Pobierz - Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego

Pobierz - Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego

INSTYTUT MEDYCYNY PRACY I ZDROWIA
ŚRODOWISKOWEGO
WYTYCZNE DO OCENY NARAśENIA
I PROFILAKTYKI ZDROWOTNEJ PRACOWNIKÓW
PRZY UKŁADANIU MAS BITUMICZNYCH
NA DROGACH
Sosnowiec, 2007
WYTYCZNE DO OCENY NARAśENIA
I PROFILAKTYKI ZDROWOTNEJ PRACOWNIKÓW
PRZY UKŁADANIU MAS BITUMICZNYCH
NA DROGACH
Jolanta Kurek
Stanisław Marzec
Wojciech Mniszek
Barbara Pypno
Ewa Smolik
Piotr Szłapa
Opracowano i wydano ze środków Ministerstwa Zdrowia
w ramach usługi badawczej z zakresu medycyny pracy
Nr 68/MP/2007/86/3738
Sosnowiec, 2007
AUTORZY:
Jolanta Kurek
Stanisław Marzec
Wojciech Mniszek
Barbara Pypno
Ewa Smolik
Piotr Szłapa
DRUKARNIA:
GOLDPRESS
41-200 Sosnowiec
ul. Plonów 24
[email protected]
NAKŁAD:
150 sztuk
ISBN 978-83-924-626-2-0
Copyright by Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego
Sosnowiec 2007
Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego
ul. Kościelna 13
41-200 Sosnowiec
Tel.: 032 266 08 85
www.imp.sosnowiec.pl
SPIS TREŚCI
WPROWADZENIE
5
Określenia podstawowe
8
Materiał budowlany – charakterystyka składników
9
Produkcja i transport mieszanek mineralno – asfaltowych
12
Wbudowywanie mieszanek mineralno – asfaltowych
13
ZAGROśENIA CHEMICZNE
15
Dymy asfaltu
16
Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne
16
ZAGROśENIA FIZYCZNE
20
Hałas
20
Drgania mechaniczne
25
Mikroklimat
30
Naturalne promieniowanie UV
33
WYTYCZNE DO OCENY NARAśENIA
34
Czynniki chemiczne
34
Czynniki fizyczne
44
PROFILAKTYKA ZDROWOTNA
50
Akty prawne
51
Zalecenia do profilaktyki
54
PIŚMIENNICTWO
66
WPROWADZENIE
W ostatnich latach w Polsce w sektorze budownictwa lądowego
w największym stopniu rozwija się budownictwo drogowe.
W związku z tym moŜna spodziewać się wzrostu zatrudnienia
przy pracach związanych z infrastrukturą transportu,
szczególnie
na
stanowiskach
związanych
bezpośrednio
z pracami budowlanymi, takimi jak wykonanie robót ziemnych,
podbudów i układanie nawierzchni bitumicznych. Prace
te wykonywane są w specyficznych, a zarazem trudnych
warunkach ze względu na to, Ŝe prowadzone na otwartej
przestrzeni, najczęściej w sezonie wiosennym i letnim
(w okresie zimowym tylko sporadycznie), a więc często
w
wysokiej
temperaturze
powietrza
i
przy
duŜym
nasłonecznieniu.
Masy bitumiczne wykorzystywane do układania nawierzchni
dróg mają wysoką temperaturę co powoduje, Ŝe wiele ich
składników podlega parowaniu i substancje te łatwo
przedostają się do układu oddechowego osób, pracujących
bezpośrednio przy obsłudze maszyn i wykonywaniu ręcznych
prac przy układaniu mas bitumicznych.
Prócz zagroŜeń chemicznych istotne znaczenie ma hałas,
jako czynnik zagroŜenia zdrowia, wibracje pochodzące
od stosowanych maszyn, mikroklimat gorący, naturalne
promieniowanie nadfioletowe, monotonność pracy oraz stres
związany z pracą w bliskim sąsiedztwie maszyn będących
w ruchu i niejednokrotnie, czynnego pasa drogi.
Ocena naraŜenia pracowników musi uwzględniać czynniki
zagroŜenia występujące jednocześnie. Prawidłowo wykonana
5
ocena naraŜenia pracowników zatrudnionych w budownictwie
drogowym powinna stanowić podstawę do podjęcia takich
środków technicznych i organizacyjnych, które poprawią
komfort pracy i zmniejszenie wypadkowości w pracy, w tym
dziale budownictwa. Istotna jest właściwa profilaktyka
zdrowotna, uwzględniająca łączne oddziaływanie czynników
zagraŜających
zdrowiu
i
specyficzne
warunki
pracy.
Wykonywanie
prac
na
otwartej
przestrzeni
wymaga
odmiennego podejścia do oceny naraŜenia pracownika,
zastosowania np. innej strategii pobierania próbek powietrza
dla wykonania oznaczeń stęŜeń substancji chemicznych
w powietrzu, niŜ w przypadku oceny naraŜenia w hali
produkcyjnej, gdzie warunki pracy są ustalone na mniej więcej
stałym poziomie. Warunki pogodowe, zmienne kierunki wiatru,
temperatury, opady atmosferyczne, zmienna wilgotność mogą
zafałszować
wyniki
pomiarów
rzeczywistego
naraŜenia
i działania takie będą mało skuteczne dla ochrony zdrowia
pracowników.
Informacje zawarte w broszurze przeznaczone są dla
pracowników kierownictwa firm realizujących prace z masami
bitumicznymi na drogach, dla lekarzy medycyny pracy
prowadzących profilaktykę zdrowotną i dla słuŜb kontrolujących
przestrzeganie stosowania przepisów BHP przy tego rodzaju
pracach.
Opracowanie nie ma charakteru aktu prawnego, stanowi
jedynie wytyczne, których stosowanie umoŜliwi wykonanie
rzetelnych ocen naraŜenia pracowników na zagroŜenia przy
nakładaniu mas bitumicznych i realizowanie profilaktyki
zdrowotnej przez lekarzy medycyny pracy.
6
Celem tego opracowania jest:
opis typowych technologii i maszyn przy nakładaniu mas
bitumicznych na drogach
scharakteryzowanie zagroŜeń pracowników przy układaniu
mas
bitumicznych
na
drogach
wraz
z
opisem
oddziaływania na zdrowie
opracowanie
wytycznych
do
oceny
naraŜenia
pracowników przy nakładaniu mas bitumicznych na drogi
w
warunkach
pracy
na
otwartej
przestrzeni
przy współdziałaniu kilku czynników zagroŜenia
opracowanie zasad profilaktyki zdrowotnej
7
TECHNOLOGIA UKŁADANIA NAWIERZCHNI
ASFALTOWYCH
Określenia podstawowe
Asfalt
mieszanina
węglowodorów
wielkocząsteczkowych pochodzenia naturalnego
lub otrzymywana z przeróbki ropy
naftowej
Mieszanka mineralna
mieszanka
kruszywa
i
wypełniacza
mineralnego
o
określonym
składzie
i uziarnieniu
Mieszanka mineralno-asfaltowa
mieszanka mineralna z odpowiednia
ilością
asfaltu
lub
polimeroasfaltu,
wytworzona
w
określony
sposób,
spełniająca określone wymagania
Beton asfaltowy
ułoŜona
i
zagęszczona
mieszanka
mineralno-asfaltowa
o
równomiernie
stopniowanym uziarnieniu,
PodłoŜe pod warstwę asfaltową
powierzchnia przygotowana do ułoŜenia
warstwy z mieszanki mineralno-asfaltowej
Otaczarka (wytwórnia mas bitumicznych)
zespół maszyn i urządzeń do dozowania,
podgrzewania mieszania składników oraz
do przechowywania mieszanki
8
Materiał budowlany – charakterystyka składników
Materiałem budowlanym wykorzystywanym do formowania
poszczególnych warstw nawierzchni drogowej są mieszanki
mineralno-asfaltowe. Podstawowymi składnikami mieszanek
mineralno-asfaltowych są:
• asfalt drogowy,
• kruszywo,
• wypełniacz.
Asfalty drogowe posiadają właściwości wiąŜące, spełniają
w masach bitumicznych rolę lepiszcza. Charakteryzują się
barwą brązową do czarnej, stałą lub półstałą konsystencją.
Obecnie jako lepiszcza wykorzystuje się niemal wyłącznie
asfalty otrzymywane w wyniku przeróbki ropy naftowej (asfalty
naftowe). Najbardziej odpowiednim surowcem do ich
wytwarzania są ropy naftenowe i ropy parafinowo-naftenowe
o małej zawartości parafiny. Metody produkcji asfaltów
drogowych dostosowuje się do rodzaju surowca oraz
wymaganych
właściwości
produktu,
polegają
one
na skoncentrowaniu cięŜkich składników ropy w procesie
destylacji bądź na zwiększeniu ilości tych składników poprzez
utlenienie pozostałości po destylacji ropy
Asfalty to mieszaniny wielkocząsteczkowych węglowodorów.
Ich skład zaleŜy od rodzaju ropy, z której zostały
wyprodukowane oraz od procesów zastosowanych podczas
produkcji.
Dokładna
budowa
chemiczna
asfaltów
jest
trudna
do określenia. Ogólnie związki chemiczne występujące
w asfaltach moŜna podzielić na cztery podstawowe grupy
o podobnej naturze chemicznej:
9
asfalteny - czarne, twarde, amorficzne, kruche i połyskliwe,
nietopliwe materiały, które oprócz węgla i wodoru
zawierają azot, siarkę i tlen oraz śladowe ilości
niklu
i
wanadu.
Łatwo
rozpuszczają
się
w
chloroformie,
tetrai
dichlorku
węgla.
Są to mieszaniny związków wielopierścieniowych
o masie cząsteczkowej 2000 - 5000. Stanowią
ok. 5 - 20% masy asfaltu;
Ŝywice asfaltowe - o masie cząsteczkowej 800 - 2000
stanowią do 25% masy asfaltu. Ze względu
na swoją konsystencję, od ciągliwej lepkiej masy
do twardej, kruchej, brunatnej substancji, mają
największy wpływ na ciągliwość asfaltów;
związki pierścieniowe - stanowią główną część dyspersyjnego
medium
zmiękczającego.
Są
to
związki
aromatyczne lub nafteno-aromatyczne z bocznym
łańcuchem, o masie cząsteczkowej 500 + 900.
Stanowią około 45 - 60% masy asfaltowej;
związki nasycone - są to przewaŜnie węglowodory
alifatyczne o prostych i rozgałęzionych łańcuchach,
łącznie
z
alkilonaftenami
i
alkiloaromatami.
Ich masa cząsteczkowa jest podobna do masy
cząsteczkowej
związków
pierścieniowych
nasyconych i nienasyconych. Frakcja ta stanowi
5 - 20% masy asfaltu.
Asfalteny obecne w asfalcie wpływają na podwyŜszenie jego
lepkości i sztywności. śywice i składniki aromatyczne poprawiają
adhezję lepiszcza do materiału mineralnego. Zawartość
składników nasyconych, szczególnie tych o prostych, długich
łańcuchach, decyduje o właściwościach reologicznych asfaltu
w niskich temperaturach.
10
Właściwości lepiszcza wpływają na właściwości uŜytkowe
mieszanek mineralno-asfaltowych i decydują o trwałości
nawierzchni.
Aby
poprawić
odporność
nawierzchni
na odkształcenia, pękanie, starzenie itp., dodaje się do asfaltów
substancje modyfikujące, takie jak:
• polimery,
• miał gumowy pochodzący z rozdrobnionych opon
samochodowych,
• sole organometaliczne,
• asfalty naturalne,
• Ŝywice syntetyczne.
Kruszywa drogowe tworzą tzw. „szkielet” mieszanki mineralnoasfaltowej. Jego zadaniem jest przenoszenie obciąŜeń.
Wykorzystywane do budowy dróg kruszywa dzielą się na:
• kruszywa mineralne, powstałe w wyniku naturalnego
rozdrobnienia skał litych (piaski, Ŝwiry i pospółki)
lub otrzymywane po przekruszeniu skał;
• kruszywa
sztuczne,
wytworzone
przez
człowieka
(kruszywa z tworzyw sztucznych) lub będące produktami
ubocznymi podczas wytwarzania innych wyrobów (ŜuŜle
wielkopiecowe, pomiedziowe, paleniskowy, popioły lotne).
W celu zwiększenia adhezji ziaren kruszywa do asfaltu, zwilŜa
się je środkami powierzchniowo czynnymi jak np. sole sodowe
lub potasowe kwasów tłuszczowych (mydła) czy aminy
tłuszczowe.
Wypełniaczami dodawanymi do w mieszanek mineralnoasfaltowych są drobno zmielone skały. Stosuje się dwa rodzaje
wypełniaczy:
• podstawowy,
otrzymywany
ze
skał
osadowych
o zawartości węglanu wapnia powyŜej 90%, stosowany
powszechnie,
11
• zastępczy z innych skał, stosowany w ilości do 20% całej
potrzebnej ilości wypełniacza.
Najczęściej stosowanymi wypełniaczami są:
• mączka wapienna — materiał mineralny ziarnisty
pochodzący z przemiału (rozdrobnienia) skał wapiennych,
charakteryzujący się rozdrobnieniem odpowiadającym
wymaganiom.
• wypełniacz wapienny — część mączki wapiennej
przechodząca podczas oznaczania składu ziarnowego
przez sito kontrolne o nominalnym wymiarze oczka
# 0,075 mm.
Produkcja i transport mieszanek mineralno
– asfaltowych
Mieszanki wytwarzane są na gorąco w otaczarkach. Ich skład
jakościowy i ilościowy, zaleŜy od rodzaju i projektowanych
właściwości układanej warstwy i jest ściśle określony
w
recepturach
sporządzonych
zgodnie
z
przepisami
szczegółowymi i dokumentacją projektową.
Osuszone
i
podgrzane
do
odpowiedniej
temperatury
(150-170oC)
kruszywo
oraz
wypełniacz
są
odwaŜane
i podawane do mieszalnika. Jednocześnie do mieszalnika jest
doprowadzany, za pomocą urządzeń dozujących, asfalt równieŜ
podgrzany do wymaganej w recepcie temperatury (ok. 180oC).
Po wymieszaniu, gotowa masa jest magazynowana w zbiorniku
gotowej masy (nie dłuŜej niŜ kilka godzin), skąd jest
załadowywana
na
odpowiednie
samochody
cięŜarowe
i odwoŜona do miejsca wbudowania.
Wyprodukowana w wytwórni, gorąca masa (130-180oC)
dowoŜona jest na budowę samochodami samowyładowczymi,
12
pod przykryciem, w sposób zapewniający zachowanie
jej właściwości i wymaganej przy wbudowywaniu temperatury.
Wbudowywanie mieszanek mineralno
– asfaltowych
Dostarczona mieszanka mineralno-asfaltowa jest rozkładana
na odpowiednio przygotowanym podłoŜu lub warstwie
podbudowy, przy uŜyciu rozkładarki mas bitumicznych,
wyposaŜonej w: automatyczne sterowanie pozwalające
na ułoŜenie warstwy zgodnie z załoŜoną grubością i szerokością
oraz podgrzewaną (instalacją gazową) płytę wibracyjną
do wstępnego zagęszczania masy. Temperatura rozkładanej
masy jest ściśle określona w szczegółowej specyfikacji
technicznej (130oC -170oC). W związku z tym konieczne jest
wykonywanie pomiarów temperatury mieszanki mineralnoasfaltowej w czasie jej wbudowywania. Rozkładarka powinna
być systematycznie zasilana w mieszankę, aby jej układanie
mogło odbywać się w sposób ciągły, bez przestoju,
z jednostajną prędkością.
Bezzwłocznie po rozłoŜeniu mieszanki mineralno-asfaltowej
zagęszcza się ją przy pomocy róŜnego rodzaju walców
drogowych ogumionych lub stalowych.
W miejscach trudnodostępnych lub w pobliŜu istniejących
urządzeń technicznych (włazy kanalizacyjne, kratki ściekowe
itp.), gdy niemoŜliwe jest uŜycie cięŜkiego sprzętu rozkłada się
mieszankę ręcznie i zagęszcza płytami wibracyjnymi.
Układanie nawierzchni asfaltowych moŜliwe jest w określonych
przez odpowiednie normy i wytyczne warunkach pogodowych.
Nie dopuszcza się wykonywania warstwy asfaltowej podczas
opadów atmosferycznych oraz gdy prędkość wiatru przekracza
16m/s. Wykonywanie warstw o grubości ≥ 8cm z mieszanki
13
zagęszczanej nie powinno odbywać się w temperaturze poniŜej
+5oC, natomiast warstw o grubości ≤ 8cm w temperaturze
niŜszej niŜ +10oC.
W procesie wykonania warstw nawierzchni asfaltowych
wykorzystywane są m.in., następujące maszyny:
• wytwórnia mas bitumicznych (otaczarka) o mieszaniu
cyklicznym lub ciągłym do wytwarzania mieszanek
mineralno-asfaltowych,
• rozkładarka
mas
bitumicznych
do
układania
mieszanek mineralno-asfaltowych typu zagęszczanego
z elektronicznym sterowaniem, podgrzewaną płytą
wibracyjną do wstępnego zagęszczania,
• walce lekkie, średnie i cięŜkie stalowe, gładkie,
• walce ogumione,
• samochody samowyładowcze z przykryciem brezentowym,
• skrapiarka.
Dobór zestawu maszyn uzaleŜniony jest od przyjętej technologii
i organizacji robót.
Bezpośrednio z procesem układania nawierzchni związani są
pracownicy zatrudnieni na stanowiskach:
• operator rozkładarki - za pomocą cięŜkiego sprzętu
rozkłada na przygotowanym podłoŜu poszczególne
warstwy mieszanek mineralno-asfaltowych na gorąco,
steruje pracą rozkładarki, uruchamia i obsługuje jej
mechanizmy w tym podgrzewanie stołu rozkładającego
mieszanki;
• operator walca steruje pracą walca zagęszczającego
ułoŜoną mieszankę, dba o równe jej rozłoŜenie
i prawidłowe zagęszczenie, co wpływa na trwałość i cechy
eksploatacyjne przyszłej nawierzchni,
14
• robotnicy drogowi/układacze nawierzchni asfaltowych
- w czasie układania nawierzchni monitorują jakość pracy
rozkładarki, kontrolują temperaturę świeŜych dostaw
masy mineralno asfaltowej tuŜ przed załadowaniem
do rozkładarki, nadzorują załadunek masy do kosza
rozkładarki, usuwają rozsypaną masę, w przypadkach
koniecznych wykonują ręczne układanie mieszanki
mineralno – asfaltowej itp.,
• kierowca cięŜarówki – transportuje mieszanki bitumiczne
z wytwórni na miejsce budowy.
ZAGROśENIA CHEMICZNE
Szkodliwe substancje chemiczne stwarzają 2 rodzaje zagroŜeń:
zatrucia ostre, o bezpośrednim gwałtownym przebiegu
oraz ryzyko powstania zatruć przewlekłych, o znacznie
odległych w czasie skutkach. Działanie przewlekłe rozwija się
na skutek kumulacji trucizny w organizmie lub jest ono
wynikiem uszkodzeń np. morfologicznych w obrębie narządów.
Potencjalną
zdolność
indukowania
skutków
odległych
ma większość ksenobiotyków w warunkach przedłuŜonego
działania nawet małych dawek. Dlatego istotna jest
identyfikacja potencjalnych zagroŜeń i podjęcie działań
minimalizujących ich skutki.
Analiza składu mas bitumicznych i przebiegu procesu
technologicznego układania nawierzchni asfaltowych, pozwala
stwierdzić,
Ŝe
potencjalnymi
czynnikami
chemicznymi
zagraŜającymi
zdrowiu
pracowników
zatrudnionych
bezpośrednio przy wbudowywaniu mas bitumicznych, są:
dymy asfaltu,
wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne
15
Dymy asfaltu
Powstają w czasie produkcji i rozkładania gorących mieszanek
mineralno-asfaltowych. Są to złoŜonymi mieszaniny substancji
szkodliwych o róŜnym charakterze chemicznym i róŜnym
stopniu toksyczności. Badania składu par i lotnych cząstek
stałych
emitowanych
podczas
ogrzewania
asfaltów
w temperaturze 160°C, pozwoliły zidentyfikować ponad 200
związków. Grupę główną związków w oparach asfaltu
drogowego
stanowią
węglowodory
alifatyczne.
Wśród
pozostałych składników stwierdzono obecność aldehydów
i węglowodorów aromatycznych.
Dymy asfaltu, występujące w powietrzu stanowisk pracy
w stęŜeniach przekraczających ustalone normatywy higieniczne
mogą powodować podraŜnienie oczu oraz układu oddechowego.
PowaŜniejsze skutki zdrowotne mogą wystąpić wówczas,
gdy w ich składzie wystąpią wielopierścieniowe węglowodory
aromatyczne (WWA), związki o silnych właściwościach
toksycznych.
Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne
Klasyfikowane są jako substancje szkodliwe, wykazujące
prawdopodobne działanie rakotwórcze oraz mutagenne.
Głównym źródłem emisji wielopierścieniowych węglowodorów
aromatycznych, w procesie układania nawierzchni drogowych
są asfalty, wykorzystywane jako lepiszcza w mieszankach
mineralno-asfaltowych. Na wielkość emisji WWA ma wpływ
pochodzenie i rodzaj asfaltu. Stwierdzono, Ŝe asfalty
modyfikowane polimerami emitują więcej WWA niŜ asfalty
nie modyfikowane. Największe naraŜenie na wielopierścieniowe
węglowodory aromatyczne stwarza praca z materiałami
16
zawierającymi lepiszcza pochodzenia węglowego. Wykazano,
Ŝe w substancji lotnej emitowanej przez pak ze smoły węglowej
znajduje się 1000 razy więcej WWA niŜ w odpowiedniej
substancji
pochodzenia
asfaltowego.
Obecnie
lepiszcza
pochodzenia węglowego nie są stosowane, jednak robotnicy
drogowi mogą mieć z nim kontakt podczas odnawiania starych
nawierzchni.
Dodatkowym
źródłem
wielopierścieniowych
węglowodorów aromatycznych są spaliny z silników maszyn
wykorzystywanych do budowy dróg oraz w przypadku,
gdy roboty drogowe wykonywane są w pobliŜu czynnego pasa
drogi, o znacznym natęŜeniu ruchu, z silników przejeŜdŜających
pojazdów.
WWA stanowią grupę ponad stu związków zbudowanych
z dwóch lub większej ilości pierścieni aromatycznych
charakteryzujących się zbliŜonymi właściwościami fizykochemicznymi. Związki te występują zawsze w mieszaninie.
Wykrycie w próbce środowiskowej jednego ze związków z grupy
WWA, świadczy o obecności innych związków z tej grupy.
Zgodnie z obowiązującymi przepisami, w powietrzu stanowisk
pracy
oznacza
się
9
związków
z
grupy
WWA:
dibenzo(a,h)antracen,
benzo(a)piren,
benzo(a)antracen,
benzo(b)fluoranten, benzo(k)fluoranten, benzo(g,h,i)perylen,
indeno(1,2,3-c,d)piren, chryzen, antracen.
Za wskaźnik całej grupy WWA ze względu na siłę działania
rakotwórczego oraz powszechność występowania w środowisku
został uznany benzo/a/piren.
RóŜnice
w
masach
cząsteczkowych
poszczególnych
węglowodorów i w ich podstawowych właściwościach powodują,
Ŝe:
• w powietrzu w fazie gazowej występują najczęściej
związki takie jak: acenaften, antracen, acenaftylen,
17
fluoren i fenantren, które charakteryzują się niskim
cięŜarem cząsteczkowym (152-178 g/mol) i pręŜnością
par powyŜej 10-4 mmHg ,
• w fazie gazowej oraz stałej mogą występować fluoranten
i piren tj. związki o średnim cięŜarze cząsteczkowym
(np. 202 g/mol) i o pręŜności par pomiędzy 10-4 a 10-8
mmHg,
• w postaci zaadsorbowanej na cząsteczkach pyłu
(najczęściej o średnicy około 3 µm) występują związki
charakteryzujące się duŜym cięŜarem cząsteczkowym
(228-278 g/mol) i pręŜnością pary poniŜej 10-8 mmHg,
tj.: benzo/a/antracen benzo/a/piren, benzo/b/fluoranten,
benzo/k/fluoranten,
benzo/g,h,i/perylen,
chryzen,,
dibenz/a,h/antracen, indeno/1,2,3-cd/piren.
Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne mogą być
wchłaniane do organizmu trzema drogami:
• przez układ oddechowy, do którego wnikają w postaci par,
aerozoli
lub
zaadsorbowane
na
cząstkach
pyłu.
Wchłaniane tą drogą mogą osadzać się w róŜnych
odcinkach dróg oddechowych (w zaleŜności od rozmiarów
cząstek, na których są zaadsorbowane), skąd mogą być
usuwane transportem rzęskowo-śluzowym i trafiać
do przewodu pokarmowego.
• przez układ pokarmowy, poprzez który dostają się
do organizmu wraz z zanieczyszczoną Ŝywnością
lub wodą.
• przez skórę. NaraŜenie na WWA tą drogą ma miejsce
głównie w warunkach ekspozycji zawodowej poprzez
bezpośredni kontakt.
NaleŜy podkreślić, Ŝe przy naraŜeniu zawodowym główną drogą
wchłaniania WWA do organizmu ludzkiego jest układ
oddechowy.
18
NiezaleŜnie od drogi wchłaniania WWA są szybko przenoszone
przez krwioobieg do tkanek i narządów. Dzięki dobrej
rozpuszczalności w lipidach łatwo przenikają przez białkowolipidowe błony komórkowe na zasadzie dyfuzji biernej.
Są one zatrzymywane głównie w nerkach i wątrobie,
w mniejszych ilościach w śledzionie, nadnerczach i w jajnikach.
Wchłonięte do organizmu WWA włączają się następnie
do procesów metabolicznych co prowadzi do mutacji, a dalej
do choroby nowotworowej, bowiem WWA wykazują silne
działanie mutagenne i kancerogenne. Prowadzone od wielu lat
badania wskazywały na nierozerwalny związek pomiędzy emisją
WWA,
a
wzmoŜonym
występowaniem
nowotworów.
Właściwości rakotwórcze WWA związane są z obecnością
charakterystycznych
ugrupowań
–
centrów
aktywności
powodujących powstanie aktywnych rakotwórczo pochodnych.
Nie same WWA są mutagenne ale pewne ich pochodne tlenowe
będące
efektem
przemian
metabolicznych
organizmu.
WWA
naleŜą
do
kancerogenów
genotoksycznych
tj. posiadających zdolność do trwałego wiązania się z DNA
komórki, naruszania jego struktury i funkcji (lub systemów
naprawy DNA) i w ten sposób inicjujących proces
nowotworowy.
Wielopierścieniowe
węglowodory
aromatyczne
wykazują
równieŜ toksyczność układową, powodując uszkodzenia
nadnerczy, układu chłonnego, krwiotwórczego i oddechowego.
Z uwagi na potencjalny charakter rakotwórczy, WWA stanowią
powaŜny
problem
zdrowotny
w
przypadku
naraŜenia
zawodowego.
19
ZAGROśENIA FIZYCZNE
NajwaŜniejszymi szkodliwymi czynnikami fizycznymi, na jakie
mogą być naraŜeni pracownicy podczas układania mas
bitumicznych to hałas słyszalny oraz drgania mechaniczne
(wibracja). Źródłem tych czynników jest sprzęt stosowany
w technologii procesu budowy dróg, a niekiedy równieŜ
w pracach pobocznych. Poza tym, w okresie letnim moŜe dojść
do nadmiernego obciąŜenia termicznego pracowników oraz
do naraŜenia na intensywne naturalne promieniowanie
nadfioletowe.
PoniŜej przedstawiono źródła i charakterystykę wymienionych
czynników oraz najwaŜniejsze skutki zdrowotne naraŜenia
na nie.
Hałas
Skutki działania hałasu moŜna podzielić na słuchowe
i pozasłuchowe, specyficzne i niespecyficzne, bezpośrednie
i pośrednie. Szkodliwe działanie hałasu na narząd słuchu
uwarunkowane jest poziomem dźwięku powyŜej 80 dB,
obecnością
wysokich
częstotliwości
oraz
impulsów
akustycznych, długim czasem działania, współwystępowaniem
naraŜenia na niektóre związki chemiczne, np. rozpuszczalniki,
metale cięŜkie. Szczególnie niebezpieczne są skrajnie wysokie
poziomu dźwięku, tzw. poziomy niszczące, przekraczające
130 dB, mogące spowodować trwałe uszkodzenie słuchu
po jednorazowym, krótkotrwałym działaniu. NaleŜy pamiętać,
Ŝe ubytków słuchu spowodowanych hałasem nie moŜna
wyleczyć, ale moŜna im całkowicie zapobiec.
Hałas wpływa na układ hormonalny człowieka, zmienia się
przemiana materii oraz biochemizm krwi, tkanek i narządów,
innymi słowami, hałas jest stresorem.
20
Reakcją organizmu na stres powodowany przez hałas jest
zwiększone ryzyko szeregu chorób, głównie nadciśnienia,
zawałów serca, wrzodowych, nerwicowych. Poza tym hałas
utrudnia zrozumiałość mowy, rozpoznawanie sygnałów,
w tym ostrzegawczych, co przyspiesza zmęczenie, wyzwala
agresję, zwiększa prawdopodobieństwo wypadku.
NaraŜenie zawodowe na hałas ocenia się pod kątem ochrony
narządu słuchu. Ocena naraŜenia zawodowego na hałas polega
na porównaniu zmierzonych lub wyznaczonych poziomów
dźwięku oraz poziomu ekspozycji, z trzema wartościami progów
działania hałasu i wartościami maksymalnie dozwolonymi
(NDN).
Progami działania, charakteryzującymi hałas w środowisku
pracy są:
poziom ekspozycji ośmiogodzinnej (LEX8h) lub poziom
ekspozycji tygodniowej (LEXW), równy 80 dB,
szczytowy poziom dźwięku C (LCpeak), równy 135 dB.
NajwyŜszymi
dopuszczalnymi
poziomami
(NDN)
hałasu
w środowisku pracy są następujące wielkości, obowiązujące
jednocześnie:
równowaŜny
poziom
dźwięku,
waŜony
według
charakterystyki A, odniesiony do 8-godzinnego dobowego
(lub niekiedy do tygodniowego) wymiaru czasu pracy,
czyli poziom ośmiogodzinnej lub tygodniowej ekspozycji
na hałas LEX8h (lub Lexw), wynoszący 85 dB,
maksymalny poziom dźwięku LAmax,
charakterystyki A, wynoszący 115 dB,
waŜony
według
szczytowy poziom dźwięku LCpeak,
charakterystyki C, wynoszący 135 dB.
waŜony
według
21
Dwa ostatnie parametry słuŜą do oceny hałasów krótkotrwałych
i impulsowych.
Wartość poziomu LEX8h odzwierciedla wielkość łącznej dawki
energii akustycznej- EA8h (zwanej równieŜ ekspozycją
akustyczną) transmitowanej do ucha pracownika w ciągu
8 godzin pracy. Wielkość łącznej dawki energii akustycznej
określa następujący wzór:
EA 8h = E1*t1 + E2*t2 +…….+ En*tn
Symbol En oznacza wielkości energii akustycznej docierających
do ucha pracownika w trakcie wykonywania konkretnych
czynności np. w czasie zgęszczania gruntu, podczas pracy
przecinarką itp. Symbol tn oznacza czas transmitowania energii
En do ucha pracownika. Suma t1 + t2 + …+ tn wynosi 8 godzin.
Wielkość En*tn nosi nazwę ekspozycji (dawki ) cząstkowej.
Wielkość łącznej dawki energetycznej decyduje o stopniu
ryzyka wystąpienia u pracownika postępującego ubytku słuchu
w przypadku długotrwałej, zawodowej ekspozycji na hałas.
Wartość poziomu LAmax określa maksymalny chwilowy poziom
hałasu jaki wystąpił w trakcie pracy na danym stanowisku.
Wartość LCpeak odzwierciedla poziom dźwięku impulsów
akustycznych, czyli dźwięków trwających krócej niŜ 1 sekunda,
występujących w ogólnym hałasie działającym na pracownika.
Przekroczenie wartości progu działania hałasu oznacza Ŝe praca
na danym stanowisku obciąŜona jest ryzykiem wystąpienia
u pracownika przewlekłego uszkodzenia słuchu, jakkolwiek
niekoniecznie ryzykiem niedopuszczalnym.
Znacznie bardziej niebezpieczne jest przekroczenie wartości
NDN. Przekroczenie wielkości dopuszczalnej LEX8h jest
22
równoznaczne z zaistnieniem wysokiego ryzyka wystąpienia
u pracownika postępującego uszkodzenia słuchu. Przekroczenie
dopuszczalnych wartości LAmax i LCpeak
oznacza, Ŝe hałas
w którym pracuje pracownik stwarza wysokie ryzyko
wystąpienia nagłego uszkodzenia słuchu .
Poziom
ekspozycji
tygodniowej
LEXW,
jest
średnią
(logarytmiczną) wartością poziomu ekspozycji 8 godzinnej
określonej na podstawie pomiarów poziomów LEX8h wykonanych
w ciągu pięciu kolejnych dni tygodnia pracy. Wielkość LEXW jest
szczególnie uŜyteczna w przypadku pracy na stanowisku
charakteryzującym się duŜą zmiennością ekspozycji na hałas w
róŜnych dniach tygodnia, jakie zwykle występują podczas
kładzenia nawierzchni bitumicznych. Ilustruje to zamieszczony
rysunek nr 1.
Ocena w ekspozycji tygodniowej
Rysunek 1. Porównanie dziennych i tygodniowych ekspozycji na hałas
pracowników
zatrudnionych
na
stanowiskach
charakteryzujących
się
róŜną
zmiennością
oddziaływania hałasu.
23
Słupki
obrazują
wielkości
ekspozycji
8
godzinnych
występujących na stanowiskach pracowników A i B w ciągu
kolejnych dni tygodnia. Ocena higieniczna hałasu wykonana
np. czwartego dnia, wykazałaby zdecydowanie większe ryzyko
wystąpienia przewlekłego uszkodzenia słuchu pracownika A
niŜ pracownika B. Tymczasem w rzeczywistości w obu
przypadkach ryzyko to jest takie samo, poniewaŜ wielkości
łącznych dawek energii akustycznej transmitowanej do uszu
obu pracowników w ciągu tygodnia pracy są sobie równe.
Miarą ryzyka wystąpienia u pracownika przewlekłego
uszkodzenia słuchu jest krotność NDN oznaczana symbolem
kNDN.
Wartość kNDN oblicza się wg następującego wzoru:
kNDN = 10
(0.1* L
Ex8h
– 85)
W przypadku kNDN większego od 1, ryzyko przewlekłego
uszkodzenia słuchu klasyfikuje się do grupy ryzyka wysokiego
– niedopuszczalnego.
Źródłami hałasu działającego na pracowników podczas
układania mas bitumicznych są przede wszystkim urządzenia
specjalistyczne, takie jak rozściełacze mas bitumicznych,
równiarki, walce (stalowe, gumowe, stalowo-gumowe),
ładowarki, koparki, koparko-ładowarki, frezarki, a takŜe sprzęt
pomocniczy, jak młoty pneumatyczne, ubijaki, zagęszczarki,
piły do asfaltu, piły do betonu. Poza tym pracownicy mogą być
naraŜeni na hałas sprzętu transportowego (wywrotki, ciągniki).
Wszyscy pracownicy bezpośrednio zatrudnieniu przy układaniu
mas bitumicznych (robotnicy drogowi, układacze nawierzchni
drogowych, operatorzy sprzętu drogowego: walców, ładowarek,
rozściełaczy mas bitumicznych), są naraŜeni na hałas.
24
Z
analizy
dostępnych
danych
pomiarowych
wynika,
Ŝe równowaŜny poziom dźwięku działającego na robotnika
drogowego, obsługującego zagęszczarkę wynosi ponad 94 dB,
podczas cięcia piłą nawierzchni asfaltowej – 96,5 dB. Operator
walca stalowo-gumowego, podczas zagęszczania gruntu
przy załączonej wibracji, naraŜony jest na hałas o poziomie
ponad 86 dB. Operator rozściełacza podczas rozściełania masy
mineralno-bitumicznej naraŜony jest na hałas około 87 dB,
natomiast operator koparko-ładowarki jedynie na hałas
o poziomie równowaŜnym prawie 76 dB, a maksymalnym
78 dB. Stosunkowo niski poziom naraŜenia na hałas występuje
równieŜ podczas obsługi ładowarki – równowaŜny około 81 dB,
maksymalny 86 dB.
Przytoczone powyŜej poziomy hałasu mają charakter
orientacyjny, odpowiadają typowym warunkom pracy i mogą
ulegać zmianom w zaleŜności od warunków pracy i stanu
technicznego urządzeń. Szczególnie duŜe znaczenie ma ostatni
czynnik, poniewaŜ pogorszenie się stanu technicznego urządzeń
moŜe znacznie zwiększyć poziom wytwarzanego hałasu.
Drgania mechaniczne
Ekspozycja na drgania mechaniczne, zwane teŜ wibracjami,
występuje
podczas
kontaktu
określonych
części
ciała
z drgającym przedmiotem. W zaleŜności od części ciała
kontaktujących się z drgającym przedmiotem, czyli miejsca
wnikania drgań do organizmu, rozróŜnia się dwa rodzaje
oddziaływania drgań:
• ogólne, gdy wnikanie następuje przez nogi, plecy,
miednicę lub boki ciała;
• miejscowe, gdy wnikanie następuje przez ręce.
25
Długotrwałe naraŜenie na drgania moŜe wywołać zaburzenia
funkcjonowania organizmu i doprowadzić do trwałych zmian
chorobowych. Rodzaj tych zmian zaleŜy od natęŜenia drgań,
czasu ich działania (czasu kontaktu ze źródłem drgań) oraz
miejsca wnikania drgań do organizmu. W przypadku
nadmiernego naraŜenia na drgania ogólne moŜe dojść
do uszkodzenia układu kostnego oraz narządów wewnętrznych
człowieka. Uszkodzenia układu kostnego obejmują najczęściej
odcinek lędźwiowy kręgosłupa, niekiedy – odcinek szyjny.
W przypadku narządów wewnętrznych, najczęściej dochodzi
do niekorzystnych zmian w czynnościach układu pokarmowego,
głównie Ŝołądka i przełyku. Stwierdzono równieŜ zaburzenia
w układzie krąŜenia, przedsionkowo-ślimakowym, narządach
rozrodczych kobiet. Narządy wewnętrzne są najbardziej
wraŜliwe na drgania o częstotliwości z zakresu 2-18 Hz.
Nadmierne naraŜenie na drgania miejscowe moŜe spowodować
przede wszystkim zmiany chorobowe w układach krąŜenia,
nerwowym i kostno-stawowym. Zespół zmian chorobowych
w
wymienionych
układach,
spowodowany
naraŜeniem
na drgania, został nazwany zespołem wibracyjnym i uznany
za chorobę zawodową. Zespół wibracyjny wywołany działaniem
miejscowym drgań mechanicznych moŜe mieć postać
naczyniową, naczyniowo-nerwową, kostną, kostno-stawową,
mieszaną.
Najczęściej
rejestrowaną
postacią
zespołu
wibracyjnego są napadowe skurcze naczyń krwionośnych,
objawiające
się
zblednięciem
opuszki
palców.
Zmiany w układzie nerwowym spowodowane działaniem drgań
miejscowych, objawiają się głównie zaburzeniami czucia
dotyku, wibracji, temperatury, a takŜe pojawianiem się
drętwienia lub mrowienia palców i rąk.
Powstanie zespołu wibracyjnego zaleŜy od pochłoniętej przez
organizm energii wibracyjnej, częstotliwości drgań i wielu
26
innych czynników, takich jak wiek pracownika, stan
zdrowia, wydatek energetyczny, mikroklimat (wpływający
na temperaturę i wilgotność rąk), sposób wykonywania pracy
i wielu innych. Dlatego określenie zagroŜenia zdrowia w wyniku
naraŜenia na drgania mechaniczne jest bardzo trudne.
Wielkością charakteryzująca drgania jest przyśpieszenie drgań,
wyraŜone w m/s2. PoniewaŜ skutki działania drgań zaleŜą
od kierunku ich propagacji w organizmie, a przyśpieszenia są
wielkościami wektorowymi, wartości przyśpieszeń drgań
wyznacza się w trzech, prostopadłych do siebie kierunkach,
oznaczanych symbolami x, y oraz z. Na rysunku nr 2
przedstawiono stosowane w badaniach drgań oddziaływujących
na ludzi układy odniesień:
b. Drgania ogólne
a. Drgania miejscowe
Rysunek 2. Układy osi odniesienia określające wektory przyspieszeń
drgań oddziaływujących na organizm człowieka.
27
Dla kaŜdego kierunku uwzględnia się skutek biologiczny
określonej częstotliwości, czyli wyznacza się tzw. wartość
skuteczną
przyśpieszenia,
zwaną
wartością
waŜoną
przyśpieszenia.
W przypadku drgań miejscowych wielkość łącznej dawki energii
(ekspozycji dziennej) wyraŜana jest wielkością równowaŜnej
energetycznie dla 8 godzin, działania sumy wektorowej
przyspieszeń drgań wyznaczonych dla trzech osi układu
odniesienia przedstawionego na rysunku 2a – awseq8h.
Dodatkowo w przypadkach, gdy łączny czas działania drgań
miejscowych w ciągu dnia pracy nie przekracza 30 minut,
wielkość dawki energii wyraŜana jest poprzez wielkość sumy
wektorowej przyspieszeń drgań wyznaczonych dla trzech osi
opisanego wyŜej układu odniesienia - aws. Niestety, definicja tej
wielkości nie precyzuje czy wielkość ta jest równowaŜna
energetycznie dla czasu działania czy teŜ jest to maksymalna
wielkość chwilowa.
W przypadku drgań ogólnych wielkość łącznej dawki energii
(ekspozycji dziennej) wyraŜana jest poprzez wielkość
równowaŜnego
energetycznie
dla
8
godzin,
działania
przyspieszenia
dominującego
wśród
przyspieszeń
wyznaczonych dla osi układu odniesienia przedstawionego
na rysunku 2b. Sumowanie wykonuje się z uwzględnieniem
następujących współczynników: 1,4 dla kierunków x oraz y,
1 – dla kierunku z.
Gdy łączny czas ekspozycji dziennej na drgania ogólne nie
przekracza 30 minut wartość dawki energii wyraŜana jest
wielkością przyspieszenia dominującego wśród przyspieszeń
wyznaczonych dla osi odniesienia.
Określono następujące wielkości progów działania
mechanicznych występujących na stanowiskach pracy:
28
drgań
w przypadku drgań ogólnych wartość progu działania
wynosi 0,5 m/s2 dla ekspozycji dziennej, wyraŜonej
w postaci równowaŜnego energetycznie dla 8 godzin
działania
skutecznego,
waŜonego
częstotliwościowo
przyśpieszenia drgań, dominującego wśród przyśpieszeń
drgań, wyznaczonych dla trzech składowych kierunkowych
x, y, z, po uwzględnieniu właściwych współczynników
(1,4 dla kierunków x i y oraz 1 dla kierunku z),
w przypadku drgań miejscowych wartość progu działania
wynosi 2,5 m/s2, dla ekspozycji dziennej wyraŜonej
w postaci równowaŜnej energetycznie dla 8 godzin
działania, sumy wektorowej skutecznych, waŜonych
częstotliwościowo, przyśpieszeń drgań, wyznaczonych
dla trzech składowych kierunkowych x, y i z,
Obecnie obowiązują następujące
dopuszczalnych
natęŜeń
(NDN)
w środowisku pracy:
wielkości najwyŜszych
drgań
mechanicznych
dla
drgań
ogólnych
równowaŜne
energetycznie
dla 8 godzin działania przyspieszenie dominujące wśród
przyspieszeń wyznaczonych dla osi układu odniesienia
wynosi 0.8 m/s2 ,a dla ekspozycjach nie przekraczających
30 minut, przyspieszenie dominujące wśród przyspieszeń
wyznaczonych dla osi odniesienia wynosi 3,2 m/s2,
dla drgań miejscowych awseq8h wynosi 2,8 m/s2, natomiast
dla ekspozycji nie przekraczających 30 minut aws wynosi
11,2 m/s2.
Analogicznie jak w przypadku oceny hałasu, miarę wielkości
ryzyka upośledzenia zdrowia jakie moŜe wyniknąć z naraŜenia
na drgania mechaniczne stanowi krotność NDN definiowana
dla drgań mechanicznych jako stosunek zmierzonej wielkości
dawki energii drgań do wielkości dopuszczalnej.
29
Klasyfikacja ryzyka odbywa się na tej samej zasadzie
jak klasyfikacja ryzyka wynikającego z naraŜenia na hałas.
NaraŜenie na drgania ogólne w procesie wbudowywania
mieszanek
mineralno-asfaltowych
moŜe
występować
u operatorów sprzętu drogowego. Z dostępnych danych wynika,
Ŝe operator walca stalowo-gumowego naraŜony jest na drgania
ogólne o przyśpieszeniu do 0,81 m/s2 podczas zagęszczania
gruntu przy włączonej wibracji oraz do 0,41 m/s2 podczas
zagęszczania gruntu podczas wyłączonej wibracji. Natomiast
operator koparko-ładowarki kołowej podczas prac ziemnych
naraŜony jest na drgania ogólne o przyśpieszeniu do 0,83 m/s2.
NaraŜenie na drgania miejscowe w procesie wbudowywania
mieszanek
mineralno-asfaltowych
moŜe
wystąpić
u pracowników uŜywających ręcznych narzędzi wibracyjnych,
np. zagęszczarek, skoczków, pił spalinowych. Suma wektora
przyspieszenia drgań podczas zagęszczania podłoŜa wynosi
około 7,9–12,7 m/s2, a podczas cięcia nawierzchni asfaltowej
– maksymalnie 10,9 m/s2. Natomiast przeciętna wielkość sumy
wektorowej przyśpieszeń drgań miejscowych w trakcie cięcia
nawierzchni asfaltowej przecinarką spalinową wynosi 5 m/s2,
co pozwala na jej uŜywanie do 150 minut w ciągu zmiany
roboczej.
Mikroklimat
Człowiek moŜe pracować w dość szerokim, choć ograniczonym
zakresie
temperatur
otoczenia.
Praca
wykonywana
w warunkach mikroklimatu przekraczającego określony zakres
wartości wiąŜe się z ryzykiem uszkodzenia zdrowia, obniŜeniem
wydolności fizycznej, psychicznej i wydajności pracy.
PoniewaŜ proces wbudowywania mieszanek mineralnoasfaltowych wykonywany jest w temperaturach dodatnich oraz
30
przy słabym wietrze lub pogodzie bezwietrznej, dlatego
u pracowników zatrudnionych przy budowie dróg moŜe dojść
do
nadmiernego
obciąŜenia
termicznego,
gdy
prace
wykonywane będą w wysokich temperaturach powietrza, przy
jednoczesnym naraŜeniu na bezpośrednie promieniowanie
słoneczne i promieniowanie gorącej masy asfaltowej. Organizm
ludzki jest stałocieplny, jego wewnętrzna temperatura wynosi
około 37oC i utrzymanie jej jest bardzo waŜne dla prawidłowego
przebiegu procesów fizjologicznych organizmu. Za utrzymanie
stałej temperatury wnętrza organizmu odpowiada układ
termoregulacji.
JeŜeli
temperatura
wnętrza
organizmu
przekroczy 42oC moŜe dojść do uszkodzenia struktur
białkowych i śmierci. W gorącym mikroklimacie znacznie
trudniej organizm moŜe tracić ciepło powstałe w jego wnętrzu
w wyniku przemiany materii, które znacznie wzrasta podczas
intensywnej pracy fizycznej.
Do bezpośrednich skutków pracy w gorącym mikroklimacie
naleŜą:
• udar cieplny, inaczej zwany poraŜeniem cieplnym,
spowodowany
poraŜeniem
ośrodka
termoregulacji
i
przekroczeniem
moŜliwości
termoregulacyjnych
organizmu. Jest on groźny dla Ŝycia, w jego wyniku
wzrasta temperatura wewnętrzna ciała powyŜej 41oC,
• wyczerpanie cieplne spowodowane utratą wody i soli
w wyniku pocenia się. Towarzyszy temu ogólne osłabienie,
zawroty i bóle głowy, nudności, zaburzenia układu
krąŜenia, niekiedy omdlenie,
• bolesne skurcze mięśni spowodowane zaburzeniem
równowagi wodno-elektrolitowej,
• odwodnienie
spowodowane
niedostatecznym
uzupełnieniem wody utraconej przez pocenie. ObniŜa ono
zdolność do pracy, przyspiesza częstotliwość tętna
31
i upośledza termoregulację. Poza tym intensywne pocenie
się moŜe spowodować zmiany skórne, tzw. potówki,
upośledzenie funkcji wydzielania gruczołów potowych oraz
odczyny zapalne skóry.
Do oceny obciąŜenia pracownika mikroklimatem gorącym
stosuje się wskaźnik WBGT, który wyznacza się w oC, według
wzorów:
a) wewnątrz budynków i na zewnątrz, gdy brak bezpośredniego
promieniowania słonecznego
WBGT = 0,7 tnw + 0,3 tg
b)
na
zewnątrz
budynków,
gdy
występuje
bezpośrednie
promieniowanie słoneczne
WBGT = 0,7 tnw + 0,2 tg + 0,1 ts
gdzie: tnw, tg oraz ts oznaczają temperatury odpowiednio naturalną
wilgotną, poczernionej kuli i powietrza w oC.
Wartości dopuszczalne WBGT (zwane wartościami odniesienia)
zapewniają takie warunki mikroklimatu, w których mogą
pracować
bez
uszczerbku
dla
zdrowia,
pracownicy
zaaklimatyzowani do pracy w gorącu, ubrani w lekką koszulę
i spodnie, właściwie nawodnieni i z prawidłowym poziomem soli
mineralnych. Temperatura wnętrza ich ciała nie przekroczy
38oC.
Wartości
odniesienia
WBGT
zaleŜą
od
metabolizmu
wykonywanej pracy, rodzaju noszonej odzieŜy, stopnia
zaaklimatyzowania, a niekiedy równieŜ od ruchu powietrza
(przy duŜym metabolizmie). W przypadku robotników
32
drogowych, zaaklimatyzowanych do gorąca wartość odniesienia
WBGT wynosi 28oC.
Tabela 1. Wartości odniesienia WBGT
Bardzo rzadko wykonuje się pomiary warunków mikroklimatu
Bardzo rzadko wykonuje się pomiary warunków mikroklimatu
na stanowiskach pracowników drogowych. Z nielicznych danych
na ten temat wynika, Ŝe wyznaczone wartości WBGT
nie przekraczają wartości odniesienia, lecz były one
wyznaczane dla stosunkowo umiarkowanej temperatury suchej
powietrza, wynoszącej około 25-26oC.
Naturalne promieniowanie UV
Promieniowanie słoneczne korzystnie wpływa na zdrowie
człowieka, jednak w przypadku zbyt intensywnego jego
natęŜenia staje się szkodliwe. Szczególnie niebezpieczne moŜe
być promieniowanie nadfioletowe (UV), wchodzące w skład
widma promieniowania słonecznego.
Promieniowanie nadfioletowe działa na zewnętrzne części ciała,
na skórę i oczy.
33
Nadmiar UV prowadzi do przedwczesnego starzenia się skóry,
powstania zmian przednowotworowych i nowotworowych
w skórze, stanów zapalnych rogówki i spojówki oka, zmętnienia
soczewki (zaćmy) oraz upośledzenia układu immunologicznego
(odporności organizmu), co skutkuje większą skłonnością
do zachorowań.
Stopień naraŜenia na naturalne promieniowanie UV określa się
wielkością dawki otrzymaną w ciągu całego dnia, wyraŜoną
w MED, czyli minimalnej dawki powodującej rumień skóry.
W celu ostrzeŜenia ludności przed moŜliwością nadmiernego
naraŜenia na nadfiolet, słuŜby meteorologiczne podają
tzw. indeks UV, zdefiniowany jako iloczyn efektywnego
natęŜenia napromienienia w W/m2, wyznaczonego według
krzywej skuteczności rumieniowej UV, pomnoŜonego przez 40.
Gdy warunki pracy łączą się z koniecznością naraŜenia
na promieniowanie słoneczne, dla którego indeks UV
przekracza 6 jednostek, naleŜy stosować ochrony skóry i oczu.
Największe natęŜenie słonecznego UV występuje w Polsce
w miesiącach maj-sierpień. Średnia wartość indeksu UV w tym
okresie w południe wynosi około 4,5 – 5 jednostek, natomiast
maksymalnie moŜe przekraczać 10 jednostek.
WYTYCZNE DO OCENY NARAśENIA
Czynniki chemiczne
Substancje chemiczne występujące na stanowiskach pracy
stanowią grupę czynników szkodliwych, z którymi zawsze wiąŜe
się określone ryzyko zawodowe.
34
Zgodnie z 226 artykułem znowelizowanego Kodeksu pracy
pracodawca zobowiązany jest do informowania pracowników
o ryzyku zawodowym związanym z obsługą jego stanowiska
pracy oraz z występującymi w środowisku pracy szkodliwymi
czynnikami chemicznymi, z którymi związane jest ryzyko
wystąpienia szkodliwych skutków zdrowotnych.
Z analizy procesu technologicznego oraz specyfiki technologii
układania
mas
bitumicznych
na
drogach
wynika,
Ŝe największym zagroŜeniem dla układającej nawierzchnię
brygady jak równieŜ dla kierowców samochodów dowoŜących
masę asfaltową z wytwórni są dymy asfaltu oraz
wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne. Źródłem emisji
dymów asfaltu jest gorąca masa asfaltowa (temp. około
180° C). Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne mogą
pochodzić z masy nawierzchniowej – szczególnie, gdy wśród
komponentów masy są produkty karbochemiczne oraz ze spalin
z silników maszyn i urządzeń pracujących na budowie drogi
jak i ze spalin z silników samochodowych uczestniczących
w ruchu drogowym na nie remontowanych odcinkach dróg
W celu wykonania oceny naraŜenia pracowników na szkodliwe
substancje chemiczne, przeprowadza się pomiary stęŜeń tych
substancji w powietrzu stanowisk pracy. Na podstawie
uzyskanych wyników oblicza się wskaźniki naraŜenia,
a następnie porównuje je do wartości odpowiednich
najwyŜszych dopuszczalnych stęŜeń (NDS), najwyŜszych
dopuszczalnych stęŜeń chwilowych (NDSCh) lub najwyŜszych
dopuszczalnych stęŜeń pułapowych (NDSP) określonych
w Rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej
z dnia 29 listopada 2002 r., (Dz. U. nr 217, poz. 1833
z późniejszymi zmianami).
35
Tabela 2. NajwyŜsze dopuszczalne stęŜenia dla dymów asfaltu
i wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych
Substancja chemiczna
NDS
[mg/m3]
NDSCh
[mg/m3]
NDSP
[mg/m3]
Dymy asfaltu
5
10
-
Wielopierścieniowe
węglowodory aromatyczne
0.002*
-
-
* jako suma iloczynów stęŜeń 9 WWA i ich względnych
współczynników rakotwórczości obliczona według wzoru:
WWWA
= k1 C1 + k2 C2 + ... + k9 C9
gdzie:
WWWA - wskaźnik naraŜenia dla 9 WWA
C1 do C9
k1 do k9
wartości
stęŜeń
poszczególnych
WWA
uzyskane
z pomiarów,
względne współczynniki rakotwórczości przedstawione
w tabeli 3
Względne współczynniki rakotwórczości dla poszczególnych
WWA zostały opublikowane przez Nisbet’a i LaGoy’a w 1992 r.
Koncepcja autorów opiera się na załoŜeniu, Ŝe benzo(a)piren
jest związkiem wskaźnikowym, a siła działania kancerogennego
innych związków obliczana jest w stosunku do BaP.
Wartości względnych współczynników
9 WWA przedstawiono w tabeli 3.
36
rakotwórczości
dla
Tabela 3. Wartości względnych współczynników rakotwórczości (k)
dla 9 WWA
Lp
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
StęŜenie
mg/m3
Nazwa związku
Dibenzo(a,h)antracen
Benzo(a)piren
Benzo(a)antracen
Benzo(b)fluoranten
Benzo(k)fluoranten
Indeno(1,2,3-c,d)piren
Antracen
Chryzen
Benzo(g,h,i)perylen
C1
C2
C3
C4
C5
C6
C7
C8
C9
Względny
współczynnik
rakotwórczości
k
5
1
0,1
0,1
0,1
0,1
0,01
0,01
0,01
Podstawowymi elementami kaŜdej procedury pomiarowej
w higienie pracy stosowanej do oceny naraŜenia są:
pobieranie próbek powietrza
ilościowa analiza, zawartych
substancji szkodliwych.
w
pobranych
Pobieranie próbek powietrza ma zasadniczy wpływ
pomiarów i ocenę naraŜenia na substancje
występujące w środowisku pracy. Powinno być
bardzo precyzyjnie, tak aby zapewnić pobranie ściśle
objętości powietrza i ilościowe wyodrębnienie
substancji.
próbkach,
na wyniki
szkodliwe
wykonane
określonej
badanych
Przed przystąpieniem do pobierania próbek powietrza
na stanowiskach pracy naleŜy przygotować odpowiednią
37
strategię pomiarową, która powinna uwzględniać specyfikę
procesu wbudowywania masy bitumicznej na drodze oraz:
• rodzaj i przebieg procesu technologicznego stosowanego
na danym odcinku drogi,
• substancje chemiczne występujące w określonych
sytuacjach technologicznych, stwarzające zagroŜenia
dla zdrowia zatrudnionych osób,
• charakter
działania
biologicznego
i
właściwości
fizykochemicznych występujących substancji,
• ilość
stanowisk
pracy
związanych
z
naraŜeniem
na działanie substancji szkodliwych dla zdrowia,
• chronometraŜ pracy poszczególnych pracowników,
• liczbę pracowników zatrudnionych na poszczególnych
stanowiskach pracy lub przy wykonywaniu poszczególnych
czynności zawodowych,
• stosowane środki ochrony osobistej,
• wyniki pomiarów substancji szkodliwych w środowisku
pracy prowadzonych poprzednio.
Ze względu na fakt, Ŝe proces ten prowadzony jest na wolnym
powietrzu, duŜy wpływ na przeprowadzane badania mają
panujące w dniu pomiarów warunki atmosferyczne takie jak:
nasłonecznienie, wysokie temperatury w
lecie, niskie
temperatury wiosną i jesienią, siła i kierunek wiatru. Nie bez
znaczenia, dla wyników pomiarów, pozostaje wpływ spalin
pochodzących od pracujących przy wbudowywaniu masy
asfaltowej maszyn i urządzeń (samochodów cięŜarowych,
rozściełaczy,
koparko-ładowarek,
itp.)
oraz
spalin
pochodzących od środków transportu w przypadku gdy prace
drogowe prowadzone są na otwartej dla ruchu samochodowego
drodze.
Próbki powietrza powinny być pobierane w strefie oddychania
kaŜdego pracownika przez cały okres jego przebywania
38
na stanowisku pracy. Największe moŜliwości w tym zakresie
stwarza dozymetria indywidualna, która w przypadku
pracowników zatrudnionych w budownictwie drogowym
powinna być wyłącznie stosowana.
Polska
Norma
PN-Z-04008-7:2002
„Ochrona
czystości
powietrza. Pobieranie próbek. Zasady pobierania próbek
powietrza w środowisku pracy i interpretacji wyników” określa,
Ŝe czas pobierania próbki powietrza w przypadku stosowania
dozymetrii indywidualnej powinien wynosić co najmniej
75% zmiany roboczej.
W przypadku gdy pomiarami objęte jest 75 % czasu zmiany
roboczej (6 godzin) dla typowego, zgodnego z Kodeksem Pracy,
8 godzinnego dnia pracy oraz brak jest informacji, jakie było
stęŜenie w okresie nie objętym pomiarami, wskaźnik naraŜenia,
którym jest stęŜenie średnie waŜone naleŜy obliczyć ze wzoru
(PN-Z-04008-7:2002):
Cw =
C1 × t1 + C2 × t2 + ...+ Cn × tn
t1 + t2 + ...+ tn
gdzie:
C1, C2....Cn – stęŜenia w poszczególnych próbkach mg/m3
t 1,
t2....tn
–
czas pobierania
w godzinach
poszczególnych
próbek
n – liczba próbek
Z
obserwacji
przeprowadzonych
na
budowach
dróg
prowadzonych w róŜnych obszarach województwa śląskiego
wynika, Ŝe prace drogowe wykonywane są praktycznie od świtu
do zmroku, a więc w ponadnormatywnym czasie (ponad
8 godzin). Dlatego, teŜ do wydłuŜonego czasu pracy powinien
39
być
dostosowany
czas
pobierania
próbek
powietrza
na stanowiskach pracy przy wbudowywaniu mas asfaltowych,
czyli w przypadku 12 godzinnego czasu pracy pomiar naleŜy
wykonywać co najmniej przez 9 godzin. Jeśli chodzi
o budownictwo drogowe czas ten powinien obejmować czas
przebywania pracownika drogowego na swoim stanowisku
pracy i w ocenie naraŜenia powinien zostać odzwierciedlony
we wskaźniku naraŜenia, który w przypadku naraŜenia
dłuŜszego lub krótszego od 8 godzinnego dnia pracy naleŜy
obliczyć zgodnie ze wzorem (PN-EN 689:2002):
CW =
c1 ×t1 + c2 ×t2 +...+ cn1 ×tn1
8
gdzie:
ci stęŜenie naraŜenia zawodowego
ti czas naraŜenia w godzinach
Przeliczenie
średniego
waŜonego
stęŜenia
substancji
na 8 godzin umoŜliwia interpretację wyników pomiarów
w odniesieniu do normatywu higienicznego.
W przypadku innego niŜ zgodnego z Kodeksem Pracy typowego
40 godzinnego tygodniowego czasu pracy, naleŜy stęŜenie
średnie waŜone obliczyć dla tygodnia pracy według wzoru:
CWt = C w ⋅
t
40
w którym:
CW – stęŜenie średnie waŜone, obliczone według wzoru
(PN-Z-04008-7:2002)
t – rzeczywisty czas pracy w ciągu tygodnia, h
40
lub dla miesiąca pracy według wzoru
CWm = C w ⋅
t
170
t – rzeczywisty czas pracy w ciągu miesiąca, h
Pobieranie próbek metodą aktywnej dozymetrii indywidualnej,
wymaga stosowania odpowiedniego sprzętu, tzn. przenośnej
aparatury pomiarowej, którą zamocowuje się na pracowniku.
Aparatura ta powinna składać się z próbnika (filtr umieszczony
w oprawce, rurka z sorbentem lub jedno i drugie w zaleŜności
od tego, na które substancje chemiczne wykonujemy ocenę
naraŜenia), pompki indywidualnej czyli małego urządzenia
zasysającego powietrze oraz miernika przepływu powietrza.
Pomiary
stacjonarne
w
przypadku
oceny
naraŜenia
pracowników budownictwa drogowego nie sprawdzają się,
z uwagi na utrudnione usytuowanie aspiratora do pobierania
próbek powietrza w pobliŜu stanowisk pracy oraz na liczne
czynniki zakłócające taki pomiar na wolnym powietrzu.
Przeprowadzone przez IMPiZŚ badania oraz piśmiennictwo
wskazują, Ŝe poziomy stęŜeń WWA oznaczanych na badanych
stanowiskach pracy z biegiem lat wykazują tendencję
spadkową, a nawet stwierdzana jest jedynie obecność WWA
w stęŜeniach poniŜej oznaczalności metody analitycznej.
Tak niskie stęŜenia WWA występujące na stanowiskach pracy
związane są z wprowadzeniem mas asfaltowych pochodzenia
petrochemicznego do technologii budowania dróg, jako jednego
ze składników mas drogowych w miejsce stosowanego
wcześniej
smołoasfaltu
i
pakosmoły
pochodzenia
karbochemicznego. Z uwagi na niskie stęŜenia WWA
na stanowiskach pracy próbki powietrza powinny być pobierane
41
przez całą zmianę roboczą na jeden filtr (dozymetria
indywidualna), aby móc oznaczyć je metodą zalecaną
w Polskiej Normie (PN-Z-04240-5:2006).
NaleŜy pamiętać, Ŝe na zafałszowanie wyników pomiarów moŜe
wpływać przeprowadzenie ich w nieodpowiednich warunkach.
Kiedy i w jakich okolicznościach nie powinno się więc
przeprowadzać pomiarów dla oceny naraŜenia?
OtóŜ bardzo waŜnym kryterium są warunki atmosferyczne.
Pomiarów czynników chemicznych nie naleŜy przeprowadzać
w dni, w których występują opady atmosferyczne (deszcz,
śnieg, mŜawka), bo one dezaktywują filtry lub złoŜe
adsorbujące substancje chemiczne w rurce pomiarowej oraz
kiedy wieje silny wiatr, który zwiewa lub nawiewa pył na filtr.
Dyskusyjne jest równieŜ pobieranie próbek powietrza
w przypadku, gdy pracownicy drogowi wykonują jedynie drobne
roboty naprawcze nawierzchni na krótkim odcinku drogi. Nie są
to standardowe warunki ich pracy, roboty trwają krótko, a ilość
wbudowywanej masy jest niewielka. W pobranych, w takich
warunkach,
próbkach
powietrza
oznaczane
substancje
chemiczne mogą zostać niewykryte lub będą występowały
w stęŜeniach poniŜej oznaczalności metody analitycznej albo
w stęŜeniach poniŜej 0,1 krotności NDS. Rozporządzenie
Ministra Zdrowia z dnia 20 kwietnia 2005 roku w sprawie badań
i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku
pracy (Dz. U. Nr 73 poz. 645, 2005r) podaje, Ŝe jeŜeli w dwóch
kolejnych pomiarach stwierdza się stęŜenie substancji
chemicznej poniŜej 0.1 krotności NDS to moŜna odstąpić
od pomiarów danej substancji chemicznej. Zapis ten
nie powinien dotyczyć pracowników drogownictwa, z tytułu
naraŜenia na WWA, gdyŜ jak wspomniano wcześniej, WWA
na ich stanowiskach pracy pochodzą z kilku róŜnych źródeł
42
i poziomy stęŜeń tych związków w powietrzu są uzaleŜnione
od stosowanych materiałów, procesu technologicznego,
warunków atmosferycznych, obecności spalin z silników
samochodowych w miejscu prowadzenia prac budowlanych.
Z tego względu istnieje uzasadniona konieczność prowadzenia
regularnych badań poziomów stęŜeń WWA na omawianych
stanowiskach pracy.
Ilościowo zawartość szkodliwych substancji chemicznych
w próbkach powietrza, pobranych w czasie układania
nawierzchni asfaltowych, oznacza się:
dymy asfaltu metodą grawimetryczną, zgodnie z Polską
Normą PN-91-Z-04030/05 „Ochrona czystości powietrza.
Badanie zawartości pyłu. Oznaczanie pyłu całkowitego
na stanowiskach pracy metodą filtracyjno-wagową”
wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne zgodnie
metodą zgodną z Polską Normą PN-Z-04240-5:2006
„Ochrona czystości powietrza - Badania zawartości
wielopierścieniowych
węglowodorów
aromatycznych
- Część 5: Oznaczanie antracenu, benzo/a/antracenu,
chryzenu,
benzo/b/fluorantenu,
benzo/k/fluorantenu,
benzo/a/pirenu, dibenzo/ah/antracenu, benzo/ghi/perylenu
i indeno/123 cd/pirenu na stanowiskach pracy metodą
wysokosprawnej chromatografii cieczowej” lub dowolną
zwalidowaną metodą równowaŜną.
Ocenę naraŜenia powinno się przeprowadzić w sposób rzetelny,
uwzględniając rzeczywiste warunki pracy i zagroŜenia.
Pomimo, niestwierdzenia przekroczeń dopuszczalnych wartości
dla sumy 9 WWA na stanowiskach pracy podczas wykonywania
nawierzchni dróg, nie moŜna warunków uznać za bezpieczne,
ze względu na prawdopodobnie rakotwórcze działanie WWA.
43
WWA, nawet w bardzo niskich stęŜeniach, nie pozostają bez
znaczenia dla zdrowia o czym naleŜy poinformować
pracowników i zwrócić im uwagę na konieczność przestrzegania
przepisów BHP uwzględniających zachowania prozdrowotne.
Czynniki fizyczne
Hałas
Wartości poziomów dźwięku LEx8h , LAmax i LCpeak określane są
na podstawie wyników przeprowadzanych pomiarów. Pomiary
hałasu na stanowiskach pracy mogą być wykonywane metodą
dozymetryczną i metodą pomiarowo- obliczeniową.
W przypadku metody dozymetrycznej czas pomiaru obejmuje
cały okres dziennej pracy pracownika. W praktyce pomiar
dozymetryczny polega na zamocowaniu na ubraniu roboczym
pracownika
odpowiednio
zaprogramowanego
miernika
– dozymetru wykonującego automatycznie pomiary i obliczenia
poziomów hałasu w trakcie wykonywanej pracy. Po zakończeniu
pracy dokonuje się odczytów wartości LEx8h , LAmax i LCpeak.
Metoda dozymetryczna jest szczególnie zalecana w przypadku
gdy praca na danym stanowisku charakteryzuje się duŜą
zmiennością ekspozycji na hałas.
Metoda pomiarowo – obliczeniowa polega na dokonywaniu
pomiarów poziomów hałasu w wyodrębnionych przedziałach
czasowych dnia pracy. Następnie na podstawie uzyskanych
wyników oraz oszacowanych wartości czasów ekspozycji
cząstkowych oblicza się wartość L EX 8h oraz określa się wartości
LAmax i LCpeak. Wyniki uzyskane przy zastosowaniu tej metody
charakteryzują się duŜą niepewnością związaną z trudnością
doboru właściwych czasów pomiaru oraz trudnością szacowania
44
czasów ekspozycji cząstkowych. Szacowania tego najczęściej
dokonują
przedstawiciele
pracodawcy
nadzorujący
wykonywane pomiary. Wyniki uzyskiwane tą metodą są
obciąŜone szczególnie duŜą niepewnością w przypadku
stanowisk na których obserwuje się duŜą zmienność w zakresie
ekspozycji na hałas (np. stanowiska remontowe).
Doświadczenia uzyskane w badaniach naraŜenia na hałas
pracowników budownictwa drogowego i branŜ pokrewnych
pozwalają sformułować następujące zalecania dotyczące
przeprowadzania ocen naraŜenia na hałas pracowników
drogowych
zatrudnianych
przy
kładzeniu
nawierzchni
bitumicznych:
oceną naraŜenia na hałas naleŜy objąć przede wszystkim
robotników drogowych, układaczy nawierzchni drogowych
i operatorów maszyn drogowych (walców, rozkladarek).
o ile to moŜliwe pomiary poziomów hałasu powinny być
przeprowadzane metodą dozymetryczną,
w przypadku gdy ocenę naraŜenia na hałas przeprowadza
się na podstawie wyników pomiarów wykonanych metodą
pomiarowo – obliczeniową, osoby dokonujące szacowania
czasów ekspozycji cząstkowych winny mieć świadomość,
Ŝe wyniki szacowania stanowią istotny element oceny.
Przeszacowanie lub niedoszacowanie czasu ekspozycji
cząstkowej moŜe istotnie pogorszyć jakość dokonanej
oceny,
ze względu na zmienność ekspozycji akustycznej
występującej w poszczególnych dniach tygodnia pracy,
zaleca się dokonywania ocen w odniesieniu do wartości
ekspozycji tygodniowej LEXW .
45
Ocena naraŜenia na hałas powinna uwzględniać zwiększenie
ryzyka uszkodzenia słuchu jakie moŜe wystąpić w wyniku
interakcji zachodzącej pomiędzy hałasem, ototoksycznymi
(szkodliwymi dla słuchu) substancjami chemicznymi i drganiami
mechanicznymi, działającymi na pracownika w trakcie
wykonywanej pracy. Oceny takiej nie moŜna przeprowadzać
na podstawie przekazanych przez producenta danych
dotyczących wielkości poziomów hałasu wytwarzanego przez
dane
narzędzie,
pojazd
lub
instalację.
Postawą
dla przeprowadzenia oceny mogą być jedynie wyniki pomiarów
poziomów hałasu wykonanych w realnych warunkach pracy.
Wspomniane wyŜej dane producenta mogą stanowić materiał
pomocniczy
przydatny
do
opracowania
strategii
przeprowadzania ocen poszczególnych stanowisk.
W przypadku podjęcia decyzji o wyposaŜeniu pracownika
w indywidualne środki ochronny słuchu konieczne jest
przeprowadzenie
pomiarów
wielkości
potrzebnych
dla prawidłowej oceny czy zastosowany ochronnik skutecznie
ochroni słuch pracownika w danym hałasie.
Częstotliwość wykonywania na danym stanowisku ocen
higienicznych
hałasu
uzaleŜniona
jest
od
wartości
współczynnika kNDN (krotności przekroczenia NDN). W przypadku
gdy:
kNDN > 0,5 ocenę naleŜy przeprowadzać przynajmniej raz
w roku,
0,1 > kNDN = 0,5 ocenę naleŜy przeprowadzać
przynajmniej raz na dwa lata,
wyniki dwóch kolejnych ocen wykaŜą, Ŝe 0,1 ≤ kNDN,
pracodawca moŜe zaniechać dokonywania następnych
ocen higienicznych hałasu na danym stanowisku, pod
warunkiem Ŝe na stanowisku tym nie zajdą zmiany
mogące
wpłynąć
na
wysokość
natęŜenia
hałasu
46
(np. pogorszenie
narzędzi itp.).
się
stanu
technicznego
uŜywanych
Drgania mechaniczne
Ocenę naraŜenia na drgania dokonuje się w oparciu o wyniki
pomiarów wykonywanych zgodnie z zaleceniami norm
i wytycznymi metody pomiarowo – obliczeniowej. Ze względów
technicznych w badaniach naraŜenia na drgania nie stosuje się
metody dozymetrycznej. Istotną rolę odgrywa szacowanie
czasów ekspozycji na drgania konkretnych źródeł. Błędy
szacowania
mogą
istotnie
wpłynąć
na
wiarygodność
uzyskiwanych wyników ocen.
Dopuszcza się obecnie moŜliwość wykonywania pomiarów
drgań ogólnych w osi z przy zastosowaniu dwóch roŜnych
filtrów korekcji częstotliwościowej (filtr WBz i filtr Wk),
których charakterystyki przedstawiono na rysunku 3:
Porównanie charakterystyk filtrów WBz i Wk
Współczynnik korelacji
W
sp 1,2
ółc
zy
1
nn
ik
ko 0,8
re
kcj 0,6
i
WBz
Wk
0,4
0,2
0
1
1, 1, 2
2 6
2, 3, 4
5 1
5
6, 8
3
10 12 16 20 25 31 40 50 63 80
,
,
Pasma tercjowe [Hz]
Rysunek 3.Charakterystyki filtrów korekcji WBz i Wk
47
Z analizy przedstawionych charakterystyk wynika, Ŝe pomiar
drgań wykonywany dla kierunku z przy uŜyciu filtru WBz, moŜe
wykazać niŜszą wartość przyspieszenia w porównaniu
z wynikiem pomiarów wykonanych z uŜyciem filtru Wk.
Doświadczenia uzyskane w badaniach naraŜenia pracowników
budownictwa drogowego i branŜ pokrewnych na drgania
mechaniczne, pozwalają sformułować następujące zalecania
dotyczące przeprowadzania ocen naraŜenia na drgania
mechaniczne pracowników drogowych zatrudnianych przy
kładzeniu nawierzchni bitumicznych:
pomiarami naleŜy objąć pracowników mających kontakt
na przedmiotami drgającymi, zarówno wytwarzającymi
drgania
miejscowe
(trzymanymi
w
rękach),
np. zagęszczarki, piły, jak i wytwarzającymi drgania
ogólne, np. maszyny drogowe.
szacowanie czasu ekspozycji cząstkowych tzn. ekspozycji
na drgania transmitowane przez konkretne źródła
wymagają szczególnej staranności gdyŜ decydująco
wpływają na wyniki oceny higienicznej.
pomiary wykonywane miernikami wyposaŜonymi w róŜne
filtry korekcji częstotliwościowej drgań ogólnych na tym
samym stanowisku mogą się róŜnić. W przypadku
stosowania korekcji WBz wartość wyniku pomiaru moŜe
być niŜsza niŜ w przypadku stosowania korekcji Wk,
co w konsekwencji moŜe skutkować zaniŜeniem wyniku
oceny higienicznej.
Ocena ryzyka upośledzenia zdrowia powinna uwzględniać
zagadnienie wpływu temperatury i wilgotności rąk pracownika
na ryzyko wywołania choroby wibracyjnej.
48
W przypadku konieczności wyposaŜenia pracownika w rękawice
antywibracyjne, stanowiące formę indywidualnego ochronnika,
koniecznym
jest
wykonanie
badań
widma
drgań
oddziaływujących na ręce pracownika. Stosując rękawice
antywibracyjne jako formę ochrony osobistej, naleŜy mieć
świadomość ograniczonej skuteczności tych ochron.
Mikroklimat
Pomiary
obciąŜenia
termicznego
naleŜy
przeprowadzać
na stanowiskach, na których występu-je naraŜenie na silne
promieniowanie podczerwone oraz wykonywana jest praca
fizyczna, wymagająca duŜego wydatku energetycznego,
czyli np. pracowników drogowych – układaczy nawierzchni.
MoŜna przyjąć za wytycznymi GUS, Ŝe mikroklimat gorący
występuje wtedy, gdy temperatura sucha powietrza przekracza
30oC, a wilgotność względna powietrza 65%.
Pomiary
parametrów
mikroklimatu
naleŜy
wykonywać
w godzinach południowych, w gorącym dniu, postępując
zgodnie z normą PN-85/N-08011. NaleŜy wyznaczyć wartości
temperatury wilgotnej i suchej naturalnej, poczernionej kuli
powietrza, a następnie obliczyć współczynnik WBGT. Podstawą
czasu do obliczenia wskaźnika WBGT jest jedna godzina,
w
której
występuje
największe
obciąŜenie
termiczne
pracownika. JeŜeli najdłuŜszy czas obciąŜenia cieplnego trwa
bez przerwy krócej niŜ 60 minut, wówczas pomiarami
obejmujemy
równieŜ
pozostałe
czynności
wykonywane
w okresie jednej godziny i wyznaczamy wartość średnią waŜoną
współczynnika WBGT dla okresu jednej godziny.
49
PROFILAKTYKA ZDROWOTNA
Zdrowie, według współczesnej definicji, to stan dobrego
samopoczucia fizycznego, psychicznego i społecznego. Zdrowie
to takŜe zdolność i umiejętność pełnienia ról społecznych,
adaptacji do zmian środowiska i radzenia sobie z tymi
zmianami
Zdrowie jest:
• wartością, dzięki której jednostka moŜe realizować swoje
aspiracje i potrzebę osiągania satysfakcji oraz zmieniać
środowisko i radzić sobie w nim,
• zasobem (bogactwem) dla społeczeństwa, gwarantującym
jego rozwój społeczny i ekonomiczny,
• środkiem do osiągnięcia lepszej jakości Ŝycia.
Zdrowie nie jest stanem statycznym. We wszystkich okresach
Ŝycia naleŜy:
• chronić je - czyli zapobiegać chorobom, urazom
i zatruciom (profilaktyka),
• doskonalić je, pomnaŜać, zwiększać jego potencjał
(promocja zdrowia),
• przywracać je gdy pojawi się choroba (leczenie
i rehabilitacja).
Budownictwo drogowe jest szczególnym rodzajem budownictwa
ogólnego. RóŜnorodność terenu, w którym prowadzone są
prace,
róŜnorodność
wykonywanych
robót,
specyfika
wykorzystywanych technologii sprawia, Ŝe pracownicy są
naraŜeni na wiele czynników szkodliwych i uciąŜliwych, które
stwarzają znaczne ryzyko wystąpienia licznych, niekorzystnych
skutków zdrowotnych.
50
Akty prawne
Profilaktyka zdrowotna osób zatrudnionych jest od lat
przedmiotem
zainteresowania
polskiego
ustawodawstwa.
Kolejne akty prawne słuŜyć mają poprawie opieki medycznej
i socjalnej pracowników, dąŜą do ustalania szacowania ryzyka
zdrowotnego i zarządzania tym ryzykiem w celu prewencji
występowania chorób lub zaburzeń zdrowotnych.
Zgodnie z polskim ustawodawstwem kaŜdy pracownik podlega
badaniom profilaktycznym. Konieczność przeprowadzania
badań profilaktycznych pracowników wynika z Kodeksu Pracy.
Art. 229 § 4 Kodeksu Pracy określa, Ŝe „pracodawca nie moŜe
dopuścić do pracy pracownika bez aktualnego orzeczenia
lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na
określonym stanowisku”.
Obowiązkiem pracownika, zgodnie z art. 211 pkt 5 Kodeksu
Pracy jest poddawanie się wstępnym, okresowym i kontrolnym
badaniom lekarskim oraz innym zaleconym przez lekarza
badaniom i stosowanie się do zaleceń lekarskich.
Aktem wykonawczym w/w przepisów Kodeksu Pracy jest
Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia
30 maja 1996 r w sprawie przeprowadzania badań lekarskich
pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad
pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów
przewidzianych w Kodeksie Pracy (Dz. U. Nr 69, poz. 332,
z późniejszymi zmianami) określające zakres i częstotliwość
badań profilaktycznych.
Wskazówki
metodyczne
stanowiące
Załącznik
Nr
1
do w/w Rozporządzenia, określają zakres badań koniecznych
do wykonania, w celu wykrycia skutków zdrowotnych będących
następstwem
działania
danego
czynnika
szkodliwego
51
lub uciąŜliwego. Określają zatem rodzaj badań wstępnych
i okresowych wraz z częstotliwością ich wykonywania oraz
rodzaj badań końcowych. Lekarz przeprowadzający badania
profilaktyczne moŜe poszerzyć ich zakres o dodatkowe
specjalistyczne badania konsultacyjne oraz badania dodatkowe
(§ 2 ust. 2 i 3 w/w Rozporządzenia MZ i OS), jeśli stwierdzi,
Ŝe jest to niezbędne dla prawidłowej oceny stanu zdrowia osoby
przyjmowanej do pracy lub pracownika.
Wyniki
przeprowadzonych
specjalistycznych
badań
konsultacyjnych
oraz
badań
dodatkowych
stanowią
tzw. dokumentację wewnętrzną stanowiącą część badania
profilaktycznego. W razie stwierdzenia odchylenia w stanie
zdrowia lekarz przeprowadzający badania profilaktyczne moŜe
wyznaczyć krótszy termin następnego badania, niŜ ten, który
wynika z zaleceń w Załączniku Nr 1 do Rozporządzenia.
Nie moŜe jednak wydać orzeczenia z terminem badań
okresowych dłuŜszym niŜ wymieniony w Załączniku nr 1.
Lekarz orzecznik w swoim postępowaniu opiera się na ocenie
zagroŜeń zdrowia i Ŝycia pracownika, związanych z warunkami
pracy. Z tego względu bardzo istotne znaczenie mają
informacje o występujących na stanowiskach pracy czynnikach
szkodliwych i uciąŜliwych zawarte w skierowaniu na badanie
profilaktyczne wystawianym przez pracodawcę.
Zgodnie z obowiązującymi przepisami skierowanie takie
powinno zawierać (zgodnie z § 4 Rozporządzenia MZ i OS
z dnia 30 maja 1996 roku):
• określenie rodzaju badania profilaktycznego,
• stanowisko, na którym pracownik jest lub ma być
zatrudniony, z moŜliwością podania kilku wariantów
stanowisk,
52
• informację
o
występowaniu
na
stanowisku
lub
stanowiskach
pracy
czynników
szkodliwych
dla zdrowia lub warunków uciąŜliwych oraz aktualne
wyniki badań i pomiarów czynników szkodliwych
dla zdrowia, wykonanych na tych stanowiskach.
Druk skierowania wypełnia pracodawca lub jego przedstawiciel.
NaleŜy dąŜyć do tego by dane o naraŜeniu na stanowiskach
pracy zostały szczegółowo określone przez dział BHP zakładu
pracy. Problem jednak stanowi fakt, Ŝe w budownictwie
drogowym trudno w większości przypadków określić faktyczne
naraŜenie pracownika. W niektórych sytuacjach wskazane jest
więc, aby lekarz profilaktyk uzupełnił te informacje własnymi
spostrzeŜeniami z dokonanej wizytacji stanowisk pracy
(§ 3 ust. 2 Rozporządzenia MZ i OS z dnia 30 maja 1996 roku),
jak równieŜ oparł swoje postępowanie na ogólnej wiedzy
medycznej
na
temat
wpływu
czynników
szkodliwych
i uciąŜliwych na pracownika.
Lekarz medycyny pracy posiada wiedzę potrzebną do określenia
skutków przeciąŜenia organizmu i narastania cech uszkodzenia
zdrowia w trakcie naraŜenia na dany czynnik szkodliwy.
W dniu 27 czerwca 1997 r. uchwalona została Ustawa o SłuŜbie
Medycyny Pracy (Dz. U. Nr 96, poz. 593, z późniejszymi
zmianami). Z art. 12 Ustawy, wynika, Ŝe kaŜdy pracodawca
jest obowiązany zawrzeć umowę z podstawową jednostką
medycyny pracy, w celu sprawowania przez nią profilaktycznej
opieki
zdrowotnej
nad
zatrudnionymi
pracownikami,
wykonywania badań wstępnych, okresowych i kontrolnych
pracowników oraz innych świadczeń zdrowotnych.
Aktualnym orzeczeniem lekarskim w rozumieniu art. 229 § 4
Kodeksu Pracy jest orzeczenie stwierdzające stan zdrowia
pracownika zgodnie od dnia, od którego pracownik ma być
53
dopuszczony do pracy. Zachowuje ono aktualność w okresie
w nim wymienionym, jednak staje się nieaktualne w przypadku
wystąpienia w tym okresie zdarzeń, które mogą wskazywać
na zmianę stanu zdrowia pracownika (choroba, wypadek).
NaleŜy pamiętać, Ŝe dopuszczenie do pracy pracownika bez
aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak
przeciwwskazań do pracy na określonych stanowiskach
w rozumieniu art. 229 § 4 K.P., moŜe stanowić przyczynę
zewnętrzną wypadku przy pracy w rozumieniu ustawy
wypadkowej. Zadaniem lekarza medycyny pracy jest zatem
określenie
1/ czy cechy fizyczne i psychiczne kandydata lub pracownika
pozwalają na wykonywanie pracy w warunkach jakie panują
na
stanowisku
zatrudnienia
(określonych
przez
pracodawcę),
2/ czy stan zdrowia nie stanowi zagroŜenia dla innych
pracowników,
3/ czy przebieg choroby, które stwierdza się u pacjenta mogą
ulec nasileniu w związku z wykonywaniem pracy,
a w przypadku pogorszenia uniemoŜliwić ją. Badania
te mają na celu monitorowanie stanu zdrowia pacjenta
w związku z pracą.
Natomiast na pracodawcy spoczywa obowiązek zapewnienia
pracownikom bezpiecznych i higienicznych warunków pracy
oraz
obowiązek
dostarczenia
ochron
indywidualnych
i zabezpieczeń technicznych na danym stanowisku pracy.
Zalecenia do profilaktyki
Pracownik w środowisku pracy jest naraŜony na oddziaływanie
róŜnorodnych czynników mogących zagraŜać jego zdrowiu
i Ŝyciu.
54
Ogólnie czynniki te dzieli się na: chemiczne, fizyczne,
biologiczne oraz psychospołeczne. W/g innych kryteriów moŜna
je podzielić na niebezpieczne, szkodliwe lub uciąŜliwe tj. takie
które mają wpływ na organizm ludzki zaleŜny od dawki,
stęŜenia lub natęŜenia. Skutkiem działania tych czynników
mogą być choroby pracowników, wypadki, a w ich następstwie
inwalidztwo pracowników lub nawet śmierć.
Czynniki chemiczne
Najgroźniejszymi substancjami chemicznymi zagraŜającymi
zdrowiu pracowników w czasie układania mas bitumicznych są
wielopierścieniowe
węglowodory
aromatyczne,
związki
o prawdopodobnym działaniu rakotwórczym i mutagennym.
Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 1 grudnia 2004r
w sprawie substancji, preparatów, czynników lub procesów
technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym
w środowisku pracy (Dz. U. Nr 280, poz. 2771 z późniejszymi
zmianami) określa sposób rejestracji i warunki sprawowania
nadzoru nad stanem zdrowia pracowników zawodowo
naraŜonych
na
działanie
czynników
rakotwórczych
lub mutagennych, Ogólne zasady postępowania i działań
prewencyjnych zawarte w tym Rozporządzeniu naleŜy stosować
w celu zabezpieczenia osób pracujących z asfaltami, przed
szkodliwym działaniem WWA.
Pracodawca powinien:
stosować wszelkie moŜliwe zabezpieczenia i środki
techniczne mające na celu zapobieŜenie lub ograniczenie
do minimum emisji WWA do środowiska pracy;
w przypadku budowy dróg działania te powinny polegać
głównie na przestrzeganiu zalecanej temperatury podczas
wszystkich operacji z asfaltem na gorąco, stosowaniu
55
dodatków pozwalających na obniŜenie temperatury
wbudowywanych mas,
informować
pracowników,
którzy
mieli,
mają
lub prawdopodobnie będą mieli kontakt z czynnikami
rakotwórczymi
lub
mutagennymi
o
zagroŜeniach
ich zdrowia i bezpieczeństwa spowodowanych przez
te czynniki.
ograniczyć liczby pracowników mających kontakt oraz
prawdopodobnie
mających
kontakt
z
czynnikami
rakotwórczymi lub mutagennymi do najmniejszej moŜliwej
liczby;
zaopatrzyć pracowników w stosowane środki ochrony
indywidualnej: ubrania robocze, maski, rękawice,
sporządzić instrukcje postępowania na wypadek awarii
lub innych zakłóceń procesów technologicznych,
prowadzić dokumentację prac wykonywanych w naraŜeniu
na WWA oraz pracowników wykonujących te prace
i udostępniać ją lekarzom sprawującym profilaktyczną
opiekę zdrowotną ,
kontrolować stan zdrowia pracowników poprzez:
- prowadzanie
lekarskich
badań
profilaktycznych
pracowników,
- wprowadzanie biologicznego monitorowania naraŜenia,
lub wykonania dodatkowych badań jeŜeli z takim
wnioskiem wystąpi lekarz profilaktyk,
- szacowanie wielkości ryzyka zawodowego związanego
z naraŜeniem na czynniki rakotwórcze lub mutagenne.
Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia
30 maja 1996 (Dz. U. Nr 69, poz. 332 z późniejszymi
zmianami) określa zakres badań profilaktycznych pracowników
naraŜonych na benzo(a)piren. Czynnik ten oznaczany
w powietrzu jest najlepszym markerem naraŜenia na WWA.
56
W praktyce jest moŜliwość oznaczenia metabolitu tego związku
1-hydoksypirenu wydalanego w moczu po zakończeniu dniówki.
1-hydroksypiren moŜe być wykorzystywany w praktyce jako
biologiczny marker bieŜącego naraŜenia pracowników na WWA.
Wyznaczone DSB wynosi 2,3 µmol/g kreatyniny.
Tabela 4. Zakres badań profilaktycznych pracowników naraŜonych
na benzo(a)piren.
Czynnik szkodliwy lub uciąŜliwy
Benzo(a)piren
lekarskie
Badania
wstępne
pomocnicze
lekarskie
Badania
okresowe
pomocnicze
lekarskie
Ostatnie
badanie
okresowe
pomocnicze
Narządy
(układy)
krytyczne
Uwagi
ogólne, ze zwróceniem
uwagi
na układ oddechowy
i skórę
morfologia krwi
z rozmazem; badanie
ogólne moczu; zdjęcie
rtg klatki piersiowej
ogólne, ze zwróceniem
uwagi
na układ oddechowy
i skórę
morfologia krwi
z rozmazem; badanie
ogólne moczu; zdjęcie
rtg klatki piersiowej
ogólne, ze zwróceniem
uwagi
na układ oddechowy
i skórę
morfologia krwi
z rozmazem; badanie
ogólne moczu; zdjęcie
rtg klatki piersiowej
Częstotliwość
badań
co 1-2 lata
-
układ oddechowy; skóra; pęcherz moczowy
R2 - czynnik o wysoce prawdopodobnym działaniu
rakotwórczym
57
Czynniki fizyczne
Hałas
Pośród wszystkich czynników szkodliwych, pracownicy drogowi
najczęściej naraŜeni są na hałas. JuŜ równowaŜny poziom
dźwięku dla 8 godzinnego czasu pracy przekraczający 80 dB-A
stanowi
zagroŜenie
dla
narządu
słuchu
i
wymaga
przeprowadzania
szczegółowych
badań
zgodnie
z obowiązującymi przepisami. Oszacowanie ryzyka związanego
z działaniem hałasu, podczas pracy przy budowie dróg wymaga
ustalenia
faktycznych
parametrów
wielkości
naraŜenia
w kolejnych dniówkach.
PoniewaŜ praca w hałasie zaliczana jest do prac szkodliwych
lub uciąŜliwych, wymaga zapobiegania rozwojowi uszkodzeń
pohałasowych narządu słuchu, poprzez ograniczenie naraŜenia
pracowników na ten czynnik. Ograniczenie takie moŜna
uzyskać:
metodami technicznymi, np. ekranowaniem
dźwięku, wymianą uszkodzonych elementów,
źródeł
metodami organizacyjnymi poprzez zalecenie skrócenia
czasu pracy w naraŜeniu na hałas, wprowadzania przerw
w czasie pracy ograniczających to naraŜenie, odpoczynku
w rejonie o niskim poziomie hałasu, stosowanie zasad
profilaktyki zdrowotnej (bania okresowe),
wyposaŜenie pracowników w ochronniki słuchu.
We wszystkich tych działaniach w tym zakresie powinien
współuczestniczyć lekarz profilaktyk i słuŜby BHP.
Wytyczne zawarte w Załączniku 1 Rozporządzenia Ministra
Zdrowia w sprawie badań profilaktycznych wyznaczają rodzaj
i zakres koniecznych badań pracowników naraŜonych na hałas.
58
Tabela 5. Zakres badań profilaktycznych pracowników naraŜonych
na hałas
Czynnik szkodliwy lub uciąŜliwy
Częstotliwość
badań
HAŁAS
ogólne; otolaryngolekarskie
logiczne
ogólne co 4
audiometryczne tonalne
lata;
Badania
w zakresie 125-8000 Hz
otolaryngowstępne
(przewodnictwo
logiczne
pomocnicze
powietrzne i kostne);
i audiometryinne w zaleŜności od
czne przez
wskazań
pierwsze 3 lata
ogólne; otolaryngopracy w
lekarskie
logiczne
hałasie - co
Badania
audiometryczne tonalne rok, następnie
okresowe
w zakresie 125-8000 Hz co 3 lata
pomocnicze
(przewodnictwo
powietrzne i kostne)
ogólne; otolaryngolekarskie
logiczne
Ostatnie
audiometryczne tonalne
badanie
w zakresie 125-8000 Hz
okresowe
pomocnicze
(przewodnictwo
powietrzne i kostne)
Narządy
(układy)
narząd słuchu
krytyczne
1. W razie ujawnienia w okresowym badaniu
audiometrycznym ubytków słuchu charakteryzujących
się znaczną dynamiką rozwoju, częstotliwość badań
audiometrycznych naleŜy zwiększyć, skracając przerwę
Uwagi
między kolejnymi testami do 1 roku lub 6 miesięcy.
2. W razie naraŜenia na hałas impulsowy albo na hałas,
którego równowaŜny poziom dźwięku przekracza stale
lub często 110 dB (A), badanie audiometryczne naleŜy
przeprowadzać nie rzadziej niŜ raz w roku
Mikroklimat gorący
W przypadku naraŜenia pracownika na mikroklimat gorący, dla
lekarza profilaktyka, niezbędna jest w szczególności znajomość
wydolności układów oddechowego, krąŜenia, nerwowego oraz
skóry. Rozporządzenie o badaniach profilaktycznych określa
59
konieczność przeprowadzenia badań osób zatrudnionych
w warunkach mikroklimatu gorącego w przedstawionych
w tabeli 6 okresach.
Tabela 6. Zakres badań profilaktycznych pracowników naraŜonych
na mikroklimat gorący
Czynnik szkodliwy lub uciąŜliwy
MIKROKLIMAT GORĄCY
Badania
wstępne
Badania
okresowe
Ostatnie
badanie
okresowe
Narządy
(układy)
krytyczne
Uwagi
lekarskie
pomocnicze
lekarskie
pomocnicze
lekarskie
pomocnicze
ogólne
EKG
ogólne
EKG
ogólne
EKG
Częstotliwość
badań
co 3 lata; powyŜej
45 roku Ŝycia - co
2 lata
-
układ krąŜenia
Badania profilaktyczne osób zatrudnionych
w klimacie tropikalnym są uregulowane odrębnymi
przepisami
Profilaktyka pracowników naraŜonych na gorący mikroklimat
powinna obejmować
aklimatyzację
do
gorącego
środowiska,
poprzez
wykonywanie prac początkowo w skróconych okresach
(pierwsze 2 dni 35% czasu zmiany roboczej, kolejne 2 dni
50% czasu zmiany roboczej, kolejne 2 dni 65 % zmiany
roboczej, po tygodniu praca w wymiarze 100% dniówki
roboczej). Po przerwaniu pracy na kilka dni pracownik
powinien przejść ponowną aklimatyzację;
częste odpoczynki;
stosowanie ochronnej, „oddychającej” odzieŜy roboczej;
moŜliwość uzupełniania utraconej wody poprzez dostęp
do napojów w pracy.
60
Atr.
227
kodeksu
pracy
zobowiązuje
pracodawcę
do zapewnienia odpowiednich posiłków regencyjnych i napojów
jeśli jest to niezbędne ze względów profilaktycznych,
pracownikom
zatrudnionym
w
szczególnie
uciąŜliwych
warunkach. Zgodnie z § 4 rozporządzenia Rady Ministrów
z dnia 28 maja1996 r. w sprawie profilaktycznych posiłków
i napojów (Dz. U. Nr 60, poz. 279), pracodawca ma obowiązek
zapewnić napoje pracownikom zatrudnionym:
1) w warunkach gorącego mikroklimatu, charakteryzującego
się wartością wskaźnika obciąŜenia termicznego (WBGT)
powyŜej 25 C,
2) przy pracach na otwartej przestrzeni przy temperaturze
otoczenia powyŜej 25 C,
3) na stanowiskach pracy, na których temperatura
spowodowana warunkami atmosferycznymi przekracza
28oC.
Pracodawca zapewnia pracownikom zimne napoje w ilości
zaspokajającej potrzeby pracowników, a w przypadku
wskazanym w ww. pkt 1 – napoje wzbogacone w sole
mineralne i witaminy. Napoje powinny być dostępne w ciągu
całej zmiany roboczej, a pracownikom nie przysługuje zamiast
nich ekwiwalent pienięŜny.
Promieniowanie UV
W przypadku konieczności pracy w naraŜeniu na intensywne
promieniowanie słoneczne w miesiącach maj - sierpień,
konieczne jest stosowanie ochron osobistych w postaci koszul
z długim rękawem, wykonanych z tkanin o odpowiednim
współczynniku barierowości (UPF powyŜej 40), nakryć głowy
oraz kremów pochłaniających UV, o współczynniku SPF
co
najmniej
40,
stosowanych
na
skórę
naraŜoną
na bezpośrednie promieniowanie słoneczne.
61
Drgania mechaniczne
SłuŜby medycyny pracy mają za zadanie określić skutki
zdrowotne będące następstwem naraŜenia na drgania,
wyeliminować z dalszego naraŜenia osoby, u których pojawiają
się objawy odpowiadające skutkom działania wibracji, zanim
objawy spowodują trwałe następstwa.
Kierując się oceną higieniczną stanowiska pracy, lekarz
wyznacza
częstotliwość
badań
okresowych
określoną
w wykazie. NaleŜy zwrócić uwagę, Ŝe częstotliwość
ta obowiązuje jedynie w przypadku braku objawów
odpowiadających
ewentualnym
następstwom
naraŜenia
na działanie drgań mechanicznych. Patogeneza rozwoju
choroby wibracyjnej określa przeciwwskazania do pracy
w naraŜeniu na drgania. Są to m.in. choroby naczyniowe,
z kręgu chorób tkanki łącznej (kolagenozy), choroby nerwów
obwodowych, cukrzyca.
Profilaktyka techniczna osób naraŜonych na drgania, polega
na dostosowaniu konstrukcji i sposobu obsługi maszyn
i narzędzi do wymogów zgodnych z normami ergonomii, częste
kontrole poziomów drgań narzędzi i urządzeń wibrujących,
instalowaniu
wibroizolatorów,
stosowaniu
rękawic
wibroizolacyjnych,
skracaniu
ekspozycji
na
wibracje,
wykorzystywaniu przerw w pracy, stworzeniu warunków
komfortu cieplnego np. przez stosowanie ciepłych rękawic
i odzieŜy w zimnym mikroklimacie, zmniejszanie naraŜenia
na hałas.
62
Tabela 7. Zakres badań profilaktycznych pracowników naraŜonych
na drgania mechaniczne przekazywane na kończyny górne
Czynnik szkodliwy lub uciąŜliwy
DRGANIA MECHANICZNE (WIBRACJA)
PRZEKAZYWANE NA KOŃCZYNY GÓRNE
lekarskie
Badania
wstępne
pomocnicze
lekarskie
Badania
okresowe
pomocnicze
lekarskie
Ostatnie
badanie
okresowe
pomocnicze
ogólne, ze zwróceniem
uwagi na układy:
naczyniowy, nerwowy
i kostny w zakresie kończyn
górnych
próba oziębiania z
termometrią skórną
i próbą uciskową; ocena
czucia wibracji metodą
palestezjometryczną; zdjęcia rtg rąk
i stawów łokciowych
ogólne, ze zwróceniem
uwagi na układy:
naczyniowy, nerwowy
i kostny w zakresie kończyn
górnych
próba oziębiania z
termometrią skórną
i próbą uciskową; ocena
czucia wibracji metodą
palestezjometryczną; w zaleŜności od
wskazań zdjęcia rtg rąk i
stawów łokciowych
ogólne, ze zwróceniem
uwagi na układy:
naczyniowy, nerwowy
i kostny w zakresie kończyn
górnych
próba oziębiania z termometrią skórną i próbą
uciskową; ocena uczucia
wibracji metodą palestezjometryczną
Częstotliwość
badań
pierwsze
badanie
okresowe
po roku
pracy,
następne co
3 lata
-
Narządy
krytyczne
układ nerwowy i kostny w zakresie kończyn górnych
Uwagi
Gdy okres pracy w naraŜeniu na drgania mechaniczne,
trwa krócej niŜ 5 lat i ostatnie badanie okresowe nie
ujawniło zmian wskazujących na rozwój choroby
wibracyjnej - nie ma potrzeby powtórnego wykonywania
zdjęć rtg kości rąk i stawów łokciowych
63
Tabela 8. Zakres badań profilaktycznych pracowników naraŜonych
na drgania mechaniczne przekazywane na całe ciało
Czynnik szkodliwy lub uciąŜliwy
DRGANIA MECHANICZNE
PRZEKAZYWANE NA CAŁE CIAŁO
(WIBRACJA OGÓLNA)
lekarskie
Badania
wstępne
pomocnicze
lekarskie
Badania
okresowe
Ostatnie
badanie
okresowe
Narządy
(układy)
krytyczne
Uwagi
pomocnicze
lekarskie
pomocnicze
ogólne; neurologiczne
w zaleŜności od wskazań zdjęcia rtg kręgosłupa
lędźwiowo-krzyŜowego
ogólne; w zaleŜności od
wskazań - neurologiczne
w zaleŜności od wskazań zdjęcia rtg kręgosłupa
lędźwiowo-krzyŜowego
ogólne; neurologiczne
w zaleŜności od wskazań zdjęcia rtg kręgosłupa
lędźwiowo-krzyŜowego
Częstotliwość
badań
co 4 lata
-
kręgosłup; układ nerwowy
W przypadku skarg na zawroty głowy - badane błędnika
Roboty drogowe prowadzone są w specyficznych warunkach:
na wolnej przestrzeni, na wielokilometrowych odcinkach, często
w terenach niezurbanizowanych. W trakcie wykonywania robót
prowadzone są prace ziemne, zbrojarskie, instalacyjne, prace
związane z budową mostów i tuneli (praca poniŜej poziomu
ziemi oraz prace na wysokości), prace energetyczne i inne.
Często zdarza się, Ŝe robotnicy dogowi są jednocześnie
naraŜeni na szkodliwe czynniki chemiczne i fizyczne.
Nie bez znaczenia dla zdrowia są czynniki psychospołeczne:
stres związany z harmonogramem wykonywania pracy,
obowiązującymi
terminami
zakończenia
robót,
pracą
w
bezpośrednim
sąsiedztwie
czynnego
pasa
drogi,
przy maszynach w ruchu. Niejednokrotnie duŜy poziom stresu,
64
zmęczenie, monotonia wykonywanych czynności wpływają
na obniŜenie koncentracji i sprawności ruchowej pracowników
co skutkuje zwiększeniem wypadkowości.
SłuŜby medycyny pracy powinny dokonywać globalnej oceny
zdrowia pracownika, biorąc pod uwagę róŜne formy zagroŜenia
mogące występować na stanowisku pracy.
Konieczne jest prowadzenie programów profilaktycznych
dotyczących promocji zdrowia oraz szkoleń z zakresu
bezpieczeństwa i higieny pracy. Bezpieczne warunki pracy
w duŜej mierze są uzaleŜnione od świadomości zatrudnionych
osób, stopnia posiadanej wiedzy technicznej i informacji
na temat naraŜenia na czynniki szkodliwe, które występują
w miejscu zatrudnienia.
Utrzymujący się od lat wysoki poziom wypadkowości i zagroŜeń
zawodowych w budownictwie oraz brak w wielu przypadkach
podstawowych
środków
bezpieczeństwa,
zmuszają
do rozwinięcia na szerszą skalę działań prewencyjnych.
Wskazane jest dąŜenie wszystkich słuŜb do stworzenia takiej
sytuacji, kiedy określenie „zdrowy pracownik” będzie znaczyło
„zysk firmy”. JuŜ obecnie w krajach Unii Europejskiej firma
budowlana,
która
nie
gwarantuje
bezpiecznej
pracy
i notorycznie narusza przepisy prawa pracy, nie ma szans
utrzymania się na rynku pracy i zdobywania nowych zleceń.
NaleŜy zatem dąŜyć do zmiany mentalności zarówno
pracodawców
jak
i
pracowników,
co
przyczyni
się
do zwiększenia zaangaŜowania obu stron w sprawy
bezpieczeństwa pracy, współdziałania ze słuŜbami medycyny
pracy, BHP, PIS, PIP, czego efektem będzie poprawa zdrowia
pracowników i zmniejszenie stwierdzanych w tej dziedzinie
nieprawidłowości.
65
PIŚMIENNICTWO
Adamiak-Zięba J., Ciosek A., Grochulska J., Krysiak B., Substancje
rakotwórcze w środowisku pracy. Wielopierścieniowe węglowodory
aromatyczne., tom II, wyd. IMP, Łódź, 1987
BłaŜejowski K., Styk S., Nawierzchnie drogowe. Poradnik. Technologia
mas bitumicznych., wyd. WKiŁ, Warszawa 2000
Brzeźnicki S., „Wielopierścieniowe Węglowodory Aromatyczne.
Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy”, zeszyt nr 3 (25)/2000
Burstyn I., at all: „Bitumen, Polycyclic Aromatic Hydrocarbons and
Vehicle Exhaust: Exposure Levels and Controls among Norwegian
Asphalt Workers”; Ann. Occup. Hyg., Vol. 46, No 1, 79-87, 2002
Burstyn I., at all: „Mortality from Obstructive Lung Diseases and
Exposure to Polycyclic Aromatic Hydrocarbons among Asphalt
Workers”;Am. J. Epidemiol., Vol. 158, No 5, 468-478, 2003
„Czynniki Szkodliwe w środowisku pracy” pod red. D. Augustyńskiej,
M.Pośniak, CIOP, Warszawa 2005
Dębowski M.T.,. Spioch F. M, Kułagowska E., Marzec S.: Metody oceny
środowisk cieplnych
i wydatku energetycznego na stanowiskach
pracy. IMPiZŚ Sosnowiec, 1996
Gaweł I., Kalabińska M., Piłat J., Asfalty drogowe., wyd. WKiŁ,
Warszawa 2001
Harazin B. „ZagroŜenie zdrowia wywołane działaniem drgań
mechanicznych” Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego
2000
Higiena Pracy pod red. J.A.Indulskiego; IMP, Łódź, 1999
Indeks UV a człowiek. IMiGW, Warszawa 2001
Kodeks pracy; Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy;
Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz.94, z późn. zm.)
Karta charakterystyki preparatu niebezpiecznego: Asfalty drogowe;
ORLEN Asfalt
Karta charakterystyki preparatu niebezpiecznego: Asfalty drogowe
zwykłe; BP Polska Sp. z o o
Kowalski P. „Pomiar i ocena drgań mechanicznych w środowisku pracy
według nowych przepisów prawnych” Bezpieczeństwo Pracy 9 /2006
Materiały źródłowe: Instrukcje technologiczne
mieszanek mineralno-asfaltowych
procesu
produkcji
Materiały źródłowe: Ocena ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy
w Przedsiębiorstwie Robót Drogowych
66
Materiały źródłowe: Recepta mieszanki mineralno-asfaltowej
Materiały
źródłowe:
Sprawozdania
z
badań
środowiskowych
przeprowadzonych w Przedsiębiorstwach Robót Drogowych
Materiały źródłowe: Świadectwa jakości asfaltu drogowego; ORLEN
Mcclean M.D., Rinehart R.D., at all: „Urinary 1-hydroxypyrene and
Polycyclic Aromatic Hydrocarbons Exposure Among Asphalt Paving
Workers”; Ann. Occup. Hyg., Vol. 48, No6, 565-578,2004
Obwieszczenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia
28 sierpnia 2003 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu
rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej w sprawie ogólnych
przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy; Dz.U. 2003 nr 169 poz.
1650
Ochrona zdrowia, środowiska i bezpieczeństwo pracy [w:]
Bezpieczeństwo
pracy
z
asfaltami.
Praktyczny
przewodnik.,
http://www.nynas.com/documents/bitumen/Safety_material_2006_Ny
nas_booklet_POLISH.pdf
Piłat J., Radziszewski
Warszawa 2004
P.,
Nawierzchnie
asfaltowe.,
wyd.
WkiŁ,
Polska Norma. Drogi samochodowe i lotniskowe. Nawierzchnie
asfaltowe. Wymagania., wyd. Polski Komitet Normalizacyjny, 2000
Polska Norma PN-Z-04008-7:2002 Ochrona czystości powietrza.
Pobieranie próbek. Zasady pobierania próbek powietrza w środowisku
pracy i interpretacji wyników
Polska Norma PN-91-Z-04030/05 „Ochrona czystości powietrza.
Badanie
zawartości
pyłu.
Oznaczanie
pyłu
całkowitego
na stanowiskach pracy metodą filtracyjno-wagową” natomiast
wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne moŜna oznaczać równieŜ
zgodnie z Polską
Polska Norma PN-Z-04240-5:2006 Ochrona czystości powietrza Badania
zawartości
wielopierścieniowych
węglowodorów
aromatycznych - Część 5: Oznaczanie antracenu, benzo/a/antracenu,
chryzenu, benzo/b/fluorantenu, benzo/k/fluorantenu, benzo/a/pirenu,
dibenzo/ah/antracenu, benzo/ghi/perylenu i indeno/123 cd/pirenu
na stanowiskach pracy metodą wysokosprawnej chromatografii
cieczowej
Polska Norma PN – EN 458 Ochronniki słuchu. Zasady dotyczące
doboru, uŜytkowania, konserwacji codziennej i okresowej
Polska Norma PN-EN 689:2002 Powietrze na stanowiskach pracy.
Wytyczne oceny naraŜenia inhalacyjnego na czynniki chemiczne przez
67
porównanie z wartościami dopuszczalnymi i strategia pomiarowa IDT
EN 689:1995
Polska Norma PN – EN ISO 5249 –1 Drgania mechaniczne. Pomiar
i ocena ekspozycji człowieka na drgania przenoszone przez rękę. Część
1 : Wymagania ogólne
Polska Norma PN – EN ISO 5249 –2 Drgania mechaniczne. Pomiar
i ocena ekspozycji człowieka na drgania przenoszone przez rękę. Część
2 : Praktyczny przewodnik dotyczący pomiaru na stanowiskach pracy
Polska Norma PN - ISO 9612:2004 Akustyka. Wytyczne do pomiarów
i oceny ekspozycji na hałas w środowisku pracy
Polska Norma PN-EN 12591 Asfalty i produkty asfaltowe. Wymagania
dla asfaltów drogowych., wyd. Polski Komitet Normalizacyjny,
Warszawa 2005
Polska Norma PN-EN 14253:2005
Drgania mechaniczne. Pomiar
i obliczanie zawodowej ekspozycji na drgania o ogólnym działaniu na
organizm człowieka dla potrzeb ochrony zdrowia. Wytyczne praktyczne
Polska Norma PN-EN 27243
Środowiska gorące. Wyznaczanie
obciąŜenia termicznego działającego na człowieka podczas pracy,
oparte na wskaźniku WBGT
Pośniak M., Makhniashvili I., Kowalska J., Substancje chemiczne
w procesach przetwórstwa mas bitumicznych – pomiar, ocena
i ograniczenie naraŜenia zawodowego., wyd. CIOP, Warszawa 2001
Pośniak M., [red.] ZagroŜenia chemiczne w wybranych procesach
technologicznych., cz. II, wyd. CIOP, Warszawa 2001
Prawo o miarach” z 11.05.2001 r. (Dz. U. Nr 63, poz. 636)
Promieniowanie nadfioletowe, Kryteria Zdrowotne Środowiska, 160,
IMP Łódź, 1997
Ring E., Hancyk B., Asfalty drogowe. Karta charakterystyki preparatu
niebezpiecznego wg rozp. MZ z 14 grudnia 2004r., Dz. U. 05. 2. 8.,
wyd. Orlen Asfalt, 2005
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie
profilaktycznych posiłków i napojów; Dz.U. 1996 nr 60 poz. 279
Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja
1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników,
zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz
orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie
pracy; Dz.U. nr 69 poz. 332 z późn. zm.
Rozporządzenie Rady ministrów z dnia 30.07.2002 zmieniające
rozporządzenie w sprawie
prac wzbronionych. Młodocianym;
Dz. U. z dnia 10.09.2002, poz.1091
68
Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 listopada
2002 r. w sprawie najwyŜszych dopuszczalnych stęŜeń i natęŜeń
czynników szkodliwych dla zdrowia i środowiska pracy; Dz. U. 2002, nr
217, poz. 1833Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dn. 02.09.2003 r.
Kryteria i sposób klasyfikacji substancji rakotwórczych; DzU nr 171,
poz. 1666
Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia
8 marca 2004 r. w sprawie wymagań metrologicznych, którym
powinny odpowiadać mierniki drgań mechanicznych oddziałujących
na człowieka; Dz. U. Nr 49, poz. 472
Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dn.20.kwietnia 2005 w sprawie
badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku
pracy; Dz.U. Nr 73, poz.645
Rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy z dnia sierpnia 2005
w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy pracach związanych
z naraŜeniem na hałas lub drgania mechaniczne; Dz. U. nr 157,
poz. 1317
Seńczuk W., Toksykologia, [red.] Wydawnictwo Lekarskie PZWL,
Warszawa 1994
Ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o słuŜbie medycyny pracy;
Dz. U. nr 96 poz. 593
69
ISBN 978-83-924-626-2-0