Motywy regionalne i patriotyczne

Zabawy ] Zajęcia ] Scenariusze |
Motywy regionalne
i patriotyczne
w literaturze dziecięcej
Dominika Wojtek
C
złowiek od najmłodszych lat
powinien mieć kontakt z literaturą piękną, która dostarcza wielu
estetycznych wrażeń, rozwija wyobraźnię i jest źródłem przeżyć. Poezja dla dzieci stopniowo wprowadza
młodego czytelnika w świat literatury dorosłych. Przypominają nam
o tym słowa Jana Brzechwy, polskiego poety, autora wielu znanych bajek
i wierszy: Ludzie piszący dla dzieci
wznoszą lekki malowniczy most, po którym mali czytelnicy chętnie i niepostrzeżenie przechodzą od swoich ukochanych
książek do wielkiej poezji, do literatury
klasycznej, a potem do dzieł pisarzy
współczesnych1.
Zaproponowane przeze mnie teksty mogą posłużyć nauczycielom jako
cenny materiał do realizacji treści programowych dotyczących poznawania
„małej i wielkiej Ojczyzny”.
Świat przedstawiony w utworze
literackim jest konstrukcją składającą
się z małych elementów – motywów.
Motyw według Michała Głowińskiego
jest najmniejszą cząstką kompozycyjną
utworu2. Stanisław Sierotwiński uważał natomiast, że jest to temat jednej
z najmniejszych całostek treściowych
wyodrębnionych przy analizie utworu3.
Czynnikiem znaczącym w utworach
poetyckich są motywy regionalne
i patriotyczne, ponieważ kształtują
one poczucie więzi z „małą i wielką
Ojczyzną”.
Jak słusznie zauważa Maria
Kwiatkowska, literatura dziecięca
oddziałuje przede wszystkim na uczucia,
jej rola poznawcza nie jest pierwszoplanowa, choć każdy utwór literacki budzi
u dziecka zainteresowanie otoczeniem,
czasem utrwala jego wiadomości, czasem
także poszerza4. Twórczość poetycka
ma wszechstronny zasięg, gdyż przekazuje czytelnikowi wiedzę o otaczającym go świecie i ludziach oraz kształtuje uczucia, a także przyczynia się
do formowania charakterów i aktywnej postawy wobec rzeczywistości.
Marek Kątny pisze, że perswazyjne
możliwości literatury są znacznie większe
w stosunku do odbiorcy młodszego niż
dorosłego. On bowiem dopiero poznaje świat, kształtuje swe zapatrywania
i dokonuje licznych wyborów. Budząc
wrażliwość na sprawy innych ludzi
i kraju, przyczynia się do wzbogacania
osobowości dziecka5. Utwory poetyckie
kształtują młodego czytelnika, dlatego warto poświęcić niniejsze rozważania tematyce patriotycznej.
„Patriotyzm”, „Ojczyzna”, „Polak”,
„narodowe zwyczaje i tradycje” – to
ważne słowa oraz konteksty ułatwiające zrozumienie pojęć „mała i wielka Ojczyzna”. Kategorie te wpisane
są w treść wielu wierszy, a przecież
poezja – mimo że niczego dosłownie
nie definiuje – nierzadko wydobywa
głębię ludzkich przeżyć i istotę człowieczeństwa.
Kształtowanie idei patriotyzmu
u dzieci w młodszym wieku szkol-
nym rozpoczyna się od poznawania
piękna i wartości najbliższego otoczenia. Hanna Łochocka w wierszu
W naszym małym miasteczku opisuje
miejsca, które są najbliższe dziecku:
W naszym małym miasteczku
tak jak w dużym – jest wszystko,
sklepy w rynku, apteka,
do kawiarni też blisko.
Jest bar mleczny, boisko,
kino, ogród nad rzeczką...
Przyjedź do nas: polubisz
nasze małe miasteczko.6
Obraz najbliższej okolicy i przywiązanie do miejsca, w którym
człowiek się wychowuje, pojawiają się również w wierszu Czesława
Janczarskiego pod podobnym tytułem Nasze miasteczko.
W naszym mieście są domy murowane i drzewa,
wiśnie rosną przy domach,
w maju słowik tam śpiewa.
Są tu kręte uliczki,
most nad rzeką piaszczystą.
W naszym mieście jest ładnie,
i zielono, i czysto...7
Kolejny wiersz Hanny Łochockiej
Ojczyzna mała i duża uświadamia młodym ludziom, że są nie tylko członkami małych społeczności, w których
się urodzili i wychowują, lecz także
1 Za: J. Brzechwa, O Kopciuszku, o śpiących królewnach i o malowniczym moście [w:] „Nasza Księgarnia” – 40 lat działalności dla dziecka i szkoły, Warszawa
1961, s. 88.
2 Za: M. Głowiński, J. Sławiński, A. Okopień-Słowińska, Zarys teorii literatury, Warszawa 1975, s. 78.
3 Za: S. Sierotwiński, Słownik terminów literackich, Wrocław 1986, s. 149.
4 Za: Podstawy pedagogiki przedszkolnej, M. Kwiatkowska [red.], Warszawa 1985, s. 299.
5 Za: M. Kątny, Wartości patriotyczne w literaturze dla dzieci młodszych, „Nauczanie Początkowe” 2007-2008, nr 1, s. 8.
6 H. Łochocka, W naszym małym miasteczku, „Świerszczyk” 1973, nr 46, s. 721.
7 C. Janczarski, Nasze miasteczko, „Świerszczyk” 1971, nr 32, s. 520.
30
Wychowanie w Przedszkolu nr 10 | listopad 2013
| Zabawy ] Zajęcia ] Scenariusze
obywatelami tej dużej Ojczyzny,
którą jest Polska.
Mam ojczyznę piękną, dużą
i ojczyznę małą swoją:
pierwsza – to mój kraj rodzinny,
druga – to rodzinna wioska8.
Wiersz Czesława Janczarskiego
Piękna jest nasza ziemia poprzez
sugestywny zachwyt i podziw nad
Ojczyzną budzi u młodych czytelników ciepłe uczucia wobec kraju,
w którym się urodzili i wychowali.
Piękna jest nasza ziemia,
przejrzysty nad nią błękit.
Piękna jest nasza mowa
i pieśni, i piosenki.
Piękna jest nasza Wisła
od gór dalekich do morza.
Piękne są nasze dęby,
topola, sosna i brzoza.(...)
Piękny jest Biały Orzeł,
Piękna jest biel i czerwień.9
Autor wydobywa i eksponuje
poprzez liczne powtórzenia walory
polskiego krajobrazu. Kieruje również uwagę czytelnika na symbole
narodowe.
Znaczenie godła i barw ojczystych
podkreślone zostało również w takich
utworach, jak Biel i czerwień10, Barwy
ojczyste11 i Znak12. Uzupełnieniem elementów patriotycznych jest podkreślenie uroków ojczystej przyrody w wierszach Wiosna13 i Wiosna
przyszła14, inspirujących uczniów do
spacerowania po najbliższej okolicy
i szukania zwiastunów wiosny.
Idzie przez kraj nasz,
cały w wiosennych roztopach...
A choć sama jest niewidzialna,
tam gdzie ziemię dotknie jej stopa,
tęczą złotą, różową, błękitną
kwiaty rozkwitną15.
Słychać ptaków gwizd, klekoty,
szczebiot.
Lecą nocą, przed świtem, o zorzy,
powracają pod ojczyste niebo
nowe gniazda dla piskląt założyć16.
Marek Kątny twierdzi, że istotą
ludzkiej koegzystencji z przyrodą jest
nie tylko jej gospodarcze wykorzystanie,
ale także przenoszenie świata przyrody
do dokumentów ludzkiej świadomości –
od form ikonograficznych w jaskiniach,
poprzez mity i baśnie, do literatury pięknej, gdy człowiek zaczął ją tworzyć17.
Znaczącym ogniwem łączącym wartość rodzimej przyrody jest rzeka
Wisła: Odgrywa ona rolę geograficznego pojęcia Ojczyzny18. Ona to łączy
wiele miejscowości ojczystego kraju
od gór aż do morza, wiążąc je ze stolicą. Obraz tej niezwykłej rzeki został
przybliżony w utworze Czesława
Janczarskiego pt. Wisła:
Wisła błękitna,
szara Wisła,
najmilsza rzeka,
i najbliższa.
(...)
8 H. Łochocka, Ojczyzna mała i duża. „Świerszczyk” 1967, nr 30, s. 468-469.
9 C. Janczarski, Piękna jest nasza ziemia, „Świerszczyk” 1964, nr 29, s. 456.
10 C. Janczarski, Biel i czerwień, „Świerszczyk” 1965, nr 29, s. 450.
11 C. Janczarski, Barwy ojczyste, „Świerszczyk” 1965, nr 29, s. 451.
12 M. Łaszczuk, Znak, „Świerszczyk” 1964, nr 29, s. 457.
13 M. Czerkawska, Wiosna, „Świerszczyk” 1973, nr 13, s. 197.
14 Por.: H. Ogilba, Wiosna przyszła, „Świerszczyk” 1973, nr 13, s. 196.
15 Tamże.
16 H. Ogilba, Wiosna przyszła..., s. 197.
17 M. Kątny, Przyroda w polskiej prozie dla dzieci i młodzieży, Wydawnictwo Akademii Świętokrzyskiej,
s. 8.
18 M. Kątny, Wartości patriotyczne w literaturze..., s. 13.
19 C. Janczarski, Wisła, „Świerszczyk” 1972, nr 29, s. 453.
20 Por.: C. Janczarski, Płynie Wisła płynie, „Świerszczyk” 1970, nr 29, s. 452.
21 C. Janczarski, Spacer nad Wisłą, „Świerszczyk” 1971, nr 28, s. 440-441.
22 R. Pisarski, Na Wiśle, „Świerszczyk” 1964, nr 30, s. 472.
23 D. Gellnerowa, Wiatr nad morzem, „Świerszczyk” 1973, nr 26, s. 404.
24 T. Chudy, Nad morzem, „Świerszczyk”, 1973, nr 28, s. 440.
25 L. Marjańska, List znad Bałtyku, „Świerszczyk” 1972, nr 26, s. 404.
26 Por.: M. Terlikowska, Gdańskie wieże, „Świerszczyk” 1970, nr 22, s. 340-341.
27 W. Ścisłowski, Nad Zatoką Pucką, „Świerszczyk” 1970, nr 29, s. 453.
28 M. Terlikowska, Morze, morze..., „Świerszczyk” 1963, nr 31, s. 492-493.
29 C. Janczarski, Na jeziorach mazurskich, „Świerszczyk” 1970, nr 30, s. 472-473; tamże, s. 473.
30 D. Gellnerowa, Żelazowa Wola, „Świerszczyk” 1973, nr 19, s. 292.
31 C. Janczarski, Żelazowa Wola, „Świerszczyk” 1971, nr 28, s. 436.
32 Tamże.
Wychowanie w Przedszkolu nr 10 | listopad 2013
Owija wstęgą
Kraków sławny
i płynie,
płynie
do Warszawy.
W Gdańsku
na Wisłę morze czeka,
spieszy tam Wisła,
polska rzeka19.
Występujące w utworze epitety i metafory mają na celu wytworzenie u odbiorcy nastroju bliskości i serdeczności z potężną rzeką.
Motyw Wisły pojawia się również
w utworach Płynie Wisła płynie20,
Spacer nad Wisłą21, Na Wiśle22.
Kolejnym istotnym elementem polskiego krajobrazu jest Morze Bałtyckie
i znajdujące się jego w pobliżu miejscowości. Tematykę morską można
znaleźć w następujących wierszach:
Wiatr nad morzem23, Nad morzem24, List
znad Bałtyku25, Gdańskie wieże26, Nad
Zatoką Pucką27, Morze, morze28. Poeci
piszący dla najmłodszych w swych
utworach nie zapominają również
o pejzażu mazurskich jezior w północno-wschodniej Polsce. Czesław
Janczarski w wierszu Na jeziorach
mazurskich29 opisuje ten niezwykle
malowniczy obszar.
Ach, wodo na Mazurach,
powiem prawdę najszczerszą,
jesteś jeszcze piękniejsza
niż w piosence i w wierszach
(…)
Płynie perkoz z szuwarów
i rozgląda się bacznie.
A żaglówka w oddali
niebem płynąc wnet zacznie”(...) 30.
Autorzy poprzez wiersze inspirują czytelników do podróżowania,
wędrowania i zwiedzania różnych
ciekawych miejsc w Polsce. Danuta
Gellnerowa31 i Czesław Janczarski32
zachęcają do zwiedzania Żelazowej
Woli – miejscowości, gdzie wielki
kompozytor Fryderyk Chopin wsłuchiwał się w muzykę przyrody jeszcze
jako młody chłopiec, wkomponował
ją później w swoje utwory.
Stary dworek –
słońce zagląda do okien,
szumią cicho wierzby płaczące.
31
Zabawy ] Zajęcia ] Scenariusze |
Tu mieszkał pan Szopen,
kiedy był małym chłopcem.
(...)
Słuchał kiedyś mały Szopen
tej muzyki,
zbierał nuty.
Teraz nut tych słuchacie” 33.
W kolejnych wierszach umieszczonych w „Świerszczyku” twórcy
starają się kształtować świadomość
narodową, zaznajamiając czytelników ze stolicą Polski. Zapoznają ich
z dziejami Warszawy walczącej z okupantem w latach wojennych, płonącej
pod bombami wroga, lecz po późniejszym zwycięstwie dźwigającej się
z gruzów i zniszczenia, rozbudowującej się i piękniejącej z każdym dniem.
Jaka piękna
Warszawska Starówka,
z gruzów dźwignięta
od nowa!34
Są może miasta
piękniejsze w świecie...
Ale czy drugie
miasto znajdziecie,
które by było
stare i nowe,
tak pełne wspomnień,
tak kolorowe?35
W zapoznaniu z różnymi częściami stolicy oraz postaciami wybitnych
Polaków pomaga niewątpliwie wiersz
Tadeusza Kubiaka Warszawskie gołębie36. Pisząc o pomnikach i zabytkach
przeszłości będących skarbem współczesnej Warszawy i całego narodu,
autor wzbudza w czytelnikach silne
uczucie miłości do Ojczyzny.
Gołębie także mają
swe ulubione wieże
zaułki i podwórka,
nad Wisłą kilka ścieżek
Kochają Mickiewicza,
kiosk z lodami na rogu
i Kilińskiego, który
biegnie z szablą na wrogów.37
Kształtując w odbiorcach postawę
szacunku dla ziemi ojców, nie można
zapomnieć o żołnierzach, którzy
oddali życie za wolność i pomyślność
Ojczyzny. Bronili oni ukochanego
kraju przed wrogami, woląc umrzeć
niż skapitulować. Przypominają nam
o tym wiersze Wyzwolenie Warszawy38
i Piosenka o żołnierzu39.
Żołnierze drogą szli,
od wschodu słońca szli.
I życie nieśli nam
nie szczędząc własnej krwi40.
Dookoła noc
niczym czarny smok,
a tą nocą żołnierz idzie,
dziarskim krokiem iskry sypie
i rozbija mrok.
(…)
O czym myśli on
w taką ciemną noc?
O swym domu i najbliższych
i o Tobie gdzieś w Ojczyźnie,
której strzeże on.41
Motywy stolicy Polski oraz bohaterstwa żołnierzy można zauważyć także
33 C. Janczarski, Wycieczka na Stare Miasto, „Świerszczyk” 1964, nr 31, s. 488-489.
34 H. Łochocka, Warszawa, „Świerszczyk” 1965, nr 37, s. 584-585.
35 T. Kubiak, Warszawskie gołębie, „Świerszczyk” 1964, nr 31, s. 484.
36 Tamże.
37 T. Kubiak, Wyzwolenie Warszawy, „Świerszczyk” 1964, nr 33, s. 301-302.
38 T. Chudy, Piosenka o żołnierzu, „Świerszczyk” 1973, nr 41, s. 649.
39 T. Kubiak, Wyzwolenie Warszawy..., s. 302.
40 T. Chudy, Piosenka o żołnierzu..., s. 649.
41 H. Łochocka, Światła Warszawy, „Świerszczyk” 1970, nr 3, s. 36-37.
42 C. Janczarski, Obrazki z Warszawy, „Świerszczyk” 1971, nr 3, s. 36-37.
43 W. Badalska, Kwiaty dla Warszawy, „Świerszczyk” 1971, nr 3, s. 40-41.
44 T. Kubiak, Piosenka Warszawska, „Świerszczyk” 1973, nr 31, s. 484.
45 H. Szayerowa, W Warszawie dawno temu, „Świerszczyk” 1973, nr 38, s. 597.
46 Warszawska syrenka, [autor nieznany], „Świerszczyk” 1974, nr 37, s. 588
47 W. Grodzieńska, Bohaterom Warszawy, „Świerszczyk” 1964, nr 37, s. 580.
48 H. Januszewska, Zielona ta góra zielona..., „Świerszczyk” 1964, nr 38, s. 604-605.
49 H. Szayerowa, Zielona Góra, „Świerszczyk” 1965, nr 20, s. 308.
50 Tamże.
51 H. Łochocka, Dożynkowa nuta, „Świerszczyk” 1971, nr 37, s. 580.
52 T. Chudy, Pieśń dożynkowa, „Świerszczyk” 1973, nr 37, s. 584.
53 Tamże.
54 B. Ogrodowska, Polskie obrzędy i zwyczaje doroczne, Warszawa 2004.
55 Za: K. Denek, Poszukiwanie drogi, Dziecko w świecie wielkiej i małej Ojczyzny, [red.] K. Denek,
B. Dymara, W. Korzeniowska, Kraków 2009, s. 39.
32
Wychowanie w Przedszkolu nr 10 | listopad 2013
w następujących wierszach: Światła
Warszawy42, Obrazki z Warszawy43, Kwiaty
dla Warszawy44, Piosenka Warszawska45,
W Warszawie dawno temu46, Warszawska
syrenka47, Bohaterom Warszawy48.
Hanna Januszewska49 i Halina Szayerowa50 zwróciły również uwagę na
miasto, które odznacza się malowniczym położeniem i kilkusetletnią
tradycją winiarską:
W Zielonej Górze
zielona przestrzeń,
zielenią pachnie
wkoło powietrze!
(…)
Dojrzałe grona,
wietrze, dostaniesz
w Zielonej Górze
na winobranie!51
Twórcy literatury dziecięcej zapoznają młodego czytelnika także
z tradycjami polskiej wsi – m.in.
w wierszach Dożynkowa nuta52 i Pieśń
dożynkowa53, opisujących obchody
dożynek.
Gospodarzu Kochany!
My z orkiestrą, śpiewaniem
z chlebem, solą przybywamy.
Z pierwszym chlebem z urodzaju
podziel chleb ten, Gospodarzu!
Uwiliśmy wieniec z żyta.
Jest w nim jęczmień owies i pszenica,
A na wierzchu z kłosów lalka.
Przy niej kogut skubie ziarnka.
(...)
Orkiestranci Kochani!
Wszystkim niwom zagrajmy!
Głośno, głośniej by słyszały
jak śpiewamy ziemi chwałę.
Wszystkiej ziemi urodzajnej...54
W czasie dożynek gospodarze dziękują ziemi za obfite plony i radują się
z zakończonych prac. Wspólnie
wyplatają wieniec z pozostawionych
na polu zbóż, kiści czerwonej jarzębiny, orzechów, owoców, kwiatów
i kolorowych wstążek. Wieniec miał
zazwyczaj kształt korony lub koła.
W przeszłości umieszczano w nim
żywe (z czasem sztuczne) koguty,
kaczęta lub małe gąski, co miało
zapewniać piękny i zdrowy przychówek gospodarski55.
| Zabawy ] Zajęcia ] Scenariusze
***
Kultywowanie polskiego dziedzictwa narodowego zależy od tego,
w jakim stopniu każdy z nas dbać
będzie o relikty przeszłości – to one
są bowiem obiektem naszej pamięci.
Każdy zabytek jest częścią dziedzictwa; każdy opowiada jakąś ważną
historię i stanowi świadectwo dziejów. Warto więc poznać ich jak najwięcej, ucząc się doceniania piękna
architektonicznych detali i ornamentów oraz odkrywania burzliwych
losów zamków, pałaców czy klasztorów.
Publikowane w „Świerszczykach”
wiersze i barwne ilustracje podpowiadają czytelnikom, jakie miejsca
warto odwiedzić podczas wycieczek,
a także gdzie spędzić pożytecznie
i przyjemnie czas. Przedstawione
utwory są świadectwem naszego dziedzictwa kulturowego. Jak pisze
Kazimierz Denek, dzięki twórczości
literackiej kategoria Ojczyzny weszła na
trwałe do edukacji, kultury narodowej,
krajoznawstwa i regionalizmu. Odegrała
ogromną rolę w kształtowaniu i rozwoju patriotyzmu i świadomości narodu56.
Zaprezentowane tu utwory mogą
być znakomitą pomocą dla nauczycieli chcących w niebanalny sposób
zachęcić dzieci do nauki, rozbudzić
ich zainteresowania, a także uwrażliwić na piękno polskiego krajobrazu
i ochronę przyrody.
Dominika Wojtek
Niepubliczne Przedszkole
„Pod Muchomorkiem”
w Zbąszynku
Zapraszamy do udziału w ogólnopolskim konkursie
„Świąteczna kartka”
Konkurs organizowany jest przez Miejskie Przedszkole nr 57
im. Krasnala Hałabały w Katowicach
pod patronatem medialnym „Wychowania w Przedszkolu”
Miejskie Przedszkole nr 57 im. Krasnala Hałabały w Katowicach i czasopismo „Wychowanie w Przedszkolu” mają zaszczyt zaprosić dzieci w wieku od 3 do 6 lat oraz
nauczycieli do ogólnopolskiego konkursu plastycznego pt. „Świąteczna kartka”.
Zbliżające się święta Bożego Narodzenia to okres radości i ciepła, czas składania sobie życzeń i wysyłania świątecznych kartek. Zapraszamy dzieci oraz nauczycieli
do wykonania kartek oddających wspaniały klimat tych Świąt.
Format kartki: maksymalnie A4.
Ilość wykonanych kartek: dowolna.
Technikę wykonania kartki wybierzcie sami: możecie rysować, malować, wyklejać, czy też połączyć wszystkie techniki, tworząc świąteczny kolaż.
Warunki konkursu:
O Kartki wykonane samodzielnie przez dzieci powinny zawierać z tyłu metryczkę: imię i nazwisko oraz wiek dziecka; adres, telefon, e-mail przedszkola;
imię i nazwisko nauczyciela prowadzącego.
O Kartki wykonane przez nauczycieli powinny zawierać następujące informacje: imię i nazwisko nauczyciela; adres, telefon i e-mail placówki.
O Udział w konkursie jest jednoznaczny z wyrażaniem zgody na przetwarzanie danych osobowych nagrodzonych osób i opiekunów.
O Komisja powołana przez organizatorów konkursu, drogą losowania wyłoni po 50 zwycięzców w dwóch kategoriach:
I. Dzieci.
II. Nauczyciele.
O Autorzy wylosowanych prac otrzymają pamiątkowe nagrody i dyplomy.
O Fundatorami nagród jest miesięcznik dla nauczycieli i dyrektorów „Wychowanie w Przedszkolu” oraz Miejskie Przedszkole nr 57 im. Krasnala Hałabały
w Katowicach.
O Lista nagrodzonych będzie opublikowana na stronie www.wychowaniewprzedszkolu.com.pl i profilu czasopisma na FB.
O Termin składania prac upływa 29 listopada 2013 r., (decyduje data dotarcia przesyłki do organizatora).
O Rozstrzygnięcie konkursu nastąpi do 6 grudnia 2013 r.
O Prace należy wysłać na adres organizatora: Miejskie Przedszkole nr 57 im. Krasnala Hałabały w Katowicach, ul. Piastów 13, 40-866, Katowice.
Wychowanie w Przedszkolu
Z najlepszymi życzeniami koordynatorki konkursu:
Agnieszka Kubiczek ([email protected]), Renata Mazur-Turoń, Monika Nowak
Wychowanie w Przedszkolu nr 10 | listopad 2013
33