Polska w drodze do strefy euro-potencjalne korzyści i zagrożenia

Transkrypt

Uniwersytet Łódzki
Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny
Studia podyplomowe „Mechanizmy Funkcjonowania Strefy Euro”
Beata Marczak, Monika Ratko
Polska w drodze do strefy euro-potencjalne korzyści i
zagrożenia
Praca dyplomowa napisana
pod kierunkiem naukowym
dr hab. Małgorzaty Janickiej, prof. nadzw. UŁ
w Katedrze Międzynarodowych
Stosunków Gospodarczych
Łódź 2015
Spis treści
Wstęp………………………………………………………………………………………….3
Rozdział I: Droga do Unii Gospodarczo Walutowej w Europie…………………………..4
1.1. Proces tworzenia strefy euro w Europie- ujęcie historyczne………………………….4
1.2. Warunki działania strefy euro…………………………………………………………9
1.3. Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej…………………………………………...12
Rozdział II: Potencjalne korzyści i zagrożenia przystąpienia do strefy euro na
przykładach krajów będących w strefie……………………………………………………14
2.1. Korzyści…………………………………………………………………………...…14
2.1.1. Korzyści bezpośrednie………………………………………………………...15
2.1.2. Korzyści pośrednie……………………………………………………………17
2.2. Koszty i zagrożenia…………………………………………………………………..19
2.2.1. Koszty długookresowe………………………………………………………..20
2.2.2. Koszty średniookresowe…………………………………………………….. .21
2.2.3. Koszty krótkookresowe……………………………………………………….22
Rozdział III: Perspektywy wstąpienia Polski do strefy euro……………………………..26
3.1. Analiza kryteriów zbieżności i trudności z ich spełnieniem…………………………26
3.2. Potencjalne korzyści i zagrożenia, które mogłyby wystąpić w Polsce po przyjęciu
euro………………………………………………………………………………..…33
3.2.1. Potencjalne korzyści i szanse po przyjęciu euro przez Polskę………………..33
3.2.2. Potencjalne koszty i zagrożenia po przyjęciu euro przez Polskę……………..34
Zakończenie ………………………………………………………………………………...38
Bibliografia …………………………………………………………………………………39
Spis tabel/wykresów/rysunków …………………………………………………………….41
2
WSTĘP
Koncepcja wprowadzenia w Europie wspólnej i stabilnej waluty zrodziła się dawno
temu. Przebieg procesów integracji europejskiej od lat pięćdziesiątych XX wieku trwa do
chwili obecnej, ponieważ jest to integracja etapowa. Wzajemna waluta miała na celu
powstrzymać konflikty polityczne, które często są efektem dewaluacji, oraz stanowić
stabilność pod wzmocnienie instytucjonalnej integracji. Działalność strefy euro, zwłaszcza
pierwsze dziesięć lat, dało poprawną ocenę przedsięwzięcia, mimo iż ostatni kryzys
finansowy obnażył i uwypuklił słabości wielu obszarów, których rezultatami są problemy
niektórych krajów członkowskich oraz niepewna przyszłość całej inicjatywy. O powołaniu
strefy euro zdecydowały w dużej mierze czynniki polityczne. Euro nie jest skutkiem
połączenia się 17 państw, lecz jedynie wspólną walutą 17 państw.
Wspólna waluta była najważniejszym wyzwaniem europejskiej integracji, mimo iż,
teraz jest postrzegana i wiązana z ogromnym ryzykiem i niestabilnością. Inicjatywa unii
gospodarczej i walutowej przeprowadzona w ramach UE jest bez wątpienia wielkim
fenomenem w skali międzynarodowej tworząc centralną formę zjednoczenia jaką
współcześnie udało się osiągnąć.1
Po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej w 2004r było wielkim historycznym
wydarzeniem, kolejnym krokiem w kierunku dalszej integracji staje się wejście do strefy
euro. Stanowi to zarazem duże wyzwanie dla krajowej polityki gospodarczej. Dziś Polska
musi wybrać optymalną ścieżkę integracji. W miarę jak kolejne odsłony kryzysu w
Eurolandzie stawiały przyszłość europejskiej integracji walutowej pod coraz większym
znakiem zapytania, obawy związane ze wspólną walutą ulegały w naszym kraju
konsekwentnemu nasileniu. Dyskusja zwolenników i przeciwników wejścia do strefy euro
jest coraz ostrzejsza. Przystąpienie Polski do UGW jest już przesądzone, problemem
pozostaje jednak, optymalne przygotowanie się do tego przedsięwzięcia, gwarantujące
bezpieczeństwo i korzyści z funkcjonowania we wspólnym obszarze walutowym. Od ich
staranności będzie zależała zdolność do czerpania korzyści z członkostwa strefie euro.
Głównym problemem niniejszej pracy jest przedstawienie czy przystąpienie Polski do
strefy euro będzie korzyścią czy stratą?
1
M. Cini: Unia Europejska. Organizacja i funkcjonowanie. PWE, Warszawa 2007, s. 440.
3
ROZDZIAŁ I
Droga do unii gospodarczo-walutowej w Europie
1.1. Proces tworzenia strefy euro w Europie – ujęcie historyczne
Zaraz po wojnie przekonania co do tezy integracji europejskiej natychmiast znalazła
wielu wpływowych zwolenników w osobach takich polityków, jak J. Monnet i R Schuman we
Francji, czy W. Churchill w Wielkiej Brytanii (nazywanymi Ojcami Europy). Winston
Churchill opowiadał się za tezą paneuropeizmu, podając w 1946r. propozycję stworzenia
Stanów Zjednoczonych Europy. 2
Inicjatorem
pierwszych ewolucji integracji europejskiej był Jean Monnet, a jego teoria
znalazła odzwierciedlenie w deklaracji francuskiego ministra spraw zagranicznych Roberta
Schumana z 9 maja 1950r., której jednym z głównych zadań było gospodarcze
równouprawnienie Niemiec Zachodnich i utrzymanie kontroli nad przemysłem ciężkim.
Teoria ta została rozszerzona i znalazła uzupełnienie
w postaci planu Schumana, który
zbudował podstawy Traktatu paryskiego o Europejskiej Wspólnocie Węgla i Stali (EWWiS) z
kwietnia 1951r.3
W 1951r. powstała EWWiS przyjęta przez Francje, Niemcy, Włochy, Belgię, Holandię i
Luksemburg. W Rzymie zostały podpisane traktaty rzymskie dnia 25 marca 1957 roku
powołujące do życia Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG) oraz Europejską Wspólnotę
Energii Atomowej (EURATOM).
Podczas szczytu haskiego w 1969 roku przywódcy państw EWG podjęli decyzję o
niezbędnym
tworzeniu
Unii
Gospodarczej
i
Walutowej.
Powołano
komitet
pod
przewodnictwem Pierre’a Wernera, ówczesnego luksemburskiego premiera i ministra
finansów. Końcowym efektem prac całego zespołu był przedstawiony w październiku 1970r.
Plan Wernera.
4
Raport ten przewidywał powstanie unii gospodarczej i walutowej, która
przekształciłaby wspólny rynek w jednolitą gospodarkę w trzech etapach.
2
Alojzy Z. Nowak, Dariusz Milczarek „Europeistyka w zarysie” PWN 2006r., s 29
P. Kowalewski, G. Tchorka, J. Górski „Mechanizmy Funkcjonowania Strefy Euro” NBP 2014r., s 13
4
https://polskawue.gov.pl/historia,integracji,gospodarczej,i,walutowej
3
4
Znaczącym krokiem na drodze realizacji planu Wernera było wprowadzenie w 1972r. tzw.
„węża” walutowego. System ten
przewidywał, że wzajemne kursy walut państw
członkowskich mogą się zmieniać tylko w ograniczonym przedziale wahań o szerokości +/2,25%.5 Niemniej jednak, powyższa koncepcja, zakładająca powstanie unii gospodarczej i
walutowej do 1980r. nie została zrealizowana. Na jej przeszkodzie stanęły między innym
bardzo silne zakłócenia na światowych rynkach walutowych, spowodowane stopniowym
załamywaniem się systemu z Bretton Woods6
Presja rosnącej inflacji i gwałtownych napięć w międzynarodowych rynkach walutowych
oraz powiększającej się rozbieżności co do rozwoju gospodarczego poszczególnych krajów
sprawił, że plan Wernera zakończył się fiaskiem. Rosnące wahania kursowe wymiany
pomiędzy walutami Państw Wspólnoty stało się stworzenie w 1979r. Europejskiego Systemu
Walutowego (ESW). W ramach którego wprowadzono mechanizm kursowy (ERM), za
pomocą którego uzgodniono bilateralne kursy wymiany walut pomiędzy odrębnymi krajami.
Celem było utworzenie stabilizacji wahań kursowych krajów członkowskich Wspólnot
Europejskich. Przewidziano możliwość zmiany kursów wahań każdej z walut w ramach
ustanowionego przedziału zmienności wartości wynoszącej nie więcej niż +/- 2,25(dla
słabszych +/-6%).7
Europejski System Walutowy wprowadził nową walutę ECU (European Currency Unit).
ECU nie była jednak walutą samodzielną, lecz jedynie jednostką obrachunkową, której cenę
wyznaczano na podstawie koszyka walut wchodzących w skład ESW oraz tworzyła jednostkę
odniesienia, w mechanizmie kursowym. W chwili przekroczenia danej granicy odchylenia
bank centralny musiał zaeragować na rynku dewizowym. W przypadku zmiany odchylenia
kursu bilateralnego bank centralny miał obowiązek interweniowania zarówno wtedy, gdy
waluta uległa deprecjacji jak i przy aprecjacji. ESW wprawdzie odegrał dość pozytywną rolę.
Utworzenie strefy stabilności walutowej, przyczyniło się do obniżenie poziomu inflacji,
dzięki czemu uzyskano większą stabilność zewnętrzną (kursową i bilansów obrotów
bieżących) i wewnętrzną, powiązane to było z polityką pieniężną i fiskalną. Praktyka
5
P. Kowalewski, „Euro a międzynarodowy system walutowy” Twigger 2001r., s 69
System z Bretton Woods był międzynarodowym systemem walutowym, funkcjonującym w latach 1944-1971.
System ten opierał się na zasadzie wyznaczania kursów walutowych w stosunku do złota tj. każda waluta miała
wyznaczony stały parytet w tym wymiarze, a także na zasadzie stałego parytetu amerykańskiego dolara.
Dopuszczono jedynie jednoprocentowe zmiany kursu walut według kursu centralnego. Warto podkreślić, iż
system ten okazał się czynnikiem silnie stabilizującym kursy walut państw Europy Zachodniej.
7
T. Gruszecki, Teoria pieniądza i polityka pieniężna, Rys historyczny i praktyka gospodarcza, Oficyna
Ekonomiczna, Kraków 2004r, s.246.
6
5
powiązana z funkcjonowaniem ESW i optymistyczne prognozy służyły jako fundament do
stworzenia zasad unii walutowej.8
W 1989r. powołano komisje ds. badań nad UGW tzw. Komitet Delorsa. Przyczyna podjęcia
decyzji nie była tylko w gestii krajów członkowskich do dalszego wzmocnienia współpracy
walutowej, lecz także w zakresie politycznym poszczególnych państw członkowskich WE. Z
jednej strony Francja sugerowała się przekonaniem, że mocne włączenie Niemiec w struktury
europejskie obniży pozycje tego państwa w Europie. Z drugiej strony kraje słabiej rozwinięte
ekonomicznie takie jak Portugalia, Grecja, Hiszpania liczyły, że głębsza integracja w ramach
krajów członkowskich
będzie znacznie z łatwiejszą dostępnością dla tych państw do
wspólnych środków budżetowych. 9
Raport Delorsa przedstawiał najbardziej istotne czynniki ułatwiające handel na jednolitym
rynku wewnętrznym związanym ze swobodą przepływu towarów, usług, kapitału i osób.
Powinien być, dla większej efektywności, oparty o unię monetarną, która umożliwi
wszystkim członkom udział w kształtowaniu wspólnej polityki monetarnej w ramach
Wspólnot. W tym celu powinna zostać powołana właściwa, niezależna instytucja, która
będzie odpowiadała za politykę pieniężną. Europejski System Banków Centralnych (ESBC)
powinien zagwarantować stabilność cen, wspomagać wspólną politykę ekonomiczną,
konsekwentnie realizować politykę pieniężną, kursową i kierować rezerwami walutowymi
oraz zagwarantować sprawne działanie systemu płatności. 10 Raport ten został zatwierdzony
oraz przyjęty jako podstawa dalszych działań.
Proces budowy UGW podzielono na trzy etapy:
Etap pierwszy (1990-1993)
Początek pierwszego etapu wyznaczono na datę 1 lipca 1990 roku. Etap ten miał na celu
powstanie jednolitego rynku wewnętrznego który był oparty na czterech swobodach
(swobodzie przepływu ludzi, towarów, usług i kapitału). Nastąpić miało pogłębienie
współpracy między narodowymi bankami centralnymi oraz scementować koordynacje
polityk gospodarczych państw członkowskich.
Spełnienie utworzenia
planu
unii walutowej wymagała modyfikacji struktury
instytucjonalnej, a co za tym idzie również nowelizacji Traktatu ustanawiającego Europejską
Wspólnotę Gospodarczą (TWE). W dniu 7 lutego 1992r. został podpisany Traktat z
Maastricht. Traktat ten desygnował Unię Europejską i poszerzał nowe obszary wspólnej
8
K. Opolski, D. Mycielska, J. Górski „Strefa Euro europejska integracja gospodarczo- walutowa” NBP 2010r.
L. Oręziak, „Euro nowy pieniądz” PWN 1999r., s.16
10
P. Kowalewski, G. Tchorek, J. Górski „Mechanizmy Funkcjonowania Strefy Euro” NBP 2014r., s 13
9
6
pracy, w tym powiększał kierunek zachowania polityk o Unię Gospodarczą i Walutową.
Według Traktatu, waluty krajowe miały zostać wymienione na wspólną walutą europejską,
zaznaczając jednocześnie konieczność spełnienia określonych kryteriów ekonomicznych
przez poszczególne kraje zwanych kryteriami z Maastricht. Został również dołączony do
traktatu w formie protokołów Statut Europejskiego Systemu Banków Centralnych (ESBC) i
Europejskiego Banku Centralnego (EBC) jako fundament przyszłego mechanizmu
bankowości centralnej na wspólnym obszarze walutowym. Traktat z Maastricht zaczął
obowiązywać od 1 listopada 1993 roku.
Etap drugi (1994 1998)
Początek drugiego etapu budowy Unii Gospodarczej i Walutowej ustalono na 1 stycznia 1994
roku. Niezbędnym czynnikiem dalszej integracji monetarnej miał być adekwatny poziom
zbieżności rozwoju gospodarczego poszczególnych członków określony przez stopień
wypełnienia określonych w traktacie nominalnych kryteriów. Utworzono Europejski Instytut
Walutowy (EIW), którego priorytetem było pogłębienie współpracy banków centralnych i
ujednolicenie polityki pieniężnej oraz zrealizowanie
najważniejszych
przygotowań do
powołania Europejskiego Systemu Banków Centralnych (ESBC) i stworzenia wspólnej
waluty na terytorium Unii. Europejski Instytut Walutowy stał się zalążkiem Europejskiego
Banku Centralnego, nie posiadał jednak kompetentności władczych i działał jedynie jako
pomoc doradcza krajowych banków centralnych.
W grudniu 1995 r. Rada Europejska podała nazwę waluty europejskiej "EURO" i przyjęła jej
wprowadzenie z dniem 1 stycznia 1999 r. W 1997 roku nastąpiło uruchomienie systemu
płatniczego TARGET, które umożliwiło przeliczenie walut narodowych na euro. W czerwcu
1997 roku w Amsterdamie Rada Europejska zatwierdziła też Pakt Stabilności i Wzrostu, który
maiał dawać gwarancję utrzymania reżimu budżetowego w obszarze Unii Gospodarczej i
Walutowej, a także wprowadziła nowy proces wymiany walut ERM II.
W 1998 roku, w drodze konsensusu pomiędzy krajowymi bankami centralnymi, narodził się
Europejski Bank Centralny (EBC). W owym czasie określono nieodwołalne kursy walut ECU
zostało zastąpione nową walutą euro przy zachowaniu parytetu 1EUR=1ECU.
Etap trzeci (po 1999 r.)
Z dniem 1 stycznia 1999 roku rozpoczął się proces wprowadzenia do obiegu wspólnej waluty
europejskiej, początkowo w systemie płatności bezgotówkowych, a od 2002 roku w obiegu
gotówkowym. Powierzenie kompetencji w zakresie przewodnictwa wspólnej polityki
pieniężnej Europejskiemu Bankowi Centralnemu, rozpoczęło realizację III ostatniego etapu
budowania Unii Gospodarczej i Walutowej.
7
Mechanizm Kursów Walutowych ERM zastąpiono ERM II. Według niego określane są kursy
między euro a walutami krajów członkowskich nie będącymi uczestnikami unii walutowej.
Największe możliwe odchylenia kursów walut w ramach ERM II wynoszą +/15% w
zależności od kursu centralnego euro. Uczestnictwo w mechanizmie kursowym ERM II przez
czas co najmniej dwóch lat nie przekraczając ustalonych wahań od parytetu centralnego
będącym jednym z głównych czynników konwergencji, jakie kraje będące poza strefą euro są
zobowiązane wypełnić, by stać się stuprocentowym członkiem UGW. 11
Kraje członkowskie Unii Europejskiej aby wstąpić do strefy euro muszą zrealizować
określone uwarunkowania zwane kryteriami konwergencji (kryteriami zbieżności lub
kryteriami z Maastricht). Formułują one czy dane państwo UE jest przygotowane do przyjęcia
euro czy nie. Kryteria konwergencji nominalnej:
Kryterium stabilności cenowej – zharmonizowana stopa inflacji notowana w ciągu
12 miesięcy przed badaniem, wyrażana przez wskaźnik HICP
za pomocą
cen
towarów konsumpcyjnych, absolutnie nie może przekraczać więcej niż o 1,5 punktu
procentowego średniej stopy z trzech państw członkowskich UE które uzyskały w
danym okresie najniższy wynik.
Kryterium stabilnej sytuacji finansów publicznych, które zakłada, że przyrost
rocznego zadłużenia danego państwa nie może przekroczyć poziomu 3% produktu
krajowego brutto (PKB), a jego dług publiczny nie powinien być wyższy a aniżeli
60% PKB kraju.
Kryterium stabilności długoterminowych stóp procentowych – miernikiem tego
kryterium są nominalne długookresowe stopy procentowe, które nie mogą być wyższe
niż o 2 % średniego poziomu stóp procentowych z trzech krajów o najniższej stopie
inflacji.
Kryterium stabilności kursu walutowego, które wymaga, aby dana waluta przez
okres co najmniej dwa lata wytrwała w mechanizmie wymiany walut ERM II. W tym
terminie nie może wykazywać spadku wartości wobec innej waluty i utrzymywała się
w wąskim marginesie wahań ESW. Kurs wymiany wobec wspólnej waluty nie może
oddalać się od centralnego parytetu o więcej niż 15%.
Wymogiem przyjęcia wspólnej waluty jest też konwergencja prawna polegająca na
bezkonfliktowości ustawodawstwa krajowego z unijnym, w ujęciu faktycznym, ale także w
11
https://polskawue.gov.pl. „Historia integracji gospodarczej i walutowej” tytuł: Historia integracji gospodarczej
i walutowej.
8
realnej jedności zastosowań z postanowieniami wspólnotowymi. Nawiązuje to zgrania
przepisów krajowych z traktatem ustanawiającym Wspólnotę Europejską oraz ze Statutem
ESBC i EBC, w wyjątkowej w problematyce niezależności krajowych banków centralnych.
Integracji prawnej krajowych banków centralnych z Eurosystemem, a także prowadzenia
takiej samej pisowni euro. Spełnienie wymaganych kryteriów zbieżności nominalnej
(wskaźników
makroekonomicznych)
jest
wymogiem
aby
wejść
do
strefy
euro.
Proces konwergencji realnej decyduje o zakresie osiąganych korzyści, jak również wielkości
potencjalnych kosztów powstających z zamiany walut narodowych na euro. Zawiera ona
wszystkie mechanizmy redukujące ryzyko możliwego wystąpienia szoków asymetrycznych w
gospodarce, bądź istnienie takich struktur, które zezwolą na absorbowanie w przypadku
pojawienia się takich wstrząsów. Reasumując konwergencja realna jest ewidentnie spleciona
z odpowiednią synchronizacją cykli koniunkturalnych tych krajów i strefy euro,
porównywalnym stopniem efektywności pracy czy podobnym stopniem PKB per capita.12
1.2. Warunki działania strefy euro.
W Unii Gospodarczej i Walutowej, prowadzenie jednolitej polityki pieniężnej oraz
realizację jej głównego celu, jakim jest utrzymanie stabilności cen, powierzono
Europejskiemu Bankowi Centralnemu. EBC oraz banki centralne wszystkich państw
członkowskich UE tworzą Europejski System Banków Centralnych (ESBC). EBC i banki
centralne państw członkowskich strefy euro mogą być podejmowane wyłącznie przez Radę
Prezesów EBC, złożoną z prezesów krajowych banków centralnych państw członkowskich,
które przyjęły walutę euro oraz członków Zarządu EBC. Rada Prezesów EBC jest jego
najwyższym organem decyzyjnym. 13
Stabilność EBC zależy jednak nie tylko od prowadzonej polityki pieniężnej lecz także od
dobrej współpracy makroekonomicznej państw wchodzących w skład UGW. Niezwykle
istotnym elementem tej współpracy, jest również polityka fiskalna, prowadzona niezależnie
przez poszczególne kraje członkowskie. Z uwagi na fakt iż polityka ta ma duży wpływ na
trwałość i funkcjonowanie wspólnej waluty euro, kraje należące do UGW zobowiązały się
prowadzić ją według określonych reguł, które mają ułatwić utrzymanie stabilności wspólnego
pieniądza.14
12
www.ukie.gov.pl „Warunki przyjęcie euro-kryteria konwergencji” 2012.04.27
www.cie.gov.pl Komisja Europejska, Jedna waluta dla jednej Europy.
14
J. Giżyński „ Polityka fiskalna w strefie euro” CeDeWu Sp. z.o.o, Warszawa 2013r.
13
9
Przyłączenie kraju do unii walutowej niesie ze sobą duże skutki dla jego polityki fiskalnej. Z
jednej strony, w formie niezależnej polityki pieniężnej, zmienia się funkcję polityki fiskalnej
jako narzędzia polityki gospodarczej. Z drugiej strony, w Unii Gospodarczej i Walutowej
działają bariery nałożone na politykę fiskalną wynikające z zapisów Paktu Stabilności i
Wzrostu.
Fundamentem unii walutowej jest teoria optymalnego obszaru walutowego (TOOW). Próbuje
podejmować dość znaczący problem absorpcji szoków w danym państwie członkowskim
względem braku perspektyw na reagowanie za pomocą polityki pieniężnej. Kiedy państwa
członkowskie akceptują wspólną walutę i odstępują od możliwości prowadzenia własnej
polityki pieniężnej, którego pośrednikiem jest krajowy bank centralny, komplikuje to wpływ
na gospodarkę będącą pod oddziaływaniem szoku asymetrycznego. Najbardziej popularnym
formą reagowania rynku na szoki jest mechanizm kursu walutowego, który zezwala na
właściwą modyfikację wartości kursu waluty narodowej. Przyjęcie wspólnej waluty
sygnalizuje, że przy braku polityki pieniężnej według teorii optymalnego obszaru
walutowego, państwa będące w unii walutowej, poza utrzymaniem sprężystości płac i cen,
zjednoczenia rynków finansowych oraz mobilności składników wytwórczych powinny
efektywnie podejmować czynności równowagi za pośrednictwem wspólnej polityki fiskalnej.
Przy nieistniejącej polityce pieniężnej polityka fiskalna staje się jednym z podstawowych
mechanizmów reagowania państwa na niekorzystne zjawiska gospodarcze. Państwa
członkowskie oprócz prowadzenia wspólnej polityki pieniężnej, usiłują choćby koordynować
swoją aktywność polityki fiskalnej. 15
Zastosowanie pewnych instrumentów polityki fiskalnej znajduje swoje odzwierciedlenie w
saldzie budżetu państwa. Całkowity wpływ tych instrumentów na gospodarkę, w tym na
poziom cen, można zatem określić analizując kształtowanie się salda budżetowego. W
rzeczywistości sprowadza się to do analizy deficytu budżetowego.16Deficyt budżetowy jest
definiowany na wiele sposobów. Jedna z definicji traktuje deficyt jako niepokrytą dochodami
część wydatków poniesionych w ciągu okresu rozliczeniowego.17
Pakt stabilności i wzrostu (PSW) jest uszczegółowieniem zapisów Traktatu z Maastricht,
które miały dyscyplinować politykę fiskalną krajów członkowskich także po utworzeniu unii
15
P. Kowalewski, G. Tchorek, J. Górski „Mechanizmy Funkcjonowania Strefy Euro” NBP 2014r., s 137
P. Marszałek, Koordynacja polityki pieniężnej i fiskalnej jako przesłanka stabilności poziomu cen, PWN,
Warszawa 2009, s. 38-39
17
A. Wernik, Finanse publiczne, PWE, Warszawa 2011, s. 75
16
10
walutowej. Miał on precyzować system dotyczący nadmiernego deficytu oraz reguły
stosowania sankcji w stosunku do państw nieograniczających ten deficyt. 18
PSW jest porozumieniem międzyrządowym, które składa się z deklaracji i rozporządzeń
uchwalonych przez Radę Europejską 1997r. podczas szczytu w Amsterdamie. W ramach
Paktu przyjęto mechanizm nadzoru i zwiększenia dyscypliny fiskalnej, te rozwiązania
prawne, zostały określone w dwóch rozporządzeniach Rady UE.19
Pakt nakłada na kraje Unii Gospodarczej i Walutowej obowiązek utrzymywania stabilizacji
budżetowej w okresie, który dotyczy całego cyku koniunkturalnego. Państwa UGW muszą
regularnie przedstawiać i uaktualniać strategie makroekonomiczne (stabilizacji gospodarczej i
konwergencji), na zasadzie których Komisja Europejska oraz Rada ds. Ekonomicznych i
Finansowych (Ecofin) osądza sprawdzając ich sytuację gospodarczą. Budżet
finansów
publicznych w tym okresie powinien być stabilny i dobry w celu polepszenia warunków
osiągnięcia wysokiego i stałego wzrostu gospodarczego.
Kolejną regułą paktu jest powstrzymanie przesadnego rozluźnienia polityki fiskalnej w czasie
najlepszej koniunktury, kiedy istnieje rzeczywista szansa wykorzystania wzrastających
wpływów podatkowych do powiększania wydatków państwowych. Określa to, że państwa nie
powinny przewyższać wartości progowej deficytu do maksimum 3% PKB.
Najistotniejsze kryterium paktu to trzecie kryterium fiskalne, czyli ograniczenie wskaźnika
długu publicznego brutto do PKB maksymalnie do 60%, które podczas ratyfikacji paktu było
w niektórych krajach dość wysokie i utrzymanie pułapu odpowiedniej wartości byłoby
niemożliwe.
Kraje przewyższające ustalone normy obejmujące kryterium deficytu budżetowego i które nie
przestrzegają dyscypliny fiskalnej mogą zostać nałożone sankcje w postaci zapłacenia kary,
zapewne ich gospodarka natyka się na momenty wyraźnej recesji. Gdy państwo strefy euro w
ciągu 2 lat od wydania decyzji o obowiązku przekazania środków w formie depozytu nie
poprawi nadmiernego deficytu depozyt ten jest przekształcany w karę. Kara ta nie podlega
zwrotowi.
18
L. Oręziak, Finanse Unii Europejskiej, PWN, Warszawa 2009, s.60
Rozporządzenie Rady Nr 1466/97/WE z dnia 7 lipca 1997 r. w sprawie wzmocnienia nadzoru pozycji
budżetowych oraz nadzoru i koordynacji polityk gospodarczych i Rozporządzenie Rady (WE) Nr 1467/97 z dnia
7 lipca 1997 r. w sprawie przyspieszenia i wyjaśnienia procedury nadmiernego deficytu
19
11
Minimalna wysokość kary to 0,2% PKB danego państwa, przy czym wzrasta ona o 0,1% za
każdy punkt procentowy deficytu powyżej 3% PKB. Państwo przewyższające granice może
być przymuszone do przekazania nieoprocentowanego depozytu stabilizacyjnego.20
W rzeczywistości występują trudności stosowania kryteriów ponieważ nie są
one
przestrzegane przez państwa członkowskie i mimo to często zostają naruszane. Nigdy nie
doszło do zastosowania kar zakładanych przez Pakt. Kryteria zapisane w Pakcie nie są
egzekwowane automatycznie, lecz wynikają z decyzji politycznej ustalanej przez Ecofin. Po
istotnych pogwałceniach dyscypliny fiskalnej przez Niemcy i Francję w 2005r. kryteria te
zostały jeszcze mocniej poluzowane. Stosowanie paktu jest zbyt pobłażliwe, kraje nadmiernie
zadłużone mogą nie podejmować działań korygujących, ponieważ nie są wyciągane żadne
konsekwencje zniechęcające państwa członkowskie do nieprzekraczania wyznaczonego
limitu.
Polska jest także objęta ustaleniami paktu, choć sankcje finansowe na razie nas nie
dotyczą. Choć utrzymując deficyt budżetowy, który przekracza dopuszczalne 3% PKB może
skutkować utratą części środków finansowych przydzielanych przez Wspólnotę 21
1.3. Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej
Dnia 1 maja 2004 roku Polska razem z dziewięcioma innym krajami tj. Łotwa, Estonia,
Litwa, Czechy, Słowacja, Węgry, Słowenia, Malta i Cypr stała się członkiem Unii
Europejskiej, mimo iż Polska rozpoczęła przygotowania do procesów integracyjnych już w
1988 roku, kiedy UE jeszcze nie było.22
Integracja Polski i
państw wówczas przystępujących, znalazła swoją finalizacje w
rozszerzeniu w 2004 r. Schemat europejski zawierał także postanowienia dotyczące
sukcesywnego przybliżania ustawodawstwa polskiego do unijnego. Miało ono dotyczyć
głównie ustawodawstwa gospodarczego, w tym prawa celnego, bankowego, prawa o
spółkach, o rachunkowości i ustawodawstwa dotyczącego opodatkowania. Zbliżanie miało
również obejmować postanowienia dotyczące ochrony konkurencji. W układzie nie było
jednak- mimo starań strony polskiej – wyraźnego postanowienia o przyszłej akcesji Polski do
UE. Oficjalne negocjacje rozpoczęły się w marcu 1998r. Polska, podobnie jak inne kraje w
trakcie akcesji, musiała spełnić tzw. kryteria kopenhaskie. Najważniejsze derogacje donosiły
się do możliwości nabycia gruntów rolnych i leśnych przez cudzoziemców, utrzymania
20
L. Oręziak, Finanse Unii Europejskiej, PWN, Warszawa 2009, s.61
„Raport na temat korzyści i kosztów przystąpienia Polski do strefy Euro”, NBP, Warszawa luty 2004r.
22
www.uniaeuropejska.info.pl, Polska w Unii Europejskiej
21
12
specjalistycznych obszarów ekonomicznych oraz przystosowania infrastruktury transportowej
i ochrony środowiska do warunków unijnych.
Negocjacje Polski z UE zostały zakończone w grudniu 2002r. podczas szczytu UE w
Kopenhadze. 1 maja 2004r. – wraz z dziewięcioma innymi krajami – została członkiem UE,
stając się także uczestnikiem UGW, ale z derogacją. Polska podlega zatem unijnym regułom
dotyczącym prowadzenia polityki fiskalnej, w tym przestrzegania dyscypliny budżetowej.
Wejście do strefy euro jest traktatowym zobowiązaniem Polski, a nie tylko prawem. Nie jest
znana data przyjęcia przez Polskę euro jako waluty mającej zastąpić złotego, gdyż zależy to
od wypełnienia wszystkich kryteriów będących w traktacie z Maastricht.23
23
P. Kowalewski, G. Tchorka, J. Górski „Mechanizmy Funkcjonowania Strefy Euro” NBP 2014r., s.34
13
ROZDZIAŁ II
Potencjalne korzyści i zagrożenia przystąpienia do strefy euro na
przykładach krajów będących w strefie
Akcesja do obszaru walutowego, który ma globalnie akceptowany pieniądz, może
dostarczyć wiele korzyści, ale wiąże się też z pewnym ryzykiem. Celem niniejszego rozdziału
jest ich zestawienie. Dołączenie do strefy euro należy rozumieć jako zamierzenie o
charakterze wielopokoleniowym, którego reperkusje zaczną ujawniać się już w krótkim
okresie. Dlatego charakterystyka korzyści oraz kosztów zaakceptowania euro zostanie
przedstawiona w perspektywie krótkookresowej i długookresowej24.
2.1. Korzyści
Korzyści można zróżnicować na bezpośrednie, od nich będzie zależeć rozmiar
korzyści pośrednich i będą odczuwalne w krótkim okresie czasu oraz pośrednie, czyli takie,
które mogą przypuszczalnie wystąpić w średniookresowej o długookresowej perspektywie
czasu25.
Istotnym aspektem korzyści bezpośrednich jest fakt, iż pojawiają się niemal
samoczynnie w wyniku zastąpienia narodowej waluty przez euro. Korzyści te mają charakter
trwały i gromadzą się w określonym czasie. Natomiast korzyści pośrednie mają postać
warunkowy, dlatego analizowane są w kategorii szans. Realizacja ich jest uzależniona od
optymalnego
wykorzystania
korzyści
bezpośrednich
czyli
jakości
polityki
makroekonomicznej realizowanej na drodze do strefy euro i po przystąpieniu, jak i zdolności
adaptacyjnych różnych podmiotów. Zastąpienie waluty narodowej euro bezpośrednio
prowadzi do zredukowania ryzyka kursowego, a wraz z nim do minimalizacji kosztów
transakcyjnych, obniżeniu nominalnych stóp procentowych oraz prowadzi do większej
przejrzystości cen. Postrzeganie rodzimej gospodarki jako lepszej na skutek wprowadzenia
wspólnej waluty może także doprowadzić do zmniejszenia ryzyka makroekonomicznego.
Wiarygodność i stabilność makroekonomiczna mają przewodnie znaczenie dla gospodarki,
24
A. Rogut, G. Tchorek, „Dyskusja o wspólnej walucie. Korzyści i koszty dla Polski” w: Europejska Integracja
Monetarna od A do Z, www.nbp.pl, str.3
25
P. Krajewski, „Gospodarka Polski w perspektywie wstąpienia do strefy euro” PWE, Warszawa 2012, str.12
14
gdyż korzystnie wpływają na możliwości i skłonności inwestorów do podejmowania decyzji
inwestycyjnych, w dużej mierze decydują o rozmieszczeniu zasobów gospodarczych. 26
Najistotniejszą korzyścią jest wyeliminowanie niepewności co do wahań kursów, czyli
ograniczenie ryzyka kursowego, które będzie występowało zawsze wtedy, gdy na danym
obszarze funkcjonuje wiele walut. Pomimo wypracowania technik zabezpieczania przed
ryzykiem kursowym, są one kosztowne i wymagają odpowiednich kwalifikacji. 27
2.1.1. Korzyści bezpośrednie
Ryzyko kursowe jest czynnikiem ograniczającym wymianę międzynarodową a co za
tym idzie niepewność w podejmowaniu decyzji gospodarczych. Ryzyko kursowe wpływa na
wzrost
kosztów
działalności
podmiotów
gospodarczych
narażając
je
na
straty.
Przedsiębiorstwa o dużej awersji do ryzyka nie są skłonne do prowadzenia działalności
międzynarodowej w warunkach wysokiej zmienności kursu walutowego. Eliminacja kosztów
związanych z wymianą walut oraz redukcja kosztów ochrony przed ryzykiem kursowym będą
korzyścią dla przedsiębiorstw.28
Omówione powyżej koszty są istotnym elementem kosztów transakcyjnych, zatem zamiana
waluty narodowej na euro prowadzi do wyeliminowania kursu wymiany jednej waluty na
drugą. Takie działanie przyczyni się do redukcji kosztów transakcyjnych pociągając za
sobą korzyści mogące obejmować: 29
• zmniejszenie kosztów działalności gospodarczej wynikające z ograniczenia konieczności
zabezpieczania się przed ryzykiem kursowym;
• wzrost rentowności przedsięwzięć inwestycyjnych poprzez wykluczenie chwiejności kursu
walutowego;
• poprawę porównywalności i przejrzystości cen w aspekcie międzynarodowym;
• poprawę pozycji międzynarodowej kraju jako konkurenta.
26
Monetarna od A do Z, www.nbp.pl, str. 5
27
L. Oręziak „Euro nowy pieniądz” PWN, Warszawa 1999, str. 35 za; A. Giegiel „Uwarunkowania i
perspektywy wprowadzenia euro w Polsce”
www.instytut.info/images/stories/ksiazki_polecane/15_przemiany_i_perspektywy_przedsiebiorstw_1/r30.pdf,
str. 360
28
P. Krajewski, „Gospodarka Polski w perspektywie wstąpienia do strefy euro” PWE, Warszawa 2012, str. 13
29
„Raport na temat pełnego uczestnictwa Rzeczypospolitej Polskiej w trzecim etapie Unii Gospodarczej i
Walutowe”, NBP, Warszawa 2009, www.nbp.pl, str.93
15
Szacunkowo dla Słowacji i Słowenii oszczędności związane z wymianą walut są rzędu
0,2–0,3% PKB.30 Co prawda, koszty transakcyjne związane z istnieniem kilku walut są
relatywnie małe do czego przyczynił się postęp w teleinformatyce, a z nim sprawne systemy
transakcyjne, to jednak mają charakter trwały i trzeba je ponosić. Generowane korzyści
wynikające z ich zmniejszenia przyrastają zatem w miarę upływu czasu 31.
Korzyść bezpośrednią stanowią stabilność i wiarygodność makroekonomiczna 32,
które mają decydujące znaczenie dla gospodarki, gdyż angażują możliwości i chęci
inwestorów do inwestowania w danym kraju oraz decydują o rozmieszczeniu zasobów
gospodarczych i oddziałują na tempo wzrostu gospodarczego. Oceniając stabilność
makroekonomiczną, tworzy się zestawienie wskaźników odzwierciedlających stabilność
polityki makroekonomicznej, zalicza się do nich: stopień finansów publicznych, który
wylicza się za pomocą wielkości zadłużenia państwa, zmiennością wydatków rządowych
oraz wielkością deficytu budżetowego oraz za pomocą wskaźnika charakteryzującego
zmienność realnego kursu walutowego. Ocena wpływu otoczenia zewnętrznego na stabilność
makroekonomiczną polega na analizie zmienności warunków wymiany międzynarodowej
tzw. terms of trade i zmienności przepływów kapitałowych33.
Stopy procentowe są jednym z podstawowych wskaźników ekonomicznych,
używanych w celach interpretacji finansowej, zarówno dla całej gospodarki, w tym też
jednostkowych podmiotów podejmujących decyzje gospodarcze. Zbyt wysoki poziom stóp
procentowych może przyczynić się do obniżenia aktywności inwestycyjnej i blokować
dostępność kredytu. W momencie wprowadzeniem euro przewiduje się, że nastąpi spadek
nominalnych stóp procentowych poprzez przejęcie przez EBC obowiązku ustalenia i
utrzymywania oficjalnych stóp procentowych oraz zredukowanie premii za ryzyko kursowe.34
Skutki niższych stóp procentowych mogą być przyszłościowe dla całej gospodarki gdyż
cechują się niższym kosztem pozyskania kapitału dla przedsiębiorstw a co za tym idzie
30
Porównując, szacunkowe oszczędności dla Polski według Raportu NBP z 2004 r. koszty transakcyjne
związane z wymianą walut EUR/PLN wynoszą około 0,2% PKB.
31
32
Duże znaczenie dla zwiększenia stabilności i wiarygodności makroekonomicznej będzie miał dalszy wzrost
wiarygodności polityki fiskalnej, związany jest z przestrzeganiem dyscypliny finansowej w ramach realizacji
zobowiązań wynikających z Paktu Stabilności i Wzrostu. Dodatkowo, większa przejrzystość cen i wzrost
konkurencji mogą również zwiększyć stabilność cen. Wszystkie te czynniki mogą pozytywnie wpłynąć na
długookresową stabilność makroekonomiczną po przystąpieniu do strefy euro. Wraz z przystąpieniem kraju do
strefy euro następuje import wiarygodności polityki monetarnej prowadzonej przez Europejski Bank
Centralny. Polityka EBC jest bowiem oceniana jako bardziej wiarygodna niż polityka prowadzona przez banki
centralne poszczególnych krajów.
33
Walutowe”, NBP, Warszawa 2009, www.nbp.pl, str. 95
34
Ibidem str.101
16
skutkują wzrostem stopy zwrotu z inwestycji. Na przykładzie niektórych krajów strefy euro
np. Grecji czy Portugalii, skala redukcji stóp procentowych po wprowadzeniu euro sięgała od
3 do 3,4 punktów procentowych35.
Dla gospodarstw domowych obniżenie nominalnych stóp procentowych w
wyniku
zastąpienia waluty krajowej euro wiąże się ze zmniejszeniem kosztu pozyskania kapitału,
czyli tańszym kredytem36.
2.1.2. Korzyści pośrednie
Do najważniejszych pośrednich skutków przyjęcia wspólnej waluty, jaką jest euro,
można zaliczyć wzrost inwestycji krajowych i zagranicznych jak i zwiększenie wymiany
handlowej. Można je rozpatrywać w kategorii szans, które mogą się ujawnić w dłuższym
okresie czasu od momentu przystąpienia kraju do unii walutowej. Elementem zapłonowym
korzyści pośrednich są korzyści bezpośrednie, płynące z członkostwa w strefie euro. O skali
uruchomienia korzyści pośrednich decyduje przyrost PKB i dobrobytu w kraju wchodzącego
do strefy euro. Należy podkreślić, iż aby osiągnąć efekt pośredni korzyści, które są
warunkowe to w głównej mierze zależą od stopnia przygotowania gospodarki do przyjęcia
euro, uwarunkowań strukturalnych i prowadzonej polityki gospodarczej37.
Zwiększenie intensywności wymiany handlowej38 jest uważane za jeden z
najważniejszych czynników wpływających na wzrost gospodarczy i stanowi jeden ze
spodziewanych obszarów szans jako korzyść pośrednią przyjęcia euro. Korzyści te mogą się
ujawnić w średnim okresie i długim okresie istnienia w unii walutowej. Dzięki likwidacji
istniejących barier, tj: koszty transakcyjne, wahania kursowe oraz brak przejrzystości cen,
przedsiębiorstwa mogą łatwiej i po niższych kosztach eksportować i importować towary i
usługi, powiększając swój zysk. Wzrost powiązań handlowych między państwami
posiadającymi wspólną walutę jest zjawiskiem naturalnym 39.
35
P. Krajewski, „Gospodarka Polski w perspektywie wstąpienia do strefy euro” PWE, Warszawa 2012, str.15
37
38
Za sprawą wspólnej waluty strefa euro stanowi drugi co do wielkości, wysoko rozwinięty obszar walutowy na
świecie pod względem wytworzonego PKB. Dlatego czołowymi, pozytywnymi skutkami wzrostu wymiany
handlowej, spodziewanymi po przystąpieniu do strefy euro, mogą być: skuteczniejsze wykorzystanie czynników
produkcji związane ze specjalizacją i zwiększeniem skali produkcji, napływ nowych technologii, wzrost
inwestycji komplementarnych w stosunku do produkcji eksportowej.
39
36
17
Wzrost inwestycji40 jest kolejnym przykładem korzyści pośredniej z przyjęcia euro i
ma kluczowe znaczenie na wzrost gospodarczy. Inwestycje mają wpływ na wzrost produktu
krajowego brutto, gdyż są składową globalnego popytu41.
Wzrostowi inwestycji krajowych42 sprzyjają w głównej mierze ograniczenie kosztów
pozyskiwania kapitału czyli kredytów bankowych, uniezależnienie inwestycji od zasobów
krajowych oszczędności, a także większa przejrzystość cen i zasad prowadzenia działalności.
Firmy mogą uzupełniać brakujący kapitał, środkami pożyczonymi za granicy czemu sprzyja
ujednolicenie waluty. Przedsiębiorstwa ze wszystkich krajów mają ułatwiony dostęp do
relatywnie taniego kapitału ze względu na obniżenie nominalnej stopy procentowej w całej
strefie euro43.
W Portugalii obniżenie stopy procentowej doprowadziło do spadku krajowych oszczędności i
doprowadziło do krótkotrwałego wzrostu konsumpcyjnego co spowodowało wzrost inflacji,
utratę konkurencyjności międzynarodowej i przewartościowanie realnego kursu walutowego.
W konsekwencji znacznie urósł deficyt obrotów bieżących a spadło tempo wzrostu PKB.
Domniemaną przyczyną tego stanu rzeczy był brak reform poprawiających specyfikę
inwestycji i wspomagających przyrost oszczędności krajowych. Natomiast w przypadku
integracji Irlandii ze strefą euro miał miejsce istotny wzrost inwestycji, miedzy innymi
wysoki współczynnik tempa wzrostu gospodarczego oraz równowaga rachunku obrotów
bieżących. Ten sukces był możliwy dzięki działaniom usprawniającym formę inwestycji oraz
osiągniętemu w latach poprzednich społecznemu porozumieniu dla racjonalnej polityki
płacowej, która powstrzymała nadmierny wzrost konsumpcji44.
Obok inwestycji krajowych istotna korzyścią przystąpienia do unii walutowej są
napływające inwestycje zagraniczne, którym towarzyszą, oprócz akumulacji kapitału,
napływ nowych technologii, lepsze techniki zarządzania oraz wzrost konkurencji. Reperkusją
inwestycji zagranicznych może być przyspieszony wzrost wydajności pracy, a zatem wzrost
40
wpływ inwestycji na dochód narodowy jest znacznie silniejszy niż wpływ wydatków konsumpcyjnych czy
rządowych, gdyż inwestycje tworzą zasób kapitału w gospodarce, od którego zależy jej potencjał produkcyjny
41
42
Obniżenie kosztów transakcyjnych może wynikać z lepszej alokacji i wzrostu produktywności czynników
produkcji. Dzięki temu można oczekiwać wzrostu PKB, z którego część będzie podlegała dalszej inwestycji.
Jeszcze bardziej pozytywny wpływ na inwestycje może mieć obniżenie stóp procentowych w kraju m.in. dzięki
zmniejszaniu premii za ryzyko.
43
44
18
gospodarczy. Dominującymi czynnikami napływu bezpośrednich inwestycji zagranicznych
(BIZ) po wprowadzeniu wspólnej waluty są eliminacja ryzyka kursowego i większa
stabilność makroekonomiczna.45
Przyjęcie euro wzmocniło przewagi lokalizacyjne krajów, które wykazywały
tradycyjnie dużą atrakcyjność inwestycyjną, między innymi kraje Beneluksu. Inwestorzy
umiejscawiający swoje inwestycje w tych krajach w dużej mierze działają również na rynkach
międzynarodowych. Działania te ułatwia im międzynarodowa rola euro. Dla krajów takich jak
Włochy i Grecja, o względnie słabych przewagach lokalizacyjnych, wprowadzenie euro nie
zmieniło ich sytuacji. Przed wstąpieniem do strefy euro, oraz później gospodarki te
przyciągały stosunkowo mało inwestycji zagranicznych. Zarazem gospodarki te pozostają na
końcu rankingów konkurencyjności od wielu lat. Głównie jest to spowodowane wysokim
poziomem korupcji w tych krajach, brakiem przejrzystości i ingerencją administracji
rządowej w działalność gospodarczą. Niesprzyjające restrykcje w zakresie napływających
BIZ utrzymywane są ze względu na wysoki poziom regulacji i niską konkurencyjność
gospodarek.46
Ostatecznym i ważnym skutkiem dla krajów tworzących unię walutową powinien być
wyraźny przyrost PKB oraz zwiększenie dobrobytu traktowany jako pośrednia korzyść z
przyjęcia euro jako waluty narodowej. Skala tej zależności jest trudna do oszacowania, lecz w
świetle wyników przeprowadzonych badań przez ekonomistów, wpływ przyjęcia euro na
PKB będzie dodatni. Rozmiar wzrostu PKB będzie zależał od wyboru badanych zjawisk,
które towarzyszą przyjęciu euro. Czyli minimalizacja ryzyka kursowego, spadek kosztów
transakcyjnych i redukcja premii za ryzyko powinny znacząco przyczynić się w długim
okresie do wzrostu PKB głównie z racji większej akumulacji kapitału. Natomiast biorąc pod
uwagę skutki aprecjacji realnego kursu walutowego, obniżenia nominalnych stóp
procentowych i kosztów transakcyjnych, wzrost PKB może nie być aż tak znaczący. 47
45
P. Gajewski „Korzyści i szanse związane z przyjęciem euro” w: „Mechanizmy funkcjonowania strefy euro”
red. P. Kowalewski, G. Tchorek, J. Górski, NBP, Warszawa 2014, str. 207
46
Raport na temat pełnego uczestnictwa Rzeczypospolitej Polskiej w trzecim etapie Unii Gospodarczej i
47
Ibidem, str. 144
19
2.2. Koszty i zagrożenia
Przyjęcie wspólnej europejskiej waluty obok korzyści i szans może nieść ze sobą
koszty i zagrożenia. Ryzyko pojawienia się pewnych zagrożeń i konieczność poniesienia
kosztów będzie rozpatrywane, podobnie jak i korzyści i szanse, w perspektywie
krótkookresowej i długookresowej. Długookresowym makroekonomicznym kosztem kraju
przystępującego do wspólnej strefy walutowej będzie utracenie możliwości prowadzenia
niezależnej polityki pieniężnej i kursowej i oddaniu jej w ręce EBC. Natomiast w krótkim
okresie konieczne będzie poniesienie kosztów technicznych i organizacyjnych związanych z
wprowadzeniem wspólnej waluty euro do obiegu gotówkowego. Kraj przyjmujący wspólną
walutę musi liczyć się z ewentualnym
zagrożeniem jakim jest ryzyko pogorszenia
konkurencyjności gospodarki danego kraju na arenie międzynarodowej
oraz na skutek
konieczności spełnienia kryteriów z Maastricht tymczasowym zacieśnieniem polityki
makroekonomicznej.48
Utrata suwerenności w sferze polityki gospodarczej jest najważniejszą konsekwencją
przystąpienia do unii walutowej z racji niemożliwości swobodnego prowadzenia polityki
pieniężnej oraz niemożliwości posłużenia się kursem własnego pieniądza dla wzmocnienia
pozycji konkurencyjnej kraju w handlu międzynarodowym. 49
2.2.1. Koszty długookresowe
Utrata niezależnej polityki pieniężnej i kursowej jest kosztem występującym w
długim okresie i zmniejszającym się w miarę upływu czasu. Łączny rozmiar tych kosztów jest
trudny do oszacowania. Głównej mierze zależeć będzie od:50
• polityki pieniężnej prowadzonej przez Europejski Bank Centralny (EBC) na ile będzie
adekwatna dla gospodarki danego państwa,
• jak duży wpływ będzie miało dane państwo na podejmowane decyzje dotyczące wspólnej
polityki pieniężnej,
48
49
K. Lutkowski „Euro a złoty”, „ Bank i Kredyt” nr 12/1999, str. 18 za: A. Giegiel „Uwarunkowania i
perspektywy wprowadzenia euro w Polsce”
www.instytut.info/images/stories/ksiazki_polecane/15_przemiany_i_perspektywy_przedsiebiorstw_1/r30.pdf,
str. 361
50
20
• globalizacji gospodarki jako poszerzenie powiązań międzynarodowych wpływającej na
ograniczenie działania polityki pieniężnej,
• braku mechanizmu regulującego kurs walutowy w celu łagodzenia szoków.
Ryzyko nieadekwatności polityki pieniężnej prowadzonej przez EBC związane jest z
decyzjami dotyczącymi kształtowania się stóp procentowych, które mogą być niewłaściwe z
punktu widzenia poszczególnych państw członkowskich. Niedopasowanie polityki pieniężnej
prowadzonej na szczeblu całej strefy euro do sytuacji pojedynczego państwa wchodzącego w
jej skład może mieć charakter strukturalny lub cykliczny. 51
Przystąpienie nowego państwa do strefy euro nie oznacza całkowitej utraty wpływu na
politykę pieniężną, m.in. na wielkość stóp procentowych podejmowanych przez EBC. Im
większy wpływ na decyzję, tym niższy koszt rezygnacji z niezależnej polityki pieniężnej. 52
Do rachunku kosztów powiązanych z rezygnacją z niezależnej polityki pieniężnej należy
zaliczyć następstwa procesu globalizacji, rozumianego jako zintensyfikowanie powiązań
międzynarodowych w różnych sferach gospodarek oraz jego konsekwencje. Zmiany cen dóbr
i usług związane z pogłębieniem handlu międzynarodowego. Możliwość finansowania za
granicą oraz płynny przepływ czynników produkcji, do których zalicza się siła robocza. 53
2.2.2. Koszty średniookresowe
W średnim okresie przyjęcie euro może się wiązać z zagrożeniem związanym z
uzgodnieniem kursu konwersji, po którym to kursie waluta krajowa zostanie wymieniona na
euro. Poziom niedowartościowany przyjęcie kursu konwersji w odniesieniu do kursu
równowagi może przyczynić się do przegrzania gospodarki i w efekcie nadmiernej presji
inflacyjnej, wynikającą z presji popytowej oraz wysokich cen importu. Równocześnie
negatywny wpływ na postępowość polskiej gospodarki miałby drogi import. W dłuższym
horyzoncie czasowym, gospodarka będąca importerem nowych technologii znacznie
obniżyłaby swój potencjał rozwojowy. Natomiast ustalenie kursu konwersji waluty krajowej
względem euro na niskim poziomie niosło by również za sobą pewne, negatywne
konsekwencje dla siły nabywczej, gdyż kurs konwersji na poziomie kursu równowagi
wiązałby się z obniżeniem poziomu płac. Z drugiej strony pozytywny, aczkolwiek
51
A. Rogut „ Koszty i zagrożenia związane z wejściem Polski do strefy euro” w: „Mechanizmy funkcjonowania
strefy euro” red. P. Kowalewski, G. Tchorek, J. Górski, NBP, Warszawa 2014, str. 214
52
Ibidem, str. 222
53
Ibidem, str. 223
21
krótkookresowy wpływ na płace, świadczenia socjalne i ceny wyrażone w euro miałoby
przewartościowanie waluty krajowej. Wzrost bezrobocia, związanego ze spowolnieniem
aktywności gospodarczej, stanowiłby rezultat zastosowania przewartościowanego kursu
konwersji. To zjawisko miałoby miejsce w dłuższym okresie czasu 54.
Zbyt szybkie tempo wzrostu poziomu cen i płac może mieć znaczenie na wzrost
kosztów pracy i pogorszenie międzynarodowej pozycji gospodarki kraju wchodzącego do
strefy euro konkurującej na arenie pozostałych krajów będących w strefie. 55
Rynek aktywów również dotyka ryzyko nadmiernego wzrostu cen. Bank centralny nie
będzie mógł bezpośrednio reagować na szybki wzrost akcji kredytowej w skutek rezygnacji z
niezależnej polityki pieniężnej. Zjawisku temu będzie towarzyszył nieoczekiwany spadek
stóp procentowych. Czynnikiem zmniejszającym ryzyko podwyżki cen nieruchomości będzie
to, że ze względu na wypełnienie kryteriów zbieżności odnoszących się do stóp
procentowych, szybki ruch akcji kredytowej prawdopodobnie będzie rozłożony w czasie.56
2.2.3. Koszty krótkookresowe
Krótki okres po przyjęciu euro będzie wiązał się z poniesieniem kosztów wymiany
waluty57 na euro i koniecznością podjęcia przygotowań wdrożeniowych waluty, zarówno
przez sektor publiczny, jak i przedsiębiorstwa. Idąc tym torem, kraj będzie musiał zmagać się
z zagrożeniami związanymi koniecznością zacieśnienia polityki fiskalnej i pieniężnej
odpowiednio prowadzonej w celu spełnienia kryterium konwergencji, czyli stabilności cen.
Kolejne zagrożenie wiąże się z ewentualnym, ale i prawdopodobnym wzrostem cen przy
wprowadzaniu euro do obiegu gotówkowego. Te efekty cenowe związane są z następującymi
okolicznościami: zaokrągleń cenowych, problemami asymetrii informacyjnej oraz kumulacji
różnych kosztów w czasie. Natomiast do najważniejszych działań generujących koszty, które
będzie musiał podjąć bank centralny z racji wprowadzenia euro do obiegu gotówkowego,
wynikający z wymiany waluty, należy zaliczyć głównie zaopatrzenie w monety i banknoty,
skoordynowanie systemów informatycznych oraz sformułowanie i przeprowadzenie
54
55
Ibidem, str. 171
56
A. Rogut, G. Tchorek, „Dyskusja o wspólnej walucie. Korzyści i koszty dla Polski” w Europejska Integracja
57
Narodowy Bank Słowacji dokonał wyceny kosztów związanych z wymianą korony na euro dla słowackich
przedsiębiorstw na podstawie badania ankietowego, gdzie wypowiedziało 955 małych i średnich oraz 68 dużych
przedsiębiorstw. Średnio koszty wymiany korony na euro dla przedsiębiorstw zatrudniających poniżej 250 osób
kalkuluje się na 0,27% rocznego obrotu, zaś dla dużych – na 0,09%.
22
ogólnokrajowej kampanii edukacyjno- informacyjnej na temat euro, wykonane we
współpracy z organami administracji publicznej.
58
Zagrożenia wynikające z wypełnienia
kryteriów konwergencji mogą stać się
kosztem krótkookresowym w wyniku prowadzenia bardziej rygorystycznej polityki
makroekonomicznej zarówno monetarnej jak i fiskalnej, a co za tym idzie, tymczasowe
obniżenie tempa wzrostu gospodarczego co w następstwie powoduje spadek zatrudnienia i
zwiększenie bezrobocia. 59
Potencjalne zagrożenia, które mogą skutkować kosztem, związane są z pobytem
waluty krajowej w mechanizmie ERM II i jest to ustalenie parytetu centralnego na
przewartościowanym lub niedowartościowanym poziome. Kurs
strategiczny wejścia do
systemu ERM II powinien być jak najbardziej zbliżony do kursu równowagi. Dodatkowe
koszty również wynikające z pobytu waluty w ERM II mogą się wiązać z koniecznością
podejmowania działań interwencyjnych na rynku walutowym. Zgodnie z założonym
kryterium kursu walutowego, waluta danego kraju musi uczestniczyć w powyższym systemie
przez dwa lata bez drastycznych napięć i bez dewaluacji kursu. 60
Nie ma konkretnego przedziału, w którym to ma utrzymać się kurs walutowy,
doświadczenia krajów będących w strefie, wskazują jednak, że Komisja Europejska jest
bardziej tolerancyjna dla aprecjacji niż deprecjacji kursu. Tak było na przykładzie Słowacji
czy Grecji, gdzie kraje te wykorzystały całe pasmo podczas aprecjacji do kursu centralnego.
Mniejsza tolerancja Komisji Europejskiej dla deprecjacji nie naciska na wystąpienie
poważnych napięć, które mogłyby wynikać z osłabienia waluty względem parytetu.
Potwierdzają to doświadczenia Francji i Irlandii, których
to krajów waluty w ciągu
trwającego dwuletniego okresu referencyjnego były słabsze od kursu centralnego
odpowiednio o 2,35% i 4,24%, i nie zostało to zaliczone jako znaczące napięcie na rynku
walutowym61.
Pobyt w systemie ERM II może nasilić działania spekulacyjne, dlatego pożądane jest
uniknięcie sytuacji, w która wymagałaby, w celu spełnienia kryterium stabilności cen,
obniżenia inflacji co spowodowałoby wzrost stóp procentowych. Doświadczenia państw tj.
58
59
A. Rogut „ Koszty i zagrożenia związane z wejściem Polski do strefy euro” w: „Mechanizmy funkcjonowania
strefy euro” red. P. Kowalewski, G. Tchorek, J. Górski, NBP, Warszawa 2014, str. 228
60
Ibidem, str. 229
61
23
Czechy, Słowacja i Węgry wskazują na fakt występowania w warunkach podwyższonej
inflacji spekulacji w przepływach kapitałowych, wywołujących niestabilność kursu. Podczas
pobytu w ERM II wraz ze wzrostem stóp procentowych konieczna jest potrzeba obniżenia
inflacji, a taka sytuacja sprzyja spekulacji na rewaluację parytetu. Scenariusz taki miał
miejsce na Słowacji. Podwyższenie kursu centralnego waluty o 8% zrodziło spekulacje na
powtórne dostosowanie parytetu i zarazem nie zapobiegło obawom o trwałość obniżenia
inflacji. Potrzebę ustalenia, na jeszcze silniejszym poziomie, kursu konwersji wywołała
kolejna zmiana parytetu korony słowackiej62.
Wzrost cen w państwach członkowskich będących w strefie euro, stał się jednym z
głównych czynników, generujących problem społeczny towarzyszący integracji walutowej w
skutek wprowadzenia wspólnej waluty , czyli euro, do obiegu gotówkowego. Symptomem
tych problemów była przede wszystkim tzw. iluzja euro. Forma wzrostu inflacji postrzeganej
przez społeczeństwo jako ponadproporcjonalnego i znacznie przekraczającego dynamikę
oficjalnego wskaźnika.
Dla całej gospodarki negatywne skutki może przynieść sposób
postrzegania przez społeczeństwo wzrostu cen na wyższym poziomie niż faktyczny. Iluzja
euro może się wiązać z obniżeniem popytu konsumpcyjnego poprzez fałszywie postrzeganej
siły nabywczej. Może również zwiększać żądania płacowe, które nakręcają spiralę płacowocenową i wpływają na rzeczywisty wzrost cen. Mechanizmy psychologiczne są wymieniane
jako jedne z przyczyn pojawienia się wyżej wspominanej iluzji euro. Należą do nich:
stosowanie do przeliczeń zamiast oficjalnego, przybliżonego kursu konwersji; nawyk
przeliczania na ceny w walucie narodowej i porównywanie ich z cenami sprzed wielu lat oraz
trudności z przywyknięciem do nowego, nominalnego poziomu cen 63.
Na przykładzie doświadczeń państw członkowskich strefy euro można wskazać, że
dzięki zastosowaniu odpowiednich rozwiązań np. instytucjonalnych, natężenie efektów
cenowych po wprowadzaniu euro być zniwelowane. Nakaz podwójnej ekspozycji cen
nałożony na państwo w okresie kilku miesięcy przed wprowadzeniem nowej
waluty
do
obiegu gotówkowego jest podstawowym rozwiązaniem instytucjonalnym walczącym z iluzją
euro. Tylko w czterech spośród dwunastu państw, które przyjęły euro w 2002 r, nakaz
zastosowano– w Portugalii, Austrii,
Finlandii i Grecji. W pozostałych krajach decyzję
odnośnie podwójnej ekspozycji cen pozostawiono w kompetencji przedsiębiorców.
62
Ibidem, str.203
63
24
Eksperyment ten pozwolił na zbadanie w jakim stopniu i czy w ogóle zapobiega efektom
cenowym, spowodowanym wymianą waluty, rozwiązanie instytucjonalne64.
Innym sposobem zapobiegania nadużyciom cenowym podczas wprowadzania euro w
formie gotówkowej są porozumienia przedsiębiorców zawarte z rządem lub inne
przedsięwzięcia zachęcające ich do niewykorzystywania faktu wymiany waluty do
podwyższania cen czy nawet do utrzymania ich na stałym poziomie w okresie kilku miesięcy
wokół wymiany waluty. Malta była przykładem takiej inicjatywy gdzie obowiązywało
porozumienie dotyczące Uczciwej Wyceny Cen Detalicznych (FAIR). Malta była jedynym
państwem członkowskim strefy euro, w którym po wymianie waluty nie nastąpił
ponadproporcjonalny wzrost postrzeganej inflacji, czyli udało się uniknąć problemu iluzji
euro co sprawiło zastosowanie powyższych rozwiązań instytucjonalnych65.
64
65
Ibidem, str. 229
25
Rozdział III
Perspektywy wstąpienia Polski do strefy euro
3.1. Analiza kryteriów zbieżności i trudności z ich spełnieniem
Polska po wejściu do UE została równocześnie członkiem unii gospodarczej i walutowej
(UGW) jako członek z tzw. derogacją od ogólnych zasad obowiązujących w jej ramach, co
oznacza obowiązek przystąpienia do strefy euro, bez ustalonego wyznaczania terminu.
Zgodnie z Traktatem o Unii Europejskiej kraje integrujące się i aspirujące do unii
gospodarczej i walutowej muszą wypełnić tzw. kryteria konwergencji, czyli doprowadzić do
tego, że parametry ekonomiczne osiągną określone, świadczące o ustabilizowaniu gospodarki,
wartości podstawowe. Jest to niezbędne do włączenia ich systemów gospodarczych do
jednego wspólnego organizmu, którego możliwości dynamicznego i stabilnego rozwoju
byłyby wysoce prawdopodobne.66
EBC stosuje się do przestrzegania głównych zasad
przewodnich kryteriów konwergencji. Po pierwsze, poszczególne kryteria objaśnia się i
posługuje się nimi w sposób bezpośredni. Założenia tej zasady są takie iż jej najistotniejszym
celem kryteriów jest ułatwienie uczestnictwa w strefie euro tym członkom, których warunki
gospodarcze wspierają utrzymanie stabilności cen i integracje całej strefy. Po drugie, kryteria
konwergencji tworzą jedność, zespoloną całość i razem muszą być zrealizowane.
Wymieniane są jako równoległe, bez ich hierarchizowania. Po trzecie, wypełnienie kryteriów
konwergencji nie jest łatwe o czym powinny świadczyć realne dane. Po czwarte, forma
stosowania kryteriów konwergencji powinna być spójna, prosta i czytelna. Przy badaniu
zgodności z tymi kryteriami zasadniczym uwzględnianym aspektem jest trwałość, gdyż
konwergencja musi mieć charakter stały, a nie doraźny. Właśnie dlatego w ocenie krajów
dokładnie omawia się trwałość konwergencji. 67
Kryterium prawne
Polska nie jest przygotowana do całkowitego wypełnienia konwergencji prawnej.
Jednak taka sytuacja nie zdarza się pierwszy raz w przypadku krajów, które przygotowywały
się do członkostwa, że wsporne tu chociażby o Słowenii i Litwie. Należy również wspomnieć,
że przyjęcie ustaw (przed decyzją Rady o uchyleniu derogacji) stanowi dobry omen i może
66
67
Alojzy Z. Nowak, Dariusz Milczarek, „Europejstyka w zarysie”, PWE Warszawa 2006, s. 438
Raport konwergencji czerwiec 2014, s. 8
26
być uznane za ingerencję prawodawstwa krajowego co bezpośrednio dotyczy unii
gospodarczo-walutowej i dotyczy przede wszystkim Wspólnoty. Prawo polskie nie jest
przygotowane do spełnienia wszystkich warunków, które obejmują sektory niezależności
banku centralnego, poufności jak i za razem
zakazu finansowania ze środków banku
centralnego oraz integracji prawnej z Eurosystemem. Niezwykle istotna w przypadku Polski
jest nowelizacja Konstytucji. Jednak przy obecnym układzie sił w parlamencie polskim oraz
deklarowanych przez poszczególne ugrupowania poglądach wydaje się to misją niezwykle
ciężką do spełnienia. 68
Kryteria konwergencji nominalnej
Kryteria ekonomiczne, które należy wypełnić przeprowadzono poprzez analizę opartą na
„Monitorze Konwergencji Nominalnej”, który co miesiąc publikuje Ministerstwo Finansów.
W raz z początkiem 2015 roku wytyczne dotyczące spełnienia kryteriów ekonomicznych
wyrażały się następujące:
a) wypełnione kryterium stabilności cen,
b) wypełnione kryterium stóp procentowych (długookresowej stabilności cen),
c) wypełnione kryterium długu sektora finansów publicznych,
d) niewypełnione kryterium deficytu sektora finansów publicznych,
e) niewypełnione kryterium kursu walutowego.
Wykres 1. Kryteria konwergencji nominalnej w Polsce
Źródło: Monitor konwergencji nominalnej- kwiecień 2015r, s 1
68
M. Pietrzykowski, „Polska na drodze do reformowanej strefy euro” Bogucki WN, Poznań 2014, s. 138
27
Proces wypełnienia kryteriów które musi spełnić państwo polskie znajduje się poniżej.
Na początku roku 2015 Polska pojawiła się wśród państw formułujących grupę która jest
wzorem do spełnienia kryterium stabilności cen. Sytuacja ta jest równoznaczna z realizacją
przez Polskę tego kryterium.
69
Przypuszczenia Komisji Europejskiej potwierdzają spełnienie
przez Polskę kryterium stabilności cen z znacznym marginesem bezpieczeństwa przez pełen
okres objęty prognozą, tj. do IV kw. 2016 r.
Nasz kraj wypełniała także kryterium stóp procentowych. 70 Przy jego ocenie brane są pod
uwagę takie same trzy państwa jak przy kryterium inflacyjnym. Do badanie pod uwagę brane
są również obligacje skarbowe.
Poprzez narzuconą procedurę nadmiernego deficytu jaka została narzucona na Polskę
kryterium fiskalne zostało niewypełnione. Jednak, że niezwłocznie w 2014 r. zostały podjęte
działania, które miały na celu obniżenie deficytu sektora instytucji rządowych i
samorządowych poniżej 3% PKB. Działania te zostały pozytywnie ocenione przez Komisję
Europejską. W pierwszym kwartale 2015 r. Polska zostanie oceniona przez Komisję
Europejską. Ocena ta będzie opierała się na programie konwergencji jak i zarówno na
raporcie, który będzie dotyczył o nadmiernego zredukowania deficytu. Wszystkie dokumenty
dotyczące w/w działań będą przekazane do Komisji Europejskiej oraz Rady UE w kwietniu
2015 roku i rzetelnie ocenione.
69
Średnie 12-miesięczne tempo wzrostu indeksu HICP wyniosło -0,2% (historycznie najniższy poziom) i było
niższe o 1,4 pkt. proc. od wartości referencyjnej. Wartość referencyjna została obliczona na podstawie danych z
3 państw UE o najbardziej stabilnych cenach, wśród których znalazły się Hiszpania, Węgry oraz – jak już
wskazano – Polska. Z grupy referencyjnej zostały wykluczone Bułgaria oraz Grecja, w których średnie 12miesięczne tempo wzrostu cen było znacząco niższe od średniej w strefie euro (o odpowiednio 1,9 i 1,8 pkt.
proc.).
70
Średnia długoterminowa stopa procentowa za ostatnie 12 miesięcy wyniosła 3,1% (historycznie najniższy
poziom), a tym samym ukształtowała się o 2,2 pkt. proc. poniżej wartości referencyjnej, która wyniosła 5,3%.
Zasadniczym fundamentem do wyliczenia wartości referencyjnej były dane z Hiszpanii, Węgier oraz Polski
28
Tabela 1 . Kryterium fiskalne w UE-28
Źródło: Monitor konwergencji nominalnej- kwiecień 2015r, s.3
Z powodu faktu, iż Polska nie uczestniczy w mechanizmie ERM II nie jest w stanie wypełnić
kryterium kursu walutowego. Niemniej w pierwszym kwartale br. zanotowano wyraźny
wzrost
wskaźnika zmienności ERV w okresie miesięcznym, co również istotne została
odnotowana stabilizacja w ujęciu kwartalnym. Równolegle w tym samym okresie zmienność
kursu PLN zmniejszyła się co jest powiązane z notowaniami opcji walutowych. 71
71
Monitor konwergencji nominalnej w UE 28, kwiecień 2015r. nr 4/2015, s. 1
29
Tabela 2. Zmienność kursów walut krajów UE względem euro-podstawowe stat. opisowe
Tabela 3. Zmienność kursów walut krajów UE względem euro-ERV
Polska nie spełnia jeszcze całkowicie kryterium konwergencji prawnej, lecz sytuacja taka
miała miejsce w przypadku innych krajów przygotowujących się do członkostwa (np.
Słowenii, Litwy). Co więcej, wcześniejsze przyjęcie ustaw (przed decyzją Rady o uchyleniu
derogacji) może być uznane za ingerencję prawodawstwa krajowego w kwestie dotyczące
unii gospodarczo-walutowej, leżące w zakresie wyłącznej kompetencji Wspólnoty. Bank
Centralny jest niezależny ponieważ swą siłę opiera na kilku żelaznych, nienaruszalnych
zasadach. Jednak prawo polskie nie jest przystosowane do spełnienia na chwilę obecną kilku
z nich. Należy tu wspomnieć o zasadzie poufności oraz zakazie finansowania ze środków
banku centralnego jak i niezwykle istotnej kwestii poruszającej sfery integracji prawnej z
Eurosystemem. Aby wejść do strefy euro jednym z głównych warunków jest dostosowanie się
do kryteriów dotyczących konwergencji nominalnej, od której nie są tak zależne szanse i
zagrożenia z uczestnictwem w tej strefie, gdyż za te czynniki odpowiada przede wszystkim
konwergencja realna, która oznacza podobieństwa polskiej
30
gospodarki strukturalnej z
gospodarką całej strefy euro. Niezwykle istotne jest też cykl koniunkturalny oraz jego
przebieg.
Poprzez fakt, że Polska charakteryzuje się wyższym wzrostem gospodarczym, jednocześnie
posiadając niższy poziom PKB per capita, zalicza się do krajów określanych mianem catching
up, reasumując jest w fazie doganiania określanej przez ekspertów beta-konwergencji.
Podsumowując należy wspomnieć iż główną korzyścią wynikającej z integracji ekonomicznej
jest konwergencja gospodarcza państw przystępujących do Wspólnoty.
72
Tabela 4. Zmiana poziomu relacji wartości realnego produktu krajowego brutto per capita
krajów UE-10 do UE-15
Zmiana poziomu relacji wartości realnego produktu krajowego brutto per capita krajów UE-10 do UE-15=100
(punkty procentowe)
Kraj
Cypr
Estonia
Litwa
Łotwa
Malta
Polska
Republika Czeska
Słowacja
Słowenia
Węgry
1999-2004
1999-2012
2,20
7,48
–1,8
13,7
5,99
5,35
–3,69
1,76
3,58
2,84
4,73
3,95
13,9
10,7
1,0
9,6
9,6
12,1
7,8
4,6
Źródło: M. Pietrzykowski, „Polska na drodze do reformowanej strefy euro” Bogucki WN,
Poznań 2014, s.124
Powiększeniu się zbieżności wahań cyklicznych towarzyszyć będzie pogłębienie się różnic w
strukturze PKB. Fakt ten jest jednak typowy dla procesu doganiania co konsekwentnie może
prowadzić do większego obszaru podobieństwa relatywnie do państw strefy euro. W latach
2007-2011 śledzono słabnięcie poziomu zbieżności form inwestycji pomiędzy Polską a strefą
euro, w 2012 r. luka dzieląca polską gospodarkę od strefy euro uległa pomniejszeniu .
Przypadek zmniejszenia stopnia prawdopodobieństwa przyjęcia wspólnej waluty pomiędzy
strefą euro a niektórymi krajami też jest mniejszy. (por. Rys. 1). Kryzys zwiększył jeszcze to
zjawisko w 2012 r. Rozmiar podobieństwa gospodarek Niemiec, Francji i Włoch ze strefą
euro, która dotąd utrzymywała się w niezmienionym zakresie, uległa zmniejszeniu.
72
M. Pietrzykowski, „Polska na drodze do reformowanej strefy euro” Bogucki WN, Poznań 2014, s.124
31
Zmniejszenie podobieństwa wpływa na pogłębienie różnic w kierunku udziału usług
finansowych oraz działalności naukowej w strukturze PKB. W sytuacji krajów Polski, Czech
oraz Węgier od 2000 r. dostrzegany jest także rozwój, wzrost zróżnicowania struktur w
stosunku do wspólnego obszaru walutowego. W przypadku Słowacji po przyjęciu euro nie
upodobniła się szczególnie do strefy euro
jej stopień podobieństwa zmniejszył się w
73
porównaniu do 2011 r.
Rysunek 1. Podobieństwo struktur PKB (Indeks Krugmana**)
Źródło: Monitor konwergencji realnej Numer 5/2013 s.1
**im bliżej zera, tym większy poziom konwergencji
Wspólny obszar walutowy nie gwarantuje Polsce płynnego finansowania, mimo podobieństw
jakie są wykazywane w stosunku do innych krajów strefy euro. Na podstawie analiz z okresu
kryzysu, który dotknął także
segmenty gospodarki odnotowano, że jedną z bardziej
niebezpiecznych objaw jest utrzymanie równego poziomu konkurencyjności, który jest
odpowiedzialny za zapobieganie nierównowag makroekonomicznych. Nierównowagi te są
szczególnie ważne w zakresie elastyczności na rynku produktów oraz rynku pracy .74
Najważniejsza jest teraz data
wejścia Polski do ERM II, poprzedzona dwuletnim
powiązaniem krajowej waluty w mechanizmie ERM II, który pokaże czy dany kraj jest
zdolny do przyłączenia się do strefy euro i zachowania konkurencyjności gospodarki. Skutki
kryzysu będą bowiem w znacznym stopniu wpływać na możliwości realizacji przez Polskę
wszystkich kryteriów konwergencji w czasie przebywania w ERM II. Aktualnie wydaje się
73
74
Monitor konwergencji realnej numer 5/2013 s.1
Monitor konwergencji realnej, numer 5/2013, s.1
32
więc, że chociaż udział w III etapie UGW tworzy cel integracyjny polskiego członkostwa w
UE, jego termin i konsekwencje są coraz bardziej trudniejsze do określenia niż w latach
poprzednich.
3.2. Potencjalne korzyści i zagrożenia, które mogłyby wystąpić w Polsce po przyjęciu
euro
Wprowadzenie wspólnej waluty może spowodować poważne zmiany w gospodarce
Polski. Nie oznacza to wyłącznie korzyści, ale także koszty dostosowania się do wymaganych
kryteriów. Każdy kraj, a w tym i Polska powinien stworzyć bilans korzyści i kosztów
ekonomicznych w celu rozważenia przystąpienia do strefy euro.75
3.2.1. Potencjalne korzyści i szanse po przyjęciu euro przez Polskę
Analizując teorię optymalnego obszaru walutowego, można stwierdzić, że
ekonomiczne korzyści są większe od kosztów rezygnacji z polskiej waluty. Podstawowe
ekonomiczne korzyści wiążą się z wprowadzeniem wspólnej waluty i wyeliminowaniu ryzyka
kursowego i kosztów transakcji ze względu na zniesienie wymiany walut. Ceny wewnątrz
Unii wyrażone będą w jednej walucie, ułatwi to ich porównywalność, usprawni ekonomiczny
rachunek podmiotów gospodarczych i ułatwi podejmowanie decyzji co do alokacji kapitału.
Pomimo tego, że argumenty wskazują na korzyść, to skala ich jest niewielka jedyne 0,1%
PKB Unii Europejskiej. Zatem oszczędności finansowe nie mogą być determinantem
rezygnacji z waluty narodowej, polskiego złotego.76
Porównując wykres 2 wynika, że w odniesieniu do potrzeb inwestycyjnych Polska
charakteryzuje się niską podażą kapitału i niedostatecznymi oszczędnościami. Dlatego też,
poprawa możliwości dostępu do oszczędności zagranicznych oraz niższy koszt pozyskania
kapitału, spowodowałby wzrost udziału inwestycji PKB poprzez zwiększoną wartość tych
realizowanych inwestycji77.
75
S. Jarka, S. Kurkowska, E. Weiss Teoria optymalnego obszaru walutowego i jej zastosowanie w praktyce”,
„Finanse, Rynki finansowe, Ubezpieczenia” nr 38, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, 2011,
str.275
76
A. Kaźmierczak „ Dylematy integracji Polski strefą euro” w: „Polska w strefie euro- szanse i zagrożenia” red.
J. Ostaszewski, SGH w Warszawie- Oficyna Wydawnicza, Warszawa 2008, str. 232
77
Walutowe”, NBP, Warszawa 2009, str. 117
33
Wykres 2. Stopy oszczędności i stopy inwestycji w Polsce i strefie euro.
Źródło: „Raport na temat pełnego uczestnictwa Rzeczypospolitej Polskiej w trzecim etapie
Unii Gospodarczej i Walutowe”, NBP, Warszawa 2009, str. 118 www.nbp.pl, opracowanie
NBP na podstawie danych Eurostat.
Bezpośrednie inwestycje zagraniczne BIZ mogą mieć szczególne znaczenie dla Polski po
przystąpieniu do strefy euro. Wiąże się z nimi wzrost konkurencji, napływ efektywniejszych
technik zarządzania oraz napływ nowych technologii. Powyższe czynniki mogą istotnie
przyczynić się do przyspieszenia tempa wzrostu gospodarczego oraz zwiększenia wydajności
pracy w dłuższym okresie. Rokuje się, że napływ nowych technologii powiązanej z BIZ może
mieć dla krajów rozwijających się większe znaczenie niż sam napływ kapitału. Większa fala
napływu do Polski po wejściu do strefy euro bezpośrednich inwestycji zagranicznych może
być
impulsem do
eliminacji ryzyka
kursowego, stworzenie większej stabilności
makroekonomicznej, a także uzyskanie większej przejrzystości cen, nie mniej jednak lista
potencjalnych czynników warunkujące przepływy BIZ jest znacznie dłuższa. Powiązane są
one z jakością i ceną jej czynników wytwórczych, możliwościami rozwoju gospodarki, oraz
uwarunkowaniami instytucjonalnymi ułatwiającymi ich wykorzystanie np.: poziom regulacji,
elastyczność rynków, i inne 78.
3.3. Potencjalne koszty i zagrożenia po przyjęciu euro przez Polskę
Ewentualne koszty związane z przyjęciem euro przez Polskę związane są z trzema
aspektami. Pierwszy z nich to procykliczny wpływ monetarnej polityki Europejskiego Banku
78
34
Centralnego, drugi wiąże ze sobą ryzyko wystąpienia trwałych i nieodwracalnych odchyleń
kursu rynkowego od kursu równowagi oraz trzeci to skokowy wzrost cen. Biorąc pod uwagę
Polskę, zagrożenie wynikające z procykliczengo charakteru polityki monetarnej EBC nie jest
aż tak groźne jak w krajach będących w strefie euro, które ten problem odczuły w dużej
mierze. Wynika to z tego, że w Polsce procedurze konwergencji realnej towarzyszy
relatywnie wysoki wzrost wydajności pracy oraz wysokość inflacji i stóp procentowych jest
zbliżona do poziomu strefy euro.79
W średnim okresie ustalenie kursu konwersji, po którym nastąpi przeliczenie złotego na
euro może wiązać się z zagrożeniem i być znaczącym skutkiem przyjęcie euro. Wynikiem
zbyt szybkiego, w stosunku do zdolności i możliwości gospodarki, wzrostu cen jest osłabienie
konkurencyjności polskiej gospodarki co może nastąpić po przystąpieniu do strefy euro,
ponieważ Polska jest krajem z gospodarką doganiającą państwa o znacząco wyższym
poziomie rozwoju gospodarczego. Dla porównania na wykresie 3 w skład PKB w Polsce w
2007r. wchodzi przeciętny poziom cen dóbr i usług na poziomie 59% średniej wartości cen w
pozostałych krajach strefy euro. W przypadku cen usług konsumpcyjnych stopień
konwergencji jest niższy i stanowi 48%, natomiast w przypadku cen dóbr konsumpcyjnych
kształtuje się on na poziomie 74%80.
79
„Konkurencyjność polskiego sektora przedsiębiorstw w perspektywie przystąpienia Polski do strefy euro”
Ministerstwo Gospodarki, Warszawa 2008, str. 65
80
35
Wykres 3. Przeciętny poziom cen oraz PKB per capita w Polsce i w państwach
członkowskich Unii Europejskiej w 2007 r.
Źródło: A. Rogut, G. Tchorek, „Dyskusja o wspólnej walucie. Korzyści i koszty dla Polski”
w: Europejska Integracja Monetarna od A do Z, www.nbp.pl; Woźniak 2008, str. 22
Krótki okres wiąże się z koniecznością spełnienia nominalnego kryterium zbieżności,
czyli kryterium stabilności cen, które łączy się z zacieśnieniem polityki pieniężnej i fiskalnej,
a co za tym idzie ryzykiem poniesienia krótkookresowych kosztów, które można utożsamić ze
spadkiem tempa wzrostu gospodarczego.81 Negatywny skutek w postaci spowolnienia
dynamiki wzrostu gospodarczego powinien mieć formę wyłącznie krótkookresową. 82
Ograniczenie swobody polityki fiskalnej, która ma na celu obniżanie deficytu
budżetowego i długu publicznego może nieść drastyczne skutki dla Polski w postaci
bolesnych cięć wydatków państwa. Oszczędności budżetowe będą bazowały na sektorze
publicznym, a m.in. edukacja, nauka, służba zdrowia pomoc społeczna i system emerytalnorentowy. W efekcie koszty przywracania równowagi będą ponosiły najuboższe warstwy
społeczeństwa.83
81
Wyniki przeprowadzonych symulacji wskazują, że w razie konieczności obniżania stopy inflacji i utrzymania
jej na poziomie o 1 pkt proc. niższym przez kolejny rok, w porównaniu ze scenariuszem bazowym
(nieprzyjmowania euro), może nastąpić średni spadek tempa wzrostu PKB o około 0,8 pkt proc. Wpływ na PKB
będzie najsilniejszy w pierwszym roku obniżania inflacji. Tempo wzrostu PKB będzie wówczas o około 1,6 pkt
proc. niższe niż w warunkach wyższej inflacji. Niemniej jednak już około półtora roku później dynamika PKB
powróci do poziomu bazowego.
82
83
A. Kaźmierczak „ Dylematy integracji Polski strefą euro” w: „Polska w strefie euro- szanse i zagrożenia” red.
J. Ostaszewski, SGH w Warszawie- Oficyna Wydawnicza, Warszawa 2008, str. 236
36
Istotnym kosztem ekonomicznym dla Polski będzie rezygnacja z autonomicznej
polityki pieniężnej NBP, przede wszystkim rezygnacja z własnej, indywidualnej polityki stóp
procentowych, polityki kursowej, polityki kształtowania podaży pieniądza oraz rezygnacja z
własnej, niezależnej polityki kształtowania rezerw dewizowych. 84
W obliczu obaw o wybuch kryzysu walutowego, pobyt Polski we wspólnym systemie
walutowym może nasilić wagę zagrożeń wynikających z uczestnictwa w ERM II. Przykre
doświadczenia kryzysu z lat 90. uzasadniają obawy przed utrzymaniem kursów sztywnych,
bądź stabilizowanych i kształtowanych w ramach określonych przedziałów wahań, które
okazały się być szczególnie podatne na spekulacyjne przepływy kapitału. Zagrożenie
wystąpienia kryzysu może zwiększać system ERM II85.
82
ibidem, str. 236
85
37
Zakończenie
Czy Polska powinna przyjąć euro? Pytanie nie podlega dyskusji, gdyż Polska
zobowiązała się do przyjęcia wspólnej waluty i podpisała traktat akcesyjny, w którym nie
wyznaczono konkretnej daty. Jednak przyjęcie euro nastąpi wówczas, kiedy Polska będzie
gotowa po spełnieniu określonych kryteriów. Dotyczy to kwestii nie tylko ekonomicznych ale
także prawnych i politycznych. Aspekt prawny związany jest z koniecznością uaktualnienia
konstytucji, czyli jej nowelizacji, w której widnieje zapis, że „Narodowy Bank Polski jest
jedyną instytucją, której przysługuje prawo emisji pieniądza”. Aby go zmienić, konieczna jest
przegłosowanie ustawy w parlamencie, co obecnie nie wydaje się być realne. Natomiast w
kwestii politycznej przyjęcie euro zmniejszyłoby suwerenność Polski. Przyjęcie wspólnej
waluty przez Polskę ograniczyłoby zakres działania instrumentów polityki gospodarczej,
którymi Polska mogłaby się posługiwać. Zaś politykę pieniężna prowadziłby wspólnie dla
całej strefy euro Europejski Bank Centralny. Argumenty ekonomiczne wystosowane przed
kryzysem finansowym, który miał miejsce w latach 2008-2009, przemawiały za szybkim
wejściem Polski do strefy euro i przyjęciem wspólnej waluty. Głównym argumentem wejścia
do strefy to dostęp do tańszego kapitału, który wpłynąłby na finansowanie wzrostu
gospodarczego. Stopy procentowe w strefie euro, czyli oprocentowanie kapitału, jest o wiele
niższe niż Polsce. Gdyby Polska stała się członkiem strefy euro, obniżenie oprocentowania
mogłoby być korzystne dla polskiej gospodarki. Jednak nie ma co do tego pewności w świetle
trudności jakie przeżywają takie kraje, jak Hiszpania, Portugalia czy Irlandia. 86
Inną korzyścią jaka płynie z przyjęcia euro przez Polskę to stabilizacja kursu waluty.
Korzyść, która mogłaby być znacząca dla przedsiębiorców prowadzących handel zagraniczny.
Jednak wspomniany wcześniej kryzys finansowy, zmienia drastycznie optykę zjawiska,
pokazując, że elastyczność polskiej waluty może być korzystna. A Polska w czasie kryzysu
była tzw. „zieloną wyspą”, nie doświadczyła recesji jako jedyny kraj Unii Europejskiej. Stąd
też, największe korzyści, jak myślano, ze wstąpienia do strefy euro przed kryzysem w chwili
obecnej są mniej atrakcyjne i rodzą większe ryzyko z przyjęciem wspólnej waluty. 87
86
M. Belka „Strefa euro – szansa czy zagrożenie?”, www.studioopinii.pl/marek-belka-strefa-euro-szansa-czyzagrozenie/
87
Ibidem
38
Bibliografia
1. Bilski J.(2012) „Wpływ kursu walutowego na handel zagraniczny” PWE, Warszawa
2. Bukowski S.I. (2007) „Strefa euro. Perspektywy rozszerzenia o Polskę i inne kraje
Europy Środkowo- Wschodniej” PWE, Warszawa
3. Cini M. (2007) „Unia Europejska. Organizacja i funkcjonowanie” PWE, Warszawa
4. Giżyński J. (2013) „ Polityka fiskalna w strefie euro” CeDeWu Sp. z.o.o, Warszawa
5. Gruszecki T. (2004) „Teoria pieniądza i polityka pieniężna, Rys historyczny i
praktyka gospodarcza”, Oficyna Ekonomiczna, Kraków
6. Jarka S., Kurkowska S., Weiss E. (2011) „Teoria optymalnego obszaru walutowego i
jej zastosowanie w praktyce”, „Finanse, Rynki finansowe, Ubezpieczenia” nr 38,
Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego
7. Kowalewski P.(2001) „Euro a międzynarodowy system walutowy” Twigger
8. Kowalewski P., Tchorek G., Górski J.(2014) „Mechanizmy Funkcjonowania Strefy
Euro” NBP, Warszawa
9. Krajewski P. (2012) „Gospodarka Polski w perspektywie wstąpienia do strefy euro”
PWE, Warszawa
10. Lutkowski K. „Euro a złoty”, „ Bank i Kredyt” nr 12/1999
11. Marszałek P. (2009) „Koordynacja polityki pieniężnej i fiskalnej jako przesłanka
stabilności poziomu cen”, PWN, Warszawa
12. Nowak A.Z., Milczarek D. (2006) „Europeistyka w zarysie” PWN, Warszawa
13. Opolski K., Mycielska D., Górski J.(2010) „Strefa Euro europejska integracja
gospodarczo- walutowa” NBP, Warszawa
14. Oręziak L. (1999) „Euro nowy pieniądz” PWN, Warszawa
15. Oręziak L. (2009) „Finanse Unii Europejskiej”, PWN, Warszawa
16. Ostaszewski J. (2008) „Polska w strefie euro- szanse i zagrożenia”, SGH w
Warszawie- Oficyna Wydawnicza, Warszawa
17. Pietrzykowski M. (2014) „Polska na drodze do reformowanej strefy euro” Bogucki
WN, Poznań
18. Wernik A. (2011) „Finanse publiczne”, PWE, Warszawa
39
Strony internetowe:
1. www.nbp.pl, „Raport na temat pełnego uczestnictwa Rzeczypospolitej Polskiej w
trzecim etapie Unii Gospodarczej i Walutowe”, NBP, Warszawa 2009
2. www.nbp.pl , „Raport na temat korzyści i kosztów przystąpienia Polski do strefy
Euro”, NBP, Warszawa luty 2004
3. www.nbp.pl, A. Rogut, G. Tchorek, „Dyskusja o wspólnej walucie. Korzyści i koszty
dla Polski” w: Europejska Integracja Monetarna od A do Z
4. www.nbp.pl, „Konkurencyjność polskiego sektora przedsiębiorstw w perspektywie
przystąpienia Polski do strefy euro” Ministerstwo Gospodarki, Warszawa 2008
5. www.cie.gov.pl Komisja Europejska, Jedna waluta dla jednej Europy
6. www.mf.gov.pl, Raport konwergencji czerwiec 2014
7. www.mf.gov.pl, Monitor konwergencji nominalnej w UE 28, kwiecień 2015r. nr
4/2015
8. www.mf.gov.pl, Monitor konwergencji realnej numer 5/2013
9. www.instytut.info/images/stories/ksiazki_polecane/15_przemiany_i_perspektywy_prz
edsiebiorstw_1/r30.pdf, A. Giegiel „Uwarunkowania i perspektywy wprowadzenia
euro w Polsce”
10. www.ukie.gov.pl. „Warunki przyjęcie euro-kryteria konwergencji” 2012.04.27
11. www.uniaeuropejska.info.pl, Polska w Unii Europejskiej
12. www.polskawue.gov.pl. „Historia integracji gospodarczej i walutowej”
13. www.studioopinii.pl/marek-belka-strefa-euro-szansa-czy-zagrozenie/,
M.
Belka
„Strefa euro – szansa czy zagrożenie?”,
Akty prawne:
1. Rozporządzenie Rady Nr 1466/97/WE z dnia 7 lipca 1997 r. w sprawie wzmocnienia
nadzoru pozycji budżetowych oraz nadzoru i koordynacji polityk gospodarczych
2. Rozporządzenie Rady (WE) Nr 1467/97 z dnia 7 lipca 1997 r. w sprawie
przyspieszenia i wyjaśnienia procedury nadmiernego deficytu
40
Spis tabel/ wykresów/ rysunków
Spis tabel:
Tabela 1 . Kryterium fiskalne w UE-28…………………………………………………….29
Tabela 2. Zmienność kursów walut krajów UE względem euro-podstawowe……………30
Tabela 3. Zmienność kursów walut krajów UE względem euro-ERV……………………30
Tabela 4: Zmiana poziomu relacji wartości realnego produktu krajowego brutto per capita
krajów UE-10 do UE-15…………………………………………………………………….31
Spis wykresów:
Wykres 1. Kryteria konwergencji nominalnej w Polsce……………………………………27
Wykres 2. Stopy oszczędności i stopy inwestycji w Polsce i strefie euro………………..34
Wykres 3: Przeciętny poziom cen oraz PKB per capita w Polsce i w państwach
członkowskich Unii Europejskiej w 2007 r………………………………………………...36
Spis rysunków:
Rysunek 1. Podobieństwo struktur PKB (Indeks Krugmana)………………………………...32
41

Polska w drodze do strefy euro-potencjalne korzyści i zagrożenia

Transkrypt

Podobne dokumenty

Literatura 1. Wytyczne WHO dotyczące jakości wody do picia

TADEUSZ RADKOWSKI \"HEBRAJSKIE IMIONA BOŻE\" - FACHOWIEC OD HEBRAJSKIEGO BRONI FORMY \"JEHOWA\". UWAŻA, ŻE TAKA JEST PRAWIDŁOWA, A NIE \"JAHWE\". PRACOWAŁ NA KUL I KSIĄŻKA TA MA AKADEMICKI STATUS UNIWERSYTETU KATOLICKIEGO, TAK ZWANE \"IMPRIMATUR\"

Dlaczego SIMPSON Strong-Tie - Złącza ciesielskie SIMPSON