ETAPY PRACY KOREKCYJNEJ

ETAPY PRACY KOREKCYJNEJ
Pracę nad wymową dziecka należy zacząć od dokładnej diagnozy logopedycznej. Po
określenia wad i trudności z nich wynikających oraz ustalenia przyczyn istniejących zaburzeń
artykulacyjnych przystępujemy do prowadzenia terapii.
Według A. Sołtys-Chmielowicz w pracy korekcyjnej wyróżnia się trzy etapy postępowania:
I. Etap przygotowawczy
II. Etap wywoływania dźwięku
III. Etap utrwalania
Etap przygotowawczy obejmuje wszystkie działania poprzedzające wywoływanie
dźwięku. Polega on na – jeżeli jest to możliwe – usuwaniu przyczyn wad wymowy
(dyslalii).
W ramach etapu przygotowawczego prowadzi się więc:
-
ćwiczenia słuchowe (ćwiczenia wrażliwości słuchowej, pamięci słuchowej, analizy
i syntezy słuchowej, słuchu fonetycznego i fonemowego) ;
-
ćwiczenia oddechowe (kształtowanie nawyku oddychania przez nos, pobudzanie
przepony, uruchamianie pełnego wdechu, wydłużanie fazy wydechowej, dostosowywanie
funkcji wydechowych do potrzeb wypowiedzi) ;
-
ćwiczenia usprawniające motorykę narządów mowy (warg, języka, żuchwy, podniebienia
miękkiego);
-
nauka prawidłowego połykania;
-
ćwiczenia logorytmiczne i fonacyjne.
Ćwiczenia te stosuje się wybiórczo, usprawniając tylko to, co jest zaburzone i co
najbardziej pomoże w uzyskaniu prawidłowej artykulacji danej głoski. Na przykład,
w przypadku zaburzonej artykulacji głoski r należy stosować takie ćwiczenia, które
usprawniłyby przede wszystkim czubek języka. Należy pamiętać, że akceptowalne brzmienie
można uzyskać niekoniecznie przy pełnej doskonałości w budowie i motoryce narządów
artykulacyjnych. Dlatego trzeba co jakiś czas sprawdzać, czy dziecko jest już w stanie dźwięk
wypowiedzieć, nie przedłużając nużącego okresu terapii. Przy stwierdzonych zaburzeniach
w zakresie słuchu fonematycznego stosujemy szereg ćwiczeń uświadamiających dziecku
różnice między głoskami. Tego typu niedostatki często połączone są z brakiem autokontroli
słuchowej, którą w dalszej kolejności również należy się zająć. Dziecko bowiem najpierw
powinno nauczyć się różnicować głoski u otoczenia, potem kontrolować własne produkcje.
W pewnych przypadkach konieczne jest przeprowadzenie badań lekarskich, czy nawet
długotrwałe leczenie (na przykład: wada zgryzu, rozszczep podniebienia, niedosłuch).
Jeżeli przyczyn wadliwej artykulacji nie udaje się ustalić, możemy od razu przejść do
drugiego etapu pracy korekcyjnej – wywoływania dźwięku.
Wywoływanie dźwięku lub korygowanie dźwięku zdeformowanego jest bardzo
ważnym i często najkrótszym
etapem terapii logopedycznej. Pokazanie dziecku
odpowiedniego ułożenia narządów artykulacyjnych i polecenie wypowiedzenia głoski często
trwa kilkanaście sekund. Wyjątek stanowi głoska r, której wywołanie może być trudne i trwać
nawet kilka miesięcy. Jeżeli dziecko nie wymawia większej liczby głosek, to w ustaleniu
kolejności wywoływania brakujących dźwięków należy uwzględnić cztery następujące
zasady:
-
ćwiczenia rozpoczyna się od dźwięku, który w prawidłowym, naturalnym rozwoju
pojawia się wcześniej, na przykład przy braku r, l – zaczynamy od l;
-
pracę zaczyna się od głoski nad którą dziecko obecnie pracuje, na przykład zaczyna
realizować w pewnych wyrazach (tzw. „wyrazy klucze”) lub różnicuje słuchowo;
-
pracuje się nad tą głoską, której wadliwa postać jest mniej utrwalona, na przykład głoska
r, która niedawno pojawiła się u dziecka ale w postaci zdeformowanej;
-
ćwiczenia rozpoczyna się od dźwięku, który najłatwiej u dziecka wywołać.
Ważne jest , aby dziecko możliwie szybko odniosło jakiś sukces, który będzie motywacją do
dalszej pracy nad swoją wymową.
Wywoływanie dźwięku może odbywać się dwoma metodami:
-
fonetyczną;
-
mechaniczną.
Metoda fonetyczna polega na przekształceniu innej głoski, poprawnie wymawianej
i najbardziej zbliżonej pod względem artykulacyjnym do tej, którą chcemy uzyskać.
Przykładem może być tu głoska c, której przedłużenie daje głoskę s.
W metodzie mechanicznej właściwą wymowę uzyskuje się w wyniku ułożenia
narządów mowy poprzez objaśnienie, demonstrację lub z użyciem szpatułki. Dopiero
w następnej kolejności prosi się dziecko o wymówienie dźwięku.
Można też łączyć powyższe metody (tzw. metoda mieszana), na przykład podczas
wywoływania głoski k, gdzie przy cofniętym mechanicznie przodzie języka dziecko mówi t .
Przy wywoływaniu głosek należy wykorzystywać w miarę możliwości wszystkie
zmysły:
-
słuch – często osoba nie słyszy różnicy między wymową prawidłową a swoją wadliwą;
-
czucie – niektóre cechy artykulacyjne głosek mogą być odbierane czuciem dotyku, czy
czuciem dłoni i palców;
-
wzrok – wiele cech artykulacyjnych głosek może być odbieranych drogą wzrokową:
kształt warg, zbliżenie siekaczy, częściowo ruchy języka [A. Sołtys – Chmielowicz
1993a].
Z tego względu wszystkie ćwiczenia logopedyczne powinny odbywać się przed
lustrem. Ćwiczący ma wtedy możliwość porównywania układu swoich narządów mowy
z układem prezentowanym przez logopedę.
Etap wywoływania dźwięku może być niepotrzebny, gdy głoska od czasu do czasu
pojawia się w wypowiedziach dziecka.
Po uzyskaniu prawidłowego brzmienia głoski w izolacji przechodzi się do ostatniego
etapu pracy korekcyjnej – etapu utrwalania dźwięku. Polega on na nauczeniu dziecka
posługiwania się nowo poznanym dźwiękiem. Jest to najdłuższy etap pracy, bowiem
wywołana głoska powinna zostać wyćwiczona do tego stopnia, aby pacjent bez najmniejszego
wysiłku, mógł ją wymawiać. Początkowo głoskę ćwiczy się w izolacji i sylabach, aż do
momentu gdy dziecko będzie je wymawiało całkiem swobodnie. Następnie przechodzi się do
utrwalania dźwięku w wyrazach, zaczynając od pozycji nagłosowej poprzez śródgłosową do
wygłosowej. W pierwszej kolejności utrwalaną głoskę umieszcza się w otoczeniu
samogłosek, stopniowo przechodząc do grup spółgłoskowych. Po uzyskaniu prawidłowej
wymowy głoski w wyrazach ćwiczenie rozszerza się na wypowiedzi dwuwyrazowe, zdania
i dłuższe teksty (czytanie, recytacja, samodzielne wypowiedzi na różne tematy) aż do
uzyskania pełnej swobody w posługiwaniu się nowym dźwiękiem podczas wypowiadania się
w środowisku rodzinnym i szkolnym. W przypadku substytucji stosuje się też ćwiczenia na
różnicowanie opozycyjnych par
głosek oraz ćwiczenia łączące poprawną wymowę
z poprawnym zapisem. Dopiero po utrwaleniu się wymowy danej głoski, przechodzimy do
wywołania lub korekcji głoski następnej, nieprawidłowo wymawianej przez dziecko.
W procesie utrwalania wykorzystuje się różnego rodzaju rebusy, wierszyki, zagadki,
opowiadania oraz historyjki obrazkowe – w zależności od wieku i możliwości dziecka.
Prowadzona terapia logopedyczna powinna być rozłożona w czasie. Nie należy
pomijać kolejnych ćwiczeń ani przerywać pracy na etapie wywoływania, czy utrwalania
dźwięku. Wskazane jest, aby na zajęciach obecna była osoba , która wprowadzane ćwiczenia
będzie wykonywać z dzieckiem w domu. Zadany materiał należy utrwalać kilka razy
dziennie (3 – 4 razy) przez 10 – 15 minut. Praca nad artykulacją - prowadzona tylko
w gabinecie logopedycznym - nie przyniesie oczekiwanych efektów.
Reasumując,
należy stwierdzić,
że
terapia
logopedyczna
jest
procesem
długotrwałym, który nie przynosi od razu widocznych rezultatów. Należy podkreślić, że
cierpliwość, łagodność i wyrozumiałość ze strony logopedy, nauczycieli i rodziców są
niezbędnym warunkiem uzyskania jakiejkolwiek poprawy. Karaniem i zmuszaniem dziecka
do ćwiczeń zniechęca się je do pracy nad artykulacją. Dzieci ćwiczą chętnie, gdy zajęcia
trwają krótko i mają charakter gier i zabaw.
BIBLIOGRAFIA
1. Demel G., 1998: Minimum logopedyczne nauczyciela przedszkola, Warszawa.
2. Kania J. T., 1982: Szkice logopedyczne,Warszawa.
3. Sołtys – Chmielowicz A., 1993: Rozwój mowy dziecka. W: Usprawnianie mowy
u dzieci specjalnej troski. Metodyka postępowania. Red. A. Sołtys - Chmielowicz,
G. Tkaczyk, Lublin s. 30 – 38.
4. Sołtys
–
Chmielowicz
A.,
2008:
Standard
w przypadku dyslalii. „Logopedia” t. 37 s. 59 – 67.
5. Styczek I., 1983: Logopedia, Warszawa.
postępowania
logopedycznego