Roman Kuźniar, Polityka i siła. Studia strategiczne

Roman Kuźniar, Polityka i siła. Studia strategiczne

Nr 6
DOCTRINA
Studia Spoáeczno-Polityczne
2009
Jerzy StaĔczyk
Akademia Podlaska
Siedlce
Roman KuĨniar, Polityka i siáa. Studia strategiczne
– zarys problematyki, Warszawa: Fundacja Studiów
MiĊdzynarodowych, Wydawnictwo Naukowe Scholar
2005, 378 s.
ZaleĪnoĞci pomiĊdzy polityką a siáa, w tym siáą zbrojną, od wieków stanowią przedmiot zainteresowaĔ, zarówno praktyków (gáównie polityków i wojskowych), jak teĪ teoretyków z wielu dziedzin naukowego poznania. Zbadanie
tej problematyki poprzez analizĊ dotychczasowych bogatych doĞwiadczeĔ spoáecznych, a takĪe równie bogatej spuĞcizny piĞmiennictwa jest zadaniem wcale
nieprostym, wymagającym ogromnej wiedzy. Zarazem trudno przeceniü znaczenia owych studiów strategicznych dla wáaĞciwego prowadzenia polityki paĔstwa w otoczeniu miĊdzynarodowym, zwáaszcza tak záoĪonym, jak wspóáczeĞnie. Wraz z kresem „zimnej wojny”, w warunkach rozwoju pokojowej
wspóápracy miĊdzynarodowej, demokratyzacji, a przede wszystkim globalizacji
pojawiaáy siĊ opinie o schyáku studiów strategicznych. Jednak wydarzenia przeáomu XX i XXI wieku udowodniáy, Īe siáa, w tym siáa zbrojna, pozostaje wciąĪ
niezwykle waĪnym czynnikiem polityki zagranicznej paĔstw. Tym samym odgrywa wielką rolĊ w realizacji interesów narodowych i miĊdzynarodowych, pozostaje podstawowym instrumentem polityki bezpieczeĔstwa oraz ma niebagatelny wpáyw na ksztaátowanie struktury porządku miĊdzynarodowego.
Ignorowanie aspektów strategicznych w politologii czy nauce o stosunkach
miĊdzynarodowych i studiach nad bezpieczeĔstwem, a zwáaszcza w polityce
paĔstwa, prowadzi do utraty zdolnoĞci skutecznego przewidywania i dziaáania
w warunkach nieustannych zmian Ğrodowiska miĊdzynarodowego.
WáaĞnie tym powaĪnym i zarazem niezwykle záoĪonym problemom poĞwiĊcona jest recenzowana ksiąĪka. Jej autor juĪ na wstĊpie przypomina, Īe
w drugiej poáowie XX wieku studia strategiczne staáy siĊ czĊĞcią nauk politycznych i „zagoĞciáy” na uczelniach cywilnych. JednoczeĞnie zwraca uwagĊ, Īe
aspekt semantyczny terminu strategia ulegá rozmyciu w ostatnich dekadach.
Oznacza to tak daleko idące jego upowszechnienie, Īe powodujące wrĊcz banalizacjĊ tego terminu, gdy nie poparte jest znajomoĞcią jego znaczenia. Autor
wskazuje na rozróĪnienie dwóch ujĊü w rozumieniu strategii: klasycznego i neutralnego. To pierwsze odnosi siĊ do szeroko pojmowanej sztuki polityki i wojny
330
J. StaĔczyk
oraz oznacza sztukĊ uĪycia siáy zbrojnej dla osiągniĊcia celów politycznych.
Drugie zaĞ jest bliskie prakseologii i moĪe byü stosowane w niemal kaĪdej
dziedzinie. W prezentowanej ksiąĪce autor formuáuje swe analizy i poglądy
zgodnie z pierwszym podejĞciem, w ramach którego strategia to „caáa dziedzina
Īycia spoáecznego, a zarazem pewna specjalizacja – kompetencja w zakresie
uzasadnionego i planowego (przemyĞlanego) uĪycia siáy (lub teĪ jej nieuĪycia)
dla celów wyznaczanych przez politykĊ.” (s. 11) RozróĪniając zasadnie analizĊ
strategiczną lub szerzej studia strategiczne od strategii przyjmuje dla swej pracy
rozumienie zaprezentowane wczeĞniej przez znanego brytyjskiego teoretyka
strategii Lawrence’a Freedman’a, wedáug którego: „Zadaniem analizy strategicznej nie jest tylko badanie dostĊpnych Ğrodków militarnych oraz koncepcji,
które rządzą ich uĪyciem, lecz równieĪ przyglądanie siĊ politycznym celom, którym, jak siĊ oczekuje, mają one sáuĪyü.”1 Prezentowane w pracy podejĞcie jest
politologiczne, a zarazem nawiązujące do dorobku znakomitego francuskiego
badacza Raymonda Arona, gdyĪ Roman KuĨniar juĪ na wstĊpie deklaruje, Īe
zagadnienia posáugiwania siĊ siáą zbrojną postrzega z perspektywy polityki zagranicznej, a nie obronnej. W gruncie rzeczy, jak sam dodaje: „To rozróĪnienie
jest i tak zresztą wtórne wobec perspektywy nadrzĊdnej, scalającej, jaką jest
paĔstwo (polityka paĔstwowa). Przedmiotem pracy nie są zatem zagadnienia
strategii wojennych czy wojskowych, lecz strategii politycznych posáugujących
siĊ siáą militarną.” (s. 12-13) Rzecz wiĊc nie o strategii i wojnie, „lecz o posáugiwaniu siĊ siáą, zwáaszcza zbrojną, przez politykĊ w róĪnych kontekstach ideowo-instytucjonalnych.” (s. 351) Co za tym idzie: „Rzecz zatem nie tylko w zapewnianiu bezpieczeĔstwa, lecz w realizacji celów politycznych, które
z bezpieczeĔstwem mają niewiele lub wrĊcz nic wspólnego.” (s. 351)
Pod wzglĊdem struktury ksiąĪka skáada siĊ ze wstĊpu, jedenastu rozdziaáów, zakoĔczenia, bibliografii i przydatnego indeksu nazwisk. W rozdziale
pierwszym „MyĞl strategiczna czasów przednowoĪytnych” odnajdujemy zwiĊzáą,
ale poprzez to bardzo przystĊpnie zestawioną historiĊ rozwoju myĞli strategicznej w Chinach i Europie z odniesieniem do jej regresu w wiekach Ğrednich i ponownego dojrzewania w epoce odrodzenia. Rozdziaá drugi „Idea i naród w sáuĪbie strategii, czyli strategii wiek dojrzaáy” poĞwiĊcony jest przeáomowi w rozwoju
strategii dokonanemu w okresie napoleoĔskim, myĞli Karla von Clausewitza
oraz ksztaátowaniu siĊ strategii jako swego rodzaju rzemiosáa. Rozdziaá trzeci
„Druga wojna Ğwiatowa – strategia na manowcach geopolityki” przynosi analizĊ
myĞli geopolitycznej w odniesieniu do rozwoju strategii w nawiązaniu do ówczesnych tendencji nacjonalistycznych i ekspansjonistycznych. JednoczeĞnie zawarte są tu refleksje co do wspóáczesnych ponownych fascynacji geopolityką po
rozpadzie systemu dwubiegunowego. W rozdziale czwartym „Strategie komunizmu” przedstawione są zaáoĪenia ideologii bolszewickiej, strategia ideologii
Ğwiatowego komunizmu oraz strategia militarna Związku Radzieckiego i globalna strategia komunizmu po II wojnie Ğwiatowej. Rozdziaá piąty „Strategia Zachodu (powstrzymywanie)” obejmuje okolicznoĞci narodzin tej strategii, przejĞcie do fazy pokojowego zaangaĪowania, kwestiĊ strategicznej kontrofensywy
1
L. Freedman, Military power and political influence. “International Affairs”, 1998, no. 4.
Roman KuĨniar, Polityka i siáa…
331
Zachodu i ekonomiczne aspekty powstrzymywania. W rozdziale szóstym „Strategie nuklearne – odstraszanie i jego proliferacja” poruszone są problemy teorii
odstraszania nuklearnego, jego ewolucja do koĔca zimnej wojny i po zimnej
wojnie. Rozdziaá siódmy „Strategia paĔstwowa” poĞwiĊcony jest jej aspektom
teoretycznym, strukturze i uwarunkowaniom, kulturze strategicznej oraz szczegóáowo przedstawia strategiĊ paĔstwową V Republiki (Charles’a de Gaulle’a)
i strategiĊ globalną Stanów Zjednoczonych z lat 90. XX wieku. W rozdziale
ósmym „Strategie sojusznicze” porównane są strategie Sojuszu Póánocnoatlantyckiego i Unii Europejskiej w kontekĞcie ewolucji tych organizacji na tle zmian
Ğrodowiska miĊdzynarodowego. Rozdziaá dziewiąty „Strategie reagowania kryzysowego” porusza zagadnienia studiów nad bezpieczeĔstwem, wojny nowego
typu o Kosowo w 1999 r. i na tym tle kwestie ewolucji strategii w kierunku reagowania kryzysowego. W rozdziale dziesiątym „Problemy strategii w epoce
globalizacji” charakteryzowany jest porządek miĊdzynarodowy ery globalizacji,
aspekty siáy i sáaboĞci w nowym Ğrodowisku bezpieczeĔstwa, analizowana jest
pierwsza wojna hegemoniczna nowej ery (przeciwko Irakowi w 2003 r.) oraz
formuáowane są dylematy i wnioski dla strategii bezpieczeĔstwa paĔstw. Rozdziaá jedenasty „Tradycja myĞli strategicznej w Polsce” odnosi siĊ do Pierwszej
Rzeczpospolitej i rozbiorów, siáy i sáaboĞci Drugiej Rzeczpospolitej oraz szans
strategii paĔstwowej w Polsce po 1989 roku.
Z uwagi na rozlegáoĞü tematyczną i zarazem wielkoĞü opracowania
skupiü moĪna siĊ w tej recenzji tylko na wybranych kwestiach poruszonych
przez autora, a szczególnie zasáugujących na uwagĊ. Jedną z takich kwestii jest
stosunek Romana KuĨniara do studiów nad bezpieczeĔstwem w kontekĞcie
rozwoju interesujących go w sposób szczególny studiów strategicznych. W jego
argumentacji nie potwierdziáy siĊ przewidywania, Īe po zakoĔczeniu „zimnej
wojny” kwestie bezpieczeĔstwa miaáyby siĊ staü domeną szeroko rozumianych
security studies: „MyĞlenie strategiczne o bezpieczeĔstwie paĔstwa i jego Īywotnych interesach pozostaje imperatywem w ramach sztuki rządzenia paĔstwem.” (s. 13) W nawiązaniu do wyróĪnionych przez Juliana Lidera dwóch zasadniczych podejĞü w studiach strategicznych, zajmujących siĊ zastosowaniem
siáy militarnej w stosunkach miĊdzynarodowych (jednym koncentrującym siĊ na
sile paĔstwa, zaĞ drugim na bezpieczeĔstwie narodowym)2, autor stwierdza, Īe:
„Drugie podejĞcie strategiczne, koncentrujące siĊ na bezpieczeĔstwie narodowym, zajmuje siĊ jedynie polityką bezpieczeĔstwa narodowego, jako czĊĞcią
ogólnej polityki paĔstwa. Biorąc jednak pod uwagĊ rozszerzającą siĊ interpretacjĊ bezpieczeĔstwa narodowego, moĪna zauwaĪyü, Īe to podejĞcie zlewa siĊ
coraz bardziej z tym pierwszym, koncentrującym siĊ na sile paĔstwa jako instrumencie wielkiej strategii.” (s. 177) Stanowiü to moĪe w konsekwencji zagroĪenie dla odrĊbnoĞci studiów strategicznych, wcháanianych przez naukĊ o stosunkach miĊdzynarodowych lub politologiĊ. O kryzysie studiów strategicznych
mówiono istotnie w pierwszej poáowie lat 90. XX wieku w kontekĞcie nowych
uwarunkowaĔ Ğrodowiska miĊdzynarodowego po „zimnej wojnie”. Zdaniem autora: „Na tĊ nową sytuacjĊ lepiej przygotowane mogáy byü pozostające dotąd
2
Julian Lider, Military Theory. Concept, structure, problems. Gower. Aldershot 1983, s. 5-6.
332
J. StaĔczyk
w cieniu studiów strategicznych i uwaĪane za subdyscyplinĊ stosunków miĊdzynarodowych – studia nad bezpieczeĔstwem (security studies).” (s. 240)
Z punktu widzenia potrzeby caáoĞciowego (comprehensive) podejĞcia do bezpieczeĔstwa miĊdzynarodowego te nowe uwarunkowania przyczyniáy siĊ do
ekspansji studiów nad bezpieczeĔstwem poza tradycyjne aspekty militarne
bezpieczeĔstwa. Jak zauwaĪa autor: „Jak widaü, zaletą podejĞcia security studies miaáo byü niepozostawianie poza polem analizy niczego, co mogáoby mieü
najmniejszy i choüby tylko poĞredni związek z utrzymaniem bezpieczeĔstwa;
obejmowanie caáego spektrum spraw od high do low politics. To, co miaáo byü
zaletą, okazaáo siĊ takĪe wadą.” (s. 244) W konsekwencji poszerzony zakres
przedmiotowy badaĔ nad bezpieczeĔstwem staá siĊ w opinii autora niemal programem politologii i nauki o stosunkach miĊdzynarodowych. Jako przykáad kulminacji tego sposobu myĞlenia o bezpieczeĔstwie podaje koncepcjĊ human security, zyskującą na popularnoĞci od koĔca lat 90. Roman KuĨniar przytacza
przy tym w swych argumentacjach opiniĊ klasyka myĞli strategicznej Lawrence’a Freedman’a, który w 1998 r. napisaá, Īe: „w momencie, w którym wszystko,
co budzi niepokój lub zagraĪa jakoĞci Īycia, jest okreĞlane jako «problem bezpieczeĔstwa», dziedzina badaĔ zupeánie traci obszar koncentracji.”3 Próby upodabniania badaĔ nad bezpieczeĔstwem do nauki o stosunkach miĊdzynarodowych mogą prowadziü do nieporozumieĔ w rozpatrywaniu zjawisk czy
problemów tylko zaledwie do siebie podobnych. Wyprowadzany jest stąd wniosek, Īe „(…) studia bezpieczeĔstwa powierzchownie unifikują, podczas gdy
strategie są kaĪdorazowo inne, bo poprzedzone staranną analizą odrĊbnie kaĪdej sytuacji.” (s. 244) Z punktu widzenia studiów nad bezpieczeĔstwem krytykowane są wiĊc „Eklektyzm podejĞcia, polegający na «wrzucaniu do jednego
worka» opatrzonego szyldem «bezpieczeĔstwo» lub «ryzyka i wyzwania» bardzo róĪnych czynników, brak precyzji w analizie, czyli umiejĊtnoĞci róĪnicowania sytuacji pod kątem stopnia zagroĪenia, jakie one stanowią dla bezpieczeĔstwa paĔstw, a w konsekwencji trudnoĞü operacyjnego odnoszenia siĊ do
takich pozbawionych wyraĨnych granic zjawisk i sytuacji (…).” (s. 244) Owo caáoĞciowe podejĞcie reprezentowane przez security studies krytykowane jest
takĪe z uwagi na dostrzegane niebezpieczeĔstwo, jakie ze sobą niesie. Wiązane jest ono z tezą o niepodzielnoĞci bezpieczeĔstwa i koniecznoĞcią reagowania przez paĔstwa nawet na zagroĪenia, które ich bezpoĞrednio nie dotyczą.
Jak pisze autor: „Wynika z tego doktrynalna koniecznoĞü zaangaĪowania wojskowego nie w obronie wáasnej, lecz z dala od naszych granic, w sytuacji niezbyt czytelnego zagroĪenia, bĊdącego konfliktem o rozproszonej intensywnoĞci
dziaáaĔ zbrojnych, w którym brak jest wyraĨnego podziaáu ról na agresora i ofiarĊ.” (s. 245) WspóáczeĞnie sprawy te komplikują siĊ w związku z relatywizacją
zasady suwerennoĞci i nieingerencji w sprawy wewnĊtrzne innych paĔstw, np.
w kontekĞcie ochrony praw czáowieka.
W ksiąĪce Romana KuĨniara dominuje badawcze podejĞcie do strategii
wynikające z prymatu interesów paĔstwa. Warto w tym miejscu przytoczyü nieco dáuĪszy jego wywód: „Polityczne zwroty nie powinny byü destrukcyjne dla
3
L. Freedman, International Security: Changing Targets. “Foreign Policy”, Spring 1998, s. 53-55.
Roman KuĨniar, Polityka i siáa…
333
strategii paĔstwa, której kierunek (a co za tym idzie, struktura) nie moĪe byü
przecieĪ dowolnie, niemal mechanicznie «przestawiany» niczym tor kolejowy
zwrotnicą. W tej sytuacji wartoĞü samego pojĊcia strategii paĔstwowej (wielkiej
strategii) powinna polegaü na dyscyplinowaniu politycznego myĞlenia i dziaáania. Nie jest wprawdzie rzeczą strategii wyznaczaü cele polityczne, jednak strategiczny instynkt i dyscyplina wykonania wáaĞciwa rygorom podejĞcia strategicznego jest warunkiem koniecznym (choü niewystarczającym) optymalnego
urzeczywistniania Īywotnych interesów paĔstwa (bezpieczeĔstwo, rozwój), które nie powinny podlegaü kaprysom polityki. Zatem myĞlenie i dziaáanie w kategoriach strategii paĔstwowej powinno «cywilizowaü» politykĊ w sensie jej stosunku do najwyĪszych interesów paĔstwowych i podlegających zmianie celów
polityki zagranicznej (co naturalnie wiąĪe siĊ z koniecznoĞcią adaptacji do okolicznoĞci).” (s. 179) I to wáaĞnie na tym jego zdaniem „polega przede wszystkim
racja istnienia strategii paĔstwowej (polistrategii), która nie bĊdzie w stanie wykazaü siĊ swymi operacyjno-prakseologicznymi walorami (pomocniczym charakterem), jeĞli polityce ogólnej zabraknie instynktu strategicznego.” (s. 179)
Jako Īe strategia jest powszechnie utoĪsamiana ze sztuką osiągania celów, to
trudno przeceniaü znaczenia podejĞcia strategicznego w polityce paĔstwa. Nic
zatem dziwnego, Īe uwagi wymaga zauwaĪana przez autora koniecznoĞü wysokiej jakoĞci myĞlenia strategicznego. Jest ono waĪne zwáaszcza wspóáczeĞnie w dobie globalizacji i komplikowania siĊ sfery stosunków miĊdzynarodowych. Inspirujące do przemyĞleĔ są w tym aspekcie nastĊpujące refleksje
autora: „Liczne konflikty i kryzysy o niskiej intensywnoĞci oraz medialna
wszechobecnoĞü zagroĪeĔ stwarzają faászywe wraĪenie globalnego zamĊtu
w sferze bezpieczeĔstwa. Decentralizacja zagroĪeĔ, w tym zwáaszcza niskie
prawdopodobieĔstwo konfliktu miĊdzymocarstwowego, astrategiczny charakter
wielu konfliktów z jednej strony i astrategiczny charakter demokracji z drugiej
sprzyjają swoistemu rozproszeniu i debusolizacji myĞlenia strategicznego, któremu zaczyna brakowaü wyrazistego punktu ciĊĪkoĞci w definiowaniu sytuacji.
Tym áatwiej akceptowane są oceny i dyrektywy tych, którzy dysponują najwiĊkszą
siáą perswazji – militarnej i propagandowej.” (s. 274-275) W tej sytuacji niepokojące są krytyczne oceny dotyczące sáaboĞci polskiej sceny politycznej oraz braku
wymaganych kompetencji w zakresie analizy i planowania strategicznego.
Pomimo wielu problemów związanych z rozwojem studiów strategicznych, zdaniem autora rysują siĊ przed nimi caákiem niezáe perspektywy, z zastrzeĪeniem – niestety. W tym rozwoju dostrzega on potrzebĊ staáej analizy
związków strategii z trendami ekonomicznymi i cywilizacyjnymi oraz diagnozy
zwrotnego oddziaáywania strategii na ustrój. Formuáuje przy tym postulat
uwzglĊdniania w kaĪdej sytuacji trzech nastĊpujących zasad myĞlenia strategicznego: 1) rzetelnego („oznacza to nakaz niedopuszczania do siebie iluzji,
myĞlenia Īyczeniowego czy ideologicznego – strategia jest przeciwieĔstwem
ideologii”), 2) strukturalnego („czyli integrowaü poszczególne elementy analizy,
a nastĊpnie planu w jedną caáoĞü”), 3) priorytetami („to znaczy dostrzegaü hierarchiĊ spraw, problemów, zagroĪeĔ”) – s. 354.
Jak zaznaczyá sam autor, Īadna praca nie byáaby w stanie objąü wyczerpująco i caáoĞciowo zagadnieĔ związanych ze studiami strategicznymi. Nie
334
J. StaĔczyk
stawiaá on sobie za celu napisanie podrĊcznika ani kolejnej monografii poĞwiĊconej definiowaniu przedmiotu studiów strategicznych. Jednak wytwór jego pracy stanowi cenny zbiór bardzo przekrojowo ukazanej wykáadni rozwoju myĞli
strategicznej oraz gáównych związanych z tym problemów i perspektyw. Problematyka tej ksiąĪki odzwierciedla spektrum najwaĪniejszych problemów, bĊdących od stuleci przedmiotem analiz strategicznych. Zrozumiaáym jest zatem,
Īe dokonany wybór tych problemów jest selektywny. Jest jednak reprezentatywny dla analizowanej dyscypliny. W niezwykle barwny i kompetentny sposób
przedstawione tu zostaáy záoĪone relacje miĊdzy polityką a siáą (w tym siáą
zbrojną) oraz jej związki z ideologią. Zobrazowane zostaáy konkretnymi przykáadami, poparte odwoáaniem do bogatego piĞmiennictwa z zakresu podjĊtego
przedmiotu badaĔ i dokumentów. Z uwagi na páynnoĞü przeprowadzonego wykáadu, niezwykáą erudycjĊ i krytyczny stosunek autora do badanych problemów
lektura przedstawionej ksiąĪki jest zarazem poĪyteczna i przyjemna. Powinna
stanowiü teĪ zachĊtĊ do podejmowania w Polsce bardziej systematycznych badaĔ w przedmiotowym zakresie studiów strategicznych.