Edukacja dzieci niepełnosprawnych intelektualnie

Edukacja dzieci niepełnosprawnych
intelektualnie
Opracowała: Lucyna Lasok-Zarzecka
Polski system szkolny realizuje zasadę powszechności nauczania. Znaczy to, że dąży
on do objęcia nauką – przynajmniej na poziomie obowiązku szkolnego – wszystkie dzieci
i młodzież. Działania, zmierzające do zapewnienia każdemu dziecku dostępu do edukacji,
zbliżyły Polskę do standardów obowiązujących w krajach Unii Europejskiej. Standardy
opublikowane w 1994 w Deklaracji z Salamanki wyrównują szanse niepełnosprawnych.
Według unijnych wytycznych dzieci i młodzież dotknięte niepełnoprawnością powinny mieć
zapewnioną pomoc w przezwyciężaniu trudności w uczeniu się i nabywaniu kompetencji
niezbędnych w dorosłym życiu. Ministerstwo Edukacji Narodowej wyznaczyło sobie ważną
rolę w procesie kształcenia uczniów niepełnosprawnych ze specjalnymi potrzebami
edukacyjnymi. Od 1998 r. kształcenie specjalne uczniów z niepełnosprawnością stało się
integralną częścią systemu kształcenia. Ma ono na celu zmianę podejścia do ucznia
niepełnosprawnego, zwrócenie uwagi na jego indywidualne potrzeby oraz stworzenie jak
najlepszych warunków do normalnego funkcjonowania w środowisku. Z prawa dostępu do
obowiązkowej nauki nie zostały wyłączone żadne dzieci, bez względu na poziom i rodzaj ich
niepełnosprawności oraz miejsce pobytu. Takie rozwiązanie prawne jest dowodem
nowoczesności
polskiego
systemu
kształcenia
osób
z
niepełnosprawnościami.1
Najważniejsze zasady dotyczące kształcenia w Polsce, w tym kształcenia osób
niepełnosprawnych, reguluje ustawa z dnia 7 września 1991 roku o systemie oświaty.2
Kształceniem specjalnym obejmuje się dzieci niepełnosprawne oraz niedostosowane
społecznie, wymagające stosowania specjalnej organizacji nauki i metod pracy, dostosowanej
do potrzeb i możliwości tych uczniów.
Pomoc w wyrównywaniu szans życiowych oraz stworzenie warunków do równego
dostępu do edukacji pozwoli osobom niepełnosprawnym na decydowanie o własnym losie
i wykorzystanie swoich możliwości. Jednym z głównych priorytetów polityki edukacji jest
równość w dostępie do odpowiedniego do możliwości ucznia poziomu wykształcenia.
Działania edukacyjne mają na celu:
wspomaganie rozwoju dzieci, od początku wykrycia niepełnosprawności do
zakończenia procesu edukacji,
polepszenie dostępu dzieciom niepełnosprawnym do przedszkoli we wczesnym etapie
edukacji,
1
Firkowska-Mankiewicz A., Szumski G., Pedagogika specjalna i system kształcenia osób z
niepełnosprawnościami w Polsce, (w:) Pedagogika specjalna – podręcznik akademicki, Wydawnictwo PWN,
Warszawa, 2008
2
Dz. U. 2001, Nr 95, poz. 425
podwyższenie poziomu nauczania w szkolnictwie podstawowym i gimnazjalnym
(odpowiednie
kwalifikacje
nauczycieli
i
realizacja
takiej
samej
podstawy
programowej kształcenia ogólnego w szkołach ogólnodostępnych, z wyjątkiem szkół
dla dzieci z upośledzeniem umysłowym w stopniu umiarkowanym, znacznym
i głębokim),
zapewnienie lepszego dostępu do pełnego średniego wykształcenia dzieci z różnych
typów szkół poprzez podwyższenie mobilności wewnątrz systemu szkolnictwa,
poprawę dostępu do wykształcenia (szersze wykorzystanie integracyjnego systemu
edukacji oraz rozwijanie systemu kształcenia specjalnego).
Podstawą kształcenia specjalnego uczniów we wszystkich typach szkół jest orzeczenie
o potrzebie kształcenia specjalnego, nauczania indywidualnego lub zajęć rewalidacyjnowychowawczych wydane uczniowi na prośbę rodziców lub opiekunów dziecka przez zespół
orzekający
poradni
psychologiczno-pedagogicznej.
Orzeczenie
jest
wskazaniem
najodpowiedniejszej formy kształcenia, z uwzględnieniem potrzeb dziecka oraz wskazaniem
właściwych form pomocy specjalistycznej. Nie jest równoznaczne ze skierowaniem dziecka
do jakiejkolwiek szkoły. Obowiązujące ustawodawstwo pozwala rodzicom lub opiekunom
dziecka decydować o wyborze szkoły. Dzięki temu uczniowie niepełnosprawni mają
możliwość spełniania obowiązku szkolnego i obowiązku nauki jak najbliżej ich miejsca
zamieszkania w:
szkołach ogólnodostępnych,
szkołach integracyjnych,
szkołach ogólnodostępnych z oddziałami integracyjnymi,
szkołach specjalnych,
szkołach ogólnodostępnych z oddziałami specjalnymi,
specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych.
Natomiast dzieciom i młodzieży, których stan zdrowia uniemożliwia lub znacznie utrudnia
uczęszczanie do szkoły zapewnia się nauczanie indywidualne, najczęściej w warunkach
domowych.
Uczniom niepełnosprawnym stworzono możliwość wydłużenia obowiązku szkolnego,
jednakże nie dłużej niż do ukończenia przez nich 18 lat na poziomie szkoły podstawowej,
do 21 roku życia na poziomie gimnazjum i do 24 lat na poziomie szkoły ponadgimnazjalnej.
Od lat toczy się dyskusja czy lepiej kształcić dzieci i młodzież niepełnosprawną w szkołach
specjalnych, czy w szkołach masowych. Zdania na ten temat są podzielone. Za pierwszym
rozwiązaniem przemawia fakt, iż uczniowie ci znajdują się we w miarę jednolitym
środowisku, a nauczanie dostosowane jest do ich potrzeb i możliwości. Kadra pedagogiczna
jest w pełni wykwalifikowana, dlatego też uczniowie ci są objęci specjalistyczną opieką,
a szkoła wyposażona jest w niezbędne i specjalne pomoce dydaktyczne. Nauczyciele
kierujący procesem nauczania wykorzystują w swej pracy odpowiednie metody.
Natomiast zaletą nauki w szkole masowej jest to, że dziecko niepełnosprawne nie jest
izolowane od swoich rówieśników. Nie jest również odseparowane od środowiska
rodzinnego, ponieważ nie zawsze szkoły specjalne znajdują się na terenie danej miejscowości,
w której dziecko mieszka. Dzieci z dysfunkcjami uczą się w szkołach publicznych w pełnej
integracji ze zdrowymi pełnosprawnymi rówieśnikami. Jest to korzystne zarówno dla uczniów
niepełnosprawnych, jak też i dla uczniów zdrowych. Sytuacja w takich klasach uczy obie
strony poprawnych zasad współżycia w zespole klasowym, tolerancji, zrozumienia,
otwartości, opiekuńczości oraz wrażliwości. Ale zdarza się, że uczniowie niepełnosprawni
nie są akceptowani przez uczniów pełnosprawnych. Są przez nich wyszydzani, wyśmiewani,
co sprzyja sytuacjom stresowym w społeczności szkolnej. Czują się oni gorsi, odrzuceni.
Zdaniem wielu autorów osoby z mniejszym upośledzeniem powinny korzystać
z rozmaitych form kształcenia integracyjnego, które może mieć różny zakres. Najpełniej
wyraża się ono we włączaniu dzieci i młodzieży z dysfunkcjami do zwykłych klas. Według
Aleksandry Maciarz u podstaw integracyjnego systemu kształcenia specjalnego leżą
następujące założenia:
- Najkorzystniejsze dla rozwoju, wychowania i nauczania dzieci niepełnosprawnych jest
przebywanie w gronie rodziny oraz społeczności osób pełnosprawnych, przy zapewnieniu im
odpowiednich warunków zdrowotnych, społeczno-wychowawczych i dydaktycznych.
- Dla przygotowania dziecka niepełnosprawnego do samodzielnego na miarę jego możliwości
życia w społeczeństwie wysoce korzystne jest jego spontaniczne i celowo zorganizowane
uczestnictwo w tym życiu. 3
W procesie wychowania i nauczania dzieci niepełnosprawnych uwzględnia się ich
potrzeby i dyspozycje osobowościowe wspólne dla nich i dzieci pełnosprawnych, organizuje
dla obu grup identyczne sytuacje wychowawcze, wykorzystuje jednakowe metody i środki
wychowania i nauczania, a wprowadza tylko wówczas sytuacje, metody i środki specjalne,
gdy zachodzi tego pilna potrzeba ze względu na swoiste trudności dziecka, związane z jego
odchyleniami od normy.
3
Maciarz A., Integracja społeczna dzieci niepełnosprawnych, WSiP, Warszawa, 1987, s 11
Dzieci i młodzież niepełnosprawna mają prawo do korzystania ze wszystkich stopni
i profilów szkolnictwa, z instytucji sportu, rekreacji i kultury. Instytucje te powinny
wprowadzać do swych obiektów odpowiednie urządzenia techniczne, a do swej pracy
właściwe rozwiązania organizacyjne, zapewniające niepełno-sprawnym swobodne z nich
korzystanie.
A. Firkowska-Mankiewicz i G. Szumski dzielą formy organizacji kształcenia uczniów
z orzeczonym upośledzeniem umysłowym na dwie grupy: o charakterze segregacyjnym
i niesegregacyjnym.4
Do form segregacyjnych zaliczają szkoły specjalne i klasy specjalne w szkołach
powszechnych.
Z kolei do form niesegregacyjnych zaliczają klasy ogólnodostępne i klasy integracyjne. Klasy
ogólnodostępne, do których uczęszczają uczniowie z niepełnosprawnościami, nazywane są
także integracją jednostkową. Uczniowie ci nie są całkowicie pozbawieni specjalistycznej
pomocy pedagogicznej. Mogą oni, bowiem korzystać z takiej pomocy poza klasą szkolną
w postaci zajęć rewalidacyjnych. Ponadto nauczyciele tych uczniów są zobowiązani
do dostosowania programów ich kształcenia do zaleceń wskazanych w orzeczeniu o potrzebie
kształcenia specjalnego. Dostosowania te mogą dotyczyć zarówno wymagań stawianych
uczniom, jak i metod ich nauczania. Wielu pedagogów specjalnych wyraża przekonanie,
że zakres specjalnej pomocy pedagogicznej w klasach ogólnodostępnych jest za wąski
w stosunku do potrzeb uczniów z niepełnosprawnościami.5
Drugą formą niesegregacyjnego kształcenia w Polsce są klasy integracyjne lub całe szkoły
integracyjne. Warunki funkcjonowania tych klas są silniej dostosowane do kształcenia
uczniów z dysfunkcjami, niż w przypadku klas ogólnodostępnych. Przede wszystkim klasy te
zatrudniają dodatkowych nauczycieli posiadających specjalistyczne wykształcenie z zakresu
pedagogiki specjalnej. Ponadto zespoły klasowe liczą od 15 do 20 uczniów, w tym od 3 do 5
uczniów niepełnosprawnych. Dzieci z niepełnosprawnością przyjmowane są do klasy
integracyjnej po wcześniejszym badaniu w poradni psychologiczno-pedagogicznej oraz
uzyskaniu pozytywnej opinii wydanej przez psychologa.6
Wszystkie dzieci w klasie
integracyjnej realizują program szkoły masowej. Program ten w przypadku dzieci
niepełnosprawnych jest na bieżąco modyfikowany przez pedagoga specjalnego, który kieruje
4
A. Firkowska-Mankiewicz A., Szumski G., Pedagogika specjalna…
Firkowska-Mankiewicz A., Szumski G., Pedagogika specjalna…..
6
Tomkiewicz-Bętkowska , ABC pedagoga…. s. 2 9
5
się sugestią nauczyciela wiodącego, co do ważności i przydatności treści. Realizowane treści
dostosowane są do indywidualnych potrzeb oraz możliwości dzieci niepełnosprawnych.7
Integracja sprzyja wszechstronnemu rozwojowi dzieci i młodzieży zarówno pełno jaki
i niepełnosprawnych. Dzieci niepełnosprawne, które uczą się w szkołach z pełnosprawnymi
rówieśnikami, w większym stopniu rozwijają swoje społeczne umiejętności, które są
potrzebne w codziennym życiu. Natomiast dzieci pełnosprawne lepiej rozumieją, że osoby
z niepełnosprawnością mają prawo do pełnego uczestnictwa i równości w społeczeństwie.
Szkolnictwo integracyjne jest, więc najskuteczniejszym środkiem budowania solidarności
między dziećmi o specjalnych potrzebach edukacyjnych i ich rówieśnikami. Włączanie
niepełnosprawnych dzieci w środowisko pełnosprawnych rówieśników to przedsięwzięcie,
które na pewno się opłaci i zaowocuje w przyszłości. Integracja uważana jest za najbardziej
efektywną
formę
przygotowania
do
życia
indywidualnego
i
społecznego
ludzi
niepełnosprawnych. W sytuacji, kiedy osoby niepełnosprawne są pozbawione kontaktów
z życiem społecznym tworzą się dwa światy, które mało o sobie wiedzą. A. TomkiewiczBętkowska w swoim opracowaniu podaje pięć koronnych zasad dotyczących integracji:
1. Integracji nie można narzucać ani do niej zmuszać;
2. Integracja to nie tylko 15-20 uczniów i 2 nauczycieli;
3. W integracji uczestniczyć musi cała szkoła;
4. Integracji można i trzeba się uczyć;
5. Integracja zaczyna się w sercu człowieka; 8
Kierowanie dzieci do szkół specjalnych na stałe powinno być wyjątkiem, zalecane
tylko w sporadycznych indywidualnych przypadkach, gdy bez wątpienia wiadomo,
że nauczanie w salach lekcyjnych nie zaspokoi edukacyjnych lub społecznych potrzeb
dziecka, bądź, gdy jest wymagane z uwagi na dobro dziecka lub innych uczniów.
7
8
Tamże s. 30
Tomkiewicz-Bętkowska , ABC pedagoga….s.31
BIBLIOGRAFIA
1. Firkowska-Mankiewicz A., Szumski G., Pedagogika specjalna i system kształcenia
osób z niepełnosprawnościami w Polsce, (w:) Pedagogika specjalna – podręcznik
akademicki, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2008
2. Gajdzica Z., Edukacyjne konteksty bezradności społecznej osób z lekkim
upośledzeniem umysłowym, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice, 2007
3. Maciarz A., Integracja społeczna dzieci niepełnosprawnych, WSiP, Warszawa, 1987
4. Tomkiewicz-Będkowska A., ABC pedagoga specjalnego. Razem łatwiej, Oficyna
Wydawnicza IMPULS, Kraków 2015
5. Wyczesany J., Pedagogika osób z lekkim upośledzeniem umysłowym, (w:) Pedagogika
specjalna. Red. W. Dykcik. Poznań 1997