Przebieg laktacji u krów

Przebieg laktacji u krów
Laktacja jest to okres wydzielania mleka u krowy, który rozpoczyna się w momencie
ocielenia krowy i trwa do zasuszenia (na 2 miesiące przed wycieleniem). Ilość mleka
uzyskaną w okresie laktacji można przedstawić graficznie, tj. w postaci krzywej laktacji. Na
początku wydajność mleka jest najwyższa i osiąga tzw. szczyt laktacji przypadający w 4-8
tygodni po ocieleniu.
Następnie wydajność powoli spada. Laktacja standardowa trwa 305 dni. W pierwszych
100 dniach krowa produkuje około 41%, w drugich 100 dniach - 36%, a w trzecich - 23%.
Tak więc na podstawie pierwszych 100 dni laktacji można w przybliżeniu oszacować
całkowitą produkcję mleka w okresie całej laktacji. Po 100 dniach możemy zadecydować,
czy krowa powinna być wybrakowana (usunięta ze stada), czy pozostawiona do dalszej
hodowli.
Kształt krzywej laktacji nie jest jednakowy u wszystkich krów i zależy głównie od
indywidualnych właściwości zwierząt oraz od czynników środowiskowych. Istnieje wiele
typów krzywych laktacji, najważniejsze jednak są trzy przedstawione na rysunku.
(1)
Pierwszy typ krzywej laktacji to laktacja stroma, mniej korzystna, gdyż odznacza się
tym, że w szybkim czasie występuje szczyt laktacji, po czym wydajność mleka spada
dość szybko.
(2)
Drugi typ krzywej laktacji to laktacja równomierna. Jest ona bardziej korzystna, gdyż
przez dłuższy czas wydajność mleka utrzymuje się na jednakowym poziomie.
(3)
Trzeci typ krzywej laktacji - dwuwierzchołkowa - występuje u krów ocielonych późną
jesienią lub wczesną zimą. Pierwszy szczyt laktacji - fizjologiczny przypada na pierwsze
miesiące po wycieleniu. W momencie, gdy wydajność spada (ok. 5 miesięcy po
wycieleniu), rozpoczyna się sezon pastwiskowy. Wiadomo, iż pastwisko jest najlepszą
paszą dla krów, dzięki czemu wydajność wzrasta, osiągając tzw. drugi szczyt laktacji,
który jest niższy od pierwszego, ale przyczynia się do podwyższenia wydajności mleka
za całą laktację. Dlatego najlepiej tak ustawiać rozród w stadzie, aby krowy cieliły się
w okresie jesienno-zimowym.
Przeprowadzenie doju
Zasady prawidłowego doju
Dój jest czynnością pracochłonną i stanowi 50-60% nakładów pracy w chowie bydła
mlecznego. Chcąc uzyskać maksymalną ilość mleka, o dobrej jakości higienicznej, należy
odpowiednio przygotować pomieszczenie, w którym będzie odbywał się dój, a także
urządzenia dojarskie i krowę. Dój powinien odbywać się zawsze o tej samej porze, gdyż
krowy łatwo przyzwyczajają się do określonego rytmu. Punktualność dojenia ma szczególne
znaczenie w wypadku krów o wysokiej wydajności, u których może wystąpić samorzutne
oddawanie mleka w razie znacznego opóźnienia pory dojenia. Wszelkie raptowne zmiany
pory doju, lub opuszczenie któregoś z nich, powodują obniżenie mleczności, a także
wpływają ujemnie na zdrowotność wymienia.
Na około pół godziny przed rozpoczęciem doju obora powinna być przewietrzona i
uporządkowana (zakończone karmienie, usuwanie obornika, ścielenie). Trzeba bowiem
pamiętać, że mleko bardzo łatwo wchłania zapachy pochodzące z paszy czy z obornika. Na
15 minut przed rozpoczęciem doju w oborze powinna być cisza, aby uspokoić krowy, które
są wrażliwe na hałas.
Pozyskane mleko powinno stanowić bardzo dobrej jakości surowiec dla przemysłu
mleczarskiego. Aby uzyskać mleko o bardzo dobrej jakości higienicznej, muszą być
zapewnione odpowiednie warunki jego pozyskiwania, zarówno czyste pomieszczenia,
zwierzęta, jak również sprzęt do doju i czyste ręce dojarza.
Czynności przygotowujące krowę do doju
Zanim zostanie wykonany dój właściwy - ręczny czy mechaniczny - należy wykonać
czynności przygotowujące krowę, które nie powinny trwać dłużej niż 1-2 minuty.
Przeddajanie
Jest to pierwsza czynność, która polega na zdojeniu z każdej ćwiartki wymienia
pierwszych strug mleka w celu sprawdzenia jego barwy i konsystencji.
Barwa mleka powinna być biała do kremowej, a konsystencja płynna. Wszelkie zmiany w
barwie czy konsystencji mleka świadczą o tym, że krowa ma chore wymię. Przeddajanie ma
także na celu usunięcie z kanałów strzykowych mleka, które jest najbardziej zanieczyszczone.
Przeddajanie wykonujemy do specjalnego naczynka - przeddajacza z czarną emaliowaną
płytką. Jest to bardzo ważna czynność i dlatego wykonywana jest jako pierwsza, gdyż w
razie wystąpienia zmian w mleku, świadczących o zapaleniu wymienia, mleko od jednej
krowy może wpłynąć na zakażenie całości mleka (zbiorczego). Mleka z przeddajacza nie
wolno wylewać ani pod krowę, ani do kanału gnojowego. Należy je zniszczyć poza oborą, a
krowę z chorym wymieniem należy wydoić na końcu.
Oczyszczanie wymienia
Jeśli wymię jest czyste wystarczy przetrzeć je suchą lub specjalnie nasączoną
jednorazową ściereczką
Jeśli zaś jest mocno zabrudzone, to należy je umyć w ciepłej wodzie z dodatkiem środka
myjąco-dezynfekującego. Po umyciu wymię należy wytrzeć do sucha. Zaleca się stosowanie
jednorazowych ściereczek, a nawet wycieranie każdego strzyku oddzielnym rogiem
ściereczki.
Masaż przedudojowy wymienia
Wykonuje się go w celu pobudzenia układu nerwowego i wywołania wydzielenia się
hormonu oksytocyny, a tym samym odruchu oddawania mleka. Na skutek masażu oraz
pobudek nerwowych wywołanych przygotowaniami przeddojowymi (podniety optyczne i
akustyczne, a zwłaszcza wywołane widokiem lub odgłosami obsługi, stukiem naczyń
udojowych czy pracą pulsatora dojarki) zostaje wydzielony hormon - oksytocyna (hormon
tylnego płata przysadki mózgowej). Dostaje się on z krwią do tkanki gruczołowej wymienia,
powodując skurcz włókienek mięśniowych oplatających pęcherzyki mlekotwórcze i
wydalanie mleka. Należy pamiętać, że oksytocyna działa krótko (4-7 minut) i w tym czasie
krowa powinna być wydojona. Masaż wymienia wykonuje się całą dłonią. Wykonując ruchy
okrężne, masujemy każdą ćwiartkę.
W czasie przygotowania krowy i podczas doju należy unikać sytuacji stresujących krowę,
gdyż wtedy wytwarzana jest adrenalina (hormon powodujący blokowanie działania
oksytocyny) i krowa może nie oddać mleka.
Po wykonaniu wyżej wymienionych czynności należy natychmiast przystąpić do doju
właściwego.
Sposoby doju właściwego
Znane są dwa sposoby doju: ręczny i mechaniczny.
Dój ręczny
W praktyce spotyka się trzy sposoby doju ręcznego: piąstkowanie, osmykiwanie i
kciukowanie. Jedynym prawidłowym sposobem doju jest piąstkowanie. Sposób ten
najbardziej naśladuje ssanie krowy przez cielę. Piąstkowanie polega na tym, że obejmujemy
dłonią strzyk u jego podstawy i zaciskamy kciuk i palec wskazujący. Następnie zaciskamy
kolejne palce do końca strzyka z równoczesnym wyciskaniem mleka z zatoki strzykowej.
Czasami stosuje się osmykiwanie, które polega na ściąganiu mleka za pomocą dwóch
palców, ale tylko wtedy, gdy krowa ma bardzo krótkie strzyki (np. pierwiastka) lub pod
koniec doju wykonywanego przez piąstkowanie, jeśli w wymieniu pozostały tylko resztki
mleka. Kciukowania nie powinno stosować się, gdyż jest ono sposobem nieprawidłowym.
Za pomocą doju ręcznego można wydoić kilka krów. Zwykle w gospodarstwach
posiadających więcej niż 6 krów instaluje się dojarki.
Dój mechaniczny
W zależności od rodzaju obory dój mechaniczny może być przeprowadzony na
stanowisku albo w hali udojowej. W oborach uwięziowych mogą być instalowane dojarki
bankowe lub przewodowe. Przy dojarkach bankowych mleko pozyskane od każdej krowy
musi być przelane z konwi do wiadra, następnie natychmiast wyniesione z obory i
przecedzone. W dojarkach przewodowych pozyskiwane mleko jest transportowane
bezpośrednio rurociągiem do zbiornika, w którym jest chłodzone i przechowywane. W
oborach wolnostanowiskowych dój odbywa się w specjalnym pomieszczeniu zwanym
dojarnią lub halą udojową.
Rozpoczynając dój mechaniczny dojarką bankową, bańkę należy ustawić z przodu krowy i
podłączyć ją do rurociągu podciśnienia. W dojarce przewodowej aparat udojowy podłącza
się do rurociągu mleka. W hali udojowej zaś, krowy wchodzą na stanowiska udojowe, przy
których na stałe zainstalowane są wszystkie urządzenia niezbędne do przeprowadzania doju
i transportowania mleka.
Przy każdym rodzaju doju mechanicznego kubki udojowe zakłada się zgodnie z ruchem
wskazówek zegara, rozpoczynając od najbardziej oddalonego strzyka, a kończąc na strzyku
najbliższym. Aby nałożyć kubki udojowe, należy wcisnąć zaworek na kolektorze, aby
pojawiło się w nich podciśnienie, które spowoduje zassanie strzyków. Po nałożeniu kubków
udojowych następuje dój właściwy i mleko spływa przewodem mlecznym do bańki albo
rurociągiem do zbiornika. Trzeba pamiętać, że dój mechaniczny, podobnie jak ręczny, nie
powinien trwać dłużej niż 5-7 minut.
Zmniejszenie intensywności przepływu mleka do bańki świadczy o tym, że dój zbliża się
ku końcowi. Kiedy zmniejszony przepływ mleka wyraźnie wskazuje koniec doju, trzeba
wykonać tzw. podój mechaniczny. W tym celu kładziemy rękę na kolektorze i przesuwamy
go lekko do dołu i do przodu (w kierunku brzucha krowy), a następnie do tyłu i do dołu.
Równocześnie drugą ręką wykonuje się masaż ćwiartek wymienia, przesuwając dłoń od
góry do dołu (masaż ściągający). Podój mechaniczny i masaż pod koniec doju pozwalają na
całkowite opróżnienie wymienia. Jeśli w wymieniu nie ma mleka, należy odłączyć dojarkę,
aby nie doszło do pustodoju (aby na opróżnione wymię nie działało podciśnienie dojarki). W
celu odłączenia dojarki kubki udojowe należy objąć przedramieniem, a następnie odciągnąć
zaworek na kolektorze i chwilę odczekać, gdyż kubki udojowe same po chwili spadną ze
strzyków. Nie wolno zdejmować kubków udojowych energicznie i „na siłę".
Po zakończeniu doju, czy to ręcznego, czy mechanicznego, należy wykonać dezynfekcję
strzyków.
Dezynfekcja poudojowa strzyków (rys. 1 );
Zabezpieczona skóra strzyka i otworu strzykowego płynem dezynfekcyjnym (rys. 2)
Należy pamiętać, że po zakończonym doju przez około pół godziny, u starszych krów
nawet dłużej, ze względu na osłabione mięśnie, kanał strzykowy jest otwarty. W związku z
tym wszelkie zanieczyszczenia ze środowiska, a wraz z nimi i bakterie, dostają się do
wymienia poprzez strzyk. W tym celu spryskujemy strzyki płynem dezynfekującym lub każdy
strzyk zanurzamy w tym płynie. Poprzez dezynfekcję niszczymy bakterie znajdujące się na
strzyku. W ujściu kanału strzykowego tworzy się kropla czopująca. Regularne stosowanie
dezynfekcji strzyków zmniejsza liczbę bakterii w mleku z kolejnego doju, a także ryzyko
zachorowania na mastitis. W okresie zimowym należy stosować „płyny zimowe". Dotyczy to
krów przebywających w oborach wolnosta-nowiskowych, które po doju mogą wyjść na
zewnątrz obory, gdzie ujemna temperatura powietrza mogłaby spowodować zamarznięcie
na strzykach zwykłego płynu (i strzyki mogłyby popękać).
Po zakończeniu dojenia mleko należy natychmiast przecedzić i schłodzić do temperatury
4-6°C, wszystkie naczynia i dojarkę spłukać letnią wodą (gorąca ścina białko mleka
pozostającego na ściankach naczyń), a następnie gorącą o temperaturze 60-80°C ze
środkiem myjąco-dezynfekującym (na zmianę - po jednym doju stosuje się środek kwaśny, a
po następnym zasadowy). Na koniec należy bardzo dokładnie wypłukać letnią wodą
wszystkie naczynia i urządzenia. Następnie kubki udojowe należy odwrócić do góry dnem,
aby wypłynęły z nich resztki wody. W okresie dużych mrozów kubki udojowe przed
założeniem na strzyki powinny być zanurzane w wodzie o temperaturze 40-50°C. Zimne
kubki powodują stres i uwolnienie się adrenaliny, która blokuje działanie oksytocyny.