z góry i na bokach warstwą piasku o grubości 5–10 cm. Oprócz tego
pryzmy można obłożyć starymi oponami lub workami z piaskiem. Taka warstwa
ochronna zapobiega przenikaniu do kiszonki powietrza i wody z opadów atmosferycznych oraz ulatnianiu się dwutlenku węgla (produktu fermentacji), będącego
naturalnym konserwantem.
Technika zakiszania w dużych belach
Podsuszoną i zgrabioną w wały zielonkę zbiera się prasami zwijającymi (optymalnie o zmiennej komorze zgniotu) (fot. 6) i formuje w bele, które powinny być
silnie sprasowane i równomiernie zagęszczone (300 kg/m3), a następnie przewozi
się je do miejsca owijania i składowania. Do przewozu uformowanych bel na miejsce owijania używa się przyczep skrzyniowych, a do załadunku i rozładunku –
ładowaczy czołowych, rozwijaczo-ładowaczy i przyczep samozaładowczo-sterowanych. Uformowane bele należy w ciągu 2–4 godzin owinąć czterema, a najlepiej
sześcioma warstwami samoprzylepnej folii za pomocą owijarki (fot. 7). Bele owinięte folią należy transportować i składować tak, aby nie uszkodzić folii. Bele powinny być składowane w pozycji stojącej, obok siebie, najlepiej w jednej,
Fot. 6. Zbiór podsuszonej runi prasą rolującą (fot. B. Wróbel)
21
a w przypadku bel o większej zawartości suchej masy – także w 2–3 warstwach
(fot. 8). Składowane bele powinny być chronione przed uszkodzeniami mechanicznymi przez ptaki lub zwierzęta. Wszelkie ewentualne uszkodzenia powinny
być natychmiast zaklejone, aby zapobiec ulatnianiu się dwutlenku węgla.
Fot. 7. Owijanie bel owijarką stacjonarną (fot. B. Wróbel)
Fot. 8. Składowanie bel (fot. B. Wróbel)
22
Technika zakiszania w rękawach foliowych
Jakość kiszonek z traw i bobowatych produkowanych w rękawach foliowych
może być lepsza od sporządzanych w formie bel cylindrycznych owijanych czterema warstwami folii. Kiszonki produkowane w rękawie ulegają intensywniejszym
procesom fermentacji. Wynika to z lepszego ubicia zakiszanego materiału oraz
z jego rozdrobnienia, zapewniającego lepszy dostęp bakterii do soku kiszonkowego. Pomimo bardzo dobrych warunków dla przebiegu procesu fermentacji, jakie
stwarza rękaw foliowy, zasadne jest też stosowanie dodatków ułatwiających zakiszanie. Zaletą technologii produkcji kiszonek w rękawach foliowych jest jej duża
wydajność, dochodząca do 40 t zakiszanej masy na godzinę. Może to być jednocześnie mankamentem, ponieważ wymaga zaangażowania odpowiednio dużej ilości środków do zbioru i transportu w tym samym czasie. W związku z tym technologia ta jest stosowana przez gospodarstwa wielkoobszarowe i z pomocą firm usługowych.
W rękawach foliowych wskazane jest zakiszanie tylko podsuszonych zielonek.
Zielonki wilgotne są zbyt słabo zgniatane przez maszynę wtłaczającą je do rękawa
i intensywna fermentacja mlekowa w wilgotnym surowcu oraz powstawanie dużej
ilości gazu może spowodować pęknięcie rękawa foliowego.
STOSOWANIE DODATKÓW DO ZAKISZANIA
W pewnych okolicznościach uzasadnione jest stosowanie dodatków ułatwiających uzyskanie dobrej paszy. Dotyczy to przede wszystkim zakiszania:
‒ zielonki, w której przeważają rośliny bobowate bądź kupkówka pospolita;
‒ runi, która była późno i obficie nawożona, szczególnie nawozami azotowymi;
‒ runi zbieranej podczas pochmurnej i deszczowej pogody, utrudniającej podsuszenie i uzyskanie dobrego surowca do zakiszenia.
Dodatki mogą być stosowane za pomocą specjalnych dozowników (aplikatorów) zamontowanych na maszynach (na prasie lub przyczepie zbierającej). Gwarantuje to dokładne wymieszanie preparatu z zakiszaną paszą. Dodatki można też
rozprowadzać ręcznie (za pomocą opryskiwacza plecakowego i lancy) lub za pomocą opryskiwacza ciągnikowego na przygotowany materiał w pryzmie lub silosie
lub na zielonkę zgrabioną w wały na łące.
Jako dodatki do zakiszania runi łąkowej najczęściej stosuje preparaty mikrobiologiczne w postaci inokulantów bakteryjnych, zawierających wyselekcjonowane bakterie kwasu mlekowego. Dodane do zakiszanej zielonki stymulują proces
fermentacji, co pozwala na uzyskanie lepszej jakościowo i stabilniejszej tlenowo
kiszonki.
23
Rys. 4. Czynniki kształtujące wartość pokarmową pasz objętościowych z runi łąkowej;
źródło: opracowanie własne
PODSUMOWANIE
Celem gospodarowania na łąkach powinna być produkcja pasz objętościowych
dla przeżuwaczy. Jakość pasz pozyskiwanych z trwałych użytków zielonych zależy
od wielu czynników. Najważniejsze z nich to skład botaniczny użytku, właściwie
pielęgnowane, nawożenie oraz umiejętne sterowanie uwilgotnieniem gleby.
Nawożenie roślinności łąkowej nawozami mineralnymi ma na celu dostarczenie łatwo przyswajalnych składników mineralnych, a wielkość ich dawek powinna
być dostosowana do naturalnej żyzności gleb oraz intensywności użytkowania.
Istotną rolę w nawożeniu łąk pełnią nawozy naturalne i organiczne. Na łąkach najczęściej są stosowane: obornik, gnojówka oraz gnojowica i komposty, jednakże
zastosowana w okresie roku dawka nawozu naturalnego nie może zawierać więcej
niż 170 kg azotu (N) w czystym składniku na 1 ha użytków rolnych. Ważne jest
również utrzymanie odpowiedniego odczynu gleby dostosowanego do wymagań
zbiorowisk roślin tworzących ruń łąkową.
Czynnikiem istotnie kształtującym wartość pokarmową pasz pozyskiwanych
z łąk jest odpowiedni termin zbioru runi i sposób jej konserwacji. Ruń łąkowa
przeznaczoną zarówno na siano, jak i do zakiszania należy kosić we wczesnych
fazach rozwojowych roślin. Jej konserwacja może odbywać się poprzez zakiszanie
lub suszenie. Uzyskane w tych technologiach pasze różnią się wartością pokarmową i przydatnością żywieniową. Niedogodności w produkcji siana powodują, że
jest ono coraz częściej zastępowane przez sianokiszonki. Główną zaletą konserwacji runi łąkowej poprzez jej zakiszanie jest uniezależnienie zbioru od przebiegu
warunków pogodowych oraz możliwość całkowitej mechanizacji procesu sporządzania i skarmiania paszy. Ruń łąkową można zakiszać w: pryzmach naziemnych,
24
silosach, dużych belach cylindrycznych i rękawach foliowych. Bardzo ważne jest
podsuszenie runi łąkowej przed zakiszaniem do zawartości co najmniej 35% suchej
masy, zagęszczenie zakiszanego materiału oraz stworzenie warunków beztlenowych, co zapewnia otrzymanie dobrej i stabilnej kiszonki.
Dobre kiszonki są doskonałą paszą dla przeżuwaczy. Uzupełnione paszą treściwą, zapewniają wysoki poziom produkcji mleka lub mięsa. Mogą być podstawą
żywienia bydła zarówno w okresie zimowym, jak i wiosenno-letnio-jesiennym.
Należy jednak pamiętać, że w okresie letnim mogą łatwo ulegać zagrzewaniu,
zwłaszcza gdy są nieprawidłowo wybierane.
WYKORZYSTANA LITERATURA
BARSZCZEWSKI J., SZATYŁOWICZ M. 2011. Gospodarka azotem w warunkach zróżnicowanego nawożenia łąki na glebie torfowo-murszowej. Woda-Środowisko-Obszary Wiejskie. T. 11. Z. 3 (35)
s. 7–19.
BARSZCZEWSKI J., WASILEWSKI Z., TERLIKOWSKI J., JANKOWSKA-HUFLEJT H., WRÓBEL B. 2014.
Standardy gospodarowania na łąkach i pastwiskach niżowych w gospodarstwach nieobjętych
programem rolnośrodowiskowo-klimatycznym. Falenty. Wydaw. ITP. ISBN 978-83-62416-80-6
ss. 72.
DLG 1997. Tabele wartości pokarmowej pasz i norm żywienia przeżuwaczy. Uniwersytet Hohenheim. Komisja do Spraw Norm Towarzystwa Fizjologii Żywienia. ISBN 3-7690-0547-3 ss. 241.
GRZYB S., PROŃCZUK J. 1995. Podział i waloryzacja siedlisk łąkowych oraz ocena ich potencjału
produkcyjnego. W: Kierunki rozwoju łąkarstwa na tle aktualnego poziomu wiedzy w najważniejszych jego działach. Ogólnopolska Konferencja Łąkarska. Warszawa, 27–28 września 1994.
Warszawa. Wydaw. SGGW ss. 433.
JANKOWSKA-HUFLEJT H., PALUCH B., ZASTAWNY J. 1996. Przyczyny strat składników pokarmowych
w procesie zbioru i konserwacji pasz z użytków zielonych. Falenty. Wydaw. IMUZ. ISBN 8385735-32-1 ss. 22.
NIERÓBCA A., KOZYRA J., MIZAK K., Wróblewska E. 2013. Zmiany długości okresu wegetacyjnego
w Polsce. Woda-Środowisko-Obszary Wiejskie. T. 13. Z. 2 (42) s. 81–94.
PODKÓWKA W., OLSZEWSKI T., KALISIEWICZ A. 1984. Technologia produkcji siana. Warszawa.
PWRiL. ISBN 83-09008-01-5 ss. 383.
SAPEK B. 1995. Zasady oceny potrzeb wapnowania i wyznaczania dawek nawozów wapniowych na
trwałe użytki zielone na glebach mineralnych. Materiały Instruktażowe. Nr 101. Falenty. Wydaw.
IMUZ. ISSN 0860-0813 ss. 12.
TERLIKOWSKI J. 2000. Wpływ intensywności użytkowania trwałych i przemiennych łąk na jakość
paszy i potencjalną produkcję mleka. W: Nowoczesne systemy szacowania wartości pokarmowej
pasz i bilansowania dawek pokarmowych dla przeżuwaczy. Materiały konferencyjne. Gdańsk–
Lipce, 23.09.1999. Gdańsk. Wydaw. Przedsiębiorstwo Marketingowe „LOGO” s. 157–165.
WESOŁOWSKI P. 2003. Wyniki nawożenia gnojowicą bydlęcą i nawozami mineralnymi łąki na glebie
torfowo-murszowej. Woda-Środowisko-Obszary Wiejskie. T. 3. Z. 1(7) s. 39–51.
WESOŁOWSKI P. 2008. Nawożenie łąk nawozami naturalnymi w świetle doświadczeń Zachodniopomorskiego Ośrodka Badawczego IMUZ w Szczecinie. Opracowanie monograficzne. Falenty.
Wydaw. IMUZ. ISBN 978-83-88763-74-8 ss. 56.
ZIMMER E. 1966. Verluste bei verschiedenen Konservierungaverfahren im Futterbau KTL – Kalkulationsunterlagen Fur Betriebswirtschalf. 3 10/V ss. 1–6.