praca magistrska, UMCS Lublin, Wydz. Filozofii, 2006

PEDAGOGIUM
Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie
Studia Podyplomowe: Pedagogika resocjalizacyjna
Marcin Kostyra
Nr albumu PR-0342/07
Wychowawcze aspekty sztuk i sportów walki
w kontekście twórczej resocjalizacji
Praca napisana pod kierunkiem
Dr prof. WSPR Ewy Kozdrowicz
Warszawa 2009
Spis treści
Wprowadzenie
-4
Część pierwsza
Sporty i sztuka walki
-5
- 1.1 Sporty walki
-6
- 1.2 Systemy walki
-7
- 1.3 Sztuki walki
-7
- 1.4 Agresja w sportach walki
- 10
- 1.5 Symbolika
- 12
- 1.6 Autorytet mistrza
- 14
Część druga
Twórcza resocjalizacja
- 17
Część trzecia
Elementy sztuki walki jako metody twórczej resocjalizacji
- 21
Zakończenie
- 26
Bibliografia
- 27
2
Autor
W 2006 ukończył stacjonarne studia z filozofii (specjalność filozofia kulturowa)
na Uniwersytecie Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie. Temat pracy magisterskiej –
„Humanistyczna teoria dalekowschodnich sztuk walki” (opublikowana na stronie
Internetowej www.tangsoodo.pl). Główne obszary zainteresowań skupiają się wokół
filozofii praktycznej, etyki, estetyki i filozofii nauki, filozofii życia i filozofii
egzystencjalnej, inspirowane filozofią Kanta, Nietzsche`go, Koła Wiedeńskiego,
Sartre`a, Huizinga, Maslow`a oraz psychologii społecznej.
Jednocześnie od 1994 roku zajmuje się sztukami walki – początkowo karate,
następnie koreańską sztuką walki – tang soo do. W 2001 w Puławach założył i prowadzi
do dziś klub sztuk walki – Centrum Tang Soo Do. Wyszkolił wielu Mistrzów Polski w
kickboxingu, taekwondo i tang soo do. Jego podopieczni zdobywali trofea na
międzynarodowych
zawodach,
m.in.
w Mołdawii, Niemczech i Holandii. Sam Autor brał udział oraz zdobywał medale na
turniejach w Holandii i USA. Jest licencjonowanym instruktorem kickboxingu
i posiada 2 dan (II stopień czarnego pasa) tangsoodo. W 2007 roku założył
ogólnopolską organizację sportową pod nazwą Polska Federacja Tang Soo Do, której
jest prezesem.
Od 2007 pracuje w Młodzieżowym Ośrodku Socjoterapii w Puławach.
3
Wprowadzenie
Sporty i sztuki walki w powszechnej opinii budzą ambiwalentne odczucia. Z
jednej strony sporty walki kojarzą się z zachowaniami destruktywnymi, agresywnymi
oraz przemocą fizyczną, z drugiej strony sztuka walki jawi się jako twarda wojskowa
dyscyplina, wdrażanie samurajskiego kodeksu etycznego, poczucia honoru, szacunku
dla przeciwnika i wreszcie jako filozofia życiowa. Podobna sytuacja wiąże się
resocjalizacją.
Przeciwnicy
na
stoją
stanowisku,
że resocjalizacja jest fikcją, a przestępców należy izolować. Zwolennicy wiedzą
i wierzą, że nie wszyscy skazani są pozbawieni wrażliwości etycznych. Niniejsza praca
traktuje o tych, dla których istnieje nadzieja, że zostaną przywróceni do społeczeństwa i
będą w nim normalnie funkcjonować. Bazą teoretyczną jest koncepcja twórczej
resocjalizacji Marka Konopczyńskiego oraz sztuka walki jako jedna z metod twórczej
resocjalizacji i pracy z nieprzystosowanymi społecznie. Bazą empiryczną dla tez
wysnuwanych w niniejszym opracowaniu jest w głównej mierze praca Autora jako
instruktora
w
klubach
sportowych
oraz
praca
w Młodzieżowym Ośrodku Socjoterapii w Puławach.
Wychowawcze walory sztuk walki są podkreślane od dawna, jednak brakuje
fachowej literatury z zakresu pedagogiki czy resocjalizacji poruszającej ten problem.
Publikacje stricte traktujące o sztukach walki, nie wychodzą poza obręb opracowań
popularno-naukowych czy wręcz popularyzatorskich. Jedna z nielicznych prac, która
wychodzi poza obszar popularyzatorski to „Wychowawcze i utylitarne aspekty sportów
walki”
pod
redakcją
Romana
Kaliny
i Władysława Jagiełło.
Na początku pracy zostaną zaprezentowane pokrótce główne założenia
w szkoleniu i wychowaniu sztuk walki. W części następnej - główne tezy twórczej
resocjalizacji. Trzecia część poświęcona będzie refleksjom Autora z pracy
z młodzieżą. Jako że Autor z wykształcenia jest filozofem, to w pracy tej pojawiają się
powiązania z filozofią zarówno twórczej resocjalizacji jak i filozofii sztuki walki.
Niewykluczone, że na kanwie niniejszej pracy w przyszłości powstanie szersze
opracowanie z tego tematu.
4
Część I
Sporty i sztuki walki
Metody resocjalizacji przez sport nie są nowe, prowadzone od dawna jako
wychowanie fizyczne czy dodatkowe zajęcia. Szeroko pojęta rekreacja ruchowa daje
pozytywne efekty wychowawcze. Rekreacja ruchowa rozumiana jest tu jako
spontaniczna aktywność sportowa nacechowana elementami ludycznymi. „Ruch jako
środek wychowawczy jest potężnym czynnikiem stymulującym, tj. pobudzającym
dynamikę rozwojową, kształtującą osobowość. Nie mniej ważny jest utylitarny aspekt
zabaw i ćwiczeń ruchowych. Poprzez rozszerzanie form i czynności ruchowych oraz
nabieranie wprawy, wychowanek lepiej adaptuje się do życia, zdobywa wiarę we
własne możliwości, pokonuje obawę i wewnętrzne opory, cieszy się osiągnięciami. W
kontaktach
z rówieśnikami uczy się oceniać własne siły, przystosowywać się do życia społecznego.
Wyżycie ruchowe przynosi emocje i radość.”1
Sztuki walki doskonale spełniają postawione przez Marka Konopczyńskiego
zadanie
twórczej
resocjalizacji:
„[…]
identyfikowanie
i rozwijanie strukturalnych czynników i mechanizmów procesów twórczych
nieprzystosowanej społecznie młodzieży. Rozwinięte jakościowo wspomniane struktury
umożliwiają rozwijanie potencjałów wychowanków, które z kolei ukierunkowują ich
indywidualną i społeczną aktywność oraz pozwalają uzyskać nowe kompetencje i
umiejętności indywidualne i społeczne. Efektem tej aktywności stają się kreowane
odmienne parametry tożsamości, które w wyniku procesu metodycznego „trenowania”
autoprezentacji nieletnich, doprowadzają do internalizacji wizualizowanych cech.”2
Wspomniane we wstępie ambiwalencje w postrzeganiu sztuk, sportów walk
biorą się z nie rozumienia różnicy między różnymi formami aktywności
w obrębie sportów obronnych. Bez jasnego zdefiniowania tych różnic, nie można
zrozumieć czym jest sztuka, sport walki a tym bardziej nie można stosować tej
dziedziny sportu do resocjalizacji czy wychowywania młodzieży nieprzystosowanej
społecznie.
1
2
Konopczyński M., Twórcza resocjalizacja, Warszawa 1996, s. 60.
Konopczyński M., Metody twórczej resocjalizacji, Warszawa 2008, s 46.
5
W nomenklaturze sportowej używa się podziałów, które mają kategoryzować
formy
aktywności
fizycznej
w
obrębie
sportów
obronnych
na:
1) sztuki, 2) sporty, 3) i systemy walki. Granice między poszczególnymi tymi formami
są dość płynne, ważne jest zatem zdefiniowanie tych pojęć ze względu na cel szkolenia
i wychowania.
1.1 Sporty walki
Często
jest
to
sport wyczynowy.
Celem
szkolenia
sportowego
jest
przygotowanie organizmu do osiągnięcia najlepszych wyników w określonym czasie i
w określonych warunkach (czyli w chwili startu zawodnika na zawodach).
Przygotowaniu
sportowemu
(treningowi)
towarzyszy
duży
wysiłek
fizyczny
i psychiczny, który z czasem może przynieś poważne problemy natury zdrowotnej. Do
najbardziej znanych sportów walki należą boks, zapasy, szermierka oraz wywodzące się
tradycji dalekiego Wschodu – judo, taekwondo, mauy thai, kickboxing (choć ta ostatnia
dyscyplina jest tylko pochodną azjatyckich sportów).3
W
sportowym
szkoleniu,
jako
jeden
z
podstawowych
aspektów
wychowawczych, akcentuje się ideę „fair play” – czystej gry. Fair play propaguje cnoty
powściągliwości, umiaru, samokontroli i przestrzegania reguł, a nawet poniesienia
ofiary.
Rywalizować
i
walczyć
można
w
sposób
godny,
otwarty
i uczciwy. Idea „czystej gry” to idea uczciwej rywalizacji, bez fauli, bez dopingu,
fałszu, wykorzystywania błędów ludzkich (wyniki oceniają sędziowie, a ci mogą
niewłaściwie zinterpretować sytuacje). Sportowiec nie powinien wykorzystywać
słabości rywala. Rywalizacja sportowa, oprócz ponadprzeciętnych umiejętności, to
również
uczciwość,
honor,
rycerstwo.
Fair
play
jest
kwintesencją
sportu,
a nawet bez słowa przesady można powiedzieć, że fair play to właśnie sport. Istotą
sportu walki są zasady uczciwej rywalizacji, przepisy, regulaminy, które precyzują
zakres technik, dozwolone obszary trafienia, długość czasu walki.
Jednak istnieje pewne niebezpieczeństwo sportu wyczynowego, oczywiście
patrząc przez pryzmat resocjalizacji, mianowicie na pewnym etapie sportu
wyczynowego stymuluje się generowanie egoizmu, niekiedy nieuczciwości i
bezwzględności. Gdy w grę wchodzą pieniądze, celem staje się perspektywa łatwego
zarobku, często przez zaprzeczenie fair play. Poza tym na wysokim poziomie sportu
wyczynowego praktyka wychowawcza schodzi na drugi plan, wszak ile to wybacza się
3
Baran M., Hebda J., Trening w walce wręcz, Tarnów 1995, s. 3.
6
reprezentantowi szkoły, który zdobył puchary, medale, itp. Istnieje dodatkowo
niebezpieczeństwo instrumentalnego traktowania zawodnika, właśnie jako „maszynki”
do zdobywania trofeów, na przykład dla szkoły. U nieletnich z dysfunkcjami
społecznymi, niesie to wiele zagrożeń.
1.2 Systemy walki
w
Niedopuszczalnym
żadnej
postaci
jest
resocjalizacja
przez
sport
z wykorzystaniem, tzw. systemów walki, określanych niekiedy jako combat (ang.
walka). Szkolenie w systemach walki przechodzą służby mundurowe. Od żołnierza na
polu walki wymaga się zdecydowanego działania, w które jest wliczone zadanie śmierci
wrogowi. Sprawy nie można bagatelizować, bowiem od pewnego czasu taki sposób
szkolenia, za sprawą komercji, wszedł na rynek cywilny. Jedno z ogłoszeń znalezione w
Internecie zachęca – „Czas karate, fikołków w powietrzu i dziwnych filozofii minął
bezpowrotnie! Teraz nadszedł czas napierdalania!”4 Ogłoszenie jest nasączone agresją,
więc trudno oczekiwać, iż taki trening będzie przekazywał walory wychowawcze.
Do najbardziej znanych systemów walki należy krav maga i tak na stronie
Internetowej World Krav Maga Federation Polska5 czytamy: „W dżungli miejskiego
gwaru i chaosu nie ma zasad, honorowych pojedynków i litości - jest tylko
stereotypowy
obraz
przemocy
poparty
niekontrolowaną
agresją.”
Jedna
z zasad krav maga mówi: „Tylko atak przerywa atak” […] „Atakuj tak, aby nawet dużo
silniejszy napastnik poczuł się zagrożony - tego uczy KM - trafiaj w te miejsca, których
żadne
ćwiczenia
nie
są
w
stanie
wzmocnić.
Uderzaj
i
uciekaj.
6
I nigdy się nie poddawaj!” Dalszy komentarz tzw. systemów walki na poczet tej pracy
jest zbędny.
1.3 Sztuki walki
Trzecią formą aktywności w obrębie sportów obronnych są sztuki walki (SW),
mimo że w tej dziedzinie istnieje rywalizacja sportowa, to raczej ta forma aktywności
jest bliższa rekreacji ruchowej, niż sportowi wyczynowemu. M. Baran i J. Hebda sztuki
walki charakteryzują „[…] mają nie tylko na celu przygotowanie swych adeptów do
walki,
lecz
przede
wszystkim
nauczenie
sztuki
walki
samej
4
www.sfd.pl z dn. 10.01.2009
http://kravmaga.lublin.pl, z dnia 26 marca 2006.
6
Ibidem.
5
7
w sobie, samodoskonalenia się przez tę sztukę, harmonii pomiędzy duchem
i ciałem, czynienie dobra ogólnego, itp. Sztuki te są traktowane jako sposób na życie.”7
Trening, którego celem jest wykształcenie zamierzonych cech psychomotorycznych,
jest wspólną cechą szkolenia sportów, systemów i sztuk walki, jednak szczególnie w
sztukach walki akcentuje perfekcjonizm jako najważniejszy cel treningu, a nie samej
walki jako fizycznej konfrontacji: „Dążeniu do osiągnięcia doskonałości w
wykonywaniu chwytów obronnych, uderzeń, rzutów, itp. jest podporządkowana
metodyka nauczania i trening. Chodzi więc przede wszystkim o wielokrotne
powtarzanie w długich okresach ćwiczeń fizycznych, które bezpośrednio mają
przygotować człowieka do walki. […] Osiąganie w ten sposób biegłości w walce wręcz
ma prowadzić - co wynika, choć nie zawsze wprost, z wypowiedzi propagatorów tego
typu szkolenia – do wewnętrznej (w domyśle: pozytywnej) przemiany trenujących osób.
W przygotowaniu obronnym, […] akcentuje wprowadzanie równowagi między
ćwiczeniami
fizycznymi
a
innymi
oddziaływaniami
pedagogicznymi
i wychowawczymi, bez których kształtowanie postaw rzeczywiście obronnych jest mało
efektywne, albo wręcz niemożliwe. Jednocześnie wyraźnie akcentuję, iż nie sposób
przecenić znaczenia ćwiczeń fizycznych jako zasadniczych środków walki w starciu
bezpośrednim”.8 Według Romana Kaliny szkolenie obronne ma na celu: „[…]
doskonalenie możliwości ruchowych i energetycznych; uodpornianie na stres związany
z
wysiłkiem
i
rozwiązywanie
zadań
ruchowych
o różnym stopniu trudności i różnie rozłożonych w czasie; przezwyciężenie własnych
słabości, lęków, kompleksów, próżności i skłonności do agresji; uczenie się
współdziałania”.9 Sztuki walki kojarzone są z filozofią. Choć nie każdy trener musi być
filozofem z wykształcenia, to ćwiczenia fizyczne niejako wymuszają refleksje
teleologiczne.
Podobnie
jak
w
filozofii
egzystencjalnej,
czy
w koncepcji twórczej resocjalizacji, tak samo w sztukach walki kładzie się nacisk na
mentalno-fizyczny samorozwój. Wojciech Cynarski pisze: „Nowoczesny budoka10 to
człowiek
twórczy,
aktywny
fizycznie
i
intelektualnie,
badacz
tradycji
i strażnik losu kultury wojowników, kontynuator osiągnięć dawnych rycerzy
i filozofów. Przez doskonalenie swej sztuki i samodoskonalenie na duchowej drodze
7
Baran M., Hebda J., Trening ..., op. cit., s. 3.
8
Kalina R., Sporty walki i trening samoobrony w edukacji obronnej młodzieży, Warszawa 1997,
s 12.
9
Ibidem, s. 43.
10
„bu” – wojownik, „do” – droga, filozoficzna droga samopoznania, samodoskonalenia.
8
dawnych mistrzów, staje się wartościowszym członkiem społeczeństwa. Człowiek budo
aktywnie kieruje swoim życiem i samorealizacją, walcząc wytrwale z najtrudniejszym
przeciwnikiem, własną słabością. Mistrz budo zasługuje na określenie homo creator
[...], które szczególnie dotyczy pracy twórczej w zakresie sztuk walki. Dziełem tak
rozumianego artysty budo jest on sam”.11
Tradycyjne wschodnie sztuki walki poprzez nazwę akcentują filozofię
perfekcjonistyczną – aikido, tangsoodo, taekwondo, wyrażaną słowem „do” – droga,
która w domyśle jest drogą do samodoskonalenia i przekraczania granic swoich
możliwości. „Dziś masz być lepszy niż wczoraj, jutro masz być lepszy niż dziś” – tak
zachęca mistrz ucznia do treningu. Mistrz sztuki walki, (ang. martial artist) jest artystą
w
sensie
subiektywnym,
tworzy
dzieło
ze
swego
ciała
i psychiki. „Głównym celem sztuk walki jest samoperfekcja. Droga duchowego
rozwoju, droga życia i autokreacji jest tu ważniejsza niż sama technika. Nie znaczy to,
iż
także
w
samej
praktyce
nie
należy
dążyć
do
mistrzostwa
[…].
W klasycznej sztuce walki (chiń. wushu, jap. bujutsu) dążono do optymalizacji
wyników w zakresie: 1) walki, 2) dyscypliny, 3) moralności.”12
Fenomen popularności treningu dalekowschodnich sztuk walki można też
tłumaczyć teorią potrzeb Maslow`a.13 Jedną z elementarnych potrzeb życiowych jest
potrzeba ruchu. Trening sztuki walki doskonale spełniła tę funkcję. Potrzeba
bezpieczeństwa – tu komentarz w kontekście sztuk walki również wydaje się zbędny.
Potrzeba przynależności i miłości: trening sportów walki zawsze odbywa się w grupach,
wspólne wyjazdy na zgrupowania czy zawody doskonale realizują te potrzeby. Potrzeba
szacunku - od początku szkolenia w adeptach wyrabiany jest odruch ukłonu dla
przeciwnika, który symbolizuje szacunek dla niego. Przeciwnik podczas walki,
instruktor zawsze odwzajemniają się tym samym. Poza tym ktoś, kto jest biegły w
sztuce walki, zyskuje w swoim otoczeniu szacunek, niekiedy wręcz podziw.
Zaspokojenie potrzeby poznawczej jest realizowane na przykład przez samopoznanie:
„[…]
Walcząca
osoba,
zwłaszcza
ścierająca
się
z przeciwnikiem bezpośrednio, najpełniej ujawnia różne strony swojej natury. Uczenie
się więc praktyk obronnych umożliwia samopoznanie – unaocznienie, że lęk przed
11
Cynarski W., Teoria i praktyka dalekowschodnich…, Rzeszów 2004. s. 172.
Ibidem, s. 176.
13
Psychologia – podręcznik akademicki, t. 2, red. Jan Strelau, Gdańsk 2000, s. 641.
12
9
porażką paraliżuje zdolność do prawidłowego, inteligentnego działania”. 14 Potrzeby
estetyczne – sztuka walki ma wiele wspólnego z harmonią, kunsztem ruchów ludzkiego
ciała, bo jeśli gimnastyka sportowa zaspokaja potrzebę estetyczną, to z pewnością
sztuka
walki
też.
Ostatnia
z
potrzeb,
wg Maslowa, to samorealizacja. „Z naszego punktu widzenia celem treningu jest
mistrzostwo, mistrzostwo pojęte jako ciągłe doskonalenie swoich umiejętności, nie
zaspokajanie się tym, co jest, ale świadomość, że jeszcze należy dążyć do perfekcji.
„Droga sztuk walki jest drogą ascezy i duchowego rozwoju. Doskonalenie lub
samodoskonalenie jest tutaj w swej istocie pokrewne innym formom autokreacji lub,
niekiedy,
bliskie
praktyce
religijnej.”15
Podobnie
jest
w twórczej resocjalizacji: „Jedną z immanentnych cech osobowych każdego człowieka
jest tendencja do samorealizacji. Proces wychowania powinien nie tylko uwzględniać tę
tendencję, ale także ją stymulować. Tendencja do samorealizacji jest właściwa każdemu
człowiekowi, bez względu na poziom jego przystosowania społecznego (Maslow 1959).
Samorealizacja człowieka ma związek z twórczością rozumianą jako zdolnością do
wykorzystania wszystkich możliwości do wyzwalania potencjalnych sił osobowości.” 16
1.4 Agresja w sportach walki
Zwykła bójka, co jest zresztą oczywiste, jest negowana społecznie, jednak
sportowa walka, z zasadami, przepisami spotyka się z aprobatą społeczną. Wielu
osobom nie związanym ze sportami walki może wydawać się, że to tylko mocne bicie i
kopanie, na szczęście tak też myślą i wychowankowie, dzięki temu wychowawca nie
musi stosować dodatkowych zabiegów, by przekonać grupę do zajęć. Dopiero w trakcie
procesu szkolenia jest możliwość kształtowania pozytywnych cech: uświadomienia, że
walka nie zawsze jest przemocą i chęcią skrzywdzenia drugiego człowieka. Wydaje się,
że umiejętność walki niejako zachęca do jej wypróbowania. A to znaczyłoby, że adepci
SW chętniej od innych prowokują do zachowań agresywnych. Psychologowie sportu
przyjrzeli się temu zagadnieniu i okazało się, że agresja w walce sportowej nie
przekłada się na agresję w życiu prywatnym. Zwykłe chuligańskie zachowania nazwali
„agresją wrogą” – jest to postępowanie z intencją wyrządzenia krzywdy. W sporcie
nazywane jest to faulem: na przykład kopnięcie poniżej pasa lub celowe łamanie
14
Kalina R. M., Jagiełło Wł., Zabawowe formy walki…, op. cit., s. 23.
Cynarski W. J., Teoria i praktyka …, op. cit., s. 192.
16
Konopczyński M., Metody ..., op. cit., s 45
15
10
przepisów danej konkurencji. „Agresja wroga” odróżnia się od „agresji instrumentalnej
- ma ona miejsce, kiedy czyjeś zachowanie może wyrządzać krzywdę, jednak jego
intencje są inne, na przykład uzyskanie punktu lub powstrzymać rywali przed
zdobyciem przewagi”.17 Agresja instrumentalna jest to też, w pewnym sensie
autoprezentacja, która na przykład w środowisku przestępczym pomaga przetrwać. W
sporcie
wykorzystuje
się
właśnie
ten
rodzaj
agresji.
Dlatego
celem
wychowawcy/trenera jest takie oddziaływanie na wychowanka, by agresję wrogą,
niekontrolowaną,
zmienić
na
instrumentalną,
w pełni kontrolowaną.
Sztuki walki poprzez swe założenia filozoficzne piętnują zachowania
wynikające z „agresji wrogiej”, a w pewnym sensie stymulują rozwój kontrolowanej
„agresji instrumentalnej” (jeden z przykazów tangsoodo brzmi: „W walce kieruj się
rozsądkiem i honorem”). I dlatego właśnie „orientalne sztuki walki sportowej, wbrew
potocznym mniemaniom, nie zachęcają do agresji”
18
– pisze ksiądz Stanisław
Kowalczyk. W sztukach walki, jak w żadnym innym sporcie, jest rozwinięty system
symboli, nakazów, ceremonii, to właśnie jest główna metoda do kształtowania
charakterów.
Świadomość własnych możliwości obronnych zmniejsza też poczucie lęku,
daje pewność siebie. Amerykański psycholog E. Trulson badał zachowania dwu grup
zawodników taekwondo, pierwsi byli szkoleni według wzorów sztuki walki z całą
symboliką i tradycją – oprócz treningu technicznego dodano krótką chwilę skupienia
przed i po treningu, rozmowy filozoficzne. W rozmowach nacisk kładziono na szacunek
dla innych, cierpliwość, honor, zaufanie, poczucie własnej wartości i wartości własnego
ciała. Druga grupa, taekwondoków, to typowi sportowcy trenujący tzw. metodami
nowoczesnymi,
skupiający
się
w treningu tylko na ćwiczeniach technicznych, taktyce - metody bliskie treningowi
sportu wyczynowego. „Pod wpływem tradycyjnego treningu taekwondo u ćwiczących
zmniejszyła się w sposób statystycznie istotny agresywność oraz natężenie lęku, a
zwiększyły: odpowiedzialność oraz tolerancja i stopień respektowania tradycyjnych
wartości. Poziom tych cech różnił się statystycznie istotnie w porównaniu z młodzieżą
poddaną „nowoczesnemu” treningowi sztuki walki. Z kolei w tej grupie młodzieży
bardzo wyraźnie wzrosły agresywność i poczucie lęku. Zmniejszeniu natomiast uległy:
17
18
Jarvis M., Psychologia sportu, Gdańsk 2003, s. 48.
Kowalczk S., Elementy filozofii i teologii sportu, Lublin 2002, s. 16.
11
odpowiedzialność, jakość relacji interpersonalnych, akceptowanie norm, jakość
społecznego funkcjonowania, tolerancja i stopień respektowania tradycyjnych
wartości”. 19
Można wyciągnąć z tego wniosek, że osoby uprawiające sztuki i sporty walki
bardziej przestrzegają zasady fair play. Jednak sporty walki, które oprócz umiejętności
walki, mają w swych założeniach symbolikę i filozofię, mogą skutecznie oddziaływać
na kształtowanie aksjologicznych postaw wychowanka.
Roman Kalina podaje wartości dydaktyczne ćwiczenia walki wręcz jako
pomocne w procesie wychowawczym, w odróżnieniu od innych środków kultury
fizycznej:
„- uczenie się współdziałania a zarazem wiary we własne możliwości.
- uczenie się odpowiedzialności za innych i za własne czyny oraz niesienie pomocy w
przypadku
omdleń,
urazów
a
także
w
chwilach
zwątpienia
i psychicznych załamań.
- uodparnianie się na stres związany z wysiłkiem i rozwiązywaniem zadań ruchowych o
różnym stopniu trudności i różnie rozłożonych w czasie.
- przezwyciężanie własnych słabości, lęków, kompleksów, próżności i skłonności do
agresji.
- doskonalenie możliwości ruchowych i mechanizmów adaptacyjnych ustroju
odpowiedzialnego za energetyczną stronę jego funkcjonowania”.20
R. Kalina wskazuje, że skutki edukacji obronnej są wręcz prospołeczne, pisze:
„[…] uprawiający sporty walki lub ćwiczenia walki wręcz potrafią w sytuacji
bezpośredniego zagrożenia spowodowanego przemocą lub agresją ludzi działać
sprawnie, przestrzegając jednocześnie reguł walki szlachetnej i nie powodując
okaleczeń i zniszczeń przekraczających konieczną obronę”.21
Dzięki sportom walki zwiększa się też odporność na ból fizyczny, na napięcia
emocjonalne, wytrwałość, systematyczność.
1.5 Symbolika
Sztuki walki są, jak żaden inny sport, nasycone elementami symbolicznymi. To
właśnie te symbole sprawiają, że trening działa nie tylko na sferę fizyczną, ale i
19
Kalina R. M., Jagiełło Wł., Zabawowe formy walki …,op. cit., s. 16, por. też Trulson E. 1086: Martial
arts trening: a novel „cure” for deliquency, [w:] „Human Relations”, nr 39.
20
Kalina R. M., Jagiełło Wł., Zabawowe formy…, op. cit., s. 10.
21
Kalina R. M. Sporty walki…, op. cit., s. 9.
12
intelektualną, pobudza wyobraźnię, tworzy wyjątkowy klimat podczas treningu. Jest to
cała
gama
zachowań,
gestów,
zwrotów,
stroje,
w których się ćwiczy i w których występuje się na zawodach, pokazach (białe doboki w
taekwondo, judogi w judo) czy kolory pasów. W końcu element świata zachodniego trofea, puchary, medale, które również są symbolami, zdobywane podczas rywalizacji
sportowej zaświadczają o wysokiej wartości sportowca. Wojciech Cynarski o symbolice
w SW pisze: „Sztuki walki są bardziej mitem, rytuałem i sztuką, niż sportem. Posiadają
wartość antropologiczno-kulturową jako element stylu życia i symboliczną w
społecznej świadomości. […] Istotna jest też dialektyczna współzależność między
sztukami walki a kulturą Wschodu. Ceremoniał sztuk walki stanowi przejaw sfery
sacrum, formę rytuału. Zawiera elementy sekretu, magii, tajemnicy życiowej mocy,
egzotycznej poetyki. Sztuki walki ubrane są w szaty orientalnych kultur, terminologii,
ideologii. Są przejawem zhumanizowanej tradycji kulturowej dawnych wojowników
(cultura militum)”.22 Poniżej przyjrzymy się kilku najbardziej charakterystycznym
symbolom w sztukach walki.
Ukłon.
Etykieta
sztuk
walki
nakłada
obowiązek
oddania
ukłonów
w różnych sytuacjach: podczas wchodzenia i wychodzenia z dojang/dojo (czyli sali, w
której praktykuje się sztuki walki), uczeń powinien ukłonić się nauczycielowi oraz
starszym stopniem po każdej uwadze, wskazówce. Szczególne miejsce zajmuje ukłon
oddany w stronę przeciwnika podczas walki. Jest to wówczas świadectwo szacunku dla
niego. Jeśli wygrany kłania się przeciwnikowi, wówczas uzewnętrznia, że docenia jego
odwagę. Przegrany zaś, kłaniając się swojemu przeciwnikowi okazuje tym samym, iż
nie ma do niego żalu, a gest ten jest formą wdzięczności za to, że uświadomił mu
własne braki.
Stroje są przewiązane pasem, którego kolor jest zależny od stopnia
zaawansowania. Aby adept danej sztuki walki mógł nosić kolejny w hierarchii pas,
musi zdać egzamin techniczny oraz teoretyczny. Symbolika pasa jest szczególna i
otacza się go wielkim szacunkiem, np. nie wolno rzucać go niedbale na podłodze
(choćby podczas przebierania się przed i po treningu), nie wolno wchodzić z pasem do
toalety, itp. „Gdy szanujemy pas, symbol naszej praktyki, staje się on świętym
przedmiotem i można poprzez niego odnaleźć samą jej esencję. Wiara w pas sprawia, że
praktyka jest szczera i silna. Biały pas jest symbolem czystości debiutanta, który z
22
Cynarski W. J., Teoria i praktyka…, op. cit., s. 165.
13
szacunkiem i koncentracją stawia swoje pierwsze kroki w dojo”. 23 Co daje symbol pasa
w pracy resocjalizacyjnej? Kolor pasa jest to zewnętrzna oznaka doświadczenia, działa
na
zasadzie
motywacji
i nagrody. By zdobyć kolejny pas, uczeń musi zdać egzamin i wykazać się właściwą
postawą wobec mistrza, współćwiczących i innych osób.
Ćwiczenia formalne, czyli walka bez przeciwnika. Charakterystycznym
elementem sztuk walki są formy, są to zestawy bloków, ciosów, kopnięć
w tradycyjnych pozycjach ciała. Podczas praktykowania kata należy dokładnie
wykonywać ustalone wcześniej sekwencje – właściwy czas napięcia mięśni
skoordynowany z oddechem, skupienie, siła i dynamika wykonywanych elementów
muszą być zgodne ze wzorem. Formy uczą koordynacji, myślenia przestrzennego,
rozwijają wyobraźnię. Formy też wymuszają postawę perfekcjonistyczną. Stanisław
Sterkowicz, pisze: „[…] ta grupa ćwiczeń daje najwięcej pozytywnych efektów
zdrowotnych, których wskaźnikiem jest m.in. zsynchronizowany stan gotowości
mózgu, minimalne ryzyko urazowe, zwiększenie maksymalnego minutowego poboru
tlenu, obniżenie się poziomu tłuszczów we krwi i in. Stąd też ćwiczenia formalne, które
zwykle rozpoczynają się od ruchów obronnych i - dzięki złożonej strukturze – rozwijają
koordynacyjne i kondycyjne zdolności motoryczne, polecane są dla ludzi obu płci w
każdym wieku. Mogą być traktowane jako atrakcyjny środek treningowy kształtujący
postawę ciała u dzieci, wzbogacający ich potencjał ruchowy, jak również dostarczać
wrażeń estetycznych kibicom oraz wiązać się z poczuciem męstwa, występującym w
walce, czy samoobronie”. 24
1.6 Autorytet mistrza
Młodzież, nie tylko niedostosowana społecznie, niechętnie podchodzi do
jakichkolwiek autorytetów, inaczej jest w przypadku relacji mistrz – uczeń. Osoba
prowadzącego zajęcia ze sztuk walki to mistrz, który jest eksponowany jak w niewielu
innych
sportach
a
relacje
miedzy
uczniem/wychowankiem
a mistrzem/wychowawcą są bardziej bliskie. Mistrz sztuki walki ma od początku
łatwiejsze zadanie niż, na przykład nauczyciel wychowania fizycznego. Samo słowo
niesie już autorytet i szacunek. Mistrzowi sztuk walki jest łatwiej zaimponować,
wzbudzić podziw „młodym gniewnym”, niż trenerom innych dyscyplin. W dojang
23
24
Mistrz Kaisen, Budodharma - droga samuraja, Katowice (bez roku wydania), s. 113.
Sterkowicz S., ABC Hapkido, Kraków 1999, s. 49.
14
podczas treningu panuje feudalna atmosfera – to mistrz daje sygnał do rozgrzewki, to
mistrz przerywa rozgrzewkę, wyjść można jeśli uzyska się zgodę od prowadzącego,
jednak by uzyskać zgodę, należy przyjść do niego, ukłonić się i kulturalnie poprosić o
pozwolenie. Kto nie stosuje się do panujących zasad, zostaje wykluczony z grupy
ćwiczących. Nie zapominajmy, że młodocianym imponuje siła fizyczna, umiejętność
walki, tego nie sposób wykorzenić, ale można ukierunkować na walkę honorową,
pokazać kiedy można a kiedy nie można walczyć, innymi słowy należy nauczyć zasad.
Istnieje wielkie prawdopodobieństwo, że uczniowie zechcą „sprawdzić” mistrza, czy on
jest naprawdę taki dobry? Tu może powstać dylemat dla prowadzącego – jak się
zachować? Jeśli nie podejmie wyzwania – straci twarz, autorytet i może mieć pewność,
że następni też będą chcieli sprawdzić mistrza. W opinii Autora, trener/wychowawca
powinien podjąć wyzwanie, jednak przy założeniu, że nikt nikomu nie zrobi krzywdy.
Dlatego też prowadzący musi wybrać taką formę konfrontacji, by była bezpieczna i co
najważniejsze, nie poniżyła ucznia. Najlepszym sposobem takiej konfrontacji jest na
przykład walka na zasadach brazylijskiego jujitsu lub judo – polegająca na łagodnym
obezwładnieniu przeciwnika i zmuszeniu go do poddania się. Podczas takiej walki nie
można uderzać, kopać, gryźć, drapać, można jedynie przytrzymywać i rzucać oraz
zakładać dźwignie. Zaletą tej konfrontacji jest to, że jest bezpieczna, doświadczony
trener
powinien
nie
dać
sobie
ani
przeciwnikowi
zrobić
krzywdy
a zarazem może kontrolować walkę, by zmusić ucznia do poddania. Poza tym
przegrany nie czuje się poniżony, bo dobrowolnie przyznał wyższość wygranego. Inną
zaletą takiej konfrontacji jest to, że nadal jest zdolny normalnie funkcjonować, bowiem
istnieje niskie ryzyko kontuzji.
Co daje taka konfrontacja? Po pierwsze, uświadomienie, że walka nie zawsze
musi kończyć się okaleczeniem, poniżeniem przegranego ani wyrządzeniem mu
krzywdy. Po wtóre, konfrontacja jest pozbawiona zawiści, chęci zemsty. Ważne jest
jednak, by prowadzący od początku konfrontacje nazwał „zabawą”, a po walce, by on
pierwszy
ukłonił
się
i
wyciągnął
rękę
w geście pojednania i podziękowania za „dobrą walkę”. Po trzecie, taka konfrontacja od
początku jasno określa hierarchię w grupie. Po czwarte, od początku wychowawca i
wychowanek zbliżają się do siebie fizycznie, nie jest to już nauczyciel, który gwiżdże,
każe robić ćwiczenia, ale jest równym partnerem, współuczestniczy w zajęciach. Po
piąte,
i
najważniejsze,
walka
taka
nie
nosi
w sobie agresji. Wychowawca powinien być przygotowany na kolejne konfrontacje,
15
choć z czasem ich częstotliwość powinna maleć, gdyż reszta grupy werbalnie i
niewerbalnie będzie wskazywać lidera i przywódcę, mistrza. Co jeśli instruktor przegra
(co jednak jest mało prawdopodobne)? Wówczas trzeba powiedzieć – masz talent,
jesteś
W
w
całym
stanie
procesie
wygrywać
szkoleniowym
z
sztuk
najlepszymi,
walki,
pomogę
również
w
ci.
wychowaniu
resocjalizacyjnym, najbardziej symboliczne i zarazem realne miejsce powinien
zajmować nauczyciel, mistrz. Słynny gwiazdor filmowy a zarazem mistrz Chuck Norris
w swojej autobiografii pisze: „Poczucie związku z instruktorem, czyli sensei, bardziej
przypomina stosunki między surowym ojcem i posłusznym synem, który całkowicie
podporządkowuje się jego przewodnictwu. Jest to integralna część więzi łączącej ucznia
z nauczycielem, ponieważ nauczyciel jest tu jedynym źródłem wiedzy i autorytetu. Ma
prawo do okazywania mu szacunku, ponieważ sobie na niego zasługuje”.25
Trener/wychowawca ma bardzo bliski kontakt z wychowankiem – werbalny,
dotykowy, słuchowy, może dzięki temu oddziaływać na każdą ze sfer zachowania
podopiecznego, od dbania o dietę, zaniechanie używania używek, właściwy sen, po
kulturę języka i sposób wysławiania się. Taki układ zależności wymusza wręcz
wzajemną empatię. Nic tak nie jednoczy grupy jak wspólny wysiłek, wspólny
„przeciwnik”, czyli osoba prowadząca trening sportowy, która nakłada na grupę nowe
zadania do wykonania. Mówi się o braterstwie krwi, podczas wspólnego treningu
kolokwialnie można powiedzieć o braterstwie potu.
Cześć II
Twórcza Resocjalizacja
Człowiek jest tym, czym siebie uczyni
J. P. Sartre
Koncepcja twórczej resocjalizacji (TR) Marka Konopczyńskiego jest złamaniem
obecnie panującego paradygmatu w resocjalizacji. Jest to propozycja innego spojrzenia
na nieprzystosowaną społecznie młodzież, nie przez pryzmat dotychczasowej historii
(czyli
de
facto
akt
sprawy,
notatek
służbowych
itp.)
a przez pryzmat przyszłości i ukrytych potencjałów drzemiących w jednostce. Twórcza
25
Chuck Norris, Sekret wewnętrznej mocy, Poznań 1998, s. 36.
16
resocjalizacja budzi tyle samo fascynacji co sprzeciwów. Przeciwnicy TR trywializując,
pytają – mamy uczyć skazanych szydełkować? Czytać im Shakespeare? W istocie
ciężko jest mówić o skuteczności, jakiejkolwiek zmianie podejścia do świata, ludzi,
wartości, norm społecznych u osób, które bądź co bądź mają ograniczone możliwości
intelektualne, niską samoocenę i życie usłane porażkami, skoro osoby odpowiedzialne
za „zmianę” sami nie zmienią podejścia do swojej pracy. W tradycyjnym ujęciu,
resocjalizacja wymaga zmiany postaw życiowych, zmiany wyznawanych wartości i
nawyków u młodocianego, nawet jeśli jest to wykonalne, to taka praktyka zostawia
pustkę w tożsamości. Osoba resocjalizowana w tradycyjny sposób nadal nie posiada
umiejętności do samodzielnego funkcjonowania w społeczeństwie, jednak podkreślmy,
umiejętności nie praktycznych a mentalnych. Twórcza resocjalizacja różni się od
tradycyjnej tym, że daje coś w zamian a nawet stymuluje zapełnianie „pustki”
w tożsamości osoby resocjalizowanej. Koncepcja twórczej resocjalizacji czerpie
z szeroko pojętej kultury, odwołuje się do wyższych potrzeb jednostki, często je dopiero
odkrywa. „Głównym celem praktycznych zabiegów twórczej resocjalizacji jest
przemiana tożsamości indywidualnej i społecznie nieprzystosowanej młodzieży przez
wychowawcze stymulowanie rozwoju jej struktur poznawczych i twórczych oraz
wyposażenie
jej
w
nowe
indywidualne
i społeczne kompetencje.”26 Zadaniem wychowawcy jest pomoc w dotarciu do
nieznanych, nawet samemu resocjalizowanemu, talentów, zdolności czy możliwości.
Głównym zadaniem jest znalezienie pola do zaspokojenia potrzeby samorealizacji a
może przede wszystkim, danie wiary we własną osobę. „Zabiegi te, przybierające
metodyczną
postać
pracy
teatralnej,
sportowej,
doświadczeń
dramatowych,
plastycznych czy muzycznych, mogą wykreować odmienne parametry osobowe
młodego człowieka. […] Osiągnięcie tego celu jest możliwe nie tylko przez zmianę czy
korektę jego dotychczasowych dewiacyjnych zachowań i postaw, lecz przede
wszystkim przez jego wewnętrzny rozwój. Rozwój ten jest rozumiany, nie jako
dostarczenie konkretnej wiedzy szkolnej czy dydaktyczne kształtowanie poprawnych
społecznie
postaw,
ale
odkrycie
i rozwijanie jego potencjałów i talentów.”27
Nieprzystosowanie
społeczne
młodzieży często
bierze
się
zwyczajnie
z braku wychowania. Dziecko, które wychowuje rodzina dysfunkcyjna, nie ma szans na
26
Konopczyński M., Metody twórczej resocjalizacji, Warszawa s. 15
Ibidem, s.13
27
17
wyjście
poza
codzienne
czynności
życiowe
nastawione,
by
przetrwać
w aktualnych warunkach bytowych. Jeśli warunki egzystencji wymagają postaw
aspołecznych,
zachowań
agresywnych,
odbiegających
od
norm
etycznych
i prawnych, to takie cechy będą generowane przez środowisko i takie zostaną
wykształcone u dziecka. Tak jak człowiek, który urodził się bez ręki musi poradzić
sobie w życiu z jedną kończyną, tak samo dziecko od urodzenia wychowane w
patologicznym
środowisku
musi
się
odnaleźć
i
dać
sobie
radę.
W pewnym sensie takie dziecko już jest więźniem, więźniem w sensie struktur
mentalnych, poznawczych, aksjologicznych i kulturowych. Wydaje się, że doskonałą
filozoficzną analogię i idealnie pasującą do twórczej resocjalizacji skonstruował prawie
2,5 tysiąca lat temu Platon. "Wyobraź sobie ludzi żyjących w... jaskini... od dzieciństwa
przykutych do miejsca... nie mogących obejrzeć się za siebie... dlatego za nimi płonie
ogień,
na
którego
tle
poruszają
się
postacie...
a więźniowie widzą tylko ich cienie na ścianie przed sobą". 28 Według Platona możliwe
jest wyjście ze świata cieni i poznanie świata prawdziwych idei, każdy może tego
dokonać poprzez edukację i odkrywanie w sobie tego, co boskie. Filozof zachęca, by
edukować już od najmłodszych lat przez zabawę, bo wtedy nauka jest przyjemniejsza. Z
pewnością zajęcia teatralne, sportowe, plastyczne czy muzyczne noszą znamiona
zabawy, która powinna być nieskrępowaną ekspresją uczuć. W ten sposób stymuluje się
rozwijanie zaufania do współuczestników zabawy i siebie samego a zarazem prowadzi
do zamiany priorytetów. „W konsekwencji zmiana ta może prowadzić do uzyskania
nowych kompetencji i umiejętności społecznych oraz wykreowaniu nowych tożsamości
– indywidualnej i społecznej - młodych ludzi. Ci, przez to, że uwierzyli sami
w siebie, uwierzą również w innych.”29
Filozoficznie
można
powiedzieć,
że
zadaniem
wychowawcy twórczej
resocjalizacji jest pomoc w szukaniu sensu egzystencji, poprzez realizację ukrytych lub
stłamszonych potencjałów. Drogą do przemiany na prospołeczną postawę jest
indywidualna, osobista zmiana. Jak wyżej napisano, mocno zakorzenione schematy
mentalne nie pozwalają ot tak przejść metamorfozę aksjologiczną i tu właśnie, za
pomocą metod twórczej resocjalizacji, dochodzi to tworzenia od nowa innych postaw i
wartości. „Być twórcą, to wykracza poza to, co jest tu i teraz, przekraczanie granic
samego siebie, w swej niesprawiedliwości, nieprzystosowaniu czy społecznej
28
29
Platon w Republika 7, sekcja 514.
Konopczyński M., Metody twórczej resocjalizacji, Warszawa s. 15
18
marginalizacji.
[…]
To
współdziałać
w tworzeniu siebie. Siebie lepszego mądrzejszego, dojrzalszego. Tworzyć, to znaczy
kreować innych, pomagać im w stawaniu się lepszymi, mądrzejszymi, dojrzalszymi,
wspierać w przekraczaniu barier, niemocy i rozpaczy.”
30
Tu znowu koncepcja TW jest
zbieżna z myślą filozoficzną – Fryderyka Nietzsche i jego koncepcja woli mocy, nowej
jakość człowieka, który bierze los we własne ręce, przełamuje swoje braki i słabości.
Staje się Nadczłowiekiem, bynajmniej nie w sensie rasy a w sensie przekroczenia dziś
tego, co było wczoraj, a jutro tego, co jest dziś. Tak jak człowiek bez dłoni, który gra na
gitarze stopami, dokonuje Nadludzkiej możliwości, tak każdy, kto pokonuje własne
słabości staje się nadczłowiekiem w sensie jednostkowym. W XX wieku
egzystencjaliści powtórzyli nietzscheanizm w aspekcie homo creator, człowieka
twórczego. Ale to, co warto podkreślić, kreacja swojego jestestwa ma ścisły związek z
wolnością
i odpowiedzialnością, stąd „człowiek jest tym, czym się uczyni”. „Wszyscy ludzie są
potencjalnymi twórcami, trzeba tylko uruchomić warunki umożliwiające rozwinięcie
ukrytych do tej pory, ich twórczych możliwości (Rogers, 1959). Tak pojmowana
twórczość występuje w osobowym celu, a więc umożliwia i urealnia indywidualną i
społeczną samorealizację jednostki. Można powiedzieć, że celem jest tu kreowanie
przez
każdego
człowieka
parametrów
swojej
tożsamości.
W przypadku nieprzystosowanych społecznie nieletnich mamy do czynienia
z tym samym procesem, z tą różnicą tylko, że przebiega on w niekorzystnych
rozwojowo warunkach socjokulturowych. W związku z tym tożsamość nieletnich jest
zubożała i pozbawiona tych parametrów, które ich poddawanym poprawnej socjalizacji
rówieśnikom umożliwiają pełnienie adekwatnych i akceptowanych społecznie ról.” 31
30
31
Ibidem, s. 21.
Ibidem, s. 45
19
Część 3
Elementy sztuki walki jako metody twórczej resocjalizacji
Przez wiele lat zajmowania się sztukami walki miałem niespotykaną okazję
poznać wiele niecodziennych osobowości, poznać losy dzieci i ich rodzin. Większość
pochodzi
z
pełni
funkcjonalnych
rodzin.
W
pewnym
sensie
praca
w Młodzieżowym Ośrodku Socjoterapii dała mi możliwość bliższego poznania dzieci
często z rodzin dysfunkcyjnych i patologicznych. Właśnie u tej młodzieży widać silną
potrzebę
zwrócenia
na
siebie
uwagi
–
często
z
wykorzystaniem
agresji
(instrumentalnej), potrzeby bycia docenionym a nieraz zwykłej przyjacielskiej rozmowy
o „niczym”. Jak wcześniej pisałem, główne założenia twórczej resocjalizacji są zbieżne
z filozofią sztuki walki. Wychowawca chyba powinien być dla wychowanka kimś
takim, jak mistrz, który ma bliski kontakt wzrokowy, słuchowy, często dotykowy, musi
asekurować,
trzymać
i demonstrować – trener pod względem fizycznym, mistrz/wychowawca pod względem
mentalnym. Mistrz, który cieszy się razem z uczniem z sukcesów, na dobrą sprawę
partycypuje w nich, pociesza po porażkach, motywuje, ale czasem też karci. W swej
praktyce miałem sytuacje, które zapadają w pamięć – 17 letni chłopak, którego
wychowywała matka, zadręczał mnie wieloma, często błahymi, pytaniami, zatrzymywał
po treningu, prosił o rady. Szukał poparcia i aprobaty, chciał zwrócić na siebie uwagę,
matka, nie bez racji, twierdziła, że brak mu wzorca męskiego. Pewnego razu, gdy toczył
jedną z walk sparingowych, zaraz po tym jak trafił przeciwnika trudną techniką,
podbiegł, wręcz wskakując mi na ręce. Uściskał mnie z pytaniem, czy widziałem to, co
przed chwilą zrobił, jak ładnie wykonał kopnięcie.
Kilka
miesięcy
temu
podczas
wyjazdu
z
grupą
młodzieży
z Młodzieżowego Ośrodka Socjoterapii w Puławach zaproponowałem wychowankom
walki na gąbkowe „kije” (zwane też po prostu „soft-stick”). Są to tzw. makarony
używane do nauki pływania, przycięte na długość ok. 90 cm. Uderzenie, nawet bardzo
mocne, nie powoduje żadnych urazów, ani nawet śladów. Walka sportowa polegała na
tym,
by
uderzyć
tymże
kijem
przeciwnika
w nogi za jeden punkt, w korpus również za jeden punkt i w głowę za dwa punkty. Po
każdym celnym trafieniu, sędzia przerywał walkę, kazał wrócić na miejsca startowe i
przyznawał punkty. Uderzenia można blokować rękoma, wówczas nie przyznawano
20
punktu. Pojedynek kończył się wraz ze zdobyciem przez jednego z walczących pięciu
punktów.
Po
nabraniu
wprawy
w posługiwaniu się soft-stick`em rozegraliśmy miniturniej (nagrodą był pluszowy miś).
Obserwacje – młodzież, która zazwyczaj jest niechętna do aktywności, do
ćwiczeń na w-f, łamiąca zasady, chętnie włączyła się w zabawę. Po niedługim czasie
każdy wiedział, że należy ukłonić się sędziemu i przeciwnikowi, jeśli komuś zdarzyło
się
zapomnieć,
to
koledzy
natychmiast
nakazywali
mu
wrócić
i stosować się do zasad. Jeśli sędzia nakazał przerwać walkę, nikt nie uderzał po
komendzie „stop”. Słowo sędziego też było respektowane bez kłótni, choć nie zawsze
było
przyjmowane
z
entuzjazmem.
Po
turnieju
zrobiłem
eksperyment
i pozwoliłem walczyć bez zatrzymywania walki, gdzie nie było punktacji, ale
z zasadami, że nie wolno było uderzać, jeśli komuś wypadł kij, odwrócił się, czy upadł.
Do
kolejnych
walk
włączyli
się
niemal
wszyscy
wychowankowie
i wychowawcy a nawet zakonnicy, którzy przez kilka dni byli razem z młodzieżą.
Krajobraz po bitwie był imponujący – wszyscy uczestnicy byli zmęczeni, ale
uśmiechnięci, nikt nie miał do nikogo żalu, ani pretensji. Walkom towarzyszyła
niesamowita ekspresja emocji, krzyków, oklasków i śmiechu.
W czerwcu 2008 roku kilkoro wychowanków MOS w Puławach wzięło udział w
zawodach
sportowych
pod
nazwą
IV
Turniej
Taekwondo
Młodzików
i Juniorów o Mistrzostwo Okręgu Lublin w Puchaczowie k. Lublina, na których jedną z
konkurencji były walki na miękkie kije. Jednej z wychowanek udało się zdobyć
brązowy medal w tej konkurencji. Gdy nasza wychowanka wróciła do Ośrodka, na
piersi niosła swój pierwszy medal i z dumą opowiadała o swoim wyczynie, chętnie
pokazując trofeum. Pytałem: „Jak się czułaś, gdy zakładano ci medal ?– super! –
odpowiedziała. Niemniej cieszyła się nasza wychowanka, gdy w lokalnej prasie ukazał
się artykuł z relacją z zawodów, gdzie pojawiło się jej nazwisko i ona na zdjęciu.
Czy można w jakiś sposób opisać, jakie emocje kryją się za słowem „super!”?
Kto wie, co sobie myśli w tym momencie dziecko, któremu właśnie ktoś gratuluje,
mówi – gratuluje ci, jesteś dobra, dziecku, którego rodzice zazwyczaj są pijani, zamiast
gratulacji na co dzień słyszy wyzwiska i groźby? Ja nie wiem.
W pracy wychowawczo-trenerskiej, którą prowadzę w założonym przez siebie
klubie, fascynują mnie medale i tytuły zdobywane przez utalentowanych młodych ludzi,
z tzw. normalnych domów. Prawdziwe moje „trofea” wykraczają poza symbole
sportowe, bowiem słowa rodziców: „syn ciągle opowiada o panu” lub „mogę dać syna
21
(17 letniego) na zawody, ale jeśli pan pojedzie i weźmie go pod opiekę”, są miłe.
Jednak moim najlepszym wojownikiem jest 26 letni Kamil, który posiada
niepełnosprawność umysłową umiarkowaną i jest pod stałą opieką neurologa, od kilku
lat jest na rencie inwalidzkiej. Kamil przyszedł do mnie po raz pierwszy na trening we
wrześniu
2004
roku.
Od
początku
widać
u niego dysfunkcje psychiczne, ale nie na tyle, by mógł zagrażać komukolwiek. Kamil
ćwiczył zawsze z grupą, choć znacznie odstawał pod względem koordynacyjnym,
sprawnościowym od kolegów. Efekty przyszły bardzo późno, przez pierwsze lata mój
uczeń nie był w stanie opanować dwóch technik powiązanych w schemat w podstawnej
formie (przeciętny człowiek uczy się tego w ciągu dwu godzin), jego kopnięcia raczej
błądziły w przestrzeni nim trafiły do celu. Przypadkowo od jego mamy dowiedziałem
się, że Kamil zapisał się wcześniej na zajęcia karate, ale grupa śmiała się z niego a
trener sugerował zmianę dyscypliny. To, jak wspomina matka, bardzo go zabolało i bał
się,
że
w kolejnym klubie będzie podobnie. Na szczęście tu odnalazł swoje miejsce, koledzy
przyjęli go do swojej społeczności. Obecnie mój mistrz ma zielony pas (4 stopień
uczniowski), choć wg wymagań posiada umiejętności na 8 (w 10 stopniowej skali
liczonej od tyłu). Jednak przez te kilka lat pokonał wiele: bariery społeczne, bowiem
stawił czoło rzeczywistości, przezwyciężył swoją chorobę. Sportowe efekty widać
dopiero po 4 latach, Kamil opanował nawet kilka schematów form, nauczył się
wykonywać kopnięcia po obrocie na wysokość głowy. Do tej pory chwali się dwoma
medalami,
które
dostał
za
udział
w zawodach kilka lat temu. Poprosiłem mojego ucznia, by napisał z mamą coś
o swoim życiu i sporcie: „trener musiał mnie trochę polubić, bo o mnie nie zapomniał”
– tak opisywała powrót do zajęć po przerwie wakacyjnej. Jego matka dopowiada: „Jest
podbudowany i dowartościowany, tak jakby nie mógł uwierzyć, że komuś na nim
zależy”. Silna potrzeba przynależności, bezpieczeństwa i ich spełnienia dała Kamilowi
możliwość poczucia się kimś lepszym dzięki uprawianiu sztuki walki. Chłopak, mimo
dysfunkcji, wykroczył poza świat własnych możliwości, stał się twórcą siebie. Jestem
pewien, że młodzież niedostosowana społecznie, dzięki odnalezieniu sensu i celu w
życiu
i wsparciu, również ma szanse zmienić swoje życie.
We części I tej pracy pisałem o rozróżnieniach na sporty, system i sztukę walki,
komentując je w kontekście wychowawczym. Mimo że sztuki walki mogą spełnić rolę
22
wychowawczą, to jednak należy uściślić też, które elementy sztuki walki nadają się, a
których należy unikać w pracy z młodzieżą niedostosowaną społecznie. Niezależnie od
dyscypliny, każdy trening sztuk walki powinien zawierać ćwiczenia poprawiające
koordynację, elastyczność, szybkość oraz ćwiczenia siłowe i kondycyjne. Szczególnie
te dwie ostatnie elementy treningu są ważne, bowiem dają możliwość wyżycia się,
zmęczenia. Mocny trening, wysiłek fizyczny daje też poczucie wartości treningu,
doskonale hartuje ciało, ale i uodparnia psychicznie. To właśnie podczas męczących
ćwiczeń uczy się wytrwałości i systematyczności. Z pewnością należy stosować też
wszelkie ćwiczenia poprawiające koordynację ruchową, gibkość, zwinność, siłę.
Również nie powinno zabraknąć ćwiczenia form, czyli schematów bloków, ciosów
powiązanych ze sobą w logiczną całość, które jak wcześniej napisałem, rozwijają
przestrzenne i poniekąd abstrakcyjne myślenie. W szkoleniu nie powinno zabraknąć
technik samoobrony i sposobów unikania zagrożenia przed napaścią. W mojej opinii
należy też umożliwić wychowankom konfrontację sportową. Najlepszą konkurencją
sportową w sztukach walki, jako metody twórczej resocjalizacji jest, oprócz
konkurencji
form,
walka
semi-contact,
czyli
walka
z kontrolowaną siłą, przerywana po każdym trafieniu. Taktyka tej walki jest podobna
jak w szermierce – kto trafi pierwszy, zdobywa punkt. Punkty przyznaje się za
kopnięcie w korpus i w głowę oraz za uderzenia ręką w korpus i w głowę. Nie wolno
kopać poniżej pasa, nie wolno atakować, jeśli sędzia przerwie pojedynek. Nie wolno
pchać, przytrzymywać, wychodzić poza pole walki. Semi-contact jest bardzo
ograniczoną i bezpieczną formułą walki (w odróżnieniu od np. full-contact, gdzie
techniki należy zadawać pełną siłą i dąży się do tego, by znokautować przeciwnika). Ta
formuła walki wymusza samokontrolę, wymusza taktyczne myślenie i daje możliwość
konfrontacji fizycznej. Walka z realnym przeciwnikiem, w odróżnieniu od ćwiczeń bez
partnera, czyli form, daje szansę poczucia realnego zagrożenia ze strony przeciwnika i
wymusza doń pokorę.
Wskazane jest, by wychowankowie mieli możliwość wzięcia udziału
w rywalizacji sportowej. Jednak nie powinny to być rozgrywki między zakładami
poprawczymi i podobnymi instytucjami, ale z młodzieżą ćwiczącą w klubach
sportowych a to dlatego, że jeśli są to zawody dla zakładów i ośrodków
wychowawczych, przekazuje się niewerbalnie komunikat dla zwycięzców – jesteś
dobry, ale tylko wśród złodziei i innych. Otwarte zawody i zdobyty w nich medal ma
inną wartość, bo jego zdobywca wygrał z tymi, którzy mają normalny dom, rodzinę.
23
Wówczas przekazuje się komunikat – nie jesteś gorszy od nich, stać cię na to, byś był
lepszym człowiekiem, takim jak oni.
Niezapomniane przeżycia towarzyszą, gdy konferansjer wyczytuje nazwisko
wychowanka i zaprasza go na miejsce na podium, chwila na zdjęcia, uścisk dłoni,
gratulacje od sędziów, rywali i założenie medalu na pierś. Stojąc na podium, gdzie
wszyscy go widzą, wychowanek może pierwszy raz w życiu poczuć swoją wartość.
Uczciwa
praca,
szczery
wysiłek,
nie
cwaniactwo
i kłamstwo zostają nagrodzone. Jeśli uda się doprowadzić w takie miejsce choćby
jednego wychowanka, to warto.
24
Zakończenie
Dlaczego sztuki walk są dobrym narzędziem wychowawczym? Co może dać
wychowawca atrakcyjnego przestępcy lub osobie wychowanej w kręgu przestępczości?
Jak można zaimponować człowiekowi, dla którego agresja i siła fizyczna jest
argumentem do każdej wymiany zdań? Uważam, że sztuki walki, to dobry sposób, by
znaleźć wspólny język z osobami niedostosowanymi społecznie. Większość z
wychowanków może nie mieć predyspozycji do osiągnięcia dużych wyników
sportowych, ale właśnie dlatego pasy jako stopnie wtajemniczenia w sztukach walki,
mogą przyczynić się, że uwierzą we własne możliwości i będą czuć się zrealizowanym
– podobnie jak Kamil. Poza tym właśnie sport daje możliwość spełnienia innych,
akceptowanych społecznie ról. Sport jest doskonałym życiowym „poligonem
doświadczalnym” – możesz popełniać błędy, ale masz szansę to zmienić, w życiu nie
zawsze tak się udaje. Jeśli zapracujesz, dostaniesz nagrodę, jeśli nie chcesz się rozwijać,
chcesz iść na skróty - odpadasz. I argument czysto finansowy sporty walki i sztuki
walki nie wymagają dużych nakładów na bazę szkoleniową – wystarczy profesjonalny
trener-mistrz.
25
Bibliografia
Ambroży Tadeusz, Ambroży Dorota, Utylitarne i wychowawcze wartości
1.
sportów jako realizacja potrzeby bezpieczeństwa, [w:] Wychowawcze i utylitarne
aspekty sportów walki, red. R.M. Kalina, Wł. Jagiełło, Warszawa 2000.
2.
Aronson Elliot, Człowiek istota społeczna, Warszawa 1997.
3.
Cynarski Wojciech,
Teoria
i
praktyka dalekowschodnich sztuk
walk
w perspektywie europejskiej, Rzeszów 2004.
4.
Harasymowicz
Jan
Krzysztof,
Od
Sportu
walki
do
sztuki
życia,
[w:] Wychowawcze i utylitarne aspekty sportów walki, red. R.M. Kalina,
Wł. Jagiełło, Warszawa 2000.
Huizinga Johan, Homo Ludens – zabawa jako źródło kultury, tłum. Maria
5.
Kurecka i Witold Wirpsza, Warszawa 1985.
6.
Jarvis Matt, Psychologia sportu, Gdańsk 2003.
7.
Kalina Roman, Sporty walki i trening samoobrony w edukacji obronnej
młodzieży, Warszawa 1997.
Kalina Roman, Jagiełło Władysław, Zabawowe formy walki w wychowaniu
8.
fizycznym i treningu sportowym, Warszawa 2000.
9.
Kaisen, Budodharma – droga samuraja, Katowice, bez roku wydania.
10.
Kondratowicz Krzysztof, Chwyty obronne. Samoobrona dla wszystkich,
Warszawa 1997.
11.
Kondratowicz
Krzysztof,
Ju
-
Jitsu.
Samoobrona
dla
każdego,
Warszawa 1977.
12.
Konopczyński Marek, Twórcza resocjalizacja, Warszawa 196
13.
Konopczyński Marek, Metody twórczej resocjalizacji, Warszawa 2008.
14.
Kosiewicz
Jerzy,
Filozoficzne
aspekty
kultury
fizycznej
i
sportu,
Warszawa 2004.
15.
Kosiewicz Jerzy, Kultura fizyczna i sport w perspektywie filozofii, Warszawa
2000.
16.
Kostyra Marcin, Elementarz TSD, Puławy 2006.
17.
Kowalczyk Stanisław, Elementy filozofii i teologii sportu, Lublin 2002.
18.
Kraszewski Artur, Wychowawcze i utylitarne aspekty sportów walki,
[w:] Wychowawcze i utylitarne aspekty sportów walki, red. R.M. Kalina,
Wł. Jagiełło, Warszawa 2000.
26
19.
Miłkowski Jerzy, Karate, Warszawa 1987.
20.
Miłkowski Jerzy, Sztuki walki Dalekiego Wschodu, Warszawa 1987.
21.
Norris Chuck, Sekret wewnętrznej mocy, tłum. Piotr Jankowski, Poznań 1998.
22.
Psychologia – podręcznik akademicki, t. 2, red. Strelau Jan, Gdańsk 2000.
23.
Ruszniak Ryszard, Zieniawa Ryszard, Judo – pomost pomiędzy tradycją
a współczesnością, Gdańsk 2006.
24.
Sikorski Wiesław, Tokarski Stanisław, Budo – japońskie sztuki walki, Szczecin
1988.
25.
Stefaniak Tomasz, Problemy bytowe byłych sportowców, [w:] Sterkowicz
Stanisław, Madejski Eugeniusz, ABC Hapkido, Kraków 1999.
26.
Tokarski Stanisław, Sztuki walki – ruchowe formy ekspresji filozofii wschodu,
Szczecin 1989.
27.
Wychowawcze i utylitarne aspekty sportów walki, red. Kalina Roman,
Władysław Jagiełło, Warszawa 2000.
Internet:
1. http://www.sfd.pl z dn. 10 styczeń 2008.
2. http://kravmaga.lublin.pl, z dnia 26 marca 2006.
27