wyciąg z programu prac konserwatorskich elewacji domku

wyciąg z programu prac konserwatorskich elewacji domku

`
WYCIĄG Z PROGRAMU PRAC KONSERWATORSKICH ELEWACJI
DOMKU LORETAŃSKIEGO W GOŁĘBIU
(Konserwacja 4 par drzwi jednoskrzydłowych w Domku Loretańskim w Gołębiu)
LUTY 2008
1
ZAGADNIENIA Z ZAKRESU HISTORII SZTUKI1
Miejscowość Gołąb leży po prawej stronie Wisły, między Puławami a Dęblinem, przy trasie
nadwiślańskiej. Pierwsze wzmianki o Gołębiu pochodzą z 1326 roku. Od XIII do XIX wieku Gołąb
należał do dóbr królewskich, które otrzymali w dzierżawę urzędnicy państwowi jak: Jan Dantyszek,
Jerzy Ossoliński, Aleksander Lubomirski i inni. Przy głównej szosie, biegnącej ze wschodu na zachód
zgrupowane są wszystkie ważniejsze budowle kościelne i świeckie, a mianowicie: kościół, kaplica
loretańska, oraz tuż przy samej drodze figura św. Jana Nepomucena. Kościół powstał w latach 1628 38. Kaplica pochodzi z ok. 1636 r. Oba obiekty są bardzo nietypowymi, ale niezwykle pięknymi
przykładami baroku w Polskiej architekturze.
Obecnie istniejący kościół murowany, wybudowano w latach 1628-1638, p.w. św. Floriana i
św. Katarzyny z fundacji Jerzego Ossolińskiego. W 1638 r. konsekrował go bp Tomasz Oborski.
Podczas potopu szwedzkiego uległ zniszczeniu, również później wskutek pożarów i wylewów Wisły.
W 1720 r. wzmocniono ściany żelaznymi ankrami, a prezbiterium dwoma skarpami. W 1794 r.
wszystkie kosztowności z wyposażenia kościoła przeznaczono na obronę kraju. Ponownie
remontowany w I połowie XIX w., w 1856 r. dobudowano wieże. Pomimo tego, całość stanowi
jednak jednolitą i harmonijną bryłę. Kolejny raz kościół został zniszczony podczas U Wojny
Światowej. Po wojnie na nowo odbudowany i w 1965 r. pomalowany. Świątynia jest jednonawowa,
renesansowo-manierystyczna. Jest to najdalej na południe dawnej Rzeczpospolitej wysunięty
przykład niderlandzkiej odmiany manieryzmu. W tym stylu charakterystyczne są ceglane ściany i
kute w jasnym piaskowcu ornamenty: nadproża, obramienia okien, gzymsy, portale. Czasami - jak w
tym przypadku - dekoracyjne obramienia okien czy gzymsy wykonywano w tynku. Portal ujęty jest
parą płaskorzeźb z przedstawieniem apostołów oraz wypukłym kartuszem okolonym wolutami i
ornamentem małżowinowo-chrząstkowym. W otworze drzwiowym znajduje się bogato dekorowana
stolarka renesansowa
Bardzo oryginalna architektura jest różna nie tylko od tego co w tamtym czasie budowano na
Lubelszczyźnie i co jest znane jako renesans lubelski, ale od większości ówczesnych projektów
architektonicznych. Autor projektu nie jest znany chociaż na pewno nie wywodzi się z architektów
działających na Lubelszczyźnie. To co najbardziej zwraca uwagę to dwuwieżowa fasada i zewnętrzne
zdobienia, które jakby wyszły z wnętrza kościoła na zewnątrz. Tym bardziej widoczne, że
podkreślone przez mury z surowej cegły.
W ołtarzu głównym znajdują się obrazy MB Ukoronowanej wśród aniołów (Zwiastowanie
NMP) i Najświętszego Serca Pana Jezusa. W ołtarzach bocznych: obraz św. Katarzyny i MB
Częstochowskiej, MB Niepokalanie Poczętej i św. Floriana. Cennym zabytkiem jest chrzcielnica z
XVI w., a na chórze muzycznym organy 12-głosowe, barokowe, sprzed 1650 r., częściowo
przebudowane w 1908 r. przez firmę Jagodzińskiego z Lublina.
W niszy stała figura MB Loretańskiej, którą przywiózł z Włoch kanclerz Jerzy Ossoliński.
Figura była wykonana w drewnie kokosowym, pokryta kolorową polichromią olejną, przystrojona w
suknię bogato dekorowaną przez kanclerzynę Ossolińską. Od 1999r. figura MB Loretańskiej
ponownie znajduje się w kościele.
Ostatni remont świątyni wykonano w latach 1992-1996.
ZAGADNIENIA KONSERWATORSKIE
1.DOMEK LORETAŃSKI, B/l 77/nr 1-14
Obok kościoła znajduje się kaplica - tzw. Domek Loretański, zbudowana w latach 1636-38
(razem z kościołem), na wzór Świętego domu (Santa Casa) w Loreto. W Polsce domki loretańskie
znajdują się jeszcze w kościele Matki Bożej Loretańskiej z 1645 r. w Warszawie oraz przy klasztorze
kapucynów z 1719 roku w Krakowie. Dom Loretański w Gołębiu jest jednym z naj ciekawszych i
najpiękniej szych j akie powstały. Głównym fundatorem był Kanclerz Jerzy Ossoliński, który w roku
1633 odbył pielgrzymkę do Loreto i ślubował wystawienie Domu Loretańskiego w Gołębiu. Mimo,
że niektóre daty są dyskusyjne, można przyjąć, że Dom Gołębski powstał w latach 1628-1638, w
1
Opracowano na podstawie informacji z Internetu, M. Karpowicz Barok w Polsce, Arkady 1988 r.
którym to roku, w tydzień po poświęceniu kościoła parafialnego dnia 12 września był konsekrowany.
Drugi etap obejmujący prace dekoracyjne, które zostały zakończone po roku 1644.
architektura
Dzięki bogatej dekoracji rzeźbiarskiej stanowi unikalny przykład architektury
późnorenesansowej na terenie archidiecezji lubelskiej. Wszystkie obiekty cechuje wielka dbałość o
formę i detal architektoniczny traktowany w sposób rzeźbiarski. W realizacji tej grupy współdziałanie
przypisuje się królewskiemu architektowi Kazimierza - Piotrowi Likkielowi, który był Włochem
nobilitowanym w Polsce. Związki wystroju Domu Loretańskiego z Renesansem i Barokiem Włoskim
są wyraźne, choć wynik jest pięknie spleciony z Polskim sposobem kształtowania i wykonywania
detalu. Z testamentu ks. Grzybowskiego (proboszcza prowadzącego budowę) wynika, że duży udział
w pracy miał 'Piotr Mularz' który zapewne kierował grupą miejscowych rzemieślników. Założenia
przyjęte do realizacji repliki Santa Casa-Domu Loretańskiego w Gołębiu są dojrzałe i świadome
wartości kultowych i kulturowych, a przy tym przeprowadzone z uwzględnieniem lokalnych tradycji
(np. w wykorzystaniu miejscowych materiałów). Wiernie skopiowano wewnętrzne ściany Domu Św.
Rodziny z Nazaretu, ale obudowa domu z dachem osłoniętym attyką nawiązuje już tylko do projektu
Bramantego, stosując za to miejscowe zdobnictwo. Z nieznanych przyczyn nie dokończono części
ołtarzowo kultowej na reprezentowanym przez tę grupę poziomie. Dotyczy to również polichromii
nawiązujących układem do Loreto. Właśnie to śmiałe pójście własną drogą opartą na narodowych i
lokalnych tradycjach jest chyba jedną z największych wartości Gołębskiej Repliki Domu
Loretańskiego.
Domek ma dwie kondygnacje, przy czym górną stanowi wysoka attyka ukrywająca wklęsły
dach. Zdobne elewacje są parami identyczne, różną się ceramicznymi figurami proroków, których
przetrwało 6 z dziesięciu. Pod domkiem jest sklepiona krypta, w której pochowano ks. Sz.
Grzybowskiego (inicjatora budowy) i ks. R. Leźeńskiego. Do domku prowadzą cztery wejścia przez
ozdobne portale. Zachowały się jedne drzwi w typie późnorenesansowym. Widoczny z zewnątrz
bogato zdobiony mur skrywa w swym wnętrzu właściwy domek loretański z surowej cegły,
tynkowany tylko wewnątrz ze sklepieniem kolebkowym. Wewnątrz był drewniany chór muzyczny, a
w części wschodniej znajdowała się figura MB Loretańskiej przywieziona przez J. Ossolińskiego z
Włoch (Obecnie w kościele). Jego żona ufundowała bogate suknie okrywające figurę. Ściany domku
były wyłożone czerwonym adamaszkiem. Księżna I. Czartoryska ufundowała alabastrową
kropielnicę.
detale rzeźbiarskie - rzeźby
W budowli Domku Loretańskiego w Gołębiu zwracają uwagę rzeźby proroków umieszczone w
niszach ścian zewnętrznych nawiązujące do sztuki Michała Anioła. W narzucie z zaprawy wapiennopiaskowej wykonane są detale sztukateryjne na stałe związane ze ścianami elewacji: ściany podłużne
podzielone parami kolumn posiadają po dwa portale z płaskorzeźbami Świętych i Ewangelistów.
Strona północna: (od lewej) Św. Łukasz, Św. Paweł, Św. Piotr. Strona południowa: (od lewej) Św.
Józef, Jan Chrzciciel, Św. Jan, Św. Marek. Rzeźbione ramy nad portalami i na ścianach szczytowych
pokryte były prawdopodobnie malowidłami. Przy bramie wschodniej i przy niszach występują pełne
swoistego wdzięku postacie aniołów. Część górna oddzielona ornamentową balustradą posiada
podziały bez rzeźb. Tła korespondujące z dolnymi obramieniami były również przeznaczone dla
malarstwa, o którym brak przekazu. Ponad gzymsem głównym w małych tympanonach występują
rzeźby w postaci bardzo zróżnicowanych maszkaronów. Analiza form rzeźbiarskich potwierdza, że
ten sam rzeźbiarz-sztukator wykonał część ornamentyki w Gołębiu, w Kazimierzu i w Tarłowie i że
mają one świetny lokalny charakter.
2. TECHNIKA WYKONANIA i STAN ZACHOWANIA
Dwie pary drzwi o bogatej ornamentyce (fasada reprezentacyjna) B/l 77/nr8 późnorenesansowe z
ok. 1640 roku, wykonane z dębiny i pozostałe z prostych desek (elewacje tylne) - wiele z warstw
zabezpieczających zachowało się szczątkowo, a niezabezpieczone drewno niszczeje (szczególnie
drzwi o bogatej ornamentyce), gdzie najbardziej zniszczone są dolne partie. Poszczególne elementy
posiadają różne uzupełnienia. Wszystkie są zabrudzone, z ubytkami wiele z nich posiada ubytki,
zadrapania, wgniecenia oraz ślady świadczące o ich długim użytkowaniu, bez wykonywania
prawidłowych i systematycznych napraw.
3
WNIOSKI I ZAŁOŻENIA KONSERWATORSKIE
Planuje się poddać pełnej konserwacji drewniane drzwi o bogatej dekoracji rzeźbiarskiej. Przed
rozpoczęciem prac należy wykonać stosowne badania konserwatorskie i źródłowe, określające sposób
ekspozycji i kolorystykę (od najwcześniejszej znalezionej aranżacji). Obecnie zakłada się ekspozycję
drewna, proponuje się wyszlifować, wzmocnić strukturalnie zniszczone fragmenty, dokonać
stosownych napraw stolarskich, drobne ubytki uzupełnić kitem do drewna, brakujące dekoracje
rzeźbiarskie zrekonstruować i scalić uzupełnienia. Być może zajdzie konieczność wymiany
zdegradowanego drewna framug lub całych elementów. Drewno planuje się zabezpieczyć
przeźroczystym lakierem o wysokiej odporności na ścieranie, zarysowania i szkodliwe czynniki
atmosferyczne (matowy lub o lekkim satynowym połysku) lub alternatywnie olejem i pastą woskową.
Proponuje się wymianę prostych skrzydeł drzwi, wykonanych z pionowych desek i ich rekonstrukcję
w oparciu o wzory skrzydeł z fasady reprezentacyjnej.
Elementy metalowe integralnie związane z obiektami również przewiduje się oczyścić, naprawić i
uzupełnić oraz zabezpieczyć odpowiednimi lakierami i/lub farbami.
PROGRAM PRAC
stolarka drzwiowa
1.
Wykonanie badań stratygraficznych (w miarę możliwości) ustalających pierwotną
kolorystykę i aranżację (i kolejne przekształcenia) stolarki drzwiowej Domku Loretańskiego.
2.
Usunięcie z powierzchni drewnianych pozostałości warstwy wykończeniowych, metodą
mechaniczną (cyklinowanie) i/lub usunięcie nawarstwień lakierów metodą chemiczną np.
pastą, po przeprowadzonych próbach.
3.
Dezynfekcja drewna
4.
Ewentualne wzmocnienie strukturalne drewna poprzez impregnację oraz nasycanie metodą
iniekcyjną.
5.
W ostateczności wymiana lub usunięcie fragmentów najbardziej zniszczonych (pozbawionych
zdobień np. framug).
6.
Wypełnienie rozspojeń i pęknięć miękkim drewnem.
7.
Rekonstrukcja brakujących ornamentów, uzupełnienie ubytków drewna wstawkami itp. w
drewnie dobranym gatunkowo do oryginału.
8.
Uzupełnienie drobnych ubytków drewna kitem akrylowym z dodatkiem pyłu drzewnego.
9.
Scalenie kolorystyczne kitów bejcą nitrocelulozową. Podjęcie decyzji dotyczącej aranżacji
kolorystycznej stolarki.
10. W miarę potrzeby gruntowanie powierzchni drewna..
11. Trzykrotne nałożenie transparentnego lakieru metanowego odpornego na działanie czynników
atmosferycznych (mat) w zależności od projektu aranżacji całości
12. Konserwacja elementów metalowych (zawiasów i uchwytów) poprzez mechaniczne
oczyszczenie powierzchni metalu z produktów korozji, zabezpieczenie powierzchni
miniowym lakierem podkładowymi i wykonanie zewnętrznej warstwy lakieru matowego z
inhibitorem korozji żelaza, w kolorze czarnym lub grafitowym.
13. Wykonanie dokumentacji konserwatorskiej wg obowiązującego schematu
opr. mgr Bożena Opiłło
mgr Małgorzata Mrzygłód-Tomasik
Kraków, luty 2008 r.