ra ver 2.indd - Pracownia Hydrologii i Gospodarki Wodnej

ra ver 2.indd - Pracownia Hydrologii i Gospodarki Wodnej

2. ZAGADNIENIA TERMINOLOGICZNE I WSPÓŁCZESNE
KIERUNKI BADAŃ KRENOLOGICZNYCH
Piotr Moniewski
Zakład Hydrologii i Gospodarki Wodnej, Uniwersytet Łódzki
90-139 Łódź, ul. Narutowicza 88, [email protected]
2.1. Podstawowe pojęcia, typologie i klasyfikacje współczesnej krenologii
Wprowadzenie
Wypływy wód podziemnych na powierzchnię terenu są jednymi z najbardziej interesujących obiektów hydrograficznych. Ich badaniem zajmuje się dział
hydrogeologii zwany krenologią (gr. krene – źródło, krynica, zdrój). Krenologia
zajmuje się także klasyfi kowaniem wypływów ze względu na ich cechy fizyczne.
W analizach krenologicznych bardzo ważna jest prawidłowa identyfikacja
i ustalenie swoistych cech badanego obiektu. Niestety, w badaniach wypływów
wód podziemnych nie można się oprzeć na jednym, ogólnie przyjętym podziale,
ponieważ uniwersalna klasyfikacja nie istnieje (Owczinnikow 1949; Dynowska,
Tlałka 1982; Pazdro 1983). Niewiele jest też publikacji syntetycznie ujmujących
problematykę typologii (Gołąb 1968; Wieczysty 1982; Pazdro 1983; Tomaszewski 1971, 1996; Słownik hydrogeologiczny 1997); większość autorów zadowala
się przytaczaniem tylko ważniejszych klasyfi kacji przyjętych za innymi autorami. Dodatkową trudnością jest fakt, że niektóre podziały są tworzone w oparciu
o materiał porównawczy z wybranego obszaru (np. dotyczą źródeł gór lub wyżyn) i trudno jest ekstrapolować je na pozostałe regiony. Istnieją jednak typologie
uniwersalne, a jednocześnie zakorzenione w literaturze i uznawane przez większość badaczy. Warto zatem szczegółowo przedstawić najczęściej stosowane klasyfikacje wypływów.
15
Typy wypływów wód podziemnych
Wypływy wód podziemnych można podzielić na skoncentrowane (punktowe, skupione) oraz nieskoncentrowane (powierzchniowe, rozproszone). Pierwsza
grupa obejmuje przede wszystkim źródła, natomiast do wypływów nieskoncentrowanych zalicza się: wycieki, wysięki i młaki (Dynowska, Tlałka 1982; Tomaszewski 1971, 1996). Oprócz źródeł Wieczysty (1982) wyróżnia wypływy
nieskoncentrowane – źródliska, do których zalicza młaki i wysięki. Natomiast
Pazdro (1983) wyróżnia źródlisko jako odrębny typ wypływu.
Przez hydrogeologów, źródło jest definiowane jako samoczynny, naturalny
i skoncentrowany wypływ wody podziemnej na powierzchnię terenu (Instrukcja... 1964; Czebotariew 1970; Dynowska, Tlałka 1982; Wieczysty 1982; Pazdro
1983; Tomaszewski 1971, 1996; Słownik hydrogeologiczny 1997). Źródłami nie
są zatem wypływy ze sztolni, studni artezyjskich, pomp itp. Jednak w przypadku starych, porzuconych otworów wiertniczych (np. poszukiwawczych), rozpoznanie antropogenicznej genezy bywa bardzo trudne. Warto zaznaczyć, iż określenie „naturalny” w większym stopniu dotyczy właśnie genezy wypływu, niż
jego współczesnych cech. Naturalne źródła, położone na terenach zurbanizowanych, są często poddawane silnej antropopresji, zmieniającej zasadniczo warunki hydrogeologiczne (obniżenie zwierciadła wód podziemnych, zanieczyszczenie warstwy wodonośnej). Zmiany mogą też dotyczyć samego miejsca wypływu
poprzez jego obudowę, ujęcie lub pogłębienie. Zanik naturalnych cech wypływu
wynika często z nadmiernej eksploatacji poziomu wodonośnego (np. w uzdrowisku) i powoduje konieczność sztucznego dobywania wody z pewnej głębokości.
Jednak nadal wszystkie tego typu obiekty są uważane za źródła.
Najbardziej istotnym wyróżnikiem źródła jest punktowy wypływ wody.
Mimo to, źródłami są też nazywane duże wywierzyska lub rozległe strefy, składające się z wielu wypływów. Często zatem zdarza się, że pojęcie źródła bywa
stosowane jako synonim ogółu wypływów. Dzieje się tak w wyniku przenikania
języka potocznego do terminologii naukowej. Słownik języka polskiego (Szymczak 1978), charakteryzuje źródło jako: „naturalny wypływ wody podziemnej
na powierzchnię ziemi”. W tej defi nicji mieszczą się zatem również obiekty
o wypływie nieskoncentrowanym.
W literaturze hydrologicznej można napotkać zarówno próby „uściślenia”
pojęcia źródła (źródło właściwe – Pietkiewicz 1958; Gołąb 1968), jak i rozszerzenia tego terminu na obiekty przekraczające rozmiary „punktu” (źródło rozproszone – Wieczysty 1982; źródło o wypływie skupionym na pewnej przestrzeni – Tomaszewski 1971; źródło wysiękowe – Międzynarodowy słownik hydrologiczny 2001). Warto tu wspomnieć o terminie gryfon, spotykanym niekiedy
w zagranicznej literaturze hydrologicznej, natomiast w polskiej zupełnie niezna16
nym (Langguth 1984). Gryfon można zdefiniować jako skoncentrowany wypływ
strumienia wody podziemnej w źródle. W przypadku źródeł ujętych, gryfon najczęściej znajduje się powyżej urządzeń ujęcia.
Terminem źródlisko określa się zwykle zespół źródeł występujących blisko
siebie (Pazdro 1983; Słownik hydrogeologiczny 1997). Jeżeli są one położone na
jednej wysokości lub schodzą wzdłuż cieku, układają się w linię źródeł (Instrukcja... 1964). Z kolei, Wieczysty (1982) źródliskiem nazywa miejsce, gdzie woda:
„wysącza się, ale nie tworzy wyraźnego cieku”. Tuż obok źródeł mogą jednak
występować pozostałe typy wypływów, drenujące ten sam zbiornik wodonośny.
Zasadniczym wyróżnikiem źródliska powinien być więc związek hydrauliczny pomiędzy poszczególnymi wypływami a wodonoścem. Wydaje się zatem, że
pod pojęciem źródliska należy rozumieć wypływy różnego typu skupione we
wspólnej niszy.
Pojęcie źródliska jest już mocno zakorzenione w terminologii hydrobiologicznej, jednak termin ten jest raczej odnoszony do siedliska czy ekosystemu
związanego z wypływami wody podziemnej. Kryterium podziału stanowi tutaj
sposób wydobywania się wody na powierzchnię, istotny z punktu widzenia żyjących w wypływie roślin i zwierząt wodnych. Źródła (źródliska) można podzielić
na:
− reokreny – o szybkim przepływie wody wypływającej strumieniem, odsłaniającej piaszczysto-żwirowe dno wskutek porywania z sobą drobniejszych frakcji;
− helokreny (źródła bagienne) – o odpływie utrudnionym przez warstwę osadów organicznych nasączonych wodą, tworzących podmokłe, zarośnięte
bagnisko;
− limnokreny – wypływające w basenach, których dno pokrywa piasek lub
muł, a otoczenie może być porośnięte roślinnością zielną lub zabagnione
(Thienemann 1926 za Starmach i in. 1976).
Wypływy rozproszone są spotykane równie często jak skupione. Wyciekiem
nazywany jest wypływ wody podziemnej na pewnej przestrzeni (wyciek powierzchniowy) lub wzdłuż linii (wyciek linijny). Zupełnie odmienne, błędne wyjaśnienie podają autorzy Międzynarodowego słownika hydrologicznego (2001),
definiując wyciek jako: „wypływ ze zbiornika lub instalacji”. Szczególnym rodzajem wycieku jest wykap (inaczej wypływ kroplisty), powstały wskutek wysączania się wody podziemnej ze stromej ściany skalnej (Pazdro, 1983). Natomiast
wysięk jest to wysączanie się wody podziemnej, powodujące zawilgocenie terenu.
Wysięk nie daje widocznego odpływu na zewnątrz, ponieważ ilość wysączającej
się wody jest tak niewielka, że w całości paruje lub wsiąka w podłoże (wysięki
ewaporacyjne, infiltracyjne i ewaporacyjno-infiltracyjne).
17
Młaka to powierzchniowy, rozlewny wypływ wody podziemnej, zabagniony
lub zatorfiony. W warunkach terenowych rozpoznanie młaki ułatwia specyficzna
roślinność i obecność torfu w podłożu. Większe skupiska młak nazywane są polem młacznym lub torfowiskiem źródliskowym. Według Tomaszewskiego (1970),
ze względu na typ wypływu inicjalnego (pierwotnego), młaki można podzielić
na źródlane, wyciekowe i wysiękowe. Młaki mają odpływ stały (młaki wypływowe lub odpływowe), okresowy (młaki ewapotranspiracyjno-wypływowe) lub nie
posiadają odpływu (młaki ewapotranspiracyjne, młaki infiltracyjne).
Wypływy nieskoncentrowane, mniej spektakularne, często o niewielkiej
wydajności, cieszą się niekiedy mniejszym zainteresowaniem krenologów i bywają pomijane w zestawieniach. Tymczasem, jak wskazuje Tomaszewski (1977)
„…przy wykonywaniu regionalnych opracowań krenologicznych należy brać pod
uwagę wszystkie rodzaje wypływów i traktować je równorzędnie”. Ponadto, badania przeprowadzane ponownie na tym samym obszarze dowodzą, że możliwe
jest „przechodzenie” jednych typów wypływów w inne (Tlałka, Waksmundzki
1968; Chełmicki 2001; Michalczyk 2001).
Mimo iż typologie zwykle odnoszą się do źródeł, większość z nich dotyczy
również wypływów nieskoncentrowanych. Ze względu na pochodzenie wody,
wypływy można podzielić na meteoryczne i juwenilne (Pazdro 1983). Większość
wypływów jest oczywiście zasilana wodami pochodzenia opadowego. Inny podział oparty jest na rodzaju drenowanego zbiornika wód podziemnych. Wyróżnia się więc wypływy wód zaskórnych, gruntowych i artezyjskich (Owczinnikow
1949). Należy przy tym zaznaczyć, że źródliska mogą skupiać wypływy zasilane
z różnych poziomów wodonośnych.
Inne kryterium dotyczy ciągłości funkcjonowania wypływów. Zgodnie
z nim wyróżnia się wypływy stałe (trwałe) i okresowe (efemeryczne) – Słownik
hydrogeologiczny (1997). Z kolei, wśród wypływów okresowych występują okresowo zanikające oraz pulsujące (tętniące). Zdaniem Pazdry (1983) wypływ wody
odbywa się z niewielkimi przerwami wskutek zatykania szczelin przez piasek.
Natomiast autorzy Międzynarodowego słownika hydrologicznego (2001) podają
zupełnie nieprawdopodobne wyjaśnienie, że pulsację źródła wywołują zmiany
ciśnienia wody przy podniesieniu jej poziomu w pobliskiej rzece lub zmiany obciążenia gruntu wskutek prowadzenia robót ziemnych.
Funkcjonowanie wypływów okresowych jest zwykle zależne od stopnia napełnienia zasilającego je zbiornika wód podziemnych. Źródłami epizodycznymi
(Keller 1962), nazywamy takie wypływy, które sporadycznie wyprowadzają wodę,
najczęściej w okresie najwyższego położenia zwierciadła drenowanego poziomu
wodonośnego. Szczególnym rodzajem wypływów okresowych są źródła intermitujące (rytmiczne). Wypływy tego typu są rozpoznawane dzięki regularnym pomia18
rom wydajności w dłuższym okresie. Woda podziemna przesącza się i gromadzi
w podziemnej komorze połączonej z wylotem kanałem w kształcie lewara (Bogomołow 1955). Po osiągnięciu poziomu inicjującego wypływ, woda wydobywa się
w kilku- kilkunastominutowych (lub dłuższych) porcjach o identycznej objętości,
po czym wypływ wody ustaje (łac. intermitto – przerwać, ustać). Warto zaznaczyć,
że przerwy w wypływie wody mogą różnić się długością w zależności od intensywności dopływu do podziemnej komory. Mimo, iż typ źródła intermitującego
jest wymieniany w każdym niemal podręczniku hydrogeologii, w naturze występują one stosunkowo rzadko – w Europie znanych jest 7 (np. źródło Fontestorbe
w Pirenejach; Pulina 1999), a w USA 8 tego typu wypływów (Matthess, Ubell
1983). W Polsce nie zarejestrowano dotąd żadnego źródła intermitującego; najbliżej położone – Občasný Prameň, znajduje się w Słowackim Raju.
Podział wypływów zależy również od rodzaju siły powodującej wypływ
wody. Zgodnie z nim wyróżniamy wypływy descensyjne (grawitacyjne, zstępujące, spływowe), gdzie woda przemieszcza się pod wpływem siły grawitacji
oraz ascensyjne (artezyjske, wstępujące, podpływowe), w których wypływ wody
powodowany jest siłą ciśnienia hydrostatycznego warstwy wodonośnej. Źródła
te bywają niesłusznie nazywane pulsującymi, ponieważ strumień wypływającej
wody, porywając ze sobą ziarna piasku, powoduje złudzenie „pulsacji”. Jednak
w odróżnieniu od rzeczywistych źródeł pulsujących, wypływ wody występuje tu
stale i odznacza się zazwyczaj wyjątkową regularnością wydatku. Trzecim wyróżnianym rodzajem wypływów są źródła lewarowe. Ich wyodrębnienie wynika
z odmiennego mechanizmu funkcjonowania, ponieważ ruch wody jest wywołany podciśnieniem wytworzonym w kanale lewara przez ciężar słupa wypływającej wody. Są to wspomniane już źródła intermitujące.
Ze względu na rodzaj przewodów wyprowadzających wodę podziemną wypływy można podzielić na:
− warstwowe – wypływające z utworów porowych w wyniku rozcięcia warstwy wodonośnej (warstwowo-erozyjne), na kontakcie z warstwą słaboprzepuszczalną (warstwowo-kontaktowe) lub wskutek zmniejszenia miąższości warstwy wodonośnej lub przepuszczalności jej utworów (warstwowo-zaporowe)
− szczelinowe – bijące ze skał litych, poprzecinanych siecią szczelin, z których jedna wyprowadza wodę na powierzchnię; w przypadku, gdy wzdłuż
szczeliny nie nastapiło przesunięcie skał, a jedynie ich odspojenie, źródło
nazywamy diaklazowym.
− uskokowe (dyslokacyjne) – wypływające szczeliną biegnącą wzdłuż płaszczyzny uskoku
− krasowe – zasilane wodami skrasowiałych masywów skalnych
19
Wiele podziałów dotyczy źródeł krasowych, zwanych często wywierzyskami. Zdaniem Tomaszewskiego (1996) wywierzysk nie należy zaliczać do źródeł,
bowiem nie wszystkie z nich są rzeczywiście wypływami wody podziemnej na
powierzchnię ziemi. Tymczasem Pulina (1999) wyraźnie odróżnia wypływy krasowe, będące wylotami rzek tranzytowych niknących w ponorach, od wywierzysk wyprowadzających wodę podziemną ze skrasowiałej warstwy wodonośnej.
Podział ten wynika z podziału wypływów na pierwotne (eksurgenty; łac. ex – z,
ze środka na zewnątrz, exurgo – powstawać, podnieść się) i wtórne (resurgenty;
łac. re – z powrotem, znowu, resurgo – powstawać, podnosić się), stosowanego
przez francuskich hydrogeologów (Pietkiewicz 1958; Pazdro 1983). Trzecim rodzajem źródeł krasowych, wymienianych przez Pulinę (1999) są estawele, które
w zależności od stanu zawodnienia masywu krasowego są raz ponorami, a raz
wywierzyskami.
W zależności od kształtu i rozmiarów przewodu doprowadzającego wodę
do źródła krasowego można wyróżnić wypływy: szczelinowo-krasowe, kanałowe oraz jaskiniowe. Zdaniem Dawydowa i in. (1979) wśród źródeł krasowych
można wyróżnić przelewowe i okresowe (lewarowe), zaś Wieczysty (1982) dzieli
je na lewarowe i zwykłe. Według Bogomołowa (1955), okresowo czynne źródła
krasowe można podzielić na syfonowe i przelewowe (wokluzyjskie). W Słowniku hydrogeologicznym (1997), źródłami wokluzyjskimi (source vauclusienne)
nazywane są wszystkie wywierzyska, podczas gdy autorzy Międzynarodowego
słownika hydrologicznego (2001) utożsamiają je ze źródłami lewarowymi. Jest to
całkowicie niesłuszne, bowiem Fontaine de Vaucluse jest wywierzyskiem stale
funkcjonującym, a jego kanał nie ma kształtu lewara, lecz syfonu. Jednocześnie
należy wspomnieć, że przelewanie się wody przez krawędź gardzieli następuje
wyłącznie w czasie obfitszego wypływu; przy niskich stanach wód funkcjonują tylko niżej położone szczeliny. Pulina (1999) wyróżnia nawet typ syfonalny
wywierzysk (typ vaucluse), wskazując na występowanie podobnych wypływów
w Polsce (Wywierzysko Bystrej, Lodowe Źródło).
Istotnym czynnikiem warunkującym krążenie wody podziemnej jest charakter litologiczny utworów wodonośnych. Źródła skalne biją z uszczelinionych
skał litych, natomiast wodonoścem wypływów pokrywowych jest rumosz skalny, przykrywający skałę pokrywą złożoną z dużych okruchów (rumoszowe) lub
drobniejszego materiału (zwietrzelinowe). Wodonosiec wypływów rumoszowozwietrzelinowych jest różnofrakcyjny.
Zmiana warunków hydrogeologicznych na drodze przemieszczania się wody
podziemnej może powodować jej spiętrzenie i wydostanie się na powierzchnię
terenu. Taką przeszkodę może stanowić warstwa słaboprzepuszczalna, np. żyła
magmowa – dajka (źródło zaporowe), zmniejszenie wodoprzepuszczalności war20
stwy (zaporowe-warstwowe) lub płaszczyzna uskoku (zaporowo-uskokowe). Wypływ wody może też następować wskutek przekroczenia pojemności nieckowato
ukształtowanego zbiornika wody podziemnej (źródło przelewowe), w którego
spągu znajdują się utwory słaboprzepuszczalne (Dynowska, Tlałka 1982).
Parametry filtracyjne wodonośca zależą przede wszystkim od jego składu
granulometrycznego, wyróżniamy więc wypływy: żwirowe, piaszczyste, piaszczysto-pylaste, piaszczysto-gliniaste i pylaste (Tomaszewski 1996). Warstwa
wodonośna może być przy tym odsłonięta (źródło odkryte) lub przykryta zwietrzeliną (źródło zakryte albo filtracyjne). W niektórych przypadkach możliwe
jest rozpoznanie tektonicznego układu warstw wodonośnych, lecz konieczna jest
wówczas dokładniejsza analiza hydrogeologiczna otoczenia wypływu. Pozwala ona wydzielić wypływy: antyklinalne, synklinalne, monoklinalne, upadowe
i przeciwupadowe (Bażyński, Turek 1969; Wieczysty 1982).
Bardzo popularna i znacznie łatwiejsza jest identyfi kacja położenia morfologicznego charakteryzowanego miejsca wypływu wody podziemnej. Najczęściej określa się je względem elementów doliny rzecznej. W jej dnie biją wypływy dolinne: zakolowe, rzeczne, przykorytowe i korytowe. Pod krawędzią teras
rzecznych znajdują się wypływy terasowe, a wyższe partie doliny odwadniają
wypływy podzboczowe i zboczowe. U podnóża wzniesień znajdują się wypływy podstokowe (podnóżowe), na ich skłonach występują wypływy stokowe,
a na grzbietach – grzbietowe. Wypływy mogą być zlokalizowane u podnóża klifu
(klifowe), stożków napływowych (stożkowe), moren czołowych i bocznych (morenowe) lub na przedpolu sandrów (sandrowe). Wodonoścem wypływów mogą
być np.: jęzory osuwiskowe (osuwiskowe), spękane pokrywy lawowe (lawowe),
deluwia (deluwialne) lub aluwia (aluwialne).
Z morfologią wypływów wiąże się również szereg pojęć pokrewnych:
− nisza (misa) źródłowa (źródlana, źródliskowa) – zaklęsłość na stoku lub
u jego podnóża, przybierając niekiedy formę leja lub małej pieczary, powstała wskutek erozyjnej i sufozyjnej działalności wód źródlanych (Matthess, Ubell 1983);
− obszar źródłowy – strefa odwadniana przez cieki epizodyczne (Klimaszewski 1978);
− zbiornik strumienny (źródłowy) albo lej (kocioł) źródłowy – forma powstała z połączenia debrzy (Klimaszewski 1978), także wylot kanału wyprowadzającego wodę podziemną do niszy źródłowej (Matthess, Ubell 1983).
Woda podziemna wydobywa się zwykle bezpośrednio na powierzchnię terenu – taki źródło nazywamy niezatopionym. Niekiedy jednak miejsce wypływu położone jest poniżej zwierciadła wód powierzchniowych (źródło zatopione).
Często wypływ ma miejsce w dnie koryta rzecznego, które nacina warstwę wo21
donośną lub odsłania prowadzącą do niej szczelinę (źródło korytowe). W źródle
basenowym (podwodnym, podpiętrzonym), często ascensyjnym, woda wypływa
w dnie niewielkiego zbiornika utworzonego w miejscu, gdzie jej odpływ jest
utrudniony. Źródła mogą też występować w dnach jezior, których misa głęboko rozcina warstwę wodonośną (źródła podjeziorne). Szczególnie obfite są wywierzyska podmorskie, wyprowadzające wody słodkie (typ vrulja) albo słonawe
(typu brachy) w głąb morza. Nieco inny charakter mają katawotry (młyny morskie). W zależności od stanu morza (pływy morskie) wywierzyska te umożliwiają odpływ słodkich wód podziemnych do morza lub penetrację wód morskich do
wnętrza skrasowiałego masywu (Pulina 1999).
Klasyfikacje wypływów
Ważnym wskaźnikiem i jednocześnie kryterium podziału wypływów są cechy fizykochemiczne wypływającej wody. Poziom mineralizacji, skład chemiczny i temperatura wody mówią wiele o głębokości i mechanizmie jej krążenia
w środowisku skalnym oraz o stopniu zanieczyszczenia zbiornika podziemnego.
Można tu zastosować najprostszy podział wypływów na słodkie i mineralne lub
też bardziej złożony, na: ultrasłodkie (<0,1 g·dm-3), słodkie (0,1–0,5 g·dm-3), akratopegi (0,5–1 g·dm-3) oraz mineralne (>1 g·dm-3). W dalszej kolejności, za Pazdro
(1983), wody mineralne można podzielić na: słabo zmineralizowane (1–3 g·dm-3),
średnio zmineralizowane (słonawe – 3–10 g·dm-3), silnie zmineralizowane (słone
– 10–35 g·dm-3) i solanki (>35 g·dm-3).
Z uwagi na skład chemiczny wody można wyróżnić trzy podstawowe typy
hydrochemiczne wypływów: szczawy (wodorowęglanowe), wypływy solankowe (chlorkowe) i siarczanowe. Ich wody mogą przy tym zawierać pewne ilości składników swoistych, nadających wypływom szereg indywidualnych cech;
mamy więc wypływy: żelaziste, arsenowe, manganowe, fluorkowe, bromkowe,
jodkowe, siarczkowe, borowe, krzemowe, radoczynne, kwasowęglowe itp. Najczęściej spotykane są wypływy żelaziste, zawierające domieszkę związków żelaza pochodzących z ługowania ubogich złóż (ruda darniowa). W miejscu, gdzie
woda podziemna wypływa na powierzchnię, związki żelaza utleniają się:
4Fe(HCO3)2 + O2 + 2H2O → 4Fe(OH)3 + 8CO2
(1)
Charakterystycznym osadem są rdzawe kłaczki wodorotlenku żelazowego,
zasiedlane przez kolonie chemosyntetyzujących bakterii żelazistych. Do wypływów specyficznych zaliczane są także źródła gazujące, zwane pieniawami.
Mogą one zawierać wolny dwutlenek węgla, metan (metanowe) lub siarkowodór (siarkowodorowe). Należą do nich również soffioni – ekshalacje pary wodnej
22
z domieszką gazów pomagmowych (H2S, CO2). Na obszarach wulkanicznych
występują fumaroliczne źródła termalne, głębokiego lub płytkiego pochodzenia,
których silnie zmineralizowane wody zawierają gazy pomagmowe. Spotyka się
również pseudofumaroliczne źródła termalne, które powstają w wyniku wtórnego nasycenia wód podziemnych (czasami powierzchniowych) gazami wydzielanymi z wód termalnych głębszej cyrkulacji (Langguth 1984)
Wypływy można także podzielić na stałotermiczne (homotermiczne) oraz
zmiennotermiczne (heterotermiczne) (Pietkiewicz 1958; Wieczysty 1982; Tomaszewski 1996; Słownik hydrogeologiczny 1997). Do wypływów homotermicznych zaliczane są te źródła, które charakteryzują się źródeł bardzo niewielką
roczną amplitudą temperatury wody, rzędu dziesiątych części ºC (Dynowska,
Tlałka 1982). Wśród nich znajdują się wypływy zimne, chłodne, zwykłe i termalne (cieplice) (Pazdro 1983; Tomaszewski 1996). Zgodnie z bardziej rozwiniętą
klasyfikacją, zaproponowaną przez Wieczystego (1982), wypływy można zaliczać do jednej z siedmiu klas termicznych (tab. 2.1.1). Kwalifi kacja źródeł heterotermicznych do odpowiedniej klasy odbywa się na podstawie średniej rocznej
temperatury wody.
Tabela 2.1.1
Klasyfikacja źródeł na podstawie temperatury wody (według Wieczystego 1982)
Classification of springs based on water temperature (after Wieczysty 1982)
Klasa źródła
Nazwa
I
II
III
IV
V
VI
VII
wyjątkowo chłodne
bardzo chłodne
chłodne
ciepłe
gorące
bardzo gorące
wyjątkowo gorące
Temperatura wody źródlanej
[ºC]
<0
0–4
4 – 20
20 – 37
37 – 42
42 – 100
> 100
Za wody termalne uznaje się takie, których temperatura jest wyraźnie wyższa od średniej rocznej temperatury powietrza danego miejsca (Hackett 1998).
Zgodnie z podziałem Pietkiewicza (1958) wyróżnia się następujące typy wód termalnych:
− cieplice – o temperaturze wody wyższej o 10–12ºC od średniej rocznej
temperatury powietrza;
− źródła ciepłe – o temperaturze wody mieszczącej się w przedziale 20–
32ºC;
− źródła gorące o temperaturze wody przekraczającej 32ºC.
23
Źródła gorące, nazywane gejzerami (isl. gjósa – tryskać, wybuchać), występują na terenach wulkanicznych. Gejzery wyrzucają w dość regularnych
odstępach czasu (od kilku minut do kilkudziesięciu godzin) słup wody i pary
o temperaturze wrzenia. Proces ten można przyspieszyć wrzucając do otworu np.
roztwór mydła, zmniejszający napięcie powierzchniowe. Jednak gejzery można znaleźć nawet na obszarach gdzie wulkanizm ma już charakter szczątkowy,
a nawet wygasły. Najbliżej Polski znajdują się gejzery w Herlanach w masywie
Slanske Vrchy oraz Siva Brada w miejscowości Spisske Podhradie (Słowacja)
– wspomagane dwutlenkiem węgla.
Niektóre miary stosowane w krenologii
Jednym z podstawowych parametrów charakteryzujących występowanie
wypływów wód podziemnych na danym obszarze jest wskaźnik gęstości źródeł, nazywany też wskaźnikiem krenologicznym lub po prostu uźródłowieniem
(Pazdro 1983). Jednak w literaturze przedmiotu można spotkać aż trzy jego postacie. Uźródłowienie może być wyrażane jako:
− liczba źródeł przypadająca na 1 km 2 powierzchni terenu;
− wielkość powierzchni, wyrażona w km 2, przypadająca na 1 źródło;
− liczba źródeł przypadająca na 1 km długości cieku.
Pierwsza z przedstawionych form tego wskaźnika jest stosowana najczęściej
i ma największe uzasadnienie (łatwość obliczenia i interpretacji). Drugą z nich
oblicza się jako odwrotność pierwszego wariantu, jednak nie można jej wówczas
interpretować jako przeciętnej powierzchni drenowanej przez jedno źródło. Pewna część wód podziemnych nie jest bowiem drenowana punktowo lecz liniowo,
poprzez cieki. Trzecia z form wydaje się natomiast trudna do obliczenia w bardziej skomplikowanych systemach rzecznych, a ponadto jest uzależniona od poziomu odwzorowania cieku na mapie. W zastosowaniu wskaźnika krenologicznego nie pomaga też toczący się w środowisku badaczy spór o to, czy powinien
on uwzględniać wszystkie formy wypływów, czy tylko źródła?
Inną często stosowaną miarą jest współczynnik drenowania zlewni (Kryza
1986), wyrażający udział wypływów w odpływie rzecznym (wD):
wD =
QZ
[%]
QC
(2)
Jest on obliczany jako iloraz sumarycznej wydajności wypływów w zlewni (QZ) i przepływu całkowitego cieku (QC). Także i w tym przypadku, można
wziąć pod uwagę zarówno wszystkie zidentyfi kowane wypływy, jak i wyłącznie
źródła.
24
Jedną z najważniejszych cech wypływu jest jego wydajność (wydatek), rozumiana jako ilość (objętość) wydobywającej się wody podziemnej w jednostce
czasu, podawana w dm3·s-1, rzadziej w m3·s-1. Zwykle pomiar dokonywany jest
w pewnej, znacznej nieraz odległości od miejsca wypływu przy zastosowaniu
metody wolumetrycznej, przelewu lub młynka hydrometrycznego. Najbardziej
rozpowszechnionym podziałem wypływów ze względu na wielkość wydatku,
jest klasyfikacja zaproponowana już w 1923 r. przez Meinzera. Po raz pierwszy
została ona użyta do waloryzacji wywierzysk Florydy, przy czym, zdaniem autora, pojedynczy pomiar wydajności wystarcza do umieszczenia źródła w jednej
z klas. Warto pamiętać, że wydatki wypływów w oryginalnym podziale Meinzera
wyrażone są w anglosaskich miarach objętości, a stosowane współcześnie granice przedziałów wynikają bądź z prostego przeliczenia jednostek (tab. 2.1.2), bądź
też są próbą stworzenia zupełnie nowych, uproszczonych klas (Pazdro 1983).
Wydajność zmienia się w zależności od napełnienia drenowanego przez
wypływ zbiornika wody podziemnej. Zmienność wydatku wyraża wskaźnik
zmienności wieloletniej (R) zaproponowany przez Maillete’a (1905):
R=
Qmax
Qmin
(3)
obliczany jako iloraz maksymalnego (Qmax) do minimalnego (Qmin) wydatku źródła (Pazdro 1983). Rozpiętość przedziałów, proponowana przez różnych autorów,
może być dowolna (tab. 2.1.3). W przypadku, gdy nie dysponujemy dostatecznie
długim ciągiem obserwacji, można go obliczać dla krótszych okresów (np. dla
jednego roku).
Wydatek wypływu wody podziemnej i jego zmienność wynikają z zasobności zbiornika wód podziemnych drenowanego przez źródło. Potencjał zasobności
tego zbiornika można obliczyć znając współczynnik recesji α (współczynnik wysychania), obliczony zgodnie formułą Maillete’a (Maillet 1905; Pazdro 1983):
Qt
Q0 ˜ e D ˜t
(4)
gdzie: Qt – wydajność źródła po czasie t, Q0 – wydajność pozątkowa, e – podstawa logarytmów naturalnych, α – współczynnik wysychania, t – czas odpowiadający zmniejszeniu się wydajności źródła z Q0 do Qt.
Po zlogarytmowaniu powyższego równania otrzymujemy:
D
ln Q0 ln Qt
t
(5)
25
26
≥100 cfs
≥10 to100 cfs
≥1 to 10 cfs
≥100 gpm to 1 cfs
≥10 to 100 gpm
≥1 to 10 gpm
≥1 pint/min to 1 gpm
<1 pint/min
klasa)
I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
2,8 m3/s
0,28 do 2,8 m3/s
28 do 280 l/s
6 do 28 l/s
0,6 do 6 l/s
3,8 l/min do 0,6 l/s
0,5 do 3,8 l/min
0,5 l/min
Wieczysty (1982)
≥2830 l/s
283 do 2830 l/s
28,3 do 283 l/s
6,31 do 28,3 l/s
0,631 do 6,31 l/s
0,0631 do 0,631 l/s
0,0631 do 0,0079 l/s
<0,0079 l/s
Mathess, Ubell (1983)
≥2,832 m3·s-1
≥0,283 to 2,832 m3·s-1
≥0,028 to 0,283 m3·s-1
≥0,0063 to 0,028 m3·s-1
≥0,631 to 6,308 dm3·s-1
≥0,063 to 0,631 dm3·s-1
≥0,473 to 3,785 dm3·min-1
<0,473 dm3·min-1
Metric Units
>10000 l/s
1000 do 10000 l/s
100 do 1000 l/s
10 do 100 l/s
1 do 10 l/s
0,1 do 1 l/s
0,01 do 0,1 l/s
<0,01 l/s
Pazdro (1983)
Tabela 2.1.2
cfs (stopa sześcienna na sekundę) = 28,3 dm3·s-1; gpm (galon na minutę) = 3,785 dm3·s-1; pint/min (pinta na minutę) = 1/8 gpm = 0,473 dm3·s-1
cfs (cubic feet per second) = 28,3 dm3·s-1; gpm (gallons per minute ) = 3,785 dm3·s-1; pint/min (pints per minute) = 1/8 gpm = 0,473 dm3·s-1
Meinzer (1927)
(kategoria,
Wielkość
Wydajność źródeł w klasyfikacji Meinzera według różnych autorów
Springs yield in Meinzer classification after different authors
Wówczas, znając charakterystykę wysychania, można obliczyć potencjał zasobności drenowanego zbiornika (W) przy dowolnym wydatku źródła (Q):
86400 ˜ Q
W
(6)
D
Iloraz sumarycznego rocznego odpływu ze źródła (ΣQ) i średniej zasobności
drenowanego przez nie zbiornika (W), nazywany jest współczynnikiem odnawialności (η) – Jokiel (1994b, 2002) lub wskaźnikiem pojemności źródła (Pazdro
1983):
365
K
¦Q
˜ 86400
(7)
1
W
Tabela 2.1.3
Zmienność wydatku źródeł w klasyfikacji Maillete’a (za Wieczystym 1982)
Variability of springs yield in Maillet classification (after Wieczysty 1982)
R
1
1–2
2 – 2,5
2,5 – 3
3–5
5 – 10
10 – 15
15 – 30
30 – 50
50 – 90
> 90
Maillet
Parde
stałe
bardzo regularne
bardzo mało zmienne
mało
zmienne
zmienne
bardzo zmienne
Owczinnikow
bardzo stałe
stałe
Wieczysty
stałe
bardzo regularne
bardzo mało zmienne
zmienne
mało zmienne
średnio
bardzo
zmienne
zmienne
średnio zmienne
wyjątkowo
zmienne
bardzo zmienne
zmienne
wyjątkowo zmienne
Wypływy wody podziemnej można klasyfi kować ze względu na tempo
wymiany wody w drenowanym zbiorniku. Według Wieczystego (1982) może je
cechować:
− wymiana mniej niż jednoroczna (η > 1)
− wymiana jednoroczna (η = 1)
− wymiana kilkuletnia
− wymiana kilkunastoletnia
− wymiana kilkudziesięcioletnia
27
− wymiana wiekowa (η = 10-2)
− wymiana w skali czasu geologicznego (η = 10-5–10-10)
Fizykochemiczne cechy wypływów rzadko można wyrazić za pomocą kompleksowych charakterystyk. Prowadząc badania na obszarach o znacznych deniwelacjach terenu obserwuje się niekiedy spadek temperatury wód wypływów
wraz ze wzrostem ich wysokości nad poziomem morza. Związek ten dotyczy
przede wszystkim źródeł, bowiem temperatura pozostałych typów wypływów
zbyt silnie wiąże się z aktualną temperaturą powietrza, ekspozycją stoku itp.
Zależność tą opisują dwie miary:
− stopień krenotermiczny [m] – wysokość, z którą średnia roczna temperatura wody źródlanej zmienia się o 1ºC;
− gradient krenotermiczny [ºC] – wartość, o którą średnia temperatura wody
źródlanej zmienia się na deniwelacji 100 m.
Podsumowanie
Liczbę terminów i synonimów, funkcjonujących w literaturze krenologicznej, Pazdro (1983) ocenia na blisko 200, a istniejące klasyfi kacje wypływów są
oparte o co najmniej 20 różnych kryteriów. Ich bogactwo wynika z olbrzymiej
różnorodności typów i odmian wypływów wód podziemnych, występujących
w przyrodzie. Indywidualne cechy sprawiają, że każdy z wypływów jest na swój
sposób niepowtarzalny, co utrudnia ich prawidłową klasyfi kację. Trudności te
wynikają również po części z faktu, iż badania krenologiczne nigdy dotąd nie
były nurtem wiodącym, lecz stały na pograniczu zainteresowań geomorfologii,
hydrologii, hydrogeologii, hydrochemii i hydrobiologii. Jednak biorąc pod uwagę postęp, jaki dokonał się w badaniach krenologicznych, brak jednolitej, spójnej klasyfikacji wypływów wód podziemnych nie wydaje się istotną przeszkodą
w ich dalszym rozwoju. Z drugiej jednak strony, warto zauważyć, że polska krenologia stała się w ostatnich latach dziedziną na tyle dojrzałą, że wymaga wyodrębnienia, w sposób bardziej wyraźny niż dotychczas, własnego aparatu pojęciowego. Stworzenie współczesnego słownika krenologicznego, pozostawiającego
minimum miejsca na interpretację własną badaczy, przyczyniłoby się, zdaniem
autora, do lepszego zrozumienia i bardziej precyzyjnego stosowania właściwej
terminologii.
28
Summary
Basic terms, typologies and classifications in present krenology
Classification of groundwater outflows is one of the most important problems in today’s
krenology. There are many types, repartitions and terms of outflows in hydrological literature.
Using term spring we mean natural, concentrated groundwater outflow onto the surface. We
can find it in mountains, uplands, lowlands as well as in areas being under the strong human
pressure. But the other non-concentrated outflows: spring sappings, seepages and bog-springs
are important just as springs. In respect of origin one can distinguish d meteoric or juvenile outflows; after that one can distinguish: perennial, periodic and ephemeral outflows. Their position
in river valleys is deciding to use a morphological classification (for example: hillside, scarp-foot,
landslide outflows). Furthermore, springs may be ascending, descending (gravity) or intermittent
too. In hydrogeological classification, which is one of the basic, it exists: filtration, fissure, karst
and fault springs. Karst springs, often named vauclusian springs, usually are very well known.
Sometimes, waters of outflows are composed of specific minerals (mineral springs: acidulous,
saline, bicarbonated) or dissolved gas (bubbling springs). Temperature of water also can be an
important criterion of groundwater outflows division (cold and hot (thermal) springs; tab. 2.1.1).
In numerous publications it is possible to find several different classifications in respect of spring
yield (tab. 2.1.2) or its variability (tab. 2.1.3). Springs investigations are of great importance for
present Earth sciences. However, it is very difficult to use krenological terms precisely, because
there is no uniformity and clear typology or classification.
29
WYDZIAŁ NAUK GEOGRAFICZNYCH
UNIWERSYTETU ŁÓDZKIEGO
Źródła Polski
Wybrane problemy krenologiczne
Pod redakcją:
Pawła Jokiela
Piotra Moniewskiego
Macieja Ziułkiewicza
ŁÓDŹ 2007
3
Recenzent: Wojciech Chełmicki
Projekt okładki:
Maciej Ziułkiewicz
Fotografie na okładce:
Paweł Jokiel
Maciej Ziułkiewicz
Wydano z pomocą finansową:
Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Łodzi
i
Uniwersytetu Łódzkiego
Copyright © 2007 by Wydział Nauk Geograficznych Uniwersytetu Łódzkiego
Wydawca:
Regina Poloniae, Częstochowa
Druk:
Regina Poloniae, Częstochowa
Nakład:
300 egz.
ISBN 978-83-87830-62-5
4
SPIS TREŚCI
1. ŹRÓDŁA – WODNE PEREŁKI NA GRANICY TERRY I HADESU (Paweł Jokiel) .....5
2. ZAGADNIENIA TERMINOLOGICZNE I WSPÓŁCZESNE KIERUNKI BADAŃ
KRENOLOGICZNYCH .....................................................................................................12
2.1. Podstawowe pojęcia, typologie i klasyfikacje współczesnej krenologii
(Piotr Moniewski) .............................................................................................................12
2.2. Wybrane problemy polskiej terminologii krenologicznej (Krzysztof Puk) ....................26
2.3. Źródła w badaniach geograficznych (Zdzisław Michalczyk) .........................................35
2.4. Źródła w hydrogeologii; ich znaczenie, metodyka badań
i wykorzystanie wyników (Stanisław Staśko) ..................................................................43
2.5. Fauna źródeł – stan poznania i perspektywy badań (Stanisław Czachorowski) .............49
2.6. Flora źródlisk – skład i gatunki wskaźnikowe (Leszek Kucharski) ................................55
2.7. Antropogeniczne wypływy wód podziemnych – charakterystyka hydrograficzna ............
(Tadeusz Molenda) ...........................................................................................................61
2.8. Baza danych o źródłach na Wyżynie Śląskiej i Małopolskiej
– uwagi metodyczne (Janusz Siwek) ................................................................................67
3. HYDROLOGICZNE I HYDROGEOLOGICZNE BADANIA ŹRÓDEŁ ....................72
3.1. Reżim hydrogeologiczny źródeł pienińskich na przykładzie źródła Balarówka
w Tylce (Włodzimierz Humnicki) ....................................................................................72
3.2. Model krążenia wód podziemnych w zlewni o złożonej budowie geologicznej
w Sudetach (Sebastian Buczyński, Bartłomiej Rzonca, Alicja Łapinkiewicz) ................81
3.3. Znaczenie badań chemizmu wód niecki krzeszowskiej i jej obrzeżenia
(Sudety Środkowe) dla rozpoznania lokalnego systemu krążenia
wód podziemnych (Marcin Stępień).................................................................................88
3.4. Charakterystyka hydrologiczna i termika wybranych źródeł
w zlewni Białki Lelowskiej (Damian Absalon) ................................................................95
3.5. Wypływy wód podziemnych u podnóży krawędzi pradolinnych
(Joanna Fac-Beneda, Ewa Hryniszak) ............................................................................105
3.6. Próba wydzielenia podtypów wypływów wód podziemnych na klifie bałtyckim
w Wolińskim Parku Narodowym (Wojciech Wawrzyniak) ............................................110
3.7. Alimentacja wód źródlanych i ich rola w strukturze odpływu
małej zlewni nizinnej (Przemysław Tomalski, Edmund Tomaszewski).........................115
3.8. Zasilanie źródłowe małych zlewni regionu łódzkiego na tle
przepuszczalności utworów powierzchniowych (Marek Walisch).................................122
5
3.9. Kilka uwag o zastosowaniu metody źródeł reprezentatywnych do oceny
wielkości oceny zasilania podziemnego rzeki (Edmund Tomaszewski) ........................131
3.10. Problemy z ustaleniem przebiegu głównego cieku
(na przykładzie Nysy Kłodzkiej) (Sebastian Buczyński) ...............................................137
4. HYDROCHEMICZNE I HYDROBIOLOGICZNE BADANIA ŹRÓDEŁ ................145
4.1. Zróżnicowanie przestrzenne wybranych cech fizykochemicznych wód
źródeł zlewni Bystrzycy Dusznickiej (Adam Bartnik) ...................................................145
4.2. Zmienność chemizmu wód źródeł w zależności od wybranych czynników ......................
przyrodniczych na przykładzie zlewni Ożarskiego Potoku i Mąkolnicy
(Sudety Środkowe i Wschodnie) (Marcin Stępień) ........................................................152
4.3. Chemizm i jakość wód wybranych źródeł w zlewni Białki Lelowskiej
(Magdalena Matysik)......................................................................................................159
4.4. Podstawowe właściwości fizykochemiczne wód w niszy źródliskowej
Rosanów I (Małgorzata Stolarska, Piotr Moniewski) ....................................................168
4.5. Zróżnicowanie hydrochemiczne wód podziemnych w niszy źródliskowej
w Ciosnach (Maciej Ziułkiewicz)...................................................................................177
4.6. Charakterystyka jakości wody naturalnych wypływów wód podziemnych
Białegostoku (Elżbieta Jekatierynczuk-Rudczyk) ..........................................................183
4.7. Chemizm wypływów wód podziemnych w dorzeczu Parsęty
(Pomorze Zachodnie) (Małgorzata Mazurek) ................................................................190
4.8. Wpływ wód źródlanych na zróżnicowanie roślinności przełomów rzecznych
strefy krawędziowej Roztocza Tomaszowskiego
(Bożena Czarnecka, Bronisław Janiec) ..........................................................................200
4.9. Okrzemki bentosowe źródła Dobieszków na tle warunków siedliskowych
(Joanna Żelazna-Wieczorek, Maciej Ziułkiewicz) .........................................................211
5. ZAGROŻENIA I OCHRONA ŹRÓDEŁ ..........................................................................222
5.1. Wpływ antropopresji na warunki hydrologiczno-hydrochemiczne źródeł
(Andrzej T. Jankowski, Tadeusz Molenda) ....................................................................222
5.2. Fascynujące źródła karpackie (Lucyna Rajchel) ...........................................................225
5.3. Znaczenie badań naturalnych wypływów wód podziemnych
w rozpoznaniu warunków hydrogeologicznych górskich
obszarów chronionych na przykładzie Pienin (Włodzimierz Humnicki) .......................232
5.4. Ocena wpływu obszarowych ognisk zanieczyszczeń na jakość
wód podziemnych na podstawie obserwacji w źródłach (Anna Żurek) .........................240
5.5. Charakterystyka hydrologiczna wywierzyska w Strzemieszycach Wielkich
na Wyżynie Śląskiej oraz propozycja ochrony jego wód (Wojciech Smolarek) ............248
5.6. Konserwatorska ochrona źródeł w Polsce (Maria Baścik, Jan Urban) .........................253
6. Bibliografia .................................................................................................................................
6
6. BIBLIOGRAFIA
Absalon D., Jankowski A.T., 1999 – Problematyka ochrony źródeł w zlewni Rudy. W: E. Biesiadka, S. Czachorowski (red.) Źródła Polski. Stan badań, monitoring i ochrona. WSP, Olsztyn.
Absalon D., Jankowski A.T., Leśniok M., 2000 – Komentarz do Mapy Hydrograficznej Polski
1:50000, ark. M-34-40-C Koniecpol. Główny Geodeta Kraju, Warszawa.
Absalon D., Matysik M., 2005 – Ocena walorów gminy Lelów. Maszynopis. Aleko, Katowice.
Alexandrowicz S.W., Wilk Z., 1962 – Budowa geologiczna i źródła Doliny Prądnika w Ojcowskim Parku Narodowym. Ochr. Przyr., 28.
Alexandrowicz Z., 1991 – Stanowisko dokumentacyjne jako nowa kategoria ochrony przyrody
nieożywionej, Chrońmy Przyrodę Ojczystą, 47.
Alexandrowicz Z., Drzał M., Kozłowski S., 1975 – Katalog rezerwatów i pomników przyrody
nieożywionej w Polsce, S. Studia Naturae, B, 26.
Alexandrowicz Z., Kućmierz A., Urban J., Otęska-Budzyn J., 1992 – Waloryzacja przyrody nieożywionej obszarów i obiektów chronionych w Polsce (z mapą 1:750 000 i 9 zał.). Wyd. PIG.,
Warszawa.
Alexandrowicz. Z., Poprawa D. (red.), 2000 – Ochrona georóżnorodności w polskich Karpatach.
Wyd. PIG, Warszawa.
Alexandrowicz Z., Urban J., Otęska-Budzyn J., – Mapa ochrony georóżnorodności.Wyd. PIG,
Warszawa, (w druku).
Allan J.D., 1998 – Ekologia wód płynących. PWN, Warszawa.
Alth A., 1870 – Pogląd na źródła solne i naftowe, tudzież na warzelnie soli kuchennej w Galicyi
i Bukowinie. Spraw. Kom. Fizjogr. AU (druk 1871), 5.
Arcadis Ekokonrem, 2002 – Dokumentacja rozpoznania możliwości ujęcia wód podziemnych
z utworów górnokredowych i starszego paleozoiku dla Gminy Uzdrowiskowej w Dusznikach
Zdroju. Arch. Urzędu Miejskiego Dusznik Zdroju.
Atlas Hydrologiczny Polski. Tom I., 1987 − J. Stachý (red.), Wyd. Geol., Warszawa.
Atlas Śląska Dolnego i Opolskiego, 1997 − W. Pawlak (red.), Wyd. UWroc., Wrocław.
Awdankiewicz M., 1997 – Petrology and geochemistry of the Carboniferous and Permian volcanic rocks of northern part of Intrasudetic Basin, SW Poland. ING UWr., Wrocław, (niepubl.).
Badowski R., 1997 − Spór o źródła Amazonki. Wiedza i Życie, 3.
Bajkiewicz-Grabowska E., 1997 − Odcinki źródłowe rzek. Poznaj Świat, 3.
Bajkiewicz-Grabowska E., Magnuszewski A., Mikulski Z., 1993 − Przewodnik do ćwiczeń
z hydrologii ogólnej. PWN, Warszawa.
Bajkiewicz-Grabowska E., Mikulski Z., 1993 − Hydrologia ogólna. PWN, Warszawa.
Bajkiewicz-Grabowska E., Mikulski Z., 1999 – Hydrologia ogólna. PWN, Warszawa.
Barczyk G., 2003 – Circulation in present-day karst systems sourcing the vaucluse springs in the
Polish Tatra Mts., based on tracer methods and limnimetric observations. Kwart. Geol., 47, 1.
Barczyk G., Humnicki Wł., Żurawska G., 2001 – Obserwacje limnimetryczne wywierzysk tatrzańskich. – Współcz. Probl. Hydrogeol., 10.
Barczyk G., Humnicki Wł., Żurawska G., 2002 – Dependence of the karstic waters in the Tatra
Mts. on changing atmospheric conditions. Acta Geologica Polonica, 52, 1.
331
Bartnik A., Tomaszewski E., 1998 – Źródła w wybranych zlewniach Kotliny Kłodzkiej. Czas.
Geogr., 4.
Bartnik A., Walisch M., 1997 – Źródła zlewni Bystrzycy Dusznickiej. Acta Univ. Lodz., Fol.
Geogr. Phys., 2.
Baścik M., 2003 – Źródła w krajobrazie Wyżyn Krakowsko-Wieluńskiej i Miechowskiej,
W: U. Myga-Piątek (red.) Woda w przestrzeni przyrodniczej i kulturowej. Pr. Komisji Krajobr. Kultur. PTG Oddz. Katowicki, 2.
Baścik M., 2004 – Walory krajobrazowe chronionych źródeł Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej
i Miechowskiej W: J. Partyka (red.) Zróżnicowanie i przemiany środowiska przyrodniczokulturowego Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, t. 1. Przyroda, Ojcowski Park Narodowy, Ojców.
Baścik M., Chełmicki W., 2000 – Święte źródła. W: B. Zemanek (red.) Przyroda, nauka, kultura.
Inst. Bot. PAN, Kraków.
Baścik M., Chełmicki W., 2002 − Źródła – Przyroda, Geografia, Mistyka. W: J. Kułtuniak (red.)
Rzeki. Kultura – cywilizacja – historia, 11.
Baścik M., Chełmicki W., 2004 – Źródło jako obiekt badań interdyscyplinarnych. W: B. Izmaiłow (red.) Przyroda – Człowiek – Bóg. IGiPZ UJ, Kraków.
Baścik M., Chełmicki W., 2006 – Interdyscyplinarne badania źródeł. W: A. Richling i in. (red.)
Regionalne Studia Ekologiczno-Krajobrazowe. Probl. Ekol. Krajobr. 16, 1.
Baścik M., Pociask-Karteczka J., 2002 – Źródła Wyżyny Śląsko-Krakowskiej i Wyżyny Małopolskiej o znacznych walorach przyrodniczych. Propozycje ochrony. W: T. Ciupa, E. Kupczyk,
R. Suligowski (red.) Obieg wody w zmieniającym się środowisku, Pr. Inst. Geogr. AŚ, 7.
Bażyński J., Turek S., 1969 – Słownik hydrogeologii i geologii inżynierskiej. Wyd. Geol., Warszawa.
Bieroński J., Tomaszewski J.T., 1992 – Warunki cyrkulacji wód we wkładkach marmurów serii
metamorficznych Sudetów. Mat. Konf. „Problemy hydrogeologiczne południowo-zachodniej
Polski”, Wrocław. Pr. Nauk. Inst. Geotech. Politech. Wrocł., 58, Ser. Konf., 29.
Biesiadka E., Cichocka M., Warzecha B., 1990 – Water mites (Hydracarina) of the springs in the
Kraków-Częstochowa and Miechów Uplands. Acta Hydrobiol., 32.
Biesiadka E., Czachorowski S., (red.) 1999 – Źródła Polski. Stan badań, monitoring i ochrona.
WSP Olsztyn.
Biesiadka E., Kowalik W., 1978 – Water mites (Hydracarina) of the sources of Roztocze. Acta
Hydrobiol., 20, 1.
Biesiadka E., Kowalik W., 1980 – Water mites (Hydracarina) of the Western Bieszczady Mountains. 1. Stagnant waters. Acta Hydrobiol., 22, 3.
Biesiadka E., Kowalik W., 1999 – Wodopójki (Hydracarina) źródeł Polski – próba syntezy.
W: E. Biesiadka, S. Czachorowski (red.) Źródła Polski. Stan badań, monitoring i ochrona.
WSP Olsztyn.
Birkenmajer K., 1979 – Przewodnik geologiczny po pienińskim pasie skałkowym. Wyd. Geol.,
Warszawa.
Bocheńska T., Dowgiałło J., Kleczkowski A.S., Krajewski S., Macioszczyk A., Macioszczyk
T., Małecka D., Rogoż M., Różkowski A., Sadurski A., Szczepański A., Witczak S., 2002
– Słownik hydrogeologiczny. PIG, Warszawa.
Bocheńska T., Gurwin J., Wąsik M., 1994 − Hydrogeologia zlewni Górnej Kaczawy. Acta Univ.
Wratisl., Pr. Geol.-Miner., 1684
Bocheńska T., Marszałek H., Wąsik M., 2002 – Zbiorniki wód podziemnych w obszarach krasowych krystaliniku sudeckiego. Acta Univ. Wrat., Ser. Hydrogeologia, 2460.
Bocheńska T., Marszałek H., Wąsik M., 2003 – Drenaż wód szczelinowo-krasowych w rejonie
Romanowa (Krowiarki). Współcz. Probl. Hydrogeol., 11, 1.
332
Bogomołow G.W., 1955 – Podstawy hydrogeologii. Wyd. Geol., Warszawa.
Bonettini M., Cantonani M., 1996 – Macroinvertebrate assemblages of springs of the River Sarca
catchment (Adamello-Brenta Regional Park, Trentino, Italy). Crunoecia, 5.
Borowik R., 1976 − Morfologiczno-hydrograficzna charakterystyka zlewni górnej Nysy Kłodzkiej. Maszynopis. Inst. Geogr. i Rozw. Region., Wrocław.
Botosaneanu L., 1995 – Springs as refugia geographic relicts. Crunoecia, 4.
Brzeg A., 1990 – O występowaniu w Wielkopolsce Cardamino (amarae)-Beruletum erecti Turonova 1985 – nowego dla Polski zespołu ze związku Sparganio-Glycerion. Bad. Fizjogr. Pol.
Zach., B, 40.
Brzeziński H., 1992 – Objaśnienia do szczegółowej Mapy Geologicznej Polski 1:50 000, ark.
Głowno. PIG, Warszawa.
Buczyński P., 1999 – Ważki (Odonata) terenów źródliskowych Polski – stan poznania i propozycje dalszych badań. W: E. Biesiadka, S. Czachorowski (red.) Źródła Polski. Stan badań,
monitoring i ochrona. WSP Olsztyn.
Buczyński P., Czachorowski S., Moroz M., Stryjecki R., 2003 – Odonata, Trichoptera, Coleoptera, and Hydrachnidia of springs in Kazimierski Landscape Park (Ekstern Poland) and factors affecting the characters of these ecosystems. Supp. Ad Acta Hydrobiol., 5.
Buczyński S., 2001 – Wody podziemne źródłowego odcinka Nysy Kłodzkiej – arkusz Międzylesie. Maszynopis. Inst. Nauk Geol. UWr.
Buczyński S., 2005 − Przejawy występowania wód podziemnych w źródłowym odcinku Nysy
Kłodzkiej. Pr. Geol.-Miner., 75.
Buczyński S., Rzonca B., 2003 − Wstępne wyniki badań składu chemicznego wód krasowych
Ziemi Kłodzkiej. Prz. Geol., 51, 11.
Buczyński S., Staśko S., Rzonca B., 2003 – O potrzebie stworzenia bazy danych źródeł. Współcz.
Probl. Hydrogeol. 11, 1.
Burchard J., Maksymiuk Z., 1997 – Źródła w dorzeczu Widawki. Acta Univ. Lodz., Folia Geogr.
Phys., 2.
Byczkowski A., 1979 – Hydrologiczne podstawy projektów wodnomelioracyjnych (przepływy
charakterystyczne). PWRiL, Warszawa.
Byczkowski A., 1996 – Hydrologia, tom II. Wyd. SGGW, Warszawa.
Byczkowski A., 1997 − Wpływ urbanizacji na reżim hydrologiczny małych cieków nizinnych
W: Mat. II Ogólnop. Konf. Nauk. „Przyrodnicze i Techniczne Problemy Ochrony i Kształtowania Środowiska Rolniczego”, Poznań.
Cantonati M., Gerecke R., Bertuzzi E., 2006 – Springs of the Alps – sensitive ecosystems to environmental change: from biodiversity assessments to long-term studies. Hydrobiologia, 562.
Castany G., 1972 – Poszukiwanie i eksploatacja wód podziemnych. Wyd. Geol., Warszawa.
Celiński F., Czylok A., Kubajak A., 2003 – Przewodnik przyrodniczy po Dąbrowie Górniczej,
Wydawnictwo Kubajak, Krzeszowice.
Chełmicki P., 2006 – Przestrzenna baza danych pomiarowych na przykładzie bazy danych źródeł
dorzecza Dłubni. Prz. Geol., 54, 8.
Chełmicki W., 1986 – Źródła Niecki Nidziańskiej. St. Ośr. Dok. Fizjogr. PAN, 14.
Chełmicki W. (red.), 2001 – Źródła Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej i Miechowskiej. Zmiany
w latach 1973−2000. Inst. Geogr. i Gosp. Przestrz. UJ, Kraków.
Chmielewska J., 2000 – Warunki hydrogeologiczne i jakość wód górskiej części zlewni Mąkolnicy (Bystrej) na podstawie badań źródeł (Sudety Wschodnie). Maszynopis. Arch. IHiGI Wydz.
Geol., UW.
Choiński A., 1978 − Hydrografia jezior wolińskich. W: A. Kostrzewski (red.) Studia z geografii
fizycznej i ekonomicznej wyspy Wolin. Wyd. Stud. Koło Nauk. Geogr. im. S. Pawłowskiego,
UAM, Poznań.
333
Choiński A., Wrzesiński D., 1986 − Ogólna charakterystyka źródeł zlokalizowanych na odcinku
klifu Międzyzdroje-Wisełka. W: A. Kostrzewski (red.) Woliński Park Narodowy. Monografia
geograficzna. Wyd. Stud. Koło Nauk. Geogr. im. S. Pawłowskiego, UAM, Poznań.
Chowaniec J., Gierat-Nawrocka D., Witek K., 1981 – Objaśnienia do mapy hydrogeologicznej
Polski 1:200 000, ark. Nowy Sącz. Wyd. Geol., Warszawa.
Chowaniec J., Witek K., 1997a – Mapa hydrogeologiczna Polski. Skala 1:50 000, ark. Szczawnica-Krościenko. PIG, MOŚZNiL, Warszawa.
Chowaniec J., Witek K., 1997b – Objaśnienia do mapy hydrogeologicznej Polski. Skala 1:50 000,
ark. Szczawnica-Krościenko. PIG, MOŚZNiL, Warszawa.
Ciężkowski W., 1989 – Wstępne wyniki badań znacznikowych wód podziemnych w metamorfiku Gór Orlickich. Pr. Nauk. Inst. Geotech. Politech. Wrocł., 58, Ser. Konf., 29.
Ciężkowski W., 2001− O potrzebie uznania niektórych źródeł w Sudetach za pomniki przyrody.
Współcz. Probl. Hydrogeol., 2.
Ciężkowski W., 2005 − O ujawnieniu się nieznanej sztolni w Konradowie (Masyw Śnieżnika,
Sudety) podczas powodzi 1997 roku. Pr. Nauk. Inst. Górn. Polit. Wrocł., 111.
Ciężkowski W., Krawczyk W., Ouhrabka V., Řehak J., 1992 – Kompleksowe badania wód krasowych górnej części doliny Morawy w Masywie Śnieżnika (Czecho-Słowacja). Mat. Konf.
„Problemy hydrogeologiczne południowo-zachodniej Polski”, Wrocław. Pr. Nauk. Inst. Geotech. Politech. Wrocł., 58, Ser. Konf., 29.
Ciężkowski W., Kryza H., Kryza J., Pulina M., Řehak J., Staśko S., Tarka R., 1997 − Wody
podziemne i wpływ czynników antropogenicznych na ich zasoby i jakość. W: A. Jahn,
S. Kozłowski, M. Pulina (red.) Masyw Śnieżnika. Zmiany w środowisku przyrodniczym.
Wyd. PAE, Warszawa.
Ciężkowski W., Rajchel L., 2006 – Wody lecznicze górskich obszarów Polski i ich wykorzystanie. Współcz. Probl. Hydrogeol, 12.
Crema S., Ferrarese U., Golo D., Modena P., Sambugar B., Gerecke R., 1996 – A research on
benthonic and interstitial fauna in Alpine and pre-Alpine springs. Centro di Ecologia Alpina,
Trento, Report N. 8.
Cwojdziński S., 1974 – Szczegółowa Mapa Geologiczna Sudetów 1:25 000, ark. Złoty Stok.
Wyd. Geol., Warszawa.
Cwojdziński S., 1977 – Objaśnienia do Szczegółowej Mapy Geologicznej Sudetów, 1:25 000,
ark. Złoty Stok. Wyd. Geol., Warszawa.
Cymerman Z., 1992 – Objaśnienia do szczegółowej mapy geologicznej Sudetów 1:25000, ark.
Duszniki Zdrój. PIG, Warszawa.
Czachorowski S., 1990 – Caddisflies (Trichoptera) of the springs of the Kraków-Częstochowa
and the Miechów Uplands (Poland). Acta Hydrobiol., 32.
Czachorowski S., 1999a – Methods of recording and faunistical research of springs habitats in
Poland. Crunoecia, 6.
Czachorowski S., 1999b – Chruściki (Trichoptera) źródeł Polski – stan poznania. W: E. Biesiadka, S. Czachorowski (red.) Źródła Polski. Stan badań, monitoring i ochrona. WSP Olsztyn.
Czarnecka B., 2005 – Plant cover of the Szum river valley (Roztocze, South-East Poland), Acta
Soc. Bot. Pol. 74, 1.
Czarnecka B., Janiec B., 1999a – Strefowość i stratyfikacja hydrogeochemiczna w dolinie rzecznej a typy roślinności. W: J. Burchard, M. Ziułkiewicz (red.) XI Ogólnopolska Konferencja
Naukowa „Chemizm opadów atmosferycznych, wód powierzchniowych i podziemnych”,
Łódź, 17–19.XI.1999. Wyd. UŁ, Łódź.
Czarnecka B., Janiec B., 1999b – Underground drainage and the functionning of peat-bogs in
break sections of river valleys. W: P. Vlasak, P. Filip, Z. Chara (red.) Problems in Fluid Mechanics and Hydrology, Proceedings of the International Conference, vol. 2 „Hydrology and
Environmental Problems”, June 23–26, 1999, Prague, Czech Republic.
334
Czarnecka B., Janiec B., 2001a – Abiotic conditions affecting the biodiversity of the „Szum”
Landscape Reserve in Roztocze. Ekológia (Bratislava) 20, 4.
Czarnecka B., Janiec B., 2001b – Factors affecting the distribution and properties of forest soils
in river breaks of Roztocze, Acta Agrophysica 50.
Czarnecka B., Janiec B., 2002 – Przełomy rzeczne Roztocza jako modelowe obiekty w edukacji
ekologicznej. Wyd. UMCS, Lublin.
Czarnecka B., Janiec B., 2006 – Krajobrazy roślinne jako wyraz naturalnych i antropogenicznych przemian środowiska małych dolin rzecznych Roztocza, Regionalne Studia Ekologiczno-Krajobrazowe. Probl. Ekol. Krajobr., 16, (w druku).
Czarnecka B., Moszyńska U., Fita K., 2001 – Zbiorowiska leśne rezerwatu „Czartowe Pole”: stan
aktualny i tendencje dynamiczne, Parki Nar. Rez. Przyr. 20, 3.
Czarnecka H., 1960 – Wstępne wyniki hydrologicznych badań źródeł. Biul. PIHM, 8(30).
Czarnecka H., 1967 – Wyniki badań PIHM nad rozmieszczeniem i reżimem hydrologicznym
źródeł w dorzeczu Wisły. Biul. PIHM , 4(103).
Czarnecka H., 1973 – Rozmieszczenie źródeł na Wyżynie Małopolskiej. Pr. i Stud. IG UW, 14.
Czarnecka H., 1975 – Reżim źródeł na Wyżynie Małopolskiej. Pr. IMGW, 6.
Czarnecka H., 1987 – Zasady obliczania maksymalnych przepływów prawdopodobnych. Parametry fizyczno-geograficzne cieków i zlewni. Gosp. Wod., 3.
Czebotariew A.I., 1970 – Gidrołogiczeskij słowar’. Gidrometeorołogiczeskoje Izdawatel’stwo,
Leningrad.
Czerniawska-Kusza I., 1999 – Makrobezkręgowce potoków Płaskowyżu Głubczyckiego. W: E.
Biesiadka, S. Czachorowski (red.) Źródła Polski. Stan badań, monitoring i ochrona. WSP
Olsztyn.
Danks H.V., Williams D.D., 1991 – Arthropods of spring, with particular reference to Canada:
synthesis and needs for research. Mem. Ent. Soc. Can., 155.
Dawydow L.K., Dmitrijewa A.A., Konkina N.G., 1979 – Hydrologia ogólna. PWN, Warszawa.
Dąbrowski S., Szafranek M., 1983 – Dokumentacja hydrogeologiczna ujęcia wód podziemnych
z utworów górnej kredy, triasu i permu w kategorii “B” i “C”. PG Wrocław, CAG PIG, Warszawa.
Degórski M., 2006 – Ponadczasowe wartości geografii jako dyscypliny naukowej. Mat. Konf.
„Wartości w geografii”, Lublin 6−7 kwietnia 2006. Zakł. Geogr. Fiz. i Paleogeogr., UMCS,
Lublin.
Dembek W., 1993 – Rodzaje torfowisk soligenicznych oraz ich znaczenie przyrodnicze i rolnicze, Wiad. IMUZ 17, 3.
Dębski K., 1970 – Hydrologia. Wyd. Arkady, Warszawa.
Dobija A., Dynowska I., 1975 – Znaczenie parametrów fizycznogeograficznych zlewni dla ustalenia wielkości odpływu rzecznego. Folia Geogr., Ser. Geogr. Phys., 9.
Doborzyński S., 1896 – Przyczynek do wyjaśnienia sposobu powstania źródeł żelazistych
w okolicach Lublina. Pam. Fizjogr., 14, 2.
Dominikiewicz M., 1951 – Wody mineralne Polski. PZWL, Warszawa.
Don J., Dziedzic K., Jerzykiewicz T., Śliwiński W., Teisseyre A.K., 1980 – Litologia, stratygrafia
i tektonika formacji osadowych i wulkanicznych niecki śródsudeckiej i rowu Nysy. Etap II:
niecka krzeszowska. ING UWr., Wrocław.
Don J., Opletal M., 1997 − Budowa i ewolucja geologiczna Masywu Śnieżnika. W: A. Jahn.,
S. Kozłowski., M. Pulina (red.) Masyw Śnieżnika – zmiany w środowisku przyrodniczym.
Wyd. PAE, Warszawa.
Don J., Skácel J., Gotowała R., 2003 – Mapa Geologiczna Metamorfiku Śnieżnika i Kopuły Velkovrbenskiej. Geologia Sudetica, 35 (załącznik).
Drwal J., 1968 – O zanikaniu wód Cisówki (okolice Gdyni). Zesz. Geogr. WSP w Gdańsku, 10.
335
Drwal J., 1979 – Charakterystyka hydrograficzna W: B. Augustowski (red.) Pojezierze Kaszubskie. GTN – Ossolineum, Wrocław.
Drwal J., 1982 – Wykształcenie i organizacja sieci hydrograficznej jako podstawa oceny struktury odpływu na terenach młodoglacjalnych. Zesz. Nauk. UG, Rozpr. i monogr., 33.
Drwal J., 1992 – Geograficzna interpretacja systemów hydrograficznych (w terenach młodej plejstoceńskiej akumulacji polodowcowej). Maszynopis. Katedra Hydrologii UG, Gdańsk.
Drwal J., Hryniszak E., 2003 – Hydrologiczne funkcje zagłębień bezodpływowych w terenach
młodej akumulacji lodowców skandynawskich W: A. Kostrzewski, J. Szpikowski (red.) Funkcjonowanie geoekosystemów zlewni rzecznych. Inst. Bud. Czwartorz. i Geoekologii UAM,
Zakł. Geol., Stacja Geoekol. w Storkowie, Bogucki Wyd. Nauk., Poznań.
Drwal J., Jankowski A.T., Kaniecki A., Michalczyk Z., 1997 – Mapa hydrograficzna Polski, skala
1:50 000. Wytyczne Techniczne K-3,4. GUGiK, Warszawa.
Drzał M., Dynowska I., 1981 – Cenne przyrodniczo źródła na Wyżynie Krakowsko-Wieluńskiej.
St. Ośr. Dok. Fizjogr. PAN, 8, 1.
Drzał M., Dynowska I., 1982a – Cenne przyrodniczo źródła na Wyżynie Miechowskiej. St. Ośr.
Dok. Fizjogr. PAN, 10.
Drzał M., Dynowska I., 1982b – Źródła w Załęczańskim Parku Krajobrazowym. St. Ośr. Dok.
Fizjogr. PAN, 11.
Drzał M., Dynowska I., 1984 – O potrzebie ochrony źródeł w gospodarowaniu wodą na obszarze
zachodniej części Wyżyny Małopolskie., Zesz. Nauk. UJ, Pr. Geogr., 59.
Duszyńska E., 1969 – Najsilniejsze źródło w dorzeczu Wieprza. Przegl. Geofiz., 1.
Dylik J., 1948 – Ukształtowanie powierzchni i podział na krainy podłódzkiego obszaru. Acta
Geogr. Univ. Lodz., 1.
Dynowska I., 1979 – Charakterystyka źródeł Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej. St. Ośr. Dok.
Fizjogr. PAN, 7.
Dynowska I., 1983 – Źródła Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej i Miechowskiej. St. Ośr. Dok.
Fizjogr. PAN, 11.
Dynowska I., 1986 – Regionalne zróżnicowanie źródeł w Polsce. Folia Geogr. Ser. Geogr.Phys., 18.
Dynowska I., 1991 – Obieg wody. W: L. Starkel (red.) Geografia Polski. Środowisko przyrodnicze. PWN, Warszawa.
Dynowska I., Tlałka A., 1978 – Hydrografia. Cz. I (Potamologia, Hydrogeologia). Skrypty uczelniane UJ, 288.
Dynowska I., Tlałka A., 1982 − Hydrografia. PWN, Warszawa.
Erman N.A., 1986 – Movements of self-marked caddisfly larvae, Chyranda centralis (Trichoptera: Limnephilidae) in a Sierran spring stream, Califormia, U.S.A. Freshwater Biology, 16.
Erman N.A., Erman D.C., 1990 – Biogeography of caddisfly (Trichoptera) assemblages in cold
springs of the Sierra Nevada (California, USA). California Water Res. Cent.
Fac-Beneda J., 2003 – Wymiar fraktalny sieci rzecznej uporządkowanej metodą Hortona-Strahlera i metodą Drwala. Mat. Konf. „Ewolucja Pojezierzy i Pobrzeży Południowobałtyckich
u schyłku ostatniego glacjału i w holocenie”, Starbienino 10–12.09.2003, Gdańsk.
Fac-Beneda J., 2005 – Hydrologiczne funkcje jednostek struktury hydrograficznej w zlewniach
młodoglacjalnych. Mat. XVI Ogólnopol. Symp. Zintegr. Monitor. Środ. Przyr. „Funkcjonowanie i monitoring geoekosystemów Polski w warunkach narastającej antropopresji”,
15–17.09.2005, Wigry.
Fac-Beneda J., Jereczek K., Magierska S., 2002 – Struktura hydrograficzna jako efekt uwarunkowań fizyczno-geograficznych. Mat. Konf. „Funkcjonowanie geoekosystemów zlewni
rzecznych. Obieg wody, uwarunkowania i skutki w środowisku przyrodniczym”, Kołobrzeg
16–18.10.2002, Poznań – Storkowo.
336
Felter A., Nowicki Z., 1997 – Tryt – bezpośredni wskaźnik wrażliwości warstwy wodonośnej na
antropopresję. Prz. Geol., 45, 9.
Fischer J., 1993 – Hydropetrische Faunenelemente als Bestandteile naturnaher Quellbiotope.
Crunoecia, 2.
Fischer J., 1994 – Zum Vorkommen von Eintagsfliegen (Insecta:Ephemeroptera) in Quellen der
deutschen Mittelgebirgsregion. Crunoecia, 3.
Fischer J., 1996 – Bewertungsverfahren zur Quellfauna. Crunoecia, 5.
Fischer J., Schnabel M., Schanabel S., 1995 – Die Besiedlungsstruktur naturnaher Waldquallen
am Beispiel der Diptera. Crunoecia, 4.
Freeze A.R., Cherry J.A., 1979 − Groundwater. Prentice Hall Inc., New Jersey.
Gawlikowska E., 2000 – Ochrona georóżnorodności na Dolnym Śląsku. PIG, Warszawa.
Gągol J., Urban J., 2000 – Jerzy Bogumił Pusch prekursorem ochrony geologicznych stanowisk
dokumentacyjnych. Prz. Geol., 48, 1.
Gągol J., Urban J., 2001, – Źródło błogosławionego Wincentego Kadłubka w Karwowie koło
Opatowa i towarzyszące mu odsłonięcia geologiczne jako zabytek przyrody nieożywionej,.
Posiedz. Nauk. PIG, 57, 9.
Gerecke R., Di Sabatino A., 1996 – Water mites (Acari, Hydrachnellae) and spring typology in
Sicily. Crunoecia, 5.
Glazier D.S., Gooch J.L., 1987 – Macroinvertebrate assemblages in Pensylvania (U.S.A.) springs.
Hydrobiologia, 150.
Gładysz R., 1976 – Charakterystyka źródeł w dorzeczu Luciąży. Zesz. Nauk. UŁ, 2 (57).
Goetel W., 1929 – Utworzenie parku narodowego w Pieninach. Ochr. Przyr., 9.
Gołąb J., 1947 – Krótka charakterystyka źródeł okolic Krzeszowic. Acta Geol. Pol., 3, 3.
Gołąb J., 1968 – Hydrogeologia W: Wstęp do nauk geologicznych. Warszawa.
Gołębiewski R., Woźniak P., 2003 – Formy kemowe koło Lubowidza w aspekcie paleogeografii
pradoliny Redy-Łeby. W: R. Gołębiewski (red.) Ewolucja Pojezierzy i Pobrzeży Południowobałtyckich, Gdańsk.
Górniak A., Jekatierynczuk-Rudczyk E., 1997 – Anthropogenic changes in spring water quality
in the area of the town of Białystok (northeastern Poland). Acta Hydrobiol., 39, 1−2.
Gutry-Korycka M., Werner-Więckowska H. (red.), 1996 – Przewodnik do hydrograficznych badań terenowych. PWN, Warszawa.
Habryń S., 2002 – Podatność na zanieczyszczenia azotanami wybranego fragmentu Głównego
Zbiornika Wód Podziemnych o charakterze szczelinowo-porowym. Maszynopis. ZHiOW,
Wydz. GGiOŚ, AGH, Kraków.
Hackett O.M., 1998 – Springs. W: R.W. Herschy, R.W. Fairbridge (red.) Encyclopedia of hydrology and water resources. Kluwer, Dordrecht.
Hejmanowski J., Kleczkowski A.S., 1994 – Wstępne badania migracji zanieczyszczeń w miąższej strefie aeracji margli i wapieni kredowych Niecki Miechowskiej (GZWP 409). W: A.S.
Kleczkowski (red.) Metodyczne podstawy ochrony wód podziemnych. Projekt KBN: 9 0615
91 01, AGH, Kraków.
Herbich J., 1998 – Staniszewskie Zdroje – ochrona szaty roślinnej źródlisk. W: J. Herbach,
M. Herbichowa (red.) Szata roślinna Pomorza – zróżnicowanie, zagrożenia, ochrona. Przewodnik Sesji Terenowej 51 Zjazdu PTB, Wyd. UG, Gdańsk.
Hermanowicz W., Dojlido J., Dożańska W., Koziorowski B., 1999 – Fizykochemiczne badania
wody i ścieków. Arkady, Warszawa.
Hounslow A.W., 1995 – Water quality data. Analysis and interpretation. Lewis Publishers, New
York.
Hryniszak E., 2005 – Funkcje zagłębień bezodpływowych w terenach młodoglacjalnych i hydrologiczne uwarunkowania występowania obszaru bezodpływowego „Linia”. Mat. XVI Ogól-
337
nopol. Symp. Zintegr. Monitor. Środ. Przyr. „Funkcjonowanie i monitoring geoekosystemów
Polski w warunkach narastającej antropopresji”, 15–17.09.2005, Wigry.
Humnicki W., 1989 – Znaczenie badań stacjonarnych w rozpoznaniu związków hydraulicznych
wód powierzchniowych i podziemnych zlewni Białki w Tatrach. Mat. Symp. „Hydrogeologiczne problemy południowo-zachodniej Polski”, Szklarska Poręba 18–20.09.1989. Wyd.
Polit. Wrocł., Wrocław.
Humnicki W., 2003 – Odpływ podziemny w wybranych zlewniach Pienińskiego Parku Narodowego. Pieniny – Przyroda i Człowiek, 8.
Humnicki W., 2005 – Jakość wód podziemnych i powierzchniowych Pienińskiego Parku Narodowego. IX ročnik medzinárodnej vedeckej konferencie „Hydrogeochémia 05”, 21−22 VI,
Bratislava.
Humnicki W., 2006a – Reżim źródeł pienińskich w świetle obserwacji limnimetrycznych. Pieniny – Przyroda i człowiek, 9, (w druku).
Humnicki W., 2006b – Badania izotopowe źródeł pienińskich. Pieniny – Przyroda i człowiek, 9,
(w druku).
Instrukcja opracowania mapy hydrograficznej Polski 1:50 000, 1964 – Dok. Geogr., 3.
Janiak A., 2004 – Geobotaniczne zróżnicowanie źródlisk w strefie krawędziowej Wzniesień
Łódzkich. Maszynopis. Kat. Geobot. i Ekol. Rośl. UŁ, Łódź.
Janiec B., 1972 – Źródła południowej krawędzi Wyżyny Lubelskiej i ich związek z tektoniką.
Biul. LTN, s. D, 14.
Janiec B., 1984 – Wody podziemne w strefie południowo-zachodniej krawędzi Wyżyny Lubelskiej. Wyd. Geol., Warszawa.
Janiec B., 1992 – Ochrona źródeł na Roztoczu. Ann. UMCS, 47, 9.
Janiec B., 1997 – Transformacje i translokacje jonowe w wodach naturalnych Roztocza Zachodniego. Wyd. UMCS, Lublin.
Janiec B., 2002 − Rzeki i doliny rzeczne w krajobrazie strefy krawędziowej W: Przełomy rzeczne Roztocza jako modelowe obiekty w edukacji ekologicznej. Hydrologia Zlewni Górskich,
Zesz. Nauk. Akad. Techn.-Human. w Bielsku-Białej, 9.
Janiec B., Czarnecka B., 2001 – The „Czartowe Pole” Landscape Reserve in Roztocze (SE Poland) in the Light of Interdisciplinary Research. Ekológia (Bratislava) 20, 4.
Janiec B., Czarnecka B., 2006a – Iły krakowieckie jako wskaźnik litostratygrafii w dolinie rzeki
Sopot na Roztoczu. Prz. Geol. 54, 10.
Janiec B., Czarnecka B., 2006b – Chronostruktura krajobrazu przełomów rzecznych południowej
strefy krawędzi Roztocza Tomaszowskiego. Regionalne Studia Ekologiczno-Krajobrazowe.
Probl. Ekol. Krajobr., 16, (w druku).
Janiec B., Michalczyk Z., 1988 – Wybrane problemy krenologiczne Roztocza Zachodniego.
W: Z. Michalczyk, K.H. Wojciechowski (red.) Badania hydrograficzne w poznawaniu środowiska. Wyd. UMCS, Lublin.
Janiec B., Michalczyk Z., 1991 − Wydajność i skład chemiczny wód największych źródeł Roztocza i Wyżyny Lubelskiej. Współcz. Probl. Hydrogeol., 5.
Jankowski A.T., 1976 − Intensywność urbanizacji a zróżnicowanie dynamiki wód podziemnych
na obszarze Bydgoszczy. W: Problemy Geografii Fizycznej, Stud. Soc. Scient. Torun., 8, sec.
C, 4-6, Toruń.
Jankowski A.T., 1986 − Antropogeniczne zmiany stosunków wodnych na obszarze uprzemysłowionym i zurbanizowanym (na przykładzie Rybnickiego Okręgu Węglowego). Pr. Nauk. UŚ, 868.
Jankowski A.T., 2006 − Wpływ antropopresji na warunki hydrologiczne źródeł. W: P. Moniewski, P. Tomalski (red.) Źródła – środowiskowe aspekty badań. WNG UŁ, Łódź.
Jekatierynczuk-Rudczyk E., 1999a – Hydrochemia czwartorzędowych źródlisk dorzecza Supraśli. Maszynopis. UMCS, Lublin.
338
Jekatierynczuk-Rudczyk E., 1999b – Effects of drainage basin managment on the chemical composition of waters in lowlands springs. Acta Hydrobiol., 41.
Jekatierynczuk-Rudczyk E., 1999c – Tło hydrochemiczne płytkich wód podziemnych w dorzeczu
Supraśli. W: D. Wawrentowicz (red.) Gospodarka wodno-ściekowa w Euroregionie Niemen.
Jekatierynczuk-Rudczyk E., Żuk E., 2006 – Walory krenologiczne Białegostoku i okolic. Podlaska Kultura Fizyczna, 1, 8.
Jokiel P., 1994a – Wieloletnie i sezonowe zmiany wydajności wybranych źródeł Polski. Wiad.
IMGW, 17, 4.
Jokiel P., 1994b − Zasoby, odnawialność i odpływ wód podziemnych strefy aktywnej wymiany
w Polsce. Acta Geogr. Lodz., 66−67.
Jokiel P., 1997 – Podstawowe cechy reżimu wydajności wybranych źródeł karpackich. Acta Univ.
Lodz., Folia Geogr. Phys., 2.
Jokiel P., 2002 – Woda na zapleczu wielkiego miasta. IMGW, Warszawa.
Jokiel P., Maksymiuk Z., 1997 – Zastosowanie analizy wydajności źródeł do oceny niektórych
charakterystyk zbiorników wód podziemnych. Prz. Geol., 5.
Jokiel P., Maksymiuk Z., 2000 – Morfologiczne i geologiczne tło procesu obiegu wody w małej zlewni położonej w północnej części Wyżyny Łódzkiej. Acta Univ. Lodz., Folia Geogr. Phys., 5.
Jokiel P., Moniewski P., 2000 – Warunki gromadzenia i drenażu oraz kierunki ochrony zasobów
wód podziemnych w strefie podmiejskiej Łodzi, na przykładzie zlewni Dzierżąznej. Acta
Univ. Lodz., Folia Geogr. Phys., 5.
Jokiel P., Tomalski P., 2005 – Odpływ oraz fizykochemiczne właściwości wód płynących w sąsiedztwie węzła Autostrad A1 i A2 w okolicy Łodzi. Acta Sci. Pol., Formatio Circumiectus 4, 2.
Kaniecki A., 1982 – Pojemność retencyjna i zmienność zasobów małej zlewni nizinnej na przykładzie dorzecza Wrześnicy. UAM, Poznań.
Kawecka B., Eloranta P.V., 1994 – Zarys ekologii glonów wód słodkich i środowisk lądowych.
PWN, Warszawa.
Kazimierski B. (red.), 2004 − Kwartalny Biuletyn Informacyjny Państwowej Służby Hydrogeologicznej, PIG, Warszawa.
Kazimierski B., Małecka D., Różkowski A., 1999 – Cel, metody i wyniki monitoringu wód podziemnych w Polsce. Biul. Pań. Inst. Geol., 338.
Kaziuk H., Lewandowski J., 1980 – Mapa Geologiczna Polski w skali 1:200 000, ark. Kraków.
Wyd. Geol., Warszawa.
Kaźmierczakowa R., Zarzycki K., 2001 – Polska Czerwona Księga Roślin. Paprotniki i rośliny
kwiatowe. Inst. Bot. im. W Szafera, Inst. Ochr. Przyr. PAN, Kraków.
Keller R., 1962 – Gewasser und Wasserhaushalt des Festlandes. B. G. Teubner Verlagsgesselschaft, Leipzig.
Kępczyński K., Załuski T., 1987 – Szata roślinna rezerwatu „Szumny Zdrój”. Studia Soc. Sci.
Torun., Sec. D, 11, 6.
Khmeleva N., Nesterovich A., Czachorowski S., 1994 – The macroinvertebrate fauna of some
Byelorussian, Karelian, and altaian springs and its relation with certain factors. Acta Hydrobiol., 36.
Kiciński T., 1966 – O obliczaniu odpływu gruntowego w ZSRR. Biul. PIHM, 2.
Kille K., 1970 – Das Verfahren MoMNQ, ein Beitrag zur Berechnung der mittleren langjährigen
Grundwasserneubildung mit Hilfe der monatlichen Niedrigwasserabflüsse. Z. Deutsch. Geol.
Ges., Sonderh. Hydrogeol. Hydrochem., Hannover.
Kiss O., Schmera D., 1996 – Die Köcherfliegen der Quellregionen des nord-ungarischen BükkGebirges. Crunoecia, 5.
Klasyfikacja zwykłych wód podziemnych dla potrzeb monitoringu środowiska, 1993 − Bibl. Monit. Środ., PIOŚ, Warszawa.
339
Klatkowa H., 1965 – Niecki i doliny denudacyjne w okolicach Łodzi. Acta Geogr. Lodz., 19.
Kleczkowski A.S., 1971 – Wydajność minimalna głównego źródła Prądnika i znaczenie ochrony
jego wód dla Ojcowskiego Parku Narodowego. Ochr. Przyr., 36.
Kleczkowski A.S., 1972 – Wody powierzchniowe i podziemne Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej.
St. Ośr. Dok. Fizjogr. PAN, 1.
Kleczkowski A.S. (red.), 1990 – Mapa obszarów Głównych Zbiorników Wód Podziemnych
(GZWP) w Polsce wymagajacych szczególnej ochrony. IHGIiG AGH Kraków.
Klementiew W.P., Demidowicz L.A., Żumar P.W., 1994 − Wpływ denudacji hałd solnych przedsiębiorstw potasowych na środowisko przyrodnicze. W: Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, 14,
WBiOŚ, WNoZ UŚ, Katowice – Sosnowiec.
Klimaszewski M., 1978 – Geomorfologia. PWN, Warszawa.
Kobędzina J., 1949 – Źródliska rzeki Łyny. Chroń. Przyr. Ojcz., 5, 4−6.
Komoniecki A., 1937 – Dziejopis Żywiecki. Wydał i wstępem poprzedził dr S. Szczotka. I, Żywiec.
Kondracki J., 1994 – Geografia Polski. Mezoregiony fizycznogeograficzne. PWN, Warszawa.
Kondracki J., 1998: – Geografia regionalna Polski. PWN, Warszawa.
Kondracki J., 2000 – Geografia fizyczna Polski. PWN, Warszawa.
Koniar-Schaefer J., 1972 – Teoretyczne podstawy metody obliczania niżówkowych przepływów
małych niekontrolowanych cieków karpackich za pomocą regresji przepływu. Zesz. Nauk.
Polit. Krak., 7.
Kopaliński W., 2001 – Słownik symboli. Ofic. Wyd. Rytm, Warszawa.
Kornaś J., Medwecka-Kornaś A., 1986 – Geografia roślin. PWN, Warszawa.
Kostrakiewicz L., 1965 – Hydrografia Pienin. Zesz. Nauk. UJ, 117, Pr. Geogr., 12.
Kostrakiewicz L., 1991a – Przemiany stosunków krenologicznych na terenie Pienińskiego Parku
Narodowego i strefy otulinowej. Parki Nar. Rez. Przyr., 10, 3−4.
Kostrakiewicz L., 1991b – Charakterystyka fizyko-chemiczna oraz bakteriologiczna wybranych
źródeł Pienińskiego Parku Narodowego i jego okolicy. Ochr. Przyr., 49, 1.
Kostrakiewicz L., 1992 – Typologia źródeł pienińskiego pasa skałkowego i jednostki magurskiej.
Wszechświat, 93, 3.
Kostrakiewicz L., 1996a – Regionalizacja wskaźnika krenologicznego w polskich Karpatach Zewnętrznych. Wszechświat, 97, 10.
Kostrakiewicz L., 1996b – Regionalizacja wskaźnika krenologicznego w polskich Karpatach
Wewnętrznych. Wszechświat, 97, 3.
Kostrakiewicz L., 1998 – Regionalizacja hydrochemiczna źródeł polskich Karpat Zewnętrznych.
Wszechświat, 99, 9.
Kostrakiewicz L., 2002 – Charakterystyka fizykochemiczna wód źródła siarczkowego występującego na terenie Pienińskiego Parku Narodowego. Pieniny – Przyroda i Człowiek, 7.
Kostrzewski A. (red.), 1981 − Gmina Dziwnów. Monografia geograficzna. Wyd. Stud. Koło
Nauk. Geogr. im. S. Pawłowskiego, UAM, Poznań.
Kostrzewski A., Stryjakiewicz T., 1986 − Funkcjonowanie Wolińskiego Parku Narodowego
w systemie przyrodniczym i społeczno-ekonomicznym wyspy Wolin. W: A. Kostrzewski
(red.) Woliński Park Narodowy. Monografia geograficzna. Wyd. Stud. Koło Nauk. Geogr. im.
S. Pawłowskiego, UAM, Poznań.
Kowalski J., 1987 – Hydrogeologia z podstawami geologii. PWN, Warszawa.
Kowalski L., 1920 – Podreglowe źródła północnej strony Tatr. Spraw. Kom. Fizjogr. PAU,
53−54.
Kowalski S., 1975 – Źródła poziomu kredowego. Przew. 47 Zjazdu PTG w Świdnicy, Wyd.
Geol.
340
Kowalski S., 1983 – Analiza reżimu hydrogeologicznego źródeł Gór Stołowych pod kątem identyfikacji horyzontów wodonośnych. Współcz. Probl. Hydrogeol., 2.
Kowalski S., 1986 − Uwagi o krążeniu wód podziemnych na obszarze Kotliny Kamieniogórskiej.
Pr. Nauk. Inst. Geotechn. Wroc., 49, Ser. Konf., 21.
Krammer K., 2000 – The genus Pinnularia. W: H. Lange-Bertalot (red.) Diatoms of Europe.
1. A.R.G. Gantner Verlag K.G.
Krammer K., 2002 – Cymbella. W: H. Lange-Bertalot (red.) Diatoms of Europe. 3. A.R.G. Gantner Verlag K.G.
Krammer K., 2003 – Cymbopleura, Delicata, Navicymbula, Gomphocymbellopsis, Afrocymbella.
W: H. Lange-Bertalot (red.) Diatoms of Europe. 4. A.R.G. Gantner Verlag K.G.
Krammer K., Lange-Bertalot H., 1986 – Bacillariophyceae 1. Naviculaceae. W: H. Ettl, J. Gerloff, H. Heyning, D. Mollenhauer, (red.) Süsswasserflora von Mitteleuropa, 2/1, Veb G. Fischer Verlag, Stuttgart – New York.
Krammer K., Lange-Bertalot H., 1988 – Bacillariophyceae 2. Bacillariaceae, Epithemiaceae,
Surirellaceae. W: H. Ettl, J. Gerloff, H. Heyning, D. Mollenhauer (red.) Süsswasserflora von
Mitteleuropa, 2/2, Veb G. Fischer Verlag, Jena.
Krammer K., Lange-Bertalot H., 1991a – Bacillariophyceae 3. Centrales, Fragilariaceae, Eunotiaceae. W: H. Ettl, J. Gerloff, H. Heyning, D. Mollenhauer (red.) Süsswasserflora von
Mitteleuropa, 2/3, Veb G. Fischer Verlag, Jena.
Krammer K., Lange-Bertalot H., 1991b – Bacillariophyceae 4. Achnanthaceae, Kritische Ergänzungen zu Navicula (Lineolatae) und Gomphonema Gesamtliteraturverzeechnis Teil 1–4. W:
H. Ettl., J. Gerloff, H. Heyning, D. Mollenhauer (red.) Süsswasserflora von Mitteleuropa, 2/4,
Veb G. Fischer Verlag, Stuttgart – Jena.
Krawczyk W., 1999 – Hydrochemia. Ćwiczenia laboratoryjne dla III roku geografii. Wyd. UŚ,
Katowice.
Krawczyk W., Pulina M., Tyc A., 1990 – Zmiany położenia zwierciadła i degradacja jakości wód
podziemnych w utworach jurajskich regionu olkuskiego, W: Oddziaływanie górnictwa i przeróbki rud cynku i ołowiu na środowisko na przykładzie Olkuskiego Okręgu Rudnego. Sozol.
i Sozotechn., 32, Zesz. Nauk. AGH, Geologia, Kraków.
Krawczyk W.E., 1992 – Metody terenowej analityki wód krasowych. W: A. Kostrzewski,
M. Pulina (red.) Metody hydrochemiczne w geomorfologii dynamicznej, Wybrane problemy.
Pr. Nauk. UŚ, 1254.
Kryza H., 1983 − Wody podziemne północnej części Masywu Śnieżnika. Współczesne problemy
hydrogeologii regionalnej. Wyd. UWr.
Kryza H., 1986 – Zróżnicowanie przestrzenne odpływu podziemnego zlewni sudeckich na przykładzie zlewni Kamienicy (Masyw Śnieżnika). Pr. Nauk. Inst. Geotechn. Politech. Wrocł., 49,
Ser. Konf., 21.
Kryza J., 1975 – Zieleniec – źródła Bystrzycy Dusznickiej. Przewodnik XLVII Zjazdu PTG w
Świdnicy. Wyd. Geol., Warszawa.
Kucharski L., Filipiak E., 1999 – Szata roślinna obszarów źródliskowych środkowej Polski i jej
ochrona. W: E. Biesiadka, S. Czachorowski (red.) Źródła Polski. Stan badań, monitoring i
ochrona. WSP Olsztyn.
Kuliczkowski A., Lisowska J., 2002 − Problemy infiltracji wód gruntowych do nieszczelnych
przewodów kanalizacyjnych. Aura, 2.
Kurzątkowska A., 1999 – Stan badań nad występowaniem pluskwiaków wodnych (Heteroptera)
w źródłach Polski. W: E. Biesiadka, S. Czachorowski (red.) Źródła Polski. Stan badań, monitoring i ochrona. WSP Olsztyn.
Kwiatkowski P., 2001 – Subalpejskie zbiorowiska źródliskowe klasy Montio-Cardaminetea Br.Bl. et R.Tx. Klika et Hadač 1944 em. Zechmeister 1993 w Karkonoszach. W: E. Zenkteler
(red.) Botanika w dobie biologii molekularnej. Mat. sesji i symp. 52 Zjazdu PTBot., Poznań.
341
Lampert W., Sommer U., 2001 – Ekologia wód śródlądowych. PWN, Warszawa.
Lange-Bertalot H., 2001 – Navicula sensu stricto, 10 Genera separated from Navicula sensu lato,
Frustulia. W: H. Lange-Bertalot (red.) Diatoms of Europe. 2. A.R.G. Gantner Verlag K.G.
Langguth H.R., 1984 – List of terms of hydrogeology, geochemistry and geothermals of mineral
and thermal waters. Internat. Assoc. of Hydrogeologists, Heise, Hannover.
Laukötter G., 2000 – Quelle – Taufe der natur. Martina Galundes-Verlag, Diehl.
Leśniok M., 1996 – Zanieczyszczenie wód opadowych w obrębie Wyżyny Śląsko-Krakowskiej,
Wyd. UŚ, Katowice.
Lewandowski K., 1999 – Widelnice (Plecoptera) źródeł okolic Olsztyna. W: E. Biesiadka,
S. Czachorowski (red.) Źródła Polski. Stan badań, monitoring i ochrona. WSP Olsztyn.
Lewczyńska D., Wrzesiński D., 1989 − Własności fizyczne i skład chemiczny źródeł zlokalizowanych na odcinku klifu Międzyzdroje-Wisełka. W: A. Kostrzewski (red.) Woliński Park Narodowy. Środowisko przyrodnicze, kształtowanie i ochrona. Monografia geograficzna. Wyd.
Stud. Koło Nauk. Geogr. im. S. Pawłowskiego, UAM, Poznań.
Lewicki S., 1913 – Historya Krynicy. Nadbitka z Bibl. UJ.
Liber E., 2005 − Zmiany stanu zachowania obiektów górniczych w okolicach Zagórza Śląskiego
– w rejonie nieistniejącej wsi Schlesierthale. Pr. Nauk. Inst. Górn. Polit. Wrocł., 111.
Lindacher R., 1995 – Phanart . Datenbank der Gefässpflanzen Mitteleuropas. Erklärung der
Kennzahlen, Aufbau und Inhalt. Veröff. Geobot. Inst. ETH, Stiftung, Erich 125.
Lischewski D., 1999 – Ein erster faunistischer Beitrag für einen nordrhein-westfälischen Quellatlas. Crunoecia, 6.
Ludian M., 1998 – Ocena stopnia zagrożenia wód podziemnych wybranego fragmentu GZWP
o charakterze szczelinowo-porowym na podstawie oceny czasu migracji zanieczyszczeń. Maszynopis. ZHiOW, Wydział GGiOŚ, AGH, Kraków.
Łajczak A., 2000 – Zagrożenia i ochrona źródeł mineralnych na Ponidziu na przykładzie rezerwatu „Owczary”, Chroń. Przyr. Ojcz., 56, 5.
Łajczak A., 2001 – Źródła mineralne Niecki Nidziańskiej. Czas. Geogr., 72, 2.
Łoszewski H., 1995 – Źródła na terenie Białegostoku i potrzeba ich ochrony. Białostoczyzna, 4.
Macioszczyk A., 1987 – Hydrogeochemia. Wyd. Geol., Warszawa.
Macioszczyk A. (red.), 2006 − Podstawy hydrogeologii stosowanej. PWN, Warszawa.
Macioszczyk A., Dobrzyński D., 2002 – Hydrogeochemia strefy aktywnej wymiany wód podziemnych. PWN, Warszawa.
Macioszczyk A., Grochowski D., Porębska G., 1991 – Zanieczyszczenia antropogeniczne wód
źródlanych lewobrzeżnej Warszawy. Współczesne problemy hydrogeologii. Wyd. SGGWAR. Warszawa.
Maillet E., 1905 − Essais d’hydraulique souterraine et fluviale. Librairie Sci. Hermann Paris.
Majewski J., 1974 – Hydrogeologia – podręcznik. Wyd. Geol. Warszawa.
Maksymiuk Z., 1977 – Wody gruntowe i strefy ich wypływu na powierzchnię w regionie łódzkim. Zesz. Nauk. UŁ, II, 5.
Maksymiuk Z., Mela S., 1995 – Źródła Polski środkowej. Acta Univ.Lodz., Folia Geogr., 20.
Maksymiuk Z., Moniewski P., 2000 – Hydrologiczna i krajobrazowa rola źródeł małej zlewni w zachodniej części strefy krawędziowej Wzniesień Łódzkich. Acta Univ. Lodz., Folia Geogr. Phys., 5.
Malinowski J., Bocheńska T., Kowalski S., 1988 – Geologiczno-strukturalne i geomorfologiczne
podstawy podziału hydrogeologicznego obszaru sudeckiego. Acta Univ. Wratisl., Pr. Geol.Min., 12.
Małecka D., 1981 − Hydrogeologia Podhala. Pr. Hydrogeol., Ser. Specj. Wyd. Geol., Warszawa.
Małecka D., 1985 – Znaczenie badań stacjonarnych w rozpoznaniu reżimu hydrogeologicznego
źródeł i wywierzysk krasowych w Tatrach. W: Mat. Symp. „Aktualne problemy hydrogeologii”, Kraków – Karniowice. Wyd. AGH, Kraków.
342
Małecka D., 1996a – Hydrogeologiczna charakterystyka Tatr w świetle badań monitoringowych.
W: A. Kotarba (red.) Przyroda Tatrzańskiego Parku Narodowego a człowiek, Zakopane.
Małecka D., 1996b – Wpływ Zbiornika Czorsztyńskiego na środowisko wodne obszarów przyległych. W: Konferencja Komitetu Gospodarki Wodnej PAN, Jachranka 3–5 czerwca 1996,
Oficyna Wyd. PW, Warszawa.
Małecka D., 1997a – Zmiany wydajności Niebieskich Źródeł. Acta Univ. Lodz., Folia Geogr.
Phys., 2.
Małecka D., 1997b – Źródła Masywu Tatrzańskiego. Acta Univ. Lodz., Folia Geogr. Phys., 2.
Małecka D., Humnicki W., 2001 – Stan rozpoznania hydrogeologicznego Pienińskiego Parku
Narodowego. Współcz. Probl. Hydrogeol., 10, 1.
Małecka D., Humnicki W., 2002 – Problemy hydrogeologii i ochrony wód Pienińskiego Parku
Narodowego. Pieniny – Przyroda i człowiek, 7.
Małecka D., Lipniacka T., 1990 – Sieć hydrogeologicznych obserwacji stacjonarnych na Podhalu
– założenia i wstępna interpretacja wyników. Prz. Geol., 11.
Małecki J.J., 1998 – Rola strefy aeracji w kształtowaniu składu chemicznego płytkich wód podziemnych wybranych środowisk hydrogeochemicznych. Biul. PIG, 381.
Mapa hydrogeologiczna Polski 1:200 000, ark. Kraków 1985 − Inst. Geol., Wyd. Geol., Warszawa.
Mapa topograficzna Polski 1:10 000, ark. Pisary, 1976, PPG-K, Warszawa.
Mapa topograficzna Polski 1:25 000, ark. Międzylesie, 1993, PPG-K, Warszawa.
Mapa turystyczna Kotlina Kłodzka 1:100 000, 1999, Eko-Graf, Wrocław.
Marchacz W., 1960 – Hydrogeologia. Wyd. Geol., Warszawa.
Marszałek H., 1996 − Hydrogeolgia górnej części zlewni Kamiennej w Sudetach Zachodnich.
Acta Univ. Wratisl., 1881, Pr. Geol.-Miner., 54.
Matthess G., Ubell K., 1983 – Lehrbuch der Hydrogeologie. Band 1. Allgemeine HydrogeologieGrundwasserhaushalt. Gebr. Borntraeger, Berlin-Stuttgart.
Matuszkiewicz J.M., 1978 – Fitokompleks krajobrazowy – specyficzny poziom organizacji roślinności. Wiad. Ekol., 24, 1.
Matuszkiewicz W., 2005 – Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. PWN, Warszawa.
Matysik M., Molenda T., 1999 − Wstępna charakterystyka hydrograficzna i hydrochemiczna wybranych źródeł na terenie Katowic. W: Górnośląsko-Ostrawski Region Przemysłowy. Wybrane problemy ochrony i kształtowania środowiska. UŚ, Sosnowiec.
Mazurek M., 2000 – Zmienność transportu materiału rozpuszczonego w zlewni Kłudy jako
przejaw współczesnych procesów denudacji chemicznej (Pomorze Zachodnie). Wyd. Nauk.
UAM, Poznań.
Meinzer O., 1927 − Outline of ground-water hydrology. USGS Water Supply Paper, 494.
Michalak J., 2003 – Modele pojęciowe hydrogeologicznych danych geoprzestrzennych – podstawy metodyczne. Biul. PIG, 406.
Michalczyk Z., 1979 – Wydajność i mineralizacja wód wybranych źródeł Roztocza Zachodniego.
Biul. LTN, 21, 2.
Michalczyk Z., 1982 – Charakterystyka hydrogeologiczna dorzecza Łady. W: Z badań hydrogeologicznych w Polsce. Biul. PIG, 339.
Michalczyk Z., 1983a – Źródła Sanny w Wierzchowiskach. Ann. UMCS, B, 35−36.
Michalczyk Z., 1983b – Charakterystyka hydrologiczna źródła w Szczebrzeszynie. Ann. UMCS,
B, 35−36.
Michalczyk Z., 1986, Warunki występowania i krążenia wód na obszarze Wyżyny Lubelskiej
i Roztocza, Wyd. UMCS, Lublin.
Michalczyk Z. (red.), 1993 – Źródła zachodniej części Wyżyny Lubelskiej. Wyd. UMCS, Lublin.
343
Michalczyk Z. (red.), 1996a – Źródła Roztocza. Monografia hydrograficzna, Badania hydrograficzne w poznawaniu środowiska. Wyd. UMCS, 6.
Michalczyk Z. (red.), 1996b – Źródła województwa lubelskiego. Wydajność i parametry fizykochemiczne w 1996 r., Zakł. Hydrogr. UMCS, WIOŚ w Lublinie, Wydz. Ochr. Środ. Urz. Woj.
w Lublinie.
Michalczyk Z. (red.), 1997 – Źródła Wyżyny Lubelskiej i Roztocza, Acta Univ. Lodz., Folia
Geogr. Physica, 2.
Michalczyk Z., 1999 – Rozmieszczenie i wydajność źródeł Lubelszczyzny. W: E. Biesiadka,
S. Czachorowski (red.) Źródła Polski. Stan badań, monitoring i ochrona. WSP Olsztyn.
Michalczyk Z. (red.), 2001 − Źródła Wyżyny Lubelskiej i Roztocza. Wyd. UMCS. Lublin.
Michalczyk Z., Chmiel S., Głowacki S., Zielińska B., 2004 – Zmiany wydajności i chemizmu
wód źródeł Wyżyny Lubelskiej i Roztocza. Ann. UMCS, B., 59.
Michalczyk Z., Rederowa E., 1992 – Charakterystyka hydrologiczna źródeł okolic Zakrzówka,
Ann. UMCS, B, 44−45.
Michalczyk Z., Wilgat T., 1998 – Stosunki wodne Lubelszczyzny. Wyd. UMCS, Lublin.
Michalik A., Drobisz 1982 – Wody mineralne w okolicy Żywca. Biul. PIG, 339.
Michniewicz M., Mroczkowska B., Wojtkowiak A., 1987 – Mapa Hydrogeologiczna Polski,
1:200 000, ark. Kłodzko. Wyd. Geol., Warszawa.
Międzynarodowy słownik hydrologiczny, 2001 – PWN, Warszawa.
Migaszewski Z.M., Gałuszka A., 2003 − Zarys geochemii środowiska. Wyd. AŚ, Kielce.
Mikulski J.S., 1974 – Biologia wód śródlądowych. PWN, Warszawa.
Mikulski Z., 1963 – Zarys hydrografii Polski. PWN, Warszawa.
Milicky M., Uhlik J., Kryza J., Kryza H., 2001 – Dokumentacja hydrogeologiczna badań modelowych dla określenia warunków hydrodynamicznych wód podziemnych na obszarze pogranicza Polski i Czech rejonów Kudowa − Police, Krzeszów − Adrspach i Mieroszów. PROGEO
s.r.o. Praha, PG Proxima S.A. Wrocław, PPH Aqator sp. z o.o., Wrocław.
Mirek Z., Piękoś-Mirkowa H., Zając A., Zając M., 2002 – Flowering plants and pteridophytes of
Poland. A checklist. Biodiversity of Poland, 1.
Modelska M., 2004 – Interakcja wód podziemnych i powierzchniowych z środowiskiem skalnym
w wybranych zlewniach Sudetów. Maszynopis. Arch. UWr., W-V/4000/Modelska.
Modelska M., Buczyński S., Rzonca B., 2005 − Zależność mineralizacji ogólnej i przewodności
elektrolitycznej właściwej wód źródlanych Ziemi Kłodzkiej (Sudety). Współcz. Probl. Hydrogeol., 12.
Molenda T., 1999 − Wpływ działalności górniczej na kształtowanie stosunków wodnych (na
wybranych przykładach z obszaru GZW). W: Górnośląsko-Ostrawski Region Przemysłowy.
Wybrane problemy ochrony i kształtowania środowiska. UŚ, Sosnowiec.
Molenda T., 2002 − Rewitalizacja ekosystemów wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji. Maszynopis. Kat. Geogr. Fiz. UŚ, Sosnowiec.
Molenda T., 2003 − Antropogeniczne zmiany koryta potoku Sopotnia w Beskidzie Żywieckim
Hydrologia Zlewni Górskich, Zesz. Nauk. Akad. Techn.-Human. w Bielsku-Białej, 9.
Molenda T., 2005 − Skalne koryto potoku Sopotnia – interesujący obiekt krajobrazowo-dydaktyczny. Przyroda Górnego Śląska, 39, Biul. Centr. Dziedz. Przyr. Górn. Śląsk., Katowice.
Molenda T., 2006 − Charakterystyka hydrograficzno-hydrochemiczna wypływów wód odciekowych
wybranych składowisk odpadów przemysłowych. Zesz. Nauk. Polit. Śląsk., Górnictwo, 272.
Moniewski P., 1997 – Źródła strefy krawędziowej Wyżyny Łódzkiej i ich gospodarcze wykorzystanie. Acta Univ. Lodz., Folia Geogr. Phys., 2.
Moniewski P., 2004 – Źródła okolic Łodzi, Acta Geogr. Lodz., 87.
Moniewski P., 2006 – Terminologia krenologiczna – kłopoty z zastosowaniem. W: P. Moniewski,
P. Tomalski (red.) Źródła – środowiskowe aspekty badań. WNG UŁ, Łódź.
344
Moniewski P., Ziułkiewicz M., 2006 − Użytkowanie źródeł. W: P. Moniewski, M. Ziułkiewicz
(red.) Źródła − środowiskowe aspekty badań. WNG UŁ, Łódź.
Moretti G.P., Cianficconi F., Corallini C., 1996 – Caddisflies in Italian springs. Crunoecia, 5.
Mroczkowska B., 2000 – Mapa Hydrogeologiczna Polski, 1:50 000, ark. Złoty Stok. PIG, Oddz.
Dolnośląski. Wrocław.
Musiał A., 1992 – Studium rzeźby glacjalnej północnego Podlasia. Wyd. UW, Warszawa.
Myers M.J., Resh V.H., 1996 – A preliminary list of cadisflies (Insecta: Trichoptera) in high desert springs of California. Crunoecia, 5.
Natermann E., 1958 – Der Wasserhaushalt des oberen Emsgebietes nach dem AuLinien Verfahren, Min. Ernahr. Landwirtsch. Forsten, Düsseldorf.
Nesterovich A., 1996 – Studies of the fauna of Belarussian springs. Crunoecia, 5.
Nowacki F., 2000 − Wody podziemne Wolińskiego Parku Narodowego i jego otuliny. Klify,
2002.
Nowak W.A., 1965 – Rzeźba progu kredowego w Niecce Nidziańskiej. Czas. Geogr., 36.
Nowak W.A., 1970 – Rzeźba podczwartorzędowa i ewolucja układu sieci dolinnej w północno
środkowej części Wyżyny Małopolskiej. Pr. Geogr. IG PAN, 80.
Nowak W.A., 1971 – Kras reprodukowany we wschodniej części Wyżyny Częstochowskiej. Folia Geogr., Ser. Geogr.-Phys., 5.
Nowakowski Cz., 1976 – Charakterystyka wydajności źródeł strefy czołowo-morenowej Pojezierza Suwalskiego. Biul. Geol. UW, 21.
Nowicka B., 2002 − Wpływ urbanizacji na warunki odpływu. W: Obieg wody w zmieniającym
się środowisku. Pr. Inst. Geogr. AŚ, 7.
Ochyra R., 1992 – Czerwona lista mchów zagrożonych w Polsce. W: K. Zarzycki, W. Wojewoda,
Z. Heinrich (red.) Lista roślin zagrożonych w Polsce. Inst. Bot. im. W. Szafera, PAN, Kraków.
Ochyra R., Żarnowiec J., Bednarek-Ochyra H., 2003 – Cenzus catalogue of Polish mosses. Biodiversity of Poland, 3.
Ochyra R., Żarnowiec J., Bednarek-Ochyra H., 2003, Census Catalogue of Polish Mosses.
W. Szafer Institute of Botany, Polish Acad. Sci., Kraków.
Olichwer T., 2003 – Zasoby wodne w obszarach górskich i przedgórskich na przykładzie Masywu Śnieżnika, Gór Bystrzyckich oraz Rowu górnej Nysy Kłodzkiej. Maszynopis. Arch. UWr.,
W-V/4000/Olichwer.
Olkiewicz A., Puk K., 2003 − Terenowe obserwacje wydajności i cech fizyko-chemicznych źródeł w Wolińskim Parku Narodowym. W: A. Kostrzewski (red.) Woliński Park Narodowy. Monografia geograficzna. Wyd. Stud. Koło Nauk. Geogr. im. S. Pawłowskiego, UAM, Poznań.
Osadowski Z., Fudali E., 2001 – Materiały do brioflory kompleksów źródliskowych dorzecza
Parsęty, Cz. I. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., Ser. B, 50.
Owczinnikow A.M., 1949 – Obszczaja gidrogeołogia. Gosudarstwiennoje Izdawatel’stwo Geołogiczeskoj Literatury, Moskwa.
Ozga - Zielińska M., 1996 − Hydrologia obszarów zurbanizowanych. W: Metody badań wpływu
czynników antropogenicznych na warunki klimatyczne i hydrologiczne w obszarach zurbanizowanych. Mat. Konf. Nauk., Katowice.
Paczuska B., 1999 – Okrzemki ze źródła na terenie Wielkopolskiego Parku Narodowego.
W: E. Biesiadka, S. Czachorowski (red.) Źródła Polski. Stan badań, monitoring i ochrona.
WSP Olsztyn.
Paczyński B., Płochniewski Z., 1996 – Wody mineralne i lecznicze Polski. PIG, Warszawa.
Pakulnicka J., 1999 – Stan badań nad poznaniem chrząszczy wodnych (Coleoptera aquatica)
źródeł Polski. W: E. Biesiadka, S. Czachorowski (red.) Źródła Polski. Stan badań, monitoring
i ochrona. WSP Olsztyn.
345
Parkhurst D.L., Appelo C.A.J., 1999 – User’s guide to PHREEQC (Version 2) – A computer
program for speciation, batch-reaction, one-dimensional transport, and inverse geochemical
calculations. USGS, Water- Res. Invest. Report, 99-4259.
Pawlaczyk P., Wołejko L., Jermaczek A., Stańko R., 2001 – Poradnik ochrony mokradeł. Wyd.
Lubusk. Klubu Przyrodn., Świebodzin.
Pawlik-Dobrowolski J., 1965 – Uźródłowienie południowej Polski. Zesz. Nauk. UJ., Pr. Geogr., 12.
Pawlik-Dobrowolski J., 1976 – Podział odpływu całkowitego na gruntowy i powierzchniowy
metodą źródeł reprezentatywnych. Gosp. Wod., 11.
Pazdro Z., 1958 – Budowa geologiczna regionu gdańskiego. W: Przew. XXXI Zjazdu PTGeol.
w Gdańsku, Gdańsk.
Pazdro Z., 1977 – Hydrogeologia ogólna. Wyd. Geol., Warszawa.
Pazdro Z., 1983 – Hydrogeologia ogólna. Wyd. Geol., Warszawa.
Pazdro Z., Kozerski B., 1990 – Hydrogeologia ogólna. Wyd. Geol., Warszawa.
Peryt T., Jasionowski M., Roniewicz P., Wysocka A., 1998 – Miocen Roztocza. W: Budowa geologiczna Roztocza (100-lecie badań polskich geologów), 59 Zjazd Naukowy PTG w Lublinie,
Sesja referatowa i konferencje terenowe, Lublin.
Pietkiewicz S., 1958 – Wody kuli ziemskiej. Wody lądowe. PWN, Warszawa.
Pisarek W., Sawicki J., Szczecińska M. 2002 – Flora roślin naczyniowych i mszaków rezerwatu
„Źródła rzeki Łyny im. prof. R. Kobendzy”. Acta Botanica Warmiae et Masuriae, 2.
Pociask-Karteczka J. (red.), 2003 – Zlewnia. Właściwości i procesy. IGiGP UJ, Kraków.
Podbielkowski Z., Tomaszewicz H., 1979 – Zarys hydrobotaniki. PWN, Warszawa.
Podział Hydrograficzny Polski, cz. I – Zestawienia liczbowo-opisowe. 1983 − H. Czarnecka
(red.), WKiŁ, Warszawa.
Podział Hydrograficzny Polski, cz. II, skala 1:200 000. 1980 − H. Czarnecka (red.), Wyd. Geol.,
Warszawa.
Poleszczuk G., Ziarnek K., 1999 − Hydrochemiczny monitoring wód źródliskowych Gór Bukowych (Szczeciński Park Krajobrazowy). W: E. Biesiadka, S. Czachorowski (red.) Źródła
Polski. Stan badań, monitoring i ochrona. WSP Olsztyn.
Pomianowski K., Rybczyński M., Wójcicki K., 1934 – Hydrologia. Cz. II: Wody gruntowe. Kom.
Wyd. Tow. Bratniej Pomocy Stud. Polit., Warszawa.
Porowska D., 2004 – Zawartość rozpuszczonego tlenu i dwutlenku węgla w wodach podziemnych wybranych środowisk hyrogeochemicznych. Monogr. Komit. Gosp. Wod. PAN, 24.
Projekt architektoniczno-wykonawczy. Tom XIIc. System podczyszczający wody deszczowe
wraz z urządzeniami towarzyszącymi, 2002 – GDDKiA, Oddział w Łodzi, (niepubl.).
Projekt bazy danych o źródłach, strona internetowa http://www.hydro.geo.uj.edu.pl/zrodla/,
(1.12.2006).
Prussak W., 2002 – Sandr Bukowiny. W: Geologia Regionu Gdańskiego. PIG, Gdańsk.
Przesmycki P., 1921 – Źródła rzek Przemszy Białej i Szreniawy. Przegl. Górn. i Hutn., 13.
Puk K., 2003 − Wypływy wód podziemnych w Sierakowskim Parku Krajobrazowym. Biul. Park.
Kraj. Wielkop., 10, 12.
Pulina M., 1977 – Zjawiska krasowe w Sudetach Polskich. Dok. Geogr., 2−3.
Pulina M. (red.), 1996 – Jaskinie Sudetów. PTPNoZ, Warszawa.
Pulina M., 1999 − Kras. Formy i procesy. Wyd. UŚ, Katowice.
Pusz J.B., 1844 – O temperaturze źródeł w okolicy Warszawy. Bibl. Warsz., 3.
Pusz J.B., 1845 – Jeszcze uwag kilka o temperaturze źródeł i powietrza w Krakowie. Bibl. Warsz., 2.
Rabotnow T.A., 1985 – Fitocenologia. Ekologia zbiorowisk roślinnych. PWN, Warszawa.
Rajchel L. 2006 – Occurrences of the carbonated waters in the Polish Carpathians. Proceedings of
the 18th Congress of Carpatho-Balkan Geological Association. Belgrade, Serbia.
Rajchel L., 2000 – Źródła wód siarczkowych w Karpatach Polskich. Geologia, 26.
346
Rajchel L., Rajchel J., 1999 – Karpackie źródła wód mineralnych i specyficznych – pomnikami
przyrody nieożywionej. Prz. Geol., 47.
Rajchel L., Rajchel J., 2005 – Krynica Zdrój – historia uzdrowiska. Balneologia Polska, 47,
1−2.
Rajchel L., Zuber A., Duliński M., Rajchel J., 2004 – Występowanie i geneza wód chlorkowych
Soli. Prz. Geol., 52, 12.
Rakowska B. 1996 – Diatom communities occurring in Niebieskie Źródłą near Tomaszów Mazowiecki, Central Poland (1963−1990). Fragm. Flor. Geobot. 41, 2.
Rakowska B. 1997 – Diatom communities in a salt spring at Pełczyska (Central Poland). Biologia, 52, 4.
Rederowa E., 1965 – Źródła Bystrzycy Lubelskiej. Ann. UMCS, B., 18.
Rederowa E., 1971 – Występowanie źródeł na Wyżynie Lubelskiej i w obszarach przyległych.
Prz. Geogr., 43, 3.
Robert B., 1996 – Quelltypische Köcherfliegen (Insecta: Trichoptera) in Nordrhein-Westfalen
(Deutschaland) – Ein erster Überblich. Crunoecia, 5.
Rosłoński R., 1925 – Źródła potoku Szkła. Posiedz. Nauk. PIG, 12.
Rozporządzenie Min. Środowiska z dnia 14 sierpnia 2001 r. w sprawie określenia rodzajów siedlisk przyrodniczych podlegających ochronie. Dz. U. 92, 1029.
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 11 lutego 2004 r. „W sprawie klasyfikacji dla prezentowania stanu wód powierzchniowych i podziemnych, sposobu prowadzenia monitoringu
oraz sposobu interpretacji wyników i prezentacji stanu tych wód”. Dz. U. 32, 284.
Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dn. 4 września 2000 r. w sprawie warunków jakim powinna
odpowiadać woda do picia i na potrzeby gospodarcze, woda w kąpieliskach, oraz zasad kontroli jakości przez organy Inspekcji Sanitarnej. Dz. U. 82, 936 i 937.
Różański K., Żurek A., 2001 – Identyfikacja pochodzenia azotanów w wodach podziemnych na
podstawie ich składu izotopowego. Współcz. Probl. Hydrogeol., 10.
Różycki M., 1970 – Stratygraficzno-facjalna klasyfikacja zbiorników wód podziemnych na obszarze Sudetów, Prz. Geol., 12.
Różycki S.Z., 1937 – Sprawozdanie z badań geologicznych nad utworami w okolicach Lelowa
w północno-wschodniej części arkusza Żarki. Posiedz. Nauk. PIG, 68.
Różycki S.Z., 1960 – Czwartorzęd regionu Jury Częstochowskiej i sąsiadujących z nią obszarów.
Przegl. Geol., 8.
Różycki S.Z., 1982 – Czwartorzęd okolic Lelowa. Biul. Geol. UW, 26.
Rybak A. [red.], 2002 – Państwowe górnictwo galmanu na terenie Dąbrowy Górniczej w XIX
wieku. Muzeum Miejskie „Sztygarka”, Dąbrowa Górnicza.
Rzepa G., Rajchel L., 2006 – Skład mineralny osadów wód karpackich typu szczaw. Gosp. Surowc. Min., 22, 3.
Rzonca B., Buczyński S., Kraśnicki S., 2003 – Wody krasowe wybranych obszarów Ziemi Kłodzkiej. Współcz. Probl. Hydrogeol., 11, 1.
Rzonca B., Buczyński S., Makarczuk M., Markiewicz T., Okraj K, Tytłak G., 2004 – Wody
w otoczeniu Jaskini Radochowskiej (Góry Złote, Sudety). Prz. Geol., 52.
Rzonca B., Buczyński S., Modelska M., 2005 – Formowanie się składu chemicznego wód źródlanych w otoczeniu Jaskini Radochowskiej w Sudetach. Współcz. Probl. Hydrogeol., 12.
Sienkiewicz R., Twarowski R., 1991 – Ocena stanu zanieczyszczeń województwa wałbrzyskiego
w wyniku opadów atmosferycznych. W: J. Derkacz, A. Maćków, M. Woźniak, 1992, Regionalne opracowanie wyników badań hydrogeochemicznych dla oceny stanu zanieczyszczenia
wód podziemnych województwa wałbrzyskiego. PG „Proxima” S.A., Wrocław.
Siwek J., 2004 – Źródła w zlewniach Prądnika, Dłubni i Szreniawy. Naturalne i antropogeniczne
uwarunkowania jakości wód. Wyd. IGiGP UJ, Kraków
347
Skórczewski B., 1906 – Historya Krynicy. Przegląd Zdrojowy, 3−12.
Sloto R.A., Crouse M.Y., 1996 – HYSEP: A computer program for streamflow hydrograph separation and analysis. USGS, Water-Resour. Invest. Rep., 90-4040.
Słownik hydrobiologiczny, 2002 – PWN, Warszawa.
Słownik hydrogeologiczny, 1997 – Wyd. Trio, Warszawa.
Słownik hydrogeologiczny, 2002 – PIG, Warszawa.
Smólski St., 1960 – Pieniński Park Narodowy. Wyd. Popularnonauk. Zakł. Przyr. PAN, 18. Kraków.
Smólski St., 1982 – Historia ochrony przyrody w Pieninach i jej zadania w obliczu nadchodzących
zmian. W: K. Zarzycki (red.) Przyroda Pienin w obliczu zmian. Stud. Naturae Ser. B, 30.
Soczyńska U., 1997 − Hydrologia dynamiczna. PWN, Warszawa.
Solińska-Górnicka B., 1987 – Bagienne lasy olszowe (olsy) w Polsce. Regionalna synteza syntaksonomiczna. Rozpr. UW, 275.
Starmach K., Wróbel S., Pasternak K., 1976 – Hydrobiologia. Limnologia. PWN, Warszawa.
Staśko S., 1992 − Warunki hydrogeologiczne węglanowych utworów triasu opolskiego. Pr.
Geol.-Miner., 32.
Staśko S., 1993 – Pojemność wodna skał krystalicznych w wybranych jednostkach górskich Sudetów. Współcz. Probl. Hydrogeol., 6.
Staśko S., 1996 – Wody podziemne w skałach krystalicznych na podstawie badań wybranych
obszarów Sudetów polskich. Pr. Geolog.-Min., 53.
Staśko S., 1999 – Wyniki hydrogeologicznych badań skał krystalicznych w Sudetach. Współcz.
Probl. Hydrogeol., 9.
Staśko S., 2002 – Zawodnienie szczelinowych skał krystalicznych w Sudetach. Biul. PIG, 404.
Staśko S., Tarka R., 1993 – Wstępne wyniki badań zasilania wód podziemnych w obszarach górskich Sudetów. Współcz. Probl. Hydrogeol., 6.
Staśko S., Tarka R., 1994 – Wstępne Obliczenia zasobów wód podziemnych w obszarach górskich na przykładzie wybranych zlewni Sudetów. Zesz. Nauk. AR Wrocław, 248.
Staśko S., Tarka R., 1995 − Some example of groundwater acidification in the Polish Sudetes.
Informationsberichte des Beyerischen Landesamtes für Wasserwitschaft., 3, München.
Staśko S., Tarka R., 2002 – Zasilanie i drenaż wód podziemnych w obszarach górskich na podstawie badań w Masywie Śnieżnika. Seria “Hydrogeologia”, Acta Univ. Wratisl., 2528.
Stępień M., 2000 – Warunki hydrogeologiczne i jakość wód górskiej części zlewni Ożarskiego
Potoku na podstawie badań źródeł (Sudety Środkowe). Maszynopis. Arch. IHiGI Wydz. Geologii, UW.
Stępień M., 2004 – Procesy i warunki hydrogeochemiczne na terenie niecki krzeszowskiej i jej
obrzeżenia (Sudety Środkowe). IHiGI UW, Warszawa, (niepubl.).
Stępień M., 2006 – Evolution of the groundwater chemical composition in Krzeszów Trough.
4th Workshop on Hard Rock Hydrogeology of the Bohemian Massif, Jugowice SW Poland.
Wrocław, (w druku).
Stępień M., Dobrzyński D., Chmielewska J., 2001 – Ocena wpływu wietrzenia skał podłoża na
geochemię wapnia i magnezu w wodach podziemnych zlewni Mąkolnicy i Ożarskiego Potoku (Sudety Wschodnie). Współcz. Probl. Hydrogeol., 10.
Stolarska M., 2006 – Sezonowe zmiany podstawowych właściwości hydrochemicznych wód
podziemnych w małej zlewni nizinnej. Streszcz. I Ogólnopolskiej Konferencji Geografów
– Doktorantów, Lublin, 12−14 czerwca 2006.
Stolarska M., Frątczak J., 2005 – Sezonowa zmienność podstawowych właściwości fizykochemicznych wód w wybranych łódzkich stawach. W: A. T. Jankowski, M. Rzętała (red.) Jeziora
i sztuczne zbiorniki wodne. UŚ, Sosnowiec 2005.
Stupnicka E., 1997 – Geologia regionalna Polski. Wyd. UW, Warszawa.
348
Succow M., 1988 – Landschaftsoekologische Moorkunde. Fischer Verl., Jena.
Sulowska B., 2005 – Zmiany jakości wód podziemnych SW fragmentu GZWP 409 – Niecka
Miechowska na podstawie obserwacji w źródłach. Maszynopis. ZHiOW, Wydział GGiOŚ,
AGH, Kraków.
Szafer W., 1964 – Dwanaście lat walki o utworzenie Pienińskiego Parku Narodowego. Chroń.
Przyr. Ojcz., 20, 1.
Szajnocha W., 1891 – Źródła mineralne Galicji, pogląd na ich rozpołożenie, skład chemiczny
i powstanie. Rozprawy AU, 22.
Szczegółowa mapa geologiczna Sudetów 1:25000, ark. Duszniki Zdrój., 1992 − PIG, Warszawa.
Szczerbicka M., Meszczyński J., 2002 – Mapa Hydrogeologiczna Polski 1:50 000, ark. Głowno.
Min. Środ., Warszawa.
Szpikowski J., Domańska M., Kruszyk R., Szpikowska G., Tylkowski J., 2006 – Aktualny stan
i funkcjonowanie wybranych geoekosystemów Polski. Bibl. Monit. Środ., Warszawa (w druku).
Szpikowski J., Michalska G., Kruszyk R., 1998 – Raport Stacji Bazowej Zintegrowanego Monitoringu Środowiska Przyrodniczego Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Storkowie za lata
hydrologiczne 1994−1997. W: A. Kostrzewski (red.) Stan geoekosystemów Polski w latach
1994−1997. Bibl. Monit. Środ., Warszawa.
Szymanko J., 1980 – Koncepcja sytemu wodonośnego i metod jego modelowania. Wyd. Geol.,
Warszawa.
Szymczak M. (red.), 1978 – Słownik języka polskiego. Tom III. PWN, Warszawa.
Świdziński H., 1972 – Geologia i wody mineralne Krynicy. Pr. Geol. PAN, 70.
Świerz L., 1887 – Ciepłota źródeł i stawów tatrzańskich mierzone w 1876 r. Pam. Tow. Tatrz., 2.
Tarka R., 1993 – Charakterystyka przepływu wód w oparciu o reżim źródeł w skałach krystalicznych masywu Śnieżnika. Współcz. Probl. Hydrogeol., 6.
Tarka R., 1995a – Optymalizacja pomiarów hydrologicznych w wyznaczaniu odpływu podziemnego metodą źródeł reprezentatywnych. Gosp. Wod., 3.
Tarka R., 1995b – Sezonowa zmienność zasilania wód podziemnych na obszarze Masywu Śnieżnika. Współcz. Probl. Hydrogeol., 7, 1.
Tarka R., 1997 − Zasilanie wód podziemnych w krystalicznych masywach górskich na przykładzie badań w masywie Śnieżnika. Acta Univ. Wratisl., 1964, Pr. Geol.-Min., 56.
Tarka R., 1999 − Przewodnik do ćwiczeń laboratoryjnych i terenowych. Wyd. Ocean, Wrocław.
Tlałka A., Waksmundzki K., 1968 – Wyniki badań źródeł w Polsce Południowej. Prz. Geogr.,
40, 2.
Tomalak S., 1968 – Reżim źródeł w dolinie Warty. Pr. Wydz. BNZ, Geologia, 7, UAM.
Tomaszewski C., 1972 – Fauna Niebieskich Źródeł – chruściki. Zesz. Nauk. UŁ, II, 46.
Tomaszewski E., 2001 – Sezonowe zmiany odpływu podziemnego w Polsce w latach 1971–1990.
Acta Geogr. Lodz., 79.
Tomaszewski J., 1996 – Badania naturalnych wypływów wód podziemnych. W: M. Gutry-Korycka, H. Werner-Więckowska (red.) Przewodnik do hydrograficznych badań terenowych.
PWN, Warszawa.
Tomaszewski J.T., 1970 – Młaki górskie. Czas. Geogr., 41, 4.
Tomaszewski J.T., 1971 – Niektóre zagadnienia dotyczące klasyfikacji w krenologii. Zesz. Nauk.
UJ, Pr. Geogr., 29.
Tomaszewski J.T., 1977 – Charakterystyka krenologiczna masywu krystalicznego na przykładzie
Karkonoszy. Acta Univ. Wrat., 358, St. Geogr., 28.
Tomaszewski J.T., 1983 − Cechy wód podziemnych i warunków krenologicznych górskich obszarów krystalicznych Sudetów. W: Współczesne problemy hydrogeologii regionalnej. Wyd.
UWr.
349
Tomaszewski J.T., 1989 – Kształtowanie się wód podziemnych w pokrywach zwietrzelinowych
górskich obszarów Sudetów. Mat. Konf. „Problemy hydrogeologiczne południowo-zachodniej Polski”, Wrocław. Pr. Nauk. Inst. Geotech. Politech. Wrocł., 58, Ser. Konf., 29.
Tomaszewski J.T., 1996 – Badanie naturalnych wypływów wód podziemnych. W: M. GutryKorycka, H. Werner-Więckowska (red.) Przewodnik do hydrograficznych badań terenowych.
PWN, Warszawa.
Torosiewicz T., 1849 – Źródła mineralne w Królestwie Galicyi i na Bukowinie. Inst. Narod. Ossolińskich, Lwów.
Trybała M., 1996 − Gospodarka wodna w rolnictwie. PWRiL, Warszawa.
Trzciński W. (red.), 1989 – Systematyka gleb Polski. Roczn. Gleb., 40, 3−4.
Turoboyski L., 1979 – Hydrobiologia techniczna. PWN, Warszawa.
Urban J., 1990 – Ochrona obiektów przyrody nieożywionej w Krainie Gór Świętokrzyskich,.
Roczn. Święt., 17.
Van Dam H., Mertens A., Sinkeldam J., 1994 – A coded checklist and ecological indicator values
of freshwater diatoms from the Nertherlands. Nether. Jour. of Aquatic Ecol., 28, 1.
Verdonschot F.M., 1996 – Towards ecological spring management. Crunoecia, 5.
Waksmundzki K., 1971a – Typologia naturalnych wypływów wody podziemnej w górskich obszarach fliszowych. Prz. Geogr., 43, 3.
Waksmundzki K., 1971b – Zmienność naturalnych wypływów wody podziemnej w górskich
obszarach fliszowych. Zesz. Nauk. UJ, Pr. Geogr., 29.
Walczak W., 1956 – Największa jaskinia Sudetów. Wszechświat, 6.
Walisch M., 2003 – Wpływ warunków fizycznogeograficznych na obieg wody w małych zlewniach regionu łódzkiego. Maszynopis. Prac. Ochr. Jakości Wód, WNG, UŁ, Łódź.
Węcławik S., 1967 – Mineral waters in the region of the Polish-Czechoslovakian state boundary
(Carpathians). Bull. Acad. Pol. Sc., Sér. Sci. Terre, 15.
Wieczysty A., 1970 – Hydrogeologia inżynierska. PWN, Warszawa – Kraków.
Wieczysty A., 1982 – Hydrogeologia inżynierska. PWN, Warszawa – Kraków.
Wilgat T., 1968 – Przeglądowa mapa hydrograficzna województwa lubelskiego. Ann. UMCS, B,
20.
Wilkoń-Michalska J., 1963 – Halofity Kujaw. Stud. Sci. Torun., sec. D (Botanica), 7, 1.
Williams D.D., Williams N.E., 1996 – Springs and spring faunas in Canada. Crunoecia, 5.
Williams N.C., 1991 – Geographical and environmental patterns in caddisfly (Trichoptera) assemblages from coldwater springs in Canada. Mem. Ent. Soc. Can., 155.
Wiśniewski W., 1998 – Lecznicze źródełka w miejscach sakralnych. Wyd. Inst. Teolog. Księży
Marianów, Kraków.
Wit K., Ziemońska Z., 1960 – Hydrografia Tatr Zachodnich. Objaśnienia do Mapy Hydrograficznej Tatry Wysokie, w skali 1:50 000. Dok. Geogr., 5.
Witczak S., Adamczyk A., 1995 – Katalog wybranych fizycznych i chemicznych wskaźników
zanieczyszczeń wód podziemnych i metody ich oznaczania. Bibl. Monit. Środ., Warszawa.
Witkowski Z.J., 2003 – Dlaczego chronimy Pieniny. Rozważania z okazji 70-lecia utworzenia
pierwszego w Europie i drugiego w świecie międzynarodowego parku narodowego. Pieniny
– Przyroda i Człowiek, 8.
Wojtal A., 2006 − Źródła Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej jako ostoje różnorodności glonów: okrzemki (Bacillariophyceae). W: P. Moniewski, P. Tomalski (red.) Źródła – środowiskowe aspekty badań. WNG UŁ, Łódź.
Wojtkowiak A., 2000 − Reżim źródeł obszarów krystalicznych Sudetów Zachodnich. Biul. PIG,
390.
Wojtoń A., 1998 – Jaskinia Radochowska. Jaskinie, 3, 10.
Wokroj J., 1967 – Zastosowanie analogii w obliczeniach hydrologicznych. Gosp. Wod., 6.
350
Wołejko L., 1999 – Ekosystemy źródliskowe w odniesieniu do systemu siedlisk mokradłowych.
W: E. Biesiadka, S. Czachorowski (red.) Źródła Polski. Stan badań, monitoring i ochrona.
WSP Olsztyn.
Wołejko L., 2000 – Dynamika fitosocjologiczno-ekologiczna ekosystemów źródliskowych Polski
północno-zachodniej w warunkach ekstensyfikacji rolnictwa. Rozpr. AR w Szczecinie, 195.
Wskazówki metodyczne dotyczące tworzenia regionalnych i lokalnych monitoringów wód podziemnych, 1995 − Bibl. Monit. Środ., PIOŚ, Warszawa.
Wundt W., 1953 – Gewässerkunde. Springer, Berlin.
Wytyczne Techniczne GIS-3. Mapa Hydrograficzna Polski, w skali 1:50 000, w formie analogowej i numerycznej., 2005 − GUGiK, Warszawa.
Załuski T., Gawenda D., 1999 – Różnorodność szaty roślinnej młak źródliskowych w okolicach
Górzna. Folia Univ. Agric. Stetin., 197, Agricultura, 75.
Zarzycki K., Szeląg Z., 2006 – Red list of the vascular plants in Poland. W: Z. Mirek, K. Zarzycki, W. Wojewoda, Z. Szeląg (eds.) Red list of plants and fungi in Poland. W. Szafer Institute
of Botany, Polish Academy of Science, Kraków.
Zarzycki K., Trzcińska-Tacik H., Różański W., Szeląg Z., Wołek J., Korzeniak U., 2002 – Ecological indicator values of vascular plants of Poland. Biodiversity of Poland, 2.
Zejszner L., 1844 – O temperaturze źródeł tatrowych i pasm przyległych. Bibl. Warsz., 2.
Zejszner L., 1860 – O temperaturze źródeł w dolinie Ojcowa. Bibl. Warsz., 1.
Zieleniewski M., 1874 – Pogląd na rozwój Zakładu Zdrojowego w Krynicy w ciągu ubiegłych lat
siedemnastu (1857−1873). Druk. Leona Paszkowskiego, Kraków.
Ziemońska Z., 1960 – Związek temperatury źródeł morenowych z wysokością ich występowania
na północnych stokach Tatr Zachodnich. Prz. Geogr., 32, 3.
Ziułkiewicz M., 2000 – Jakość czwartorzędowych wód źródlanych w środkowej Polsce i jej
antropogeniczne zagrożenie na przykładzie doliny Mrogi. W: J. Burchard (red.) Stan i antropogeniczne zmiany jakości wód w Polsce. Tom I. Wyd. UŁ, Łódź.
Ziułkiewicz M., 2005 – Przyczyny zmienności chemizmu źródeł strefy krawędziowej Wzniesień
Łódzkich. Współcz. Probl. Hydrogeol., 12.
Ziułkiewicz M., Hereźniak J., Hereźniak-Ciotowa U., Burchard J., 1998 – Dokumentacja projektowa Zespołu Przyrodniczo-Krajobrazowego Rochna. Arch. Wydz. Ochr. Środ. i Roln.
Łódzk. Urz. Woj., (niepubl.).
Ziułkiewicz M., Hereźniak J., Hereźniak-Ciotowa U., Burchard J., 2006 – Hydrochemiczna charakterystyka wód źródlanych zlewni Dzierżąznej. W: J. Burchard, M. Ziułkiewicz (red.) Stan
i antropogeniczne zmiany jakości wód w Polsce. Tom IV. Jakość wód zlewni Dzierżąznej.
Wyd. UŁ, Łódź, (w druku).
Ziułkiewicz M., Żelazna-Wieczorek J., – Wpływ warunków hydrogeologicznych na florę okrzemek źródeł w strefie krawędziowej Wzniesień Łódzkich. W: Materiały Ogólnopolskiej Konferencji ECOSTATUS., Bibl. Monit. Środ. GIOŚ, Wyd. UŁ, Łódź. (w druku)
Ziułkiewicz M., Żelazna-Wieczorek J., 2005 – Sprawozdanie merytoryczne z dotowanego zadania badawczego „Degradacja jakości wód źródlanych w strefie projektowanego węzła
a zagrożenie naturalnych zbiorowisk glonów”. Arch. WFOŚiGW w Łodzi, (niepubl.).
Zollhöfer J., 1996 – Regionalne Quelltypologie für Jura und Mittelland in der Schweiz. Crunoecia, 5.
Zuber A., 1986 – Mathematical models for the interpretation of environmental radioisotopes in
groundwater systems. W: P. Fritz, J. Ch. Fo (eds.) Handboock of Environmental Isotope Geochemistry.
Zuber A., Ciężkowski W., 1999 – Parametry systemów wód podziemnych w Górach Bystrzyckich. Współcz. Probl. Hydrogeol., 9.
Żelazna-Wieczorek J., Mamińska M., 2006 – Algoflora and vascular flora of limestone spring in
the Warta river valley. Acta Soc. Bot. Pol., 75, 2.
351
Żelazna-Wieczorek J., Ziułkiewicz M., 2004 – Algae communities in springs of Łódź Hills scarp
with diversified hydrochemical conditions. Teka Kom. Ochr. i Kształt. Środ. Przyr, PAN I.
Lublin.
Żelazna-Wieczorek J., Ziułkiewicz M., 2006 – Hildenbrandia rivularis (Rhodophyta) in Central
Poland. Acta Soc. Bot. Pol. (w druku).
Żelazny M. (red.), 2005 – Dynamika związków biogennych w wodach opadowych, powierzchniowych i podziemnych w zlewniach o różnym użytkowaniu na Pogórzu Wiśnickim. IGiGP,
UJ, Kraków.
Żmudziński L., 1997 – Hydrobiologia – życie wód słodkich i morskich. WSP, Słupsk.
Żurek A., 2002 – Azotany w wodach podziemnych. Biul. PIG, 400.
Żytko K. (red.), 1988 – Map of the tectonic elements of the Western Outer Carpathians and their
Foreland. Wyd. Geol., Warszawa.
352