Aleksytymia - mit czy rzeczywistość?

Aleksytymia - mit czy rzeczywistość?
Andrzej Jakubik
Rok:
Wydawnictwo:
Miejsce wydania:
W podsumowaniu przeglądu piśmiennictwa na temat jednej z prawdopodobnie swoistej lub
zaburzonej postaci osobowości zwanej aleksytymią, Brzeziński (1995, s. 448) pisał:
"Konstrukt aleksytymii w ciągu 20 lat przeszedł swoistą ewolucję od pierwotnego, nie w pełni
akceptowanego pojęcia, określonego na podstawie doświadczeń i intuicji, poprzez okres
pewnej fascynacji problemem i dużego zainteresowania badaczy, do czasów współczesnych, w
których pretenduje do miana nowego paradygmatu medycyny psychosomatycznej. Mimo wielu
dowodów empirycznych, konstrukt aleksytymii wymaga dalszej artykulacji i weryfikacji w
nowych, bardziej rygorystycznych warunkach doświadczalnych, żeby mógł być w pełni uznany
za obowiązujący paradygmat naukowy".
Ustosunkowując się do tej wypowiedzi, pozwoliłem sobie kilka lat temu na następujący
komentarz (Jakubik, 1997, s. 88-89):
"O ile można całkowicie zgodzić się ze słusznymi wątpliwościami autora odnośnie do
konceptualizacji aleksytymii, o tyle trudno zaakceptować przypisywanie koncepcji aleksytymii
rangi paradygmatu naukowego. Zarówno w rozumieniu Kuhnowskim (1968, 1985), jak i
Popperowskim (1992, 1999), aleksytymia nie stanowi bowiem paradygmatu ani psychiatrii, ani
medycyny psychosomatycznej. Nie spełnia nawet warunków mikroparadygmatu naukowego
(Nowakowska, 1975). Pozostaje jedynie jednym z hipotetycznych elementów sformułowanych
w ramach mikroparadygmatu, jakim są opisowe (deskryptywne) teorie osobowości, podobnie
jak każda z licznych postaci zaburzeń osobowości, np. osobowość histeryczna, paranoiczna,
schizoidalna, anankastyczna itd."
Wydaje się, iż warto zastanowić się nad motywacyjnymi źródłami powstania hipotetycznej
koncepcji aleksytymii. Otóż w jej genezie można wyróżnić dwie podstawowe determinanty:
- Rozpowszechniony wśród psychoanalityków od prawie pół wieku pogląd o ścisłym
związku cech osobowości z chorobą psychosomatyczną, a nawet o istnieniu profilów czy też
typów osobowości swoistych dla określonej jednostki chorobowej (Dunbar, 1947, 1954);
potwierdzeniem takiego stanowiska miały być obserwacje, że pacjenci psychosomatyczni
różnią się osobowościowo od pacjentów z psychonerwicą (por. McLean, 1949; Marty i in., 1963;
Ruesh, 1948; Shands, 1975; Voght i Ernst, 1977; Von Rad i Lolas, 1977).
- Nieskuteczność psychoanalizy jako metody leczenia chorób psychosomatycznych
(Ammon,1979; Horney, 1952; Krystal, 1983; Salminen i in., 1980; Taylor i in., 1997); co więcej,
1/8
Aleksytymia - mit czy rzeczywistość?
nieniektórzy pionierzy medycyny psychosomatycznej, na przykład Deutsch (1953, 1959) czy
Wittkower (1965), wyrażali zgodną opinię o całkowitej nieprzydatności terapii
psychoanalitycznej u tego rodzaju pacjentów.
Początkowo kierunek psychoanalityczny poszukiwał odrębności osobowości w czynnikach
dynamicznych, do których zaliczał tak zwany konflikt centralny, np. między potrzebami
zależności i niezależności. Później, rozbudowując ideę Freuda o związku choroby somatycznej
ze zmianami ego, liczni psychoanalitycy oparli swoje koncepcje zaburzeń psychosomatycznych
na zasadniczych założeniach psychologii ego, kładąc szczególnie silny nacisk na zakłócenia w
zakresie ego cielesnego czyli obrazu własnego ciała. Dobrą egzemplifikacją są tutaj poglądy
tych autorów, którzy wiążą choroby psychosomatyczne z zaburzeniami schematu ciała
(Schilder, 1924), poczucia ego cielesnego (Federn, 1953) lub z tzw. resomatyzacją funkcji ego
(Schur, 1950), zakładając w tym ostatnim przypadku, że proces neutralizacji (deseksualizacji)
energii libidinalnej jest związany z postępującą desomatyzacją zachowania się (emocji)
jednostki. Deficyt w afektywnym rozwoju ego powoduje bowiem zakłócenie lub zablokowanie
procesów różnicowania, werbalizacji i desomatyzacji emocji (Krystal, 1988).
Interesujące stanowisko w tej kwestii zajmuje Ammon (1979), który zgodnie ze swoją teorią
deficytu strukturalnego ego ("pustka w ego"), pojmuje choroby psychosomatyczne jako przejaw
zaburzeń ego pierwotnego, uwarunkowanych - podobnie zresztą jak w powstawaniu psychoz wtórną, nieprawidłową autonomią kompleksu symbiotycznego (tj. nie rozwiązanego konfliktu z
okresu preedypalnego), ukształtowanego w wyniku zakłócenia relacji z matką w pierwszych
latach życia dziecka. Objawy psychosomatyczne są jakby próbą naprawy deficytu
strukturalnego (zapełniają pustkę ego), broniąc tym samym słabe ego przed całkowitą
dezintegracją. Są to swego rodzaju mechanizmy obronne.
Radykalnym przeciwnikiem wiązania określonej postaci zaburzeń osobowości z chorobami
psychosomatycznymi był twórca współczesnej medycyny psychosomatycznej, Alexander
(1950). Ten ortodoksyjny psychoanalityk, kontynuator myśli freudowskiej zakładał m. in.
wieloprzyczynową genezę chorób psychosomatycznych, ujętą za pomocą wzoru:
PS = f (a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, ... n)
gdzie: PS - choroba psychosomatyczna, f - znak funkcji, a - czynnik konstytucjonalny, b - urazy
porodowe, c - nabyta słabość jakiegoś narządu (np. w wyniku schorzeń somatycznych wieku
niemowlęcego), d - charakter opieki rodzicielskiej w niemowlęctwie (np. odstawienie od piersi,
trening czystości), e - przypadkowe fizyczne doświadczenia traumatyczne w okresie
wczesnodziecięcym, f - emocjonalna atmosfera w rodzinie oraz cechy osobowości rodziców i
rodzeństwa, g - frustracja potrzeb oralnych, h - konflikt popędów, i - urazy fizyczne, j - przeżycia
emocjonalne w relacjach międzyosobowych, k - sytuacja trudna (stres) występująca
bezpośrednio przed zachorowaniem.
Jak widać, nie ma miejsca w tym modelu na swoistą osobowość, czy też określony typ
zaburzeń osobowości.
W świetle literatury przedmiotu wydaje się, że to nie założenia teoretyczne różnych
2/8
Aleksytymia - mit czy rzeczywistość?
kierunków psychoanalizy, ani nie psychologia ego uwarunkowały powstanie koncepcji
aleksytymii. Głównym motywem było poszukiwanie przyczyn nieefektywności terapii
psychoanalitycznej w chorobach psychosomatycznych (por. Nemiah i Sifneos, 1970; Nemiah i
in., 1976). Niestety, nie szukano ich w słabości i niewiarygodności teorii psychoanalitycznej, ale
w pacjentach. Zamiast krytycznej analizy i ewentualnej modyfikacji swoich metod leczenia pojedyncze, nieśmiałe propozycje dotyczą wyłącznie formy, a nie istoty komunikacji z chorym
(por. Krystal, 1983; Salminen i in., 1980) - psychoanalitycy uruchomili dobrze im znany
mechanizm samopotwierdzania się hipotez, którego ostatecznym rezultatem jest pojęcie
aleksytymii [gr. alexythymia = dosł. "brak słów dla emocji"], wprowadzone przez Sifneosa
(1973). Na podstawie opisów zawartych w opublikowanych pracach można wnioskować, że
aleksytymia wyraża się przede wszystkim uogólnionymi zaburzeniami procesów emocjonalnych
i częściowo poznawczych. Do najczęściej wymienianych cech
osob
owości aleksytymicznej
należą:
- niedorozwój poznawczej reprezentacji emocji;
- brak umiejętności rozpoznawania swoich różnych stanów emocjonalnych;
- trudności w odczuwaniu, przeżywaniu, rozumieniu, rozróżnianiu i werbalizacji własnych
uczuć i emocji oraz niezdolność odróżniania emocji od zmian fizjologicznych organizmu (np.
objawów wegetatywnych), co w sumie oznacza zmniejszoną samoświadomość stanów
uczuciowo-emocjonalnych;
- niezdolność modulacji emocji przez procesy poznawcze;
- wysokie natężenie emocji negatywnych, a niskie - pozytywnych;
- koncentracja na doznaniach somatycznych;
- odreagowywanie napięcia psychicznego jedynie poprzez zachowania nawykowe (np.
objadanie się lub głodzenie, nadużywanie alkoholu, leków bądź środków psychoaktywnych);
- brak zdolności do marzeń i fantazji (uboga wyobraźnia);
- nadmiernie operacyjny (konkretny) sposób myślenia;
- ekstrawertywny styl poznawczy;
- tendencja do nastroju depresyjnego i lęku;
- unikanie sytuacji trudnych za pomocą uruchamiania różnych nieadekwatnych
("pozorujących") zachowań;
- niezdolność radzenia sobie ze stresem przy jednoczesnym braku motywacji do szukania i
korzystania ze wsparcia innych osób.
3/8
Aleksytymia - mit czy rzeczywistość?
Ten raczej przewlekły zespół objawowy niż swoista konfiguracja cech zaburzeń
osobowości nazwali również psychoanalitycy bardzo wymownie
"analfabetyzmem
emocjonalnym"
(por.
Goleman, 1997). Na marginesie warto wspomnieć, że znakomity reżyser Bergman (1990) tym
samym terminem określał np. niektórych swoich bohaterów filmowych. Natomiast w
niepsychoanalitycznym ujęciu znanego badacza tego zagadnienia Taylora (1994) i jego
współpracowników (Taylor i in., 1985,1991, 1997), aleksytymię rozpatruje się jako zaburzenie
dostępu do własnych procesów emocjonalnych w trzech zakresach: psychicznej reprezentacji
emocji, wskaźników behawioralnych i fizjologicznych.
Do badania aleksytymii próbowano zaadoptować testy projekcyjne TAT i Rorschacha
oraz Minnesocki Wielowymiarowy Inwentarz Osobowości (MMPI) - w kilku wersjach - co
skończyło się niepowodzeniem. Poważne zastrzeżenia metodologiczne budzą też specjalnie
skonstruowane do tego celu kwestionariusze, np. APRQ i BIPQ, czy skale, jak Skala
Schalling-Sifneosa (SSS) lub ALEX-40 wraz z jej skróconą wersją - Amsterdamską Skalą
Aleksytymii (AAS).
Za w miarę rzetelne, trafne i wystandaryzowane uważa się jedynie trzy (TAS-26, TAS-R i
TAS-20) różne wersje Torontowskiej Skali Aleksytymii (
Toronto Alexithymia Scale),
opracowanej przez G. J. Taylora i jego zespół (Parker i in., 1993a; Taylor i in., 1985, 1992). W
pierwotnej wersji tej skali samooceny (TAS-26) pomiar osobowości aleksytymicznej opiera się
na czterech czynnikach:
I - trudności w identyfikacji i różnicowaniu uczuć od doznań cielesnych,
II - trudności w opisywaniu oraz komunikowaniu przeżywanych uczuć,
III - ograniczenia w zakresie wyobraźni,
IV - ekstrawertywny styl myślenia.
Ostatnia, zmodyfikowana wersja, czyli TAS-20 (por. Bagby i in., 1992; Taylor i in., 1992)
bada trzy czynniki: trudności w identyfikowaniu uczuć (TIU), trudności w komunikowaniu
uczuć innym (TOU) oraz operacyjny styl myślenia (OSM). Dokonane w Polsce próby
adaptacji oraz psychometrycznej oceny skal ALEX-40 i TAS-26 (Maruszewski i Ścigała, 1998)
nie skłaniają jednak do optymizmu.
Aleksytymię kwestionuje w pewnym sensie Rydzyński (1987, s. 257), który twierdzi
między
innymi, że:
"Wielu autorów wyraża wątpliwości co do istnienia ściśle określonych związków między
charakterystycznym zbiorem cech osobowości a chorobą psychosomatyczną.
W szczególności w ostatnich latach podkreśla się w piśmiennictwie istnienie swoistych
zespołów dyspozycji psychicznych, które w sposób statystycznie znamienny predysponują
raczej do reagowania chorobą psychosomatyczną w ogóle, bez wykazywania skłonności do
konkretnych schorzeń".
Wieloletnie badania Łazowskiego i Płużek (por. Łazowski, 1978, 1982) nie potwierdzają
4/8
Aleksytymia - mit czy rzeczywistość?
związku między aleksytymią a chorobami psychosomatycznymi. Jednocześnie autorzy
wypowiadają się przeciwko swoistości powiązań między określonym typem osobowości a
konkretną chorobą somatyczną. Sądzą, że osobowość pacjenta psychosomatycznego różni się
od osobowości ludzi zdrowych i chorych na nerwice jedynie swoistymi postawami i potrzebami,
które nazywają "
syndromem psychosomatycznym". Co prawda można by się w nim
doszukiwać źródeł zachowania opisywanego jako tzw.
typ A osobowości
, gdyż obejmuje takie cechy indywidualne, jak trwałą postawę obronną, pozytywną samoocenę,
zaufanie do siebie, wzmożoną samokontrolę oraz silne potrzeby osiągnięć, dominacji,
współzawodnictwa, aktywności, afiliacji, wytrwałości, rozumienia siebie i otoczenia, opiekowania
się innymi, ale badacze stanowczo przekonują, że osobowość cierpiących na poszczególne
choroby psychosomatyczne bardziej różni się ilościowo niż jakościowo, pod względem objawów
wchodzących w skład syndromu psychosomatycznego.
Z prawie lawinowego wzrostu liczby publikacji można sądzić, że aleksytymia stała się w
pewnym okresie - szczególnie w latach osiemdziesiątych XX wieku - wręcz hasłem
wywoławczym dla wielu badaczy, którzy kolejno zaczęli obserwować jej występowanie w
dychawicy oskrzelowej, chorobie niedokrwiennej serca, nadciśnieniu tętniczym, chorobie
wrzodowej, chorobie reumatycznej, depresji, lęku napadowym, zespołach anankastycznych,
reakcji na stres, alkoholizmie, lekozależności, jadłowstręcie psychicznym, bulimii itd. Do jej
popularności przyczyniło się bez wątpienia olbrzymie zainteresowanie zagadnieniem inteligencji
emocjonalnej (Goleman, 1997, 1999; LeDoux, 2000; Sehr, 1999). Nie powstała jednakże spójna
koncepcja teoretyczna wyjaśniająca powstanie aleksytymii, chociaż niedawną próbę stworzenia
takiego modelu teoretycznego przez psychologów polskich (Maruszewski i Ścigała, 1998)
należy uznać za udaną i heurystycznie wartościową. Jednocześnie wyniki niektórych bardziej
zobiektywizowanych badań wskazują, że cechy osobowości aleksytymicznej występują również
w populacji osób zdrowych (por. Blanchard i in., 1981; Parker i in., 1993b), co przeczy istnieniu
swoistego związku między aleksytymią a chorobami psychosomatycznymi. Dowodzi tego także
aleksytymia stwierdzana w innych schorzeniach somatycznych, uzależnieniach oraz zespołach
psychopatologicznych u osób bez choroby psychosomatycznej.
Podobnie zakwestionowane zostały różne neurofizjologiczne oraz behawioralne koncepcje
powstawania tej postaci zaburzeń osobowości (por. Brzeziński, 1995). Obecnie przeważa już
pogląd, że nie klasyczna terapia psychoanalityczna, ale inne metody i techniki leczenia
psychoterapeutycznego mogą okazać się skuteczne w odniesieniu do pacjentów z chorobami
psychosomatycznymi (por. Stephanos i in., 1976).
mit
Mimo tych licznych kontrargumentów, należy przypuszczać, iż jeszcze przez jakiś czas
aleksytymii będzie obiektem zainteresowania wielu badaczy, pragnących definitywnie
zweryfikować jej realne istnienie. Nie przewidując prawdopodobnie takiego ostatecznego
rozwiązania problemu, wybitny znawca przedmiotu Tyrer (1988), w wydanej pod swoją redakcją
znanej w świecie monografii zaburzeń osobowości, nie poświęca hipotetycznej aleksytymii w
ogóle żadnej uwagi. O aleksytymii milczą podręczniki psychosomatyki (por. Tylka, 2000). Nie
bez przyczyny, jak można sądzić, nie uwzględniają również tej kategorii diagnostycznej żadne
psychiatryczne systemy klasyfikacyjne, w tym najważniejsze, tj. ICD-10 (1992) i DSM-IV (1994).
5/8
Aleksytymia - mit czy rzeczywistość?
Bibliografia
Alexander F. (1950). Psychosomatic medicine: its principles and applications. New York:
Norton.
Ammon G. (1979). Psychoanalysis and psychosomatics. Springer. New York.
Bagby R. M., Taylor G. J., Parker J. D. A. (1992). Reliability and validity of the 20-item
revised Toronto Alexithymia Scale
.
Paper presented at the meeting of the American Psychosomatic Society. New York.
Blanchard E. B., Arena J. G., Pallmayer T. P. (1981). Psychometric properties of a scale to
measure alexithymia.
Psychother. Psychosom., 33, 380-384.
Bergman I. (1990). Sceny z życia małżeńskiego. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.
Brzeziński R. (1995). Dwie dekady koncepcji aleksytymii. Psychiat. Pol., 29, 443-454.
Deutsch F. (1953). The psychosomatic concept in psychoanalysis. New York: Int. Univ.
Press.
Deutsch F. (red.) (1959). On the mysterious leap from the mind to the body. New York: Int.
Univ. Press.
Dunbar F. (1947). Mind and body: psychosomatic medicine. New York: Random House.
Dunbar F. (1954). Emotions and bodily changes. New York: Columbia Univ. Press.
DSM-IV. Diagnostic and statistical manual of mental disorders. 4th edition (1994).
Washington: APA.
Federn P. (1953). Ego psychology and the psychoses. London: Imago.
Goleman D. (1997). Inteligencja emocjonalna. Poznań: Media Rodzina.
Goleman D. (1999). Inteligencja emocjonalna w praktyce. Poznań: Media Rodzina.
Horney K. (1952). The paucity of inner experiences. Amer. J. Psychoanal., 12, 3-9.
I.C.D.-10. International Statistical Classification of Diseases and Health Related Problems Tenth Revision
(1992). Geneva: WHO.
Jakubik A. (1997). Zaburzenia osobowości. Warszawa: WN PZWL.
Krystal H. (1983). Alexithymia and the effectiveness of psychoanalytic treatment. J.
Psychoanal. Psychother., 9,
, 353-378.
Krystal H. (red.) (1988). Integration and self-healing. Affect - trauma - alexithymia.
Hillsdale: The Analytic Press.
Kuhn T. S. (1968). Struktura rewolucji naukowych. Warszawa: PWN.
Kuhn T. S. (1985). Dwa bieguny. Warszawa: PIW.
LeDoux J. (2000). Mózg emocjonalny. Poznań: Media Rodzina.
Łazowski J. (red.) (1978). Problemy psychosomatyczne w chorobie wrzodowej żołądka i
dwunastnicy
. Warszawa: PZWL.
Łazowski J. (red.) (1982). Problemy psychosomatyczne w chorobach układu krążenia.
Warszawa: PZWL.
Marty P., de M'Uzan M., David C. (1963). L'investigation psychosomatique. Paris: PUF.
Maruszewski T., Ścigała E. (1998). Emocje - aleksytymia - poznanie. Poznań:
Wydawnictwo Fundacji Humaniora.
6/8
Aleksytymia - mit czy rzeczywistość?
McLean P. D. (1949). Psychosomatic disease and the "visceral brain". Psychosom. Med.,
11
, 338-353.
Nemiah J. C., Sifneos P. E. (1970). Affect and fantasy in patients with psychosomatic
disorders. W:
Modern trends in psychosomatic medicine (t. 2, s. 26-34). London:
Butterworths.
Nemiah J. C., Freyberger H., Sifneos P. E. (1976). Alexithymia: a view of the
psychosomatic process. W: O. W. Hill (red.),
Modern trends in psychosomatic medicine (s.
430-439). London: Butterworth.
Nowakowska M. (1975). Psychologia ilościowa z elementami naukometrii. Warszawa:
PWN.
Parker J. D., Bagby R. M., Taylor G. J., Endler N. S., Schmitz P. (1993a). Factorial validity
of the 20-item Toronto Alexithymia Scale.
Europ. J. Pers., 7, 221-232.
Parker J. D., Taylor G. J., Bagby R. M. (1993b). Alexithymia and the processing of stimuli:
an experimental study.
N. Trends Exp. Clin. Psychiat., 9, 9-14.
Popper K. R. (1992). Wiedza obiektywna. Ewolucyjna teoria epistemologiczna. Warszawa:
WN PWN.
Popper K. R. (1999). Droga do wiedzy. Domysły i refutacje. Warszawa: WN PWN.
Ruesh J. (1948). The infantile personality. Psychosom. Med., 10, 134-144.
Rydzyński Z. (1987). Zaburzenia i choroby psychosomatyczne. W: S. Dąbrowski, J.
Jaroszyński, S. Pużyński (red.):,
Psychiatria (t. 1, s. 249-286). Warszawa: PZWL.
Salminen J. K., Lehtinen V., Jokinen K. (1980). Psychosomatic disorder: A treatment
problem more difficult than neurosis?
Acta Psychiat. Scan., 62, 1-12.
Schilder P. F. (1924). Das Körperschema. Berlin: Springer.
Schur M. (1950). Basic problems of psychosomatic medicine. W: H. Herma, G. M. Kurth
(red.):
Elements of psychoanalysis. New York: World Publ.
Sehr M. M. (1999). Inteligencja emocjonalna. Testy EQ. Warszawa: Diogenes.
Shands H. C. (1975). How are "psychosomatic" patients different from "psychoneurotic"
patients.
Psychother. Psychosom., 26, 270-285.
Sifneos P. E. (1973). The prevalence of "alexithymic" characteristics in psychosomatic
patients.
Psychother. Psychosom., 22, 255-263.
Stephanos S., Biebl W., Plaum F. G. (1976). Ambulatory analytical psychotherapy of
psychosomatic patients: a report on the method of "relaxation analytique".
Brit. J. Med.
Psychol., 49
,
305- 313.
Taylor G. J. (1994). The alexithymia construct: conceptualization, validation, and
relationship with basic dimensions of personality.
New Trends Exp. Clin. Psychiat., 10,
61-74.
Taylor G. J., Bagby R. M., Parker J. D. (1991). The alexithymia construct. A potential
paradigm for psychosomatic medicine.
Psychosomatics, 32, 153-164.
Taylor G. J., Bagby R. M., Parker J. D. (1992). The revised Toronto Alexithymia Scale:
some reliability, validity, and normatice data.
Psychother. Psychosom., 57, 34-41.
Taylor G. J., Bagby R. M., Parker J. D. (1997). Disorders of affect regulation. Alexithymia in
medical and psychiatric illness
. Cambridge:
Cambridge University Press.
Taylor G. J., Ryan D., Bagby R. M. (1985). Toward the development of a new self-report
alexithymia scale.
Psychother. Psychosom., 44, 191-199.
7/8
Aleksytymia - mit czy rzeczywistość?
Tylka J. (2000). Psychosomatyka. Warszawa: Wyd. UKSW.
Tyrer P. (1988). Personality disorders: diagnosis, management and course. London:
Wright.
Voght R., Ernst L. (1977). Differences in phantasy life of psychosomatic and
psychoneurotic patients.
Psychother. Psychosom., 28, 98-105.
Von Rad M., Lolas F. (1977). Differences of verbal behavior in psychosomatic and
psychoneurotic patients.
Psychother. Psychosom., 28, 83-97.
Wittkower E. D. (1965). Progrés récents en médicine psychosomatique. Rev. Med.
Psychosom., 7
345-364.
,
Praca opublikowana pt. "Osobowość aleksytymiczna" w książce pod redakcją A.
Grochowskiej: "Wokół psychologii osobowości". UKSW, Warszawa 2002.
8/8