Untitled - CLAP Project

O PROJEKCIE CLAP
Projekt CLAP - Convicts Liberty Aid Project jest odpowiedzią na trudną rzeczywistośd, z jaką
przychodzi się zmierzyd więźniom w pierwszych chwilach po opuszczeniu zakładu karnego. Jeśli
przygotowanie więźnia do odnalezienia się w nowym otoczeniu nie jest zaplanowane z
wyprzedzeniem, ryzyko powrotu do więzienia jest dużo wyższe. Projekt oferuje zestaw narzędzi
dla pracowników więzieo i więźniów wspierający proces przygotowania osadzonych do
opuszczenia więzienia.
Podsumowanie:
Narzędzia Projektu CLAP to – Podręcznik Komunikacji
i Interwencji (dla pracowników więzieo) oraz Mój Kompas
Przewodnik Reintegracji (dla więźniów). Wymienione wyżej
narzędzia zostały opracowane przez osoby zainteresowane.
Projekt zakładał spotkania i warsztaty dla pracowników
zakładów karnych oraz przedstawiał sposoby posługiwania
się narzędziami z zakresu resocjalizacji więźniów. Na stronie
internetowej oraz przy użyciu platformy internetowej
beneficjenci
ostatecznie
mogli
wymieniad
swoje
doświadczenia.
Rozdział ten poświęcony jest
najważniejszym
założeniom
projektu CLAP: cele i zadania.
Wskazuje
połączenia
między
dwoma głównymi produktami
projektu : Podręcznika Komunikacji
i Interwencji (przeznaczonego dla
pracowników
więzieo)
oraz
MyCompass
- Przewodnika
Reintegracji (dla osadzonych).
Rozdział
przedstawia
także
partnerów projektu.
Podręcznik Komunikacji i Interwencji jest zbiorem narzędzi opracowanym dla
wychowawców oraz pracowników socjalnych z zakładów penitencjarnych przy ich czynnym
udziale. Poprawa dialogu jest możliwa dzięki zidentyfikowanym przez wyżej wymienionych
pracowników potrzebom.
Narzędzie Mój Kompas Przewodnik Reintegracji zostało opracowane przez pracowników
zakładów penitencjarnych we współpracy z osadzonymi, przy asyście członków konsorcjum
projektowego. Celem tego przewodnika jest pomoc osadzonym w lepszej reintegracji
z otoczeniem po wyjściu z więzienia.
Partnerzy w projekcie CLAP:
Koordynator projektu - CENTRUL PENTRU PROMOVAREA INVATARII PERMANENTE -CPIP -RO
CPIP jest organizacją pozarządową, działającą aktywnie na płaszczyźnie związanej z edukacją i
polityką społeczną. CPIP ma na celu promocję kształcenia ustawicznego poprzez aktywne
zaangażowanie wszystkich grup społecznych w opracowanie spójnej strategii wdrażania
koncepcji i praktyki „Uczenia się przez całe życie". Strategia ta stanowi czynnik sukcesu dla
przechodzenia społeczeostwa rumuoskiego w kierunku Ery wiedzy. W tym kontekście LLL nie
stanowi już tylko aspektu w systemie edukacji i szkoleo, ale wytycza podstawowy grunt dla
1
przyszłych ścieżek. W konsekwencji do tej filozofii CPIP zamierza skierowad całą działalnośd w
kierunku stworzenia realnej alternatywy w rozwoju kształcenia społeczności. CPIP jest
zobowiązana do rozpowszechniania zasady równości szans kobiet i mężczyzn, jako integralnej
części demokratyzacji i tworzenia otwartego społeczeostwa. CPIP wspiera reintegrację
wszystkich grup defaworyzowanych w społeczeostwie.
G.G.EUROSUCCESS CONSULTING LTD – EUROSC- Cypr
Eurosuccess Consulting jest firma konsultingową prowadzącą swoją działalnośd w Nikozji.
Dynamiczny zespół młodych naukowców zapewnia kompleksowy pakiet usług służących
zaspokojeniu potrzeb nowoczesnych przedsiębiorstw cypryjskich, szczególnie w dziedzinach
takich jak innowacje i technologie. EUROSUCCESS od początku swej działalności, wskazywał na
potrzebę tworzenia powiązao między gospodarką cypryjską i szerszym rynkiem europejskim.
Kładzie duży nacisk na wykorzystanie potencjałów stworzonych przez przystąpienie Cypru do
Unii Europejskiej. EUROSUCCESS oferuje szeroką gamę usług dla sektora publicznego jak i
prywatnego Cypru. EUROSUCCESS Consulting rozpoczął aktywne uczestnictwo w europejskich
programach badawczych dzięki rozwiniętej sieci partnerów. EUROSUCCESS dąży do ciągłego
doskonalenia oferowanych usług a także rozwoju jego zespołu, co stwarza szansę wzmocnienia
naukowego potencjału przedsiębiorstwa.
ZAKŁAD KARNY W TIMISOARZE - PTM- Rumunia
Zakład karny położony jest w mieście Timisoara. Obecnie odbywa w nim karę 1057 więźniów.
Więzienie w Timisoararze ma charakter więzienia półotwartego i otwartego. Społeczny Zakład
Reintegracji obejmuje dwa wydziały: Wydział Edukacji i Wydział Psychologiczno-Społeczny
koordynowany przez wiceprezesa ds. pomocy edukacyjnej i psychospołecznej. Celem
Departamentu Edukacyjnego i Psychospołecznego jest pomoc więźniom w ich edukacji i
zapewnienie właściwej społecznej i psychologicznej interwencji w ich drodze do reintegracji w
społeczeostwie.
Celem działalności tego wydziału jest dostarczanie wysokiej jakości usług dla więźniów w imię
różnorodności, poszanowania godności i praw człowieka oraz ułatwienia dostępu do możliwości
kształcenia i reintegracji społecznej.
UETP ACTION LINK/ ACTION SYNERGY S.A. – Grecja
Action Synergy jest firmą prowadzącą szkolenia w zakresie ICT R & D. Firma aplikuje i aktywnie
uczestniczy w rozwoju technologii kształcenia, metod szkolenia i rozwoju e-learningowych
kursów szkoleniowych. Action Synergy S.A. dysponuje wieloletnim doświadczeniem
w zarządzaniu i koordynacji programami europejskimi. Od 1987 firma uczestniczyła w
kilkunastu unijnych projektach edukacyjnych, takich jak COMETT, PETRA, SOCRATES, Leonardo
da Vinci, ADAPT TEMPUS, PHARE - kształcenie na odległośd.
2
Synergy Action specjalizuje się też w rozwoju metodologii szkoleo dla mniej uprzywilejowanych
grup społecznych i uczestniczyła w wielu projektach dotyczących społeczności romskiej i opieki
długoterminowej dla imigrantów. Kluczowe obszary specjalizacji firmy obejmują: - rozwój
technologii edukacyjnych, rozwój kursów i modułów wykorzystujących innowacyjne metody,
takie jak: otwarte / elastyczne metodologie, e-learning, nauka analizy potrzeb, opracowanie
profili zawodowych i listy umiejętności i kompetencji, rozwój synergii na poziomie lokalnym,
krajowym i międzynarodowym oraz realizacja badao i analiz.
EUROPEJSKIE STOWARZYSZENIE KSZTAŁCENIA W WIĘZIENIACH – oddział Malta – EPEA - Malta
EPEA - Oddział Malta jest lokalnym oddziałem EPEA. Europejskie Stowarzyszenie Kształcenia
w Więzieniach to organizacja złożona z wychowawców więziennych, administratorów,
zarządców, naukowców i innych specjalistów, których priorytetami są promowanie i rozwijanie
edukacji i działao pokrewnych w więzieniach w całej Europie, zgodnie z zaleceniami Rady
Europy. EPEA jest organizacją pozarządową (NGO) uznawaną przez Radę Europy.
Organizacja ta jest całkowicie niezależna, jednak współpracuje z organami administracji
więziennej w całej Europie. Liczy ponad 800 członków z 35 krajów Europy, a także z innych
kontynentów. Poza promowaniem inicjatyw tworzenia krajowych oddziałów EPEA organizuje co
dwa lata międzynarodową konferencję na temat edukacji więziennej. EPEA jest zarejestrowana
jako organizacja pozarządowa o charakterze non-profit.
Cele działalności EPEA oddział Malta:






Tworzenie nowych oddziałów EPEA w różnych krajach;
Promowanie edukacji w więzieniach zgodnie z zaleceniem nr R (89) 12 Komitetu
Ministrów paostw członkowskich Rady Europy (1989);
Wspieranie rozwoju zawodowego osób zajmujących się edukacją w więzieniach w
ramach europejskiej współpracy;
Współpraca z pokrewnymi organizacjami;
Wspieranie badao w dziedzinie edukacji w więzieniach;
Monitorowanie i wspieranie rozwoju edukacji więziennej na Malcie.
3
CENTRUL DE REEDUCARE BUZIAS - CRB- Rumunia
Centrul de Reeducare Buzias wnosi nową jakośd w skali kraju. Wewnętrzna struktura stwarza
przesłanki do zamiany aresztu w instytucję społeczno-edukacyjną, która podkreśla nie
tradycyjną izolację ale ochronę i rehabilitację młodych ludzi w bezpiecznym środowisku. Centrul
de Reeducare Buzias umożliwia rehabilitację młodych przestępców z zachodniej części Rumunii
poprzez zbliżenie ich do rodzin i społeczności w której będą żyd.
Jest to możliwe dzięki zaangażowaniu ich rodzin w behawioralne działania resocjalizacyjne oraz
wysiłki w celu ich społecznej reintegracji po opuszczeniu zakładu karnego. Centrul de Reeducare
Buzias jest ośrodkiem ochrony i resocjalizacji ze strukturą wychowawczą i naukową, a jego
struktura funkcjonalna daje młodym przestępcom możliwośd wykonywania różnych działao w
otwartym środowisku, zapewniając stopniową reintegrację w społeczności. Bogate
doświadczenia w dziedzinie edukacji, psychoterapii, resocjalizacji, a także bogate doświadczenie
w europejskich programach pozwalają specjalistom opracowad programy reintegracji dla
osadzonych młodych osób i ich rodzin.
STOWARZYSZENIE ROZWOJU INICJATYW REGIONALNYCH “LACJUM” - Polska
Stowarzyszenie Rozwoju Inicjatyw Regionalnych „Lacjum” jest instytucją prywatną działająca w
obszarze kształcenia zawodowego. Głównym celem stowarzyszenia jest promowanie
przedsiębiorczości poprzez kształcenie ustawiczne. Stowarzyszenie „Lacjum”, przez dynamiczny
zespół młodych pracowników zapewnia kompleksowy pakiet usług dla polskich przedsiębiorstw,
zwłaszcza w sprawach takich jak innowacje i technologie. Stowarzyszenie Lacjum od początku
swojej działalności dostrzega potrzebę tworzenia powiązao między gospodarką Polski i szerszym
rynkiem europejskim. Stowarzyszenie „Lacjum” aktywnie uczestniczy w międzynarodowych
programach rozwijając sied partnerów za granicą.
WIEZIENIE I ZAKLAD PENITENCJARNY W SOPRONIE – SFB - Węgry
Zakład Karny w Soporonie znajduje sie blisko granicy węgiersko – austiackiej. W więzieniu
przebywa ponad 600 więźniów, których średni czas odbywania kary wynosi 7,2 roku. Jednym z
głównych zadao jest nauka umiejętności utrzymanie szacunku więźniów do siebie, w celu
zwiększenia ich odpowiedzialności za pracę i przygotowanie ich do życia na wolności. Aby
osiągnąd te cele organizuje się wiele projektów. Sopronkőhidai Fegyházés Börtön otrzymało
unijne dofinansowanie w ramach projektu "Gate fever".
4
5
KIM JESTEŚMY?
W 2011 roku konsorcjum składające się z 9 partnerów pochodzących z siedmiu krajów
europejskich opracowało projekt dotyczący reintegracji więźniów CLAP - Convict Liberty Aid
Project. Ideą lidera konsorcjum, CPIP z Rumunii było wprowadzenie do codziennych czynności
pracowników więziennych odpowiednich narzędzi dialogowych w ramach przygotowywania
osadzonych do opuszczenia więzienia. Od tego momentu rozpoczął się dwuletni projekt.
Jednym z podstawowych i najważniejszych działao w pierwszym roku trwania projektu
było przeprowadzenie badania ankietowego. Rezultatem tego działania było opracowanie
dokumentu pt. "Przygotowanie do wolności - Dialog w więzieniu. Sprawozdanie porównawcze i
zalecenia". W badaniu tym zidentyfikowano potrzeby pracowników socjalnych i pedagogów,
którzy pracują w więzieniach. Zbadano również potrzeby więźniów w celu ułatwienia ich
społecznej reintegracji ze społeczeostwem po zakooczeniu odbywania kary.
W drugim roku trwania projektu skupiono się na rozwijaniu, testowaniu i sprawdzaniu
poprawności głównych narzędzi z silnym zaangażowaniem ze strony użytkowników koocowych:
pracowników więzieo i więźniów.
więźniowie
zacieśnianie
współracy
pedagodzy i
pracownicy
społeczni
lepsza
reintegracja
Zastosowanie
opracowanych
instrumentów i ich
udoskonalanie w celu
pomocy więźniom
Bezpośredni udział
wychowawców i
pracowników socjalnych
w opracowywaniu
instrumentów
pomocowych
5
CO ZOSTAŁO ZROBIONE?
Podejmując się omawianego przedsięwzięcia zespół projektowy CLAP, który opracował
zestaw narzędzi stwierdził, iż podobne inicjatywy miały już miejsce na poziomie lokalnym i
krajowym. Kolejnym etapem powinno byd wykorzystanie zebranych wyników w celu
opracowania jednolitego, wspólnego podejścia w tym zakresie. Zdając sobie sprawę, że
wspólnym elementem dla wszystkich inicjatyw jest dialog przyjęto wyzwanie, aby włączyd go do
narzędzia służącego reintegracji. Jest to narzędzie, które wpisuje się w krajowe priorytety i cele,
a także potrzeby profesjonalistów.
Kroki proponowane w rozwijaniu dialogu, jako narzędzia reintegracji.
•Zasięgnięcie informacji dotyczących rzeczywistości panującej w więzieniach.
Następnie zaleca się rozpocząd dialog z pracownikami więzieo wszystkich
typów i na wszystkich szczeblach a następnie wyodrębnid ich potrzeby i
pragnienia. Pozostaje jeszcze uzyskad informacje od decydentów, organizacji
Ocena
rzeczywistości zewnętrznych, byłych pensjonariuszy - wtedy uzyska się pełny obraz panującej
rzeczywistości.
•Na podstawie tych badao i studiów przypadków, z każdego kraju
partnerskiego opracowano materiały dla pracowników więzieo. Materiał ma
dad praktyczne wskazówki oraz pobudzid dialog w czasie przygotowania do
Opracowanie opuszczenia więzienia. W dłuższej perspektywie ten opracowany materiał
będzie stymulowad pracowników więzienia i więźniów do opracowania
narzędzi
własnych materiałów i działao opartych na dialogu.
•Przeprowadzenie "próby" z udziałem kilku wyspecjalizowanych
pracowników w więzieniach i decydentów we wszystkich
Ponowna
krajach partnerskich: specjalnie dedykowane szkolenia,
ocena
rzeczywistości badania i warsztaty w okresie pilotażowym.
Praktyka
•W tej fazie nastąpiło wyodrębnienie grupy objętej badaniami i obranie
ostatecznej wersji narzędzi do wdrożenia w więzieniach, które przystąpiły do
programu. W wyniku tej implementacji pracownicy więzienia wraz z
osadzonymi opracowali przewodnik integracji. Był to ostateczny cel, aby
wszystkie zainteresowane podmioty z więzienia w trakcie opracowywania
narzędzia do dialogu dostosowały go do swych specyficznych potrzeb.
6
SKĄD JESTEŚMY?
Wnioski płynące z Europejskiego Forum Polityki Więziennej, finansowanej przez
program Komisji Europejskiej EQUAL, które odbyło się w Warszawie w czerwcu 2007 r, pokazują
jednoznacznie, że "istnieje pilna potrzeba promowania zmian w więzieniach w celu przyjęcia
kultury innowacji oraz wspieranie współpracy z zewnętrznymi agencjami celem rozwijania
integracji społecznej dla osób, które opuszczają więzienie".
Skuteczna resocjalizacja osób, które zostały pozbawione wolności wymaga zarządzania
czasem spędzonym w areszcie i po odzyskaniu wolności. Oznacza to zaangażowanie wszystkich
zainteresowanych stron, instytucji publicznych, pozarządowych i prywatnych organizacji. Innym
ważnym punktem jest udział więźniów w projektowaniu, rozwoju i wdrażaniu tego podejścia.
Personel pracujący w więzieniach musi zrozumied, że interdyscyplinarne interwencje zależą od
komunikacji, wymiany wiedzy i interakcji między nimi, a przedstawicielami różnych
zainteresowanych stron, w celu zapewnienia możliwości zmian u osób zatrzymanych.
Badania w projekcie CLAP rozpoczęły się w 2011 roku. W 7 paostwach UE zostały
przeprowadzone badania ankietowe wśród personelu we wszystkich typach więzieo.
Przeprowadzono także z nimi wywiady, które dotyczyły doświadczeo w pracy z przestępcami na
każdym etapie osadzenia w więzieniu. Podczas przeprowadzanych wywiadów pracownicy
podawali przykłady związane z trudnościami w kontaktach z przestępcami lub ich niewłaściwym
zachowaniem. Personel wskazał na brak wiedzy i doświadczenia w pracy oraz trudności w
komunikacji, a także brak dostępnych informacji na ten temat.
Resocjalizacja i reintegracja więźniów jest jednym z głównych celów nowoczesnego
systemu penitencjarnego w całej Europie. W osiągnięciu tego celu kluczowa okazuje się rola
specjalistów (pracowników socjalnych i pedagogów), którzy pracują w więzieniach.
Wychowawcy i pracownicy socjalni w krajach partnerskich pracują w środowisku, które
charakteryzuje się wieloma problemami. Więzienia są zazwyczaj przepełnione i
niewystarczająca jest liczba specjalistów w stosunku do rosnącej liczby więźniów. Sytuacja staje
się coraz trudniejsza z powodu obecnego kryzysu finansowego, który zmniejsza dostępne
fundusze przeznaczone na więzienia i pracowników więziennictwa.
W takiej sytuacji pracownicy socjalni i pedagodzy starają się pracowad na rzecz
resocjalizacji i reintegracji społecznej więźniów. Istniejące programy resocjalizacji
w większości więzieo w krajach partnerskich są oceniane, jako mało skuteczne. Nawet jeśli
decydenci lepiej oceniają skutecznośd tych programów niż wychowawcy i pracownicy socjalni,
zidentyfikowane problemy zostały określone jako rozległe. Większośd byłych więźniów również
opisuje aktualne programy, jako powierzchowne i nieskuteczne. Niektórzy z nich nie brali
udziału w takich programach.
7
Najważniejszym problemem jest przeciążenie personelu. Jest to wskazanie, które
powtarza się w wypowiedziach wszystkich grup docelowych w prawie wszystkich krajach.
Przeciążenie pracowników więzieo spowodowane jest zbyt mała ilością pracowników w
stosunku do liczby osadzonych. Pracownicy socjalni mają wiele zadao administracyjnych co
zmniejsza ilośd czasu, jaki mogą przeznaczyd dla więźniów. Oprócz problemu obciążenia
występuje brak infrastruktury, brak polityki społecznej i instytucji, które mogą zapewnid
wsparcie po opuszczeniu więzienia oraz brak współpracy z agencjami zewnętrznymi. Inną
kwestią wskazaną przez wielu pracowników socjalnych jest fakt, że obecne programy nie są
odpowiednie dla wszystkich typów więźniów. Wszystkie te zagadnienia tworzą czynniki ryzyka
dla pracowników więzieo. Głównym czynnikiem ryzyka zidentyfikowanym w krajach
partnerskich jest stres spowodowany przeciążeniem pracą, kwestie bezpieczeostwa,
biurokracja itp. W systemie więziennym brakuje również dostępu do innowacyjnych metod
jakimi mogliby się posługiwad pracownicy socjalni w swej pracy.
Pracownicy socjalni i wychowawcy pracują wewnątrz tego środowiska i pomagają
więźniom w przygotowaniu się do opuszczenia więzienia w najbardziej efektywny sposób.
Główne problemy z którymi stykają się byli więźniowie w prawie wszystkich krajach
partnerskich to przede wszystkim problemy z zatrudnieniem i problemy finansowe. Innym
problemem zidentyfikowanym podczas badania było polepszenie relacji miedzy więźniami a ich
rodzinami. W niektórych krajach, takich jak Grecja i Malta, zostały dodatkowo zdiagnozowane
problemy z nadużywaniem narkotyków i alkoholu oraz innych używek.
Więźniowie w czasie odbywania kary powinni nabyd umiejętności zarządzania swoim
budżetem, umiejętności nawiązywania relacji międzyludzkich i umiejętności radzenia sobie z
agresją. Należy także położyd duży nacisk na rozwój szkolenia zawodowego. Byli więźniowie
wymienili umiejętności, które mogłyby byd przydatne w życiu, ale których nie nauczyli się w
więzieniu. Są to: kwalifikacje zawodowe, techniki poszukiwania pracy i nauka języków obcych.
Byli więźniowie zwracają uwagę na problem braku jasnych informacji na temat
probacji wobec osób zwolnionych z zakładów karnych.
Pracownicy socjalni korzystają z różnych metod w pracy z więźniami, ale jako
najskuteczniejsze narzędzie wymieniają oni wywiady i dialog. Dialog został również oznaczony
przez wychowawców, jako najbardziej skuteczny sposób osiągnięcia porozumienia. Jest to
bardzo ważne dla projektu CLAP, ponieważ dostarcza narzędzi wychowawcom więziennym w
celu poprawy stosowania metod, które już znają. Wywiady osobiste są zazwyczaj
wykorzystywane do identyfikacji potrzeb społecznych więźniów.
Aby poradzid sobie z trudnościami, jakie napotykają podczas pracy w więzieniu,
pracownicy socjalni muszą rozwijad swoje umiejętności w zakresie tolerancji na stres
8
i frustrację. Wychowawcy wyrazili wolę rozwijania umiejętności komunikowania się na różnego
rodzaju poziomach edukacji i ludzkiej osobowości. Ponadto konieczne jest przeszkolenie
wychowawców i pracowników socjalnych w zakresie nowych metod komunikacji i negocjacji
oraz rozwiązywania konfliktów. Niezbędne jest zorganizowanie szkoleo związanych z
zarządzaniem czasem, ponieważ we wszystkich więzieniach nie ma wystarczającej liczby
pracowników zajmujących się tematyką reintegracji. Zidentyfikowano również potrzebę szkoleo
w określonych kwestiach kulturowych związanych z religią i kulturą obcokrajowców. Problem
ten występuje w krajach takich jak Grecja, w której jest wysoki odsetek więźniów
obcokrajowców. Zarządzanie zespołem było również wymieniane jako bardzo ważna kwestia,
która powinna zostad wzięta pod uwagę.
Komunikacja z osadzonymi jest czasami trudna, ale pracownicy socjalni nie wskazują na
to zagadnienie, jako powtarzającą się trudnośd. Komunikacja między pracownikami i
osadzonymi została oceniona w pozytywny sposób przez byłych więźniów. Wskazują oni jednak
na wiele problemów zwłaszcza związanych z ilością czasu, który jest przeznaczony dla każdego
więźnia. Byli więźniowie wspominali także, że potrzebowali więcej czasu, więcej uwagi i bardziej
"ludzkiego" traktowania przez pracowników penitencjarnych.
Według pracowników socjalnych najbardziej efektywną metodą podnoszenia ich
umiejętności jest wymiana doświadczeo pomiędzy pracownikami z innych zakładów karnych.
Badania w projekcie CLAP objęły złożone zagadnienia związane z wieloma
wyzwaniami. Niektóre z nich zawierały zagadnienia związane z systemem, inne dotyczyły
grup zawodowych w aresztach a jeszcze inne dotyczyły osób fizycznych. Celem projektu nie
było ich rozwiązanie, ale poddanie ich pod dyskusję oraz zaproponowanie nowego podejścia
w zrozumieniu dialogu.
Zestaw narzędzi został opracowany na podstawie rozmów z personelem zarówno
w więzieniach jak i z pracownikami organizacji zewnętrznych. Specjaliści zostali także
poproszeni o udzielenie wskazówek ekspertom. Jednakże informacje w tym zestawie narzędzi
nie koniecznie odzwierciedlają opinię eksperta. Określa on niektóre z barier, które mogą
utrudnid personelowi i ich podopiecznym komunikowanie się ze sobą na zasadach dialogu.
Pakiet tych narzędzi ma na celu podniesienie świadomości związanej z trudnościami w dialogu z
więźniami, którzy stykają się z organami wymiaru sprawiedliwości. Dostarcza wskazówek, w
jaki sposób odpowiedzied na potrzeby komunikacyjne osadzonych i dostarcza narzędzi
służących bardziej efektywnej komunikacji.
9
KTO POWINIEN STOSOWAD TEN ZESTAW NARZĘDZI?
Materiał ten został opracowany dla pracowników więzienia oraz organizacji
zewnętrznych pomagających w sposób pośredni lub bezpośredni w przygotowaniu
osadzonych do opuszczenia wiezienia.
Materiał ten jest dwiczeniem zaproponowanym przez zespół projektowy, stanowiącym
narzędzie do przemyśleo i jest zarazem wyzwaniem do podjęcia aktywności w codziennej
pracy z więźniami w okresie poprzedzającym opuszczenie zakładu karnego.
Jest to także użyteczne narzędzie dla osób odpowiedzialnych za informacje i materiały
szkoleniowe stosowane w programach dotyczących reintegracji.
Program adresowany jest do:
Służby
resocjalizacyjne
Służby
Bezpieczeostwa
Służby Zarządzające
• Kadra edukacyjna
• Psychologowie
• Pracownicy socjalni
• Opiekunowie
• Straznicy,
• Personel ochrony,
• Personel pomocniczy
• Doradcy
• Menedżerowie
Jakkolwiek jest to zestaw narzędzi skierowany do pracowników więzieo przygotowujących
osadzonych do opuszczenia więzienia, to jednak idee przedstawione tutaj mogą byd również
realizowane w więzieniu na wszystkich poziomach.
DIALOG JEST SKUTECZNYM NARZĘDZIEM, KTÓRE MOŻE WPŁYWAD NA INTERAKCJE
WEWNĄTRZ I NA ZEWNĄTRZ.
10
PO CO STOSOWAD TEN ZESTAW NARZĘDZI?
Jak sprawdzid czy więźniowie, z którymi pracujemy rozumieją ideę programu
przygotowującego ich do opuszczenia więzienia?
Badania przeprowadzone wśród personelu więzieo wykazały, że przygotowanie więźnia
do opuszczenia więzienia jest nie lada wyzwaniem, a problemy są liczne:






Przeciążenie pracą lub przepracowanie;
Nadmierna administracja – biurokracja;
Apatia w pracy - “wypalenie zawodowe”;
Konflikty między pracownikami;
Słaba motywacja więźniów do nauki lub pracy;
Brak czasu na szkolenia personelu ze względu na koniecznośd wykonywania wielu zadao
administracyjnych oraz składania sprawozdao z wykonanej pracy;
 Brak odpowiednich narzędzi;
 Niski poziom innowacji;
Narzędzie pomaga rozwiązad tylko niektóre z wymienionych powyżej problemów:
Stworzenie innowacyjnego narzędzia,
usprawniającego współpracę pomiędzy
więźniem a pracownikiem.
Zmiana obecnego sposobu przygotowania
osadzonego do opuszczenia więzienia poprzez
wymiane wzajemnych przemyśleo i osiagnięcie
wspólnego celu.
Próba odciążenia pracowników więzieo
odpowiedzialnych za przygotowanie
więźniów do opuszczenia zakładu
karnego i włączenie w ten proces
samych więźniów.
11
Ostatecznym celem jest wprowadzenie dialogu w procesie przygotowania do zwolnienia
osadzonych z więzienia.
Trzeba wziąd również pod uwagę to, iż więźniowie, z którymi się pracuje mogą mied
trudności ze zrozumieniem lub z wyrażaniem własnych potrzeb.
W takich przypadkach należy dostosowad się do zaistniałej sytuacji i poprzez
odpowiednią komunikację ułatwid im wyrażenie i zrozumienie własnych potrzeb. Dobra
komunikacja i dialog prowadzą do lepszego przygotowania osadzonych do wyjścia na wolnośd
co w konsekwencji zmniejsza ryzyko recydywy.
12
JAK STOSOWAD TEN ZESTAW NARZĘDZI?
Zestaw narzędzi jest przeznaczony dla personelu więzienia i personelu pomocniczego do
zastosowania w codziennej pracy z więźniami. Informacje w tym zestawie narzędzi mogą byd
odczytywane selektywnie.
Projekt CLAP proponuje 4 główne tematy, podzielone na 4 sekcje.
•Kto jest zaangażowany
w proces
przygotowania
osadzonych do
opuszczenia więzienia?
•Jaka jest twoja rola w
tym procesie?
•Czym jest dialog i
czemu służy?
Role i
opowiedzialności
Komunikacja i
dialog w
więzieniu
Dialog z
rodziną
Dialog
przygotowujący
do opuszczenia
więzienia
•O czym należy rozmawiad?
•Jak można wymieniad się
różnymi doświadczeniami i
przemśleniam w celu
wypracowania wspólnego
rozwiązania?
•Jaki jest stopieo
izolacji więźnia?
• Czy dialog może
zwiększyc szansę na
odnowę relacji z
rodziną?
Celem działao jest rozpoczęcie procesu dialogu pomiędzy personelem więzienia a osadzonymi
w ich przygotowaniu do opuszczenia zakładu karnego.
13
14
PODSTAWY SKUTECZNEJ KOMUNIKACJI W WIĘZIENIU
Powrót na wolnośd, przeciwdziałanie recydywie i radzenie sobie na wolności wymaga
pewnych zmian. To z kolei może wymagad umiejętności, których większości osadzonych
niestety jeszcze nie posiada. Są one niezbędne w doprowadzeniu do zmian w życiu na
wolności.
Zmiany mogą obejmowad




Nowe metody (procesy) rozumowania,
Znalezienie lepszych sposobów na organizowanie sobie codziennego dnia,
Eliminowanie złych nawyków i zwyczajów,
Nauka bardziej społecznie akceptowanych sposobów reagowania na ludzi, słowa
i zdarzenia.
Z pozytywnych zmian skorzystają nie tylko więźniowie ale także inne osoby, w tym członkowie
rodzin, przyjaciele i całe społeczeostwo. Zmiany te nie mogą zostad odgórnie narzucone. Ważne
jest oddolne działanie tzn. na płaszczyźnie zakładu karnego. Jednym ze sposobów przyczyniania
się do tego celu jest dialog.
Komunikacja jest procesem wymiany pomysłów, myśli i uczud z innymi ludźmi. Podczas
komunikowania się: mówimy, słuchamy i obserwujemy. Sposób komunikowania się jest
wyuczony. Jako dzieci uczymy się od naszych rodziców i innych dorosłych obserwując jak
komunikują się między sobą. Jako dorosłe osoby możemy poprawiad sposób komunikowania się
obserwując inne osoby, które skutecznej potrafią się komunikowad, nabywając nowe
umiejętności i doskonaląc je.1
Należy zachowad szczególną ostrożnośd w dialogu, szczególnie w kontekście więziennym.
a) Podczas sesji dyskusyjnych, które nie są odpowiednio zarządzane i prowadzone istnieje
ryzyko, że więźniowie mogą wracad do swej przeszłości i postrzegad przyszłośd w sposób
nierealny;
b) Kolejnym punktem problematycznym dla wychowawców, pracowników socjalnych,
psychologów i innych osób są trudności z więźniami, którzy nigdy nie mieli społecznej
akceptacji. Ich wkład może byd przydatny, o ile prowadzący posiada odpowiednie
umiejętności przekształcenia tego, co zostało wyrażone w przesłanie otwierające oczy
na znaczenie codziennych doświadczeo, nieważne jak małe i nieistotne się wydają.
c) Innym problemem, z którym mogą spotkad się mediatorzy to próba „przechwycenia”
dialogu przez niektórych osadzonych, którzy są bardziej asertywni, wygadani (a może
1
Partnerstwo Wspólnotowe w Kształceniu Dorosłych, www.c-pal.net
14
agresywni). Ci więźniowie są zazwyczaj najtrudniejsi we współpracy – uważają, że mają
rację, a wszyscy inni są w błędzie.
Dlatego dialog jest to jeden instrument, który służy osiągnięciu dwóch celów:
pomoc więźniom w
przystosowaniu się
do życia w więzieniu
przygotowanie do życia
na wolności
Dialog to narzędzie, które powinno zostad dodane do programów więziennych (takich, jak
indywidualne doradztwo)a nie powinno zastąpid innych działao.
KOMUNIKACJA A CZŁOWIEK
Oficjalne wzorce komunikacji obecne w więzieniach nie przynoszą pożądanych pozytywnych
efektów. Środowisko jest w dużym stopniu zdominowane przez konflikty i nie istnieje, lub jest
znikoma synergia między różnymi grupami, takimi jak: osoby zarządzające, pensjonariusze,
oficerowie, psychologowie, pracownicy socjalni itp.
„Dialog jest formą autentycznej i szczerej rozmowy, która buduje zdrowe relacje, ponownie
integruje to, co jest postrzegane, jako rozdrobnione"2
Celem tego procesu jest zapewnienie więźniom warunków, w których będą mogli
bezpiecznie i otwarcie dociekad jakiegoś zagadnienia i problemu, który ich dotyczy. Uczą się oni
także przyjmowad opinie innych osób, a gdy się z nimi nie zgadzają, uczą się wyrażad własne
zdanie i poglądy w sposób odpowiedzialny i poważny.
2
http://www.prisondialogue.org/
15
Jednym z pożądanych celów jest to, aby poprzez ten proces opracowad nowe sposoby
postępowania dla różnych kategorii pracowników więzieo, organizacji zewnętrznych
usługodawców i instytucji. W procesie powinni brad udział także byli więźniowie, ofiary
przestępstw i społeczeostwo, aby doprowadzid do lepszej i bardziej efektywnej integracji.
WPROWADZENIE PROCESU DIALOGU W WIĘZIENIU MOŻE PRZYCZYNID SIĘ DO ZMIAN
W KULTURZE INSTYTUCJI.
Ważne jest, aby pamiętad, że więźniowie są skłonni mówid, komentowad,
argumentowad i „opowiadad" historie dotyczące przeszłości i obejmujące wcześniejsze
doświadczenia.
Inną fundamentalną regułą jest fakt, że większośd osób (więźniów) jest ciekawa. Ta
ciekawośd jest motywacją do nauki. Niestety całokształt życia w więzieniu rzadko zachęca do
nauki i rozwoju.
Jeżeli jednak przez proces dialogu więźniowie włączą swą ciekawośd i chęd do
poznawania nowych rzeczy, nabyte umiejętności przyczynią się do rozwoju osobistego
więźnia.
Komunikacja, z definicji to proces wysyłania komunikatów i odbierania wiadomości.
Aby prowadzid skuteczną komunikację, należy poznad kilka prostych zasad.
Przy tworzeniu i utrzymywaniu kontaktu wzrokowego należy mied pewnośd, iż skupia
się uwagę drugiej osoby.
Ważne jest, aby spróbowad przekazywad informacje zgodne zarówno pod względem
werbalnym i niewerbalnym. Mylące i prowadzące do nieporozumieo może byd to, jeśli ton
głosu nie idzie w parze z emocjami, które chce się wyrazid. W działaniu należy kierowad się
sentencją: „powiedz, co masz na myśli i myśl, co mówisz" co oznacza, że najlepiej jest byd
bezpośrednim i szczerym.
Skuteczną komunikację zapewnia także aktywne słuchanie. Jest to zdyscyplinowany
rodzaj słuchania, który pomaga weryfikowad i kwestionowad informacje, a co za tym idzie
poprawiad procesy decyzyjne.
16
Ferrari twierdzi, że (2012)3 odpowiednie słuchanie jest kluczem do rozwoju świeżego
spojrzenia i pomysłów, które zapewniają sukces. Mówi on także, że chod większośd ludzi skupia
się na rozwijaniu umiejętności prawidłowego komunikowania się i przedstawiania własnych
poglądów, takie podejście jest błędne i powoduje niewykorzystanie istniejących możliwości.
W artykule dla McKinsey, Ferrari4 pisze: „wielu wielkich słuchaczy, z którymi zetknąłem
się podczas mojej kariery jako chirurg, kierownik i konsultant biznesowy wykazywało trzy
rodzaje zachowao ... poprzez rozpoznanie i praktykowanie ich, można rozpocząd poprawianie
własnych umiejętności słuchania, nawet we własnej organizacji".
Podchodzenie do drugiej osoby z szacunkiem jest jednym z tych zachowao, które
wspiera aktywne słuchanie. Dobrzy słuchacze nie wtrącają się z odpowiedziami lub wykładami
o tym, co zostało zrobione źle. Słuchają oni aktywnie, odnoszą się do drugiego z szacunkiem,
a następnie oferują pomoc w znalezieniu rozwiązania. Ferrari opracował własną odmianę
komunikacji nazywaną zasadą 80/20, co oznacza, że podczas rozmowy stara się mówid 20
procent czasu, podczas gdy jego partner mówi 80 proc.
Jednym z głównych elementów komunikacji jest dialog.
Dialog to rozsądna wymiana poglądów, które mają dla nas największe znaczenie.
Jest to bardzo ważne narzędzie komunikacyjne, które pozwala ludziom zrozumied inne
punkty widzenia.
NADAWCA
KANAŁ
WIADOMOŚD
ODBIORCA
SENDER
Informacja zwrotna
KONTEKST
3
Carter S.B. (2012) “Sztuka Słuchania’, w Psychologii Dzisiaj .http://www.psychologytoday.com/blog/high-octanewomen/201209/the-art-and-value-good-listening
4
http://www.psychologytoday.com/blog/high-octane-women/201209/the-art-and-value-good-listening
17
Powyższy schemat może byd opisany za pomocą następujących słów:
Nadawcą lub komunikatorem jest osoba,
która wysyła wiadomośd
Wiadomośd może byd wyrażona za pomocą
mowy, pisma lub za pomocą symboli
Odbiorcą jest osoba, która otrzymuje wiadomośd, nadaje jej
odpowiedni sens, rozumie ją i przekłada na coś, co ma dla niej
znaczenie.
Odpowiedź to informacja zwrotna od
odbiorcy. Może ona mied charakter werbalny
bądź niewerbalny. Daje ona komunikat
nadawcy, czy wiadomośd została zrozumiana.
18
Warto przemyśled następujące zagadnienia, aby ocenid komunikację w miejscu pracy:
Kto wysyła najwięcej wiadomości pdczas normalnego dnia
pracy z więźniami?
Jak wysyłane są te wiadomości? werbalnie? pisemnie?
Kiedy jesteś ostatecznym odbiorcą komunikatu, jak sprawdzisz,
czy dobrze zrozumiałeś przesłanie?
Kto twoim zdaniem jest odpowiedzialny za prawidłowe
zrozumienie komunikatu?
Co się dzieje, kiedy występuje brak prawidłowego
zrozumienia?
Kiedy jesteś na koocu procesu wysyłania wiadomości, jak
zweryfikujesz, czy twoja wiadomośd została dobrze
zrozumiana?
19
CZĘŚCIOWA KOMUNIKACJA:
Jeśli wiadomośd lub informacja nie dotarła do odbiorcy w sposób prawidłowy,
możemy mówid o wystąpieniu zjawiska częściowej komunikacji lub braku komunikacji.
Zjawiska takie mogą doprowadzid do nieporozumieo bądź kłótni między ludźmi.
Może to stwarzad problemy pomiędzy pracownikiem zakładu karnego a więźniem.
Częściowa komunikacja może byd skutkiem barier komunikacyjnych.
wewnętrzne
bariery
zewnętrzne
bariery
• brak umiejętności słuchania
• zły stosunek do nadawcy lub informacji
• brak zainteresowania wiadomością
• zmęczenie
• strach
• nieufnośd
• wcześniejsze doświadczenia
• problemy rodzinne
• brak wspólnych doświadczeo
• negatywne emocje tworzące
negatywne myśli
• hałas
• roztargnienie
• trudności w połączeniach telefonicznych
• pora dnia (niektórzy mogą lepiej
funkcjonowad w określonych godzinach)
• nadawca stosuje słownictwo żargonowe
• środowisko
Jako pracownik więzienia byłoby idealnie, jeśli mógłbyś prowadzid dialog oparty na
pytaniu: Czy istnieją dodatkowe bariery wewnętrzne, które utrudniają komunikację między tobą
a więźniem? Jak można je wyeliminowad?
20
TRUDNOŚCI Z KOMUNIKACJĄ
Trudności komunikacyjne są powszechnie obecne w więzieniu. Mogą one oznaczad
problemy z wyrażaniem siebie, swych emocji lub problemy ze zrozumieniem informacji, która
jest przekazywana.










Wyobraź sobie, jak to jest:
Nie potrafid powiedzied komuś o czymś ważnym;
Nie potrafid znaleźd właściwych słów do przekazania czegoś;
Mieszad słowa;
Zablokowad się i zawstydzid, gdy ktoś wtrąca się w zdanie;
Mówid w taki sposób, że ludzie nie potrafią Cię zrozumied;
Byd ignorowanym przez innych ludzi podczas mówienia;
Nie rozumied, co ludzie do Ciebie mówią;
Byd niezdolnym przyłączyd się do konwersacji;
Nie potrafid czytad;
Nie potrafid napisad swych pomysłów.5
Osoby,
które
mają
problemy
z
komunikacją
mogą
mied
trudności
z wyrażeniem siebie poprzez komunikację; mowę, pismo i znaki niewerbalne. Mogą mied także
trudności ze zrozumieniem innych ludzi. Trudnośd może im sprawiad też zrozumienie
i przyswojenie informacji.
Badania wykazały, że dzieci, młodzież i dorośli, którzy wykazują antyspołeczne
zachowania są bardziej narażeni na trudności językowe i komunikacyjne.
Nie udowodniono, że jeden czynnik ma wpływ inny, ale jasnym jest, że wielu osadzonych
charakteryzuje się nierozpoznanymi trudnościami językowymi i komunikacyjnymi. 6
5
http://www.communicationsforum.org.uk
Przekraczanie Podziałów Komunikacyjnych: Podręcznik dla pracowników więziennych, którzy napotykają trudności
komunikacyjne. National Offender Management Service UK.
6
21
TRUDNOŚCI KOMUNIKACYJNE WIĘŹNIÓW
Więźniowie mogą mied następujące problemy komunikacyjne:
Problemy z mową i
językiem: trudności z
wysłaniem wiadomości
lub jej odebraniem
Niezdolnośd uczenia się i
trudności w uczeniu się:
dysleksja, dyspraksja,
deficyty uwagi, autyzm,
zespół Aspergera, itp.
Ograniczone lub brak
umiejętności czytania
lub pisania
Problemy
komunikowania się w
języku systemu
sądowniczego
Zaburzenia zmysłów:
zaburzenia słyszenia,
widzenia itp.
Podczas planowania komunikacji z osadzonym należy wziąd pod uwagę wszystkie te aspekty.
Współpraca ze specjalistami w tych dziedzinach jest obligatoryjna, aby można było
uzyskad dokładne informacje na temat więźnia, jego problemów i trudności.
Do tych specjalistów zaliczyd należy: psychologów, psychoterapeutów, terapeutów
mowy, pedagogów, pracowników społecznych itp. Tylko specjaliści mogą udzielid prawidłowych
wskazówki i porad, jak radzid sobie w tych sprawach.
22
KOMUNIKACJA I DIALOG
David Joseph Bohm (ur. 20 grudnia 1917 w Wilkes-Barre, zm. 27 października 1992 w Londynie)
- amerykaoski naukowiec żydowskiego pochodzenia zajmujący się fizyką kwantową i filozofią
fizyki. Bohm w istotnym stopniu przyczynił się do rozwoju fizyki, zwłaszcza w zakresie mechaniki
kwantowej oraz teorii względności. Już, jako badacz fizyki z tytułem doktora w Berkeley odkrył
efekt nazwany dyfuzją Bohma. Bohm jest twórcą mechaniki Bohma będącej alternatywnym
opisem zjawisk kwantowych. Był odkrywcą także „ nauki mózgu”, ustanawiając holistyczny
model mózgu, rozumiany, jako system i w naukach komunikacyjnych z teorią dialogu. Bohm jest
powszechnie uważany za jednego z najbardziej znaczących fizyków teoretyków XX wieku.
W celu rozwiązania problemów społecznych w późniejszych latach Bohm napisał
propozycję rozwiązao, która stała się znana jako "Dialog Bohm’a", w której równy status
i "wolna przestrzeo" stanowią najważniejsze przesłanki komunikacji a także uznanie różnych
osobistych przekonao.
Bohm zasugerował, że jeśli grupy dialogowe mają wystarczającą szeroką skalę
funkcjonowania, mogą pokonad wszelakie trudności związane z izolacją i podziałem.
23
UMIEJĘTNOŚCI POTRZEBNE DO SKUTECZNEGO DIALOGU
Żaden człowiek nie rodzi się z umiejętnościami prowadzenia dialogu.
Ciężko nabyd umiejętnośd dialogu w szkole, gdzie nauczyciele przytłoczeni wymogami i
programami nauczania, nie mogą przekazad tych umiejętności uczniom. Każdy człowiek musi
sam zdiagnozowad, jakie zdolności posiada a nad jakimi musi popracowad, aby rozwijad je
w prawidłowy sposób. Umiejętności dialogowe maja wpływ na wiele sytuacji życiowych i są
„przenoszone” z jednego kontekstu do innego, w zależności od zapotrzebowania.
Poniższe pomysły odnoszą się przede wszystkim do sfery biznesu i marketingu7. Jednak
kontekst nauczania stosuje się w sytuacjach, które nie mają wiele wspólnego z biznesem.
Pięd z tych umiejętności opisanych jest w następujący sposób:
POMIAR
TESTOWANIE
UJAWNIENIE
MÓWIENIE
ISTNIENIE
7
http://kutenk2000.blogspot.com/2010/11/5-advanced-dialogic-skills-to-engage.html
24
Te umiejętności mogą nie byd łatwe do rozwijania, ale trzeba dołożyd wszelkich starao w trosce
o więźniów. Najlepszym sposobem jest:
uczenie się
ich
obserwowa
nie ich u
innych
praktykowanie ich
w rzeczywistym
kontekście
Zanim te umiejętności staną się automatycznym elementem pracy, może upłynąd
trochę czasu.
BEING
ISTNIENIE
W tym kontekście powinniśmy rozumied i doświadczad, bez narzucania własnego zdania, nawet,
jeśli jesteśmy bezpośrednio zaangażowani w daną sytuację. Innym, równie ważnym elementem
jest umiejętnośd współodczuwania z innymi, otwartośd i umiejętnośd bezwarunkowej akceptacji
drugiej osoby. Należy wykazad zainteresowanie i zaciekawienie, tym, co mówią inni i starad się
zadawad pytania a także komentowad wypowiedzi. Należy pamiętad, że wszyscy w jakimś
stopniu są narażeni. Należy również byd świadomym, że jeśli obieramy jakieś stanowisko,
ważnym jest rozważenie jego zmiany, gdy warunki ulegną zmianie, lub gdy dane stanowisko
okaże się błędne. Nigdy nie możemy stwierdzid, że „wiemy wszystko”. Podczas każdej sesji i po
jej zakooczeniu, zadajemy pytanie: Czego się nauczyliśmy?
25
MÓWIENIE
Mówienie może przynieśd wiele pozytywnych rezultatów. Proces mówienia może rozjaśnid
pewne kwestie, rozwiązad nieporozumienia, stworzyd akceptację i empatię, spowodowad
wzrost wiedzy, ułatwid uczenie się, zbliżyd ludzi, skłonid do refleksji i introspekcji, łagodzid
napięcia, zredukowad nieśmiałośd i obawę przed autoekspresją. Zarówno koordynator jak
i więzieo nieustannie oceniają innych, między innymi poprzez sposób ich mówienia i to, co
mówią. Spotkania nieformalne, jakimi są sesje potrzebują wielokrotnie obecności mediatora,
aby ten uporządkował spotkanie, nadał mu łagodny ton i przebieg i zapewnił prawidłową
wymianę informacji między członkami grupy. Kiedy jedna osoba mówi, druga słucha.
Słuchanie postrzegane jest także, jako umiejętnośd. Jedną z metod pomocy w zrozumieniu, co
dana osoba mówi, jest włączenie wyobraźni, zarówno w sposób fizyczny (zdjęcia, obrazy, klipy
filmowe itp) i w sposób opisowy (wypowiadane słowa). Istotna jest także umiejętnośd
rozróżnienia, co jest faktem a co przypuszczeniem czy odczuciem intuicyjnym.
Czy na zakooczenie spotkania pojawiają się odczucia, opinie, wątpliwości i pragnienia, które
przechodzą przez grupę?
UJAWNIENIE
Ukrywanie, tuszowanie i cenzurowanie odczud nie przynosi pozytywnego efektu dialogu. Należy
zachęcad więźniów do używania „własnego głosu”, kiedy opisują to, co ich martwi, niepokoi,
cieszy. Dialog oznacza używanie własnego głosu i umysłu a nie odwzorowywanie innych.
Mówienie o osobistych doświadczeniach odwołujących się do przeszłości sprawia, że sprawy
stają się jasne zarówno dla osoby mówiącej jak i słuchającej. Udowodniono, że możliwośd
otwartego wyrażania swych odczud sprawia ulgę i stwarza lepszą atmosferę. Pozwalamy lepiej
się poznad i otwieramy przed sobą większą przestrzeo.
26
TESTOWANIE
W tym kontekście testowanie oznacza odzwierciedlanie własnych przekonao, postrzeganie
siebie, odgrywanie ról (w różnych kontekstach), osobistą historię, sposoby rozumowania i jak
dana osoba zachowuje się w poszczególnych okolicznościach. Ważnym jest, aby dana osoba
zrozumiała skąd pochodzi. Pomoże to jej zrozumied obecną sytuację i podda pod przemyślenie
przyszłośd.
W tym momencie prowadzący może ocenid, jak daleko grupa posunęła się w wyrażaniu,
słuchaniu i rozumieniu, aby móc wprowadzid ideę ponownej oceny założeo.
POMIAR
Pomiar nie może mied charakteru oceniającego. Punkt widzenia danej osoby ma taki sam status
jak twój punkt widzenia czy innej osoby. Podczas sesji dialogowych można próbowad dociekad
źródła pochodzenia danych informacji/faktów, powodów wypowiedzenia danych
sentencji/wykonania danych czynności i jakie mogą byd skutki danych działao, słów. Czy istnieje
możliwośd różnego postrzegania, rozumowania, interpretacji czyichś działao, zdao i postaw?
Kontekst więzienny
W więzieniach mamy do czynienia z osobami najbardziej narażonymi na izolację, oraz na różne
niebezpieczeostwa po wyjściu na "zewnątrz". Ta nagła ekspozycja, niewłaściwie przygotowana i
przeprowadzona, może prowadzid do większej izolacji z powodu odrzucenia przez
społeczeostwo i braku akceptacji. Celem naszego projektu jest, aby przerwad to błędne koło,
które prowadzi jedynie do recydywy, przygotowując odpowiednio więźnia do opuszczenia
więzienia, poprzez szkolenia i coaching więźniów w „duchu dialogu".
27
28
TRADYCYJNE MODELE DIALOGU
Wielu uczonych uważa, że dialog bierze swój początek od Sokratesa. Sokrates stosował
metodę dialogu, jako narzędzia nauczania a także sposób dochodzenia do prawdy (co jest
określane, jako Przypowieśd o Jaskini). Dialog stosowany w metodzie Sokratesa był sposobem
wyjaśniania w celu wyciągania wniosków. Poprzez proces zadawania pytao i odpowiadania
można zidentyfikowad nieprawidłowości, co jest także sposobem dochodzenia do porozumienia.
Nieprawidłowości te mogę zawierad sprzeczności i brak spójności.
Podsumowanie:
Sokrates zaproponował rozpoczęcie
procesu od podejścia „nie wiem czegoś”. Jest to
istotne dla jakiejkolwiek debaty, kłótni bądź
postawy. Dialog Sokratesa uznaje również, że
nasze doświadczenia, zarówno z przeszłości jak i
obecne mają wartośd a rozmowa toczy się na
podstawie tego doświadczenia, które może
doprowadzid przynajmniej do zrozumienia, jeśli
nie do porozumienia. Dialog jest procesem w
odkrywania głębi. Wymaga czasu i planowania,
a także prowadzi do lepszego zrozumienia i
ewentualnego działania.
W tym rozdziale prezentowane są różne
podejścia do dialogu. Przedstawiany jest
dialog Sokratesa, jako narzędzie dochodzenia
do prawdy. Prezentowane są także
metodologie, które wynikają z pierwotnej
idei. Są to metody Leonarda Nelsona
i Mathew Lipmana. Przedstawia się sposoby
zastosowania tych metod przez pracowników
ośrodków penitencjarnych. Prezentowane są
też metody Davida Bohma i Martina Bubera.
W ten sposób pracownik penitencjarny ma
wiele metod, które może zastosowad podczas
dialogu. Mogą one byd używane, jako
narzędzia do odkrywania / rozmawiania na
tematy, które dotyczą więźnia.
W 1920 roku Leonard Nelson8, niemiecki filozof stworzył termin metody Sokratesa,
której użył w placówce edukacyjnej. Nelson uważał, że metoda Sokratesa prowadzi do refleksji i
krytycznego/ refleksyjnego podejścia, które jest najbardziej potrzebne dla aktywnych obywateli.
Punktem wyjścia dla metody Nelsona jest zawsze czyjeś doświadczenie. Jest to zamierzone,
ponieważ chroni przed rozmową, która ma charakter hipotetyczny, a zwraca się ku podejściu,
które ma charakter praktyczny.
8
Oryginalny tekst Metody Sokratesa napisanej przez Nelsona znajduje się:http://www.friesian.com/method.htm
28
Metoda ta może byd łatwo zastosowana przez pracowników więziennych wśród
niewielkiej grupy ludzi, którzy mają wspólny interes. Według Nelsona temat powinien mied
charakter filozoficzny, który może byd odebrany przez zastosowanie związku, a nie na przykład
za pomocą metod naukowych. Przykładem w tym kontekście może byd klasyczne pytanie, „Co
to jest sprawiedliwośd?" lub „Czy mogę kiedykolwiek kłamad?”. Główną różnicą jest to, że
moderator, który prowadzi dialog zapewnia, że problem nie jest traktowany w sposób
hipotetyczny, ale koncentruje się na doświadczeniach osób biorących udział w dialogu. Ważna
tutaj jest rola moderatora, który nie uczestniczy w dialogu sam, ale ułatwia dyskusję, pomagając
uczestnikom zgłębiad ich myśli i lepiej wyrazid swoje stanowisko dotyczące wybranego tematu.
Metoda ta ułatwia podejmowanie decyzji.
Ideologia docierania do prawdy od zawsze cieszyła się dużym powodzeniem, jednak odkrycie
faktycznej prawdy powinno byd jednym z głównych celów pracowników więziennych:
przemyślenie aktualnej pozycji, jej ocena i próba zmian. Prostym przykładem może byd definicja
rodziny dla więźnia – czym jest dla mnie rodzina (refleksja), jakie są moje relacje z rodziną
(ocena), co z tym zrobię (działanie/próba zmiany). Jest to proces, w którym wypowiedzi danej
osoby poddawane są ocenie grupy, która pomaga ustosunkowad się do danego tematu.
Podejście, które ma swoje korzenie w filozofii Johna Deweya zostało w ciągu ostatnich
czterdziestu lat opracowane w USA przez Matthew Lipmana. Metodologia ta zapożycza ideę
„wspólnoty śledczej" i stosuje ją do poszukiwania pomysłów i idei, które są tradycyjnie znane
jako filozofia.
Metoda jest prosta i przynosi efekty w czasie pracy. Grupa nie powinna byd zbyt duża, aby
możliwa była swobodna dyskusja. W dużych grupach niektórzy dominują, podczas gdy inni po
prostu ukrywają się lub są nieśmiali. Moderator identyfikuje bodziec, który prowadzi do
dyskusji. Metodologia ta wzmacnia siłę uczestnika, niezależnie od tego, czy osoba jest
pracownikiem penitencjarnym czy więźniem. Wyobraźmy sobie, że sytuacja obejmuje grupę:
pedagoga i sześciu więźniów. Pierwszym zadaniem wychowawcy jest ustalenie pewnych zasad
grupy. Idealnie jest, gdy są one ustanowione przez samą grupę. Mogą one zawierad zasady,
takie jak:
 Słuchaj innych
 Nie śmiej się z pomysłów innych
 Uczestnicz aktywnie
 Weź pod uwagę wszystkie pomysły
 Nie krzycz
 Itp.
 Daj znak moderatorowi, kiedy
chcesz zabrad głos
29
Im krótsza lista zasad, tym lepiej. Dwiczenie to występuje tylko na początku procesu
do czasu, gdy zasady zostaną przyswojone przez grupę. Dobrze jest mied spisane zasady na
kartce papieru tak, aby w momencie ich złamania zwrócid na to uwagę danej osobie.
Moderator musi identyfikowad takie bodźce, które interesują grupę i wzbudzają jej
wyobraźnię i ciekawośd. Przykładem użytym tutaj jest fotografia tatuażu jednego z więźniów.
Zdjęcie przedstawia wytatuowane imię jednego z osadzonych. Moderator musi
pamiętad, że zdjęcie ma służyd tylko do pobudzenia dyskusji i jej rozpoczęcia, samo w sobie
natomiast nie jest tematem dyskusji.
Oczywiście zdjęcie jest tylko przykładem bodźca. Moderator może korzystad z książki,
opowiadao, biografii, krótkich filmów, sztuk teatralnych itp. W rzeczywistości wszystko może
byd wykorzystane, jako początek dyskusji. Ważne jest, aby po etapie wprowadzenia bodźca,
moderator poprosił więźniów, aby zaproponowali tematy, najlepiej w formie pytao, które
chcieliby omówid między sobą. Takie pytania mogą byd następujące:
1.
2.
3.
4.
5.
Dlaczego nazywamy obiekty/ludzi? (Marek)
Dlaczego ktoś tatuuje swe imię na ręce? (Jacek)
Czy imię to coś stałego, czy można je zmienid? (Jerzy)
Czy ja mogę się zmienid, jeśli moje imię jest niezmienne? (Adam)
Czy jestem czymś więcej niż tylko imieniem i nazwiskiem? (Robert)
30
Najlepiej gdy moderator, bądź uczestnik zapisują pytania na dużej kartce papieru.
Należy też zapisad imię osoby, która zadała konkretne pytanie/poddała temat pod
dyskusję.
Etap trzeci to wybór jednego z pytao do dyskusji. Może tego dokonad moderator, ale
najlepiej, jeśli cała grupa uzgodni jeden temat do omówienia.
Jeśli więc grupa decyduje się na omówienie pytania nr 5, moderator może zapytad
Roberta, dlaczego zadał takie pytanie – co miał na myśli zadając je i co chciałby omówid. Jak
widad, wszystkie powyższe tematy wiążą się z pojęciem tożsamości. Można zadad bardzo
kluczowe pytanie: kim jestem? lub bardziej wiążące pytanie, czy jestem niezmienny, czy mogę
się zmienid. Dla kogoś, kto popełnił zbrodnię ważne jest odkrywanie siebie i wzmocnienie takiej
osoby, aby mogła nastąpid jej zmiana.
Podejście to różni się od innych tym, że więźniowie dochodzą do wniosków w drodze
dialogu a nie poprzez rozmowę z psychologiem czy pedagogiem.
W teorii tą metodologię nazywa się „wspólnotą śledczą”, która poprzez dialog bada,
odkrywa, zastanawia się nad rozwiązaniami danej kwestii. Zachęca uczestników do myślenia,
refleksji i działania. Podstawowy, teoretyczny aspekt tego procesu zakłada, że myślenie odbywa
się w grupie, w społeczeostwie, a nie w izolacji i osamotnieniu. Dostarcza umiejętności
słuchania i rozważania poglądów innych a w ostatecznej fazie do zajęcia konkretnego
stanowiska.
DIALOG WEDŁUG DAVIDA BOHMA AND MARTINA BUBERA9
Dialog jest sposobem zbiorowej obserwacji, w jaki sposób ukryte wartości i intencje mogą
kontrolowad nasze zachowanie i jak niezauważalne różnice kulturowe mogą kolidowad bez
naszej świadomości w to, co się dzieje. Może byd zatem postrzegany jako arena, w której
odbywa się zbiorowa nauka oraz w której poczucie zwiększonej harmonii, braterstwa i
kreatywności może powstad. …"
Bohm, Factor I Garrett: „Dialog”
Słowo „dialog” pochodzi od słowa greckiego dialogos. Logos oznacza „słowo”, a w naszym
przypadku będziemy rozpatrywad „znaczenie słowa”. Słowo dia oznacza „poprzez” (Bohm,
9
Zobacz prace Petera Garretta na: http://www.prisondialogue.org/
31
1990, str. 1). Bohm podkreśla, że dialog sugeruje „strumieo znaczeo" płynący wśród, przez
i między nami. To sprawia, że można stworzyd przepływ znaczeo całej grupy tak, że wyłaniają się
nowe znaczenia. To z kolei pozwoli stworzyd „wspólny sens" w grupie, który służy jako spoiwo,
które scali grupę (i społeczeostwo) razem.10
Według Bohma, jeśli skontrastujemy ze sobą słowo dialog ze słowem dyskusja, które ma takie
same korzenie jak „uderzenie” i „wstrząs” oznacza to przełom. Podkreśla ideę analizy, gdzie
może istnied wiele punktów widzenia. Dyskusja jest podobna do gry w ping-ponga, gdzie ludzie
są bez przerwy „bombardowani” pomysłami, a celem gry jest zdobycie lub uzyskanie punktu dla
siebie. Tego rodzaju zjawiska bardzo często pojawiają się, gdy mamy do czynienia
z dyskusją.
Cel konwersacji w dialogu jest odmienny, gdyż nikt nie stara się wygrad. Każdy jest zwycięzcą.
W dialogu nie trzeba zdobywad punktów i nikt nie stara się zdominowad innych.
Jak więc stosowad dialog? Zazwyczaj ludzie mają problem w komunikowaniu się nawet
w małych grupach. W grupie składającej się z trzydziestu lub czterdziestu ludzi, którzy na co
dzieo nie komunikują się ze sobą komunikacja jest bardzo trudna chyba, że istnieje zestaw
wspólnych celów lub osoba prowadząca spotkanie. Poprzez dialog ludzie mają możliwośd
wyrażania siebie bez przeszkadzania innym, ale to nie daje im możliwości przekazania swoich
myśli. Dialog pomaga uczynid dyskusje bardziej skuteczną, poprzez skrócenie czasu jego trwania
i omawianie tylko istotnych zagadnieo.
„Załóżmy, że udało nam się swobodnie wymienid poglądy, bez kompulsywnej chęci narzucenia
naszych poglądów bez zniekształceo i oszukiwania siebie. Czy nie stanowi to prawdziwej
rewolucji w kulturze.”
David Bohm
10
http://www.soapboxorations.com/ddigest/bohm.htm
32
JAK USPRAWNID I PODTRZYMAD DIALOG
Steve Wirth wskazuje na trzy ważne etapy dla osoby indywidualnej lub grupy, która stosuje
dialog kontemplacyjny.
Po pierwsze należy odnaleźd świadomośd i zrozumienie
naszych bodźców umysłowych i percepcyjnych
Po drugie należy posiąśd umiejętności wspierające
podejmowanie najlepszych decyzji, przez co możemy
wpływad na naszą wspólnotę i stad się jej częścią
Po trzecie należy konsekwentnie odnosid się do
wspólnego ducha grupy
Technika dialogu przypomina uczestnikom, iż muszą uświadomid sobie koniecznośd uznania
opinii jako prawdy. Za pomocą dialogu każdy człowiek stara się słuchad otwarcie i z szacunkiem
różnorodnych przemyśleo, które się pojawiają bez kategorycznego odrzucania jakiejkolwiek
opinii. Napięcie powstałe między przeciwstawnymi punktami widzenia może byd trudne ale
ekscytujące jeśli postawa badaczy jest pełna szacunku.
Odkrycie Davida Bohma wyjaśnia nam i pomaga zrozumied dlaczego jest to tak trudne
wyzwanie dla każdego z nas. W mózgu ludzkim wytwarzają się związki chemiczne, które
stymulują mechanizmy obronne gdy nasze odczucia i myśli zostają zakwestionowane. Nasze
sposoby myślenia i znajome toki rozumowania stają się swego rodzaju nawykiem.
33
Według Bohma, dialog wymaga wiele wysiłku i praktyki a także konsekwentnego
skupienia się na intencji procesu.
Każda osoba doświadcza dialogu w odmienny sposób.
Don Factor stwierdza, iż: „W każdej grupie dialogu będą pewne głosy, które dominują,
ludzie, którym mówienie na forum przychodzi z łatwością i będą wypowiadad się wielokrotnie.
Są także tacy, którym ciężko się przełamad. W miarę upływu czasu, ciche osoby znajdą sposób,
aby zacząd mówid lub cała dynamika grupy przesunie się na tyle, że osoby bardzo gadatliwe
zaczną mówid mniej. Nie można tego przewidzied."11
Większośd prac Martina Bubera dotyczących dialogu powstała w latach 1923 - 1938.
Martin Buber przedstawia dialog w inny sposób, jako coś więcej niż wymiana wiadomości
i rozmowy, że odbywa się w ludzkiej interakcji.
Nie przyjmuję żadnych absolutnych formuł życia. Żaden tendencyjny kod nie może przewidzied
od razu wszystkiego, co może się zdarzyd w życiu człowieka. W miarę upływu lat, dorastania,
zmieniają się nasze przekonania. Muszą się zmienid. Więc myślę, że powinniśmy stale coś
odkrywad. Powinniśmy byd otwarci na przygodę w zwiększonej świadomości życia. Powinniśmy
postawid całe nasze istnienie na naszej chęci do odkrywania i doświadczania.
Martin Buber (w Hodes 1972)
Buber uważał, że samodoskonalenie jest możliwe tylko w relacji z innymi. Ponadto,
wiedza jest możliwa tylko, „jeśli relacja między człowiekiem i tworzeniem jest rozumiana jako
dialogiczny związek" (Buber cytowany przez Avnon op cit.). Według niego, istotnym elementem
dialogu jest „nastawienie na innych" (Buber 1947: 22).
Milczenie jest ważnym elementem dialogu Bubera. Dialog ma to do siebie, iż może
wiązad zarówno ciszę jak i mowę. Jeżeli dana osoba jest w stanie wyzwolid się od ciszy
„bezwarunkowe strumienie komunikacyjne płyną od niego i cisza unosi się do sąsiada" (Buber
1947: 4).
11
http://www.infed.org/archives/e-texts/bohm_dialogue.htm
34
DIALOG WG BOHMA
W metodzie dialogu Bohma od dwudziestu do czterdziestu uczestników siedzi w kręgu
przez kilka godzin w czasie regularnych spotkao lub spotyka się przez kilka dni w warunkach
warsztatowych. Odbywa się to spontanicznie, bez ustalonego programu, innego niż
dociekanie przepływu myśli i odkrywanie procesu „myślenia razem", zbiorowo.
Działanie takie umożliwia uczestnikom grupy zbadanie swoich uprzedzeo, z góry
wyrobionych opinii a także zbadanie bardziej ogólnego przepływu myśli. Intencją Bohma
odnośnie sugerowanej minimalnej liczby uczestników było odwzorowanie społecznej/
kulturowej dynamiki (a nie dynamiki rodzinnej). Ta forma dialogu ma na celu umożliwienie
uświadomienia sobie dlaczego komunikacja w sferze werbalnej jest dużo trudniejsza i bardziej
narażona na powstawanie konfliktów niż we wszystkich innych dziedzinach ludzkiej aktywności
i wysiłku.
Uczestnicy dialogu Bohma „zawieszają" swoje dotychczasowe przekonania, poglądy,
impulsy i osądy mówiąc razem, żeby zobaczyd przepływ procesów myślowych grupy i skutki
takiego działania.
Według propozycji Dialogu (Bohm, Factor, Garret) 12 ten rodzaj dialogu nie powinien byd
mylony z dyskusją lub debatą, które sugerują pracę w kierunku osiągnięcia założonego celu lub
podjęcia decyzji, a nie nastawione są na odkrywanie i uczenie się. Spotkanie bez porządku
obrad lub ustanowienia celu odbywa się tak, aby stworzyd „wolną przestrzeo" dla czegoś
nowego, co się wydarzy. „... Może się okazad, że taka forma swobodnej wymiany myśli i
informacji ma fundamentalne znaczenie dla przekształcania kultury i uwolnienia jej z
destrukcyjnej dezinformacji tak, aby wyzwolid kreatywnośd." David Bohm
Zasady obowiązujące w pierwotnej metodzie zostały odpowiednio dostosowane
i poprawione. Przekształciły się one w zestaw reguł, które mogą byd stosowane w zakładach
karnych. Reguły „Dialogu Bohma” są następujące:
1. Uznaje się, że na poziomie grupy nie będą podejmowane decyzje w rozmowie. „... W grupie
dialogu nie będziemy decydowad co zrobid z daną kwestią. Jest to kluczowa zasada. Inaczej nie
będziemy wolni. Musimy mied wolną przestrzeo gdzie nie będziemy zobowiązani do niczego, nie
musimy dochodzid do jakichkolwiek wniosków ani nic mówid. Strefa jest otwarta i wolna
"(Bohm, „W Dialogu ", str.18-19)."
12
http://www.david-bohm.net/dialogue/dialogue_proposal.html
35
2. Każdy zgadza się na zawieszenie w rozmowie własnych osądów. (W szczególności, jeśli osoba
słyszy pomysł, który się jej nie podoba - nie atakuje go.) „... Ludzie w każdej grupie zaproponują
swoje założenia i w miarę przebiegu spotkania, założenia te będą się ukazywad. Uczestnik grupy
musi je „zawiesid” co oznacza, że ich nie wykonuje, nie tłumi, nie wierzy w nie, ale też nie
odrzuca możliwości ich istnienia, nie ocenia ich jako dobre bądź złe” (Bohm, „ W dialogu ", str.
22).
3. Poprzez „zawieszenie osądów”, uczestnicy grupy stają się jak najbardziej uczciwi i przejrzyści.
(Szczególnie jeśli jeden z uczestników ma „dobry pomysł” ale boi się go wyrazid bo twierdzi, że
jest zbyt kontrowersyjny by podzielid się tym pomysłem z grupą).
4. Osoby w grupie budują coraz to nowe pomysły. Grupa taka często wychodzi z pomysłami, o
których przed spotkaniem nie pomyślałaby żadna z osób biorących udział w spotkaniu.
Celem różnych odmian Dialogu Bohma jest uzyskanie lepszego zrozumienia siebie przez
osoby biorące udział w spotkaniu. Innymi słowy dialog Bohma służy do informowania
wszystkich uczestników o aktualnym stanie grupy.
USPRAWNIENIE I UŁATWIENIE SESJI DIALOGOWEJ
Po pierwsze należy pamiętad, że kluczowym słowem jest ZAWIESZENIE myśli,
impulsów, wyroków itp. Stwierdzenie to leży u podłoża skutecznego dialogu. Jednakże
osiągnięcie powyższego stanu nie jest łatwe do zrealizowania.
Zawieszenie myśli, impulsów, osądów, itp., wymaga szczególnej uwagi nad całym
procesem - zarówno we własnym zakresie jak i w grupie. Na początku może się to wydawad
trudne. Ale jeśli ta praca jest konsekwentnie prowadzona, zdolnośd do osiągnięcia takiego stanu
stale się rozwija i wymaga coraz mniejszych nakładów wysiłku. „Wniosek Dialogowy“(Bohm,
Factor, Garrett). 13
13
http://www.david-bohm.net/dialogue/dialogue_proposal.html)
36
Podstawowym krokiem jest sformowanie grupy. Sukces grupy zależy również od jej
uczestników i liczebności. Idealna grupa powinna składad się z około 20 osób. Niestety nie jest
to możliwe do zrealizowania w warunkach więziennych. W warunkach więziennych w grupie nie
powinno byd więcej niż 8 więźniów naraz. Należy pamiętad, że niektórzy uczestnicy mogą
wyrażad chęd rozmowy inni natomiast mogą się wahad preferując tylko słuchanie. Słuchanie jest
równie istotne w okręgu dialogowym.
Należy również rozważyd wprowadzenie ram czasowych: jak długo potrwa dialog?
Eksperci twierdzą, że sesje dialogowe trwające około dwóch godzin są wystarczające. Natomiast
dialog nie pojawi się na początku sesji. Zazwyczaj uczestnicy potrzebują więcej niż jednej sesji,
aby zapoznad się z metodą prowadzenia dialogu i nauczyd się nim posługiwad.
W dialogu nie ma miejsca na hierarchię. Wszyscy są równi. Stworzenie takich
warunków to nie lada wyzwanie w więzieniu. Każda z formujących się grup dialogowych
potrzebuje obecności jednego bądź dwóch mediatorów, którzy będą potrafili poprowadzid
spotkanie. Ich rolą jest udzielanie wskazówek grupie i utrzymanie odpowiedniej atmosfery.
37
38
LODOŁAMACZE: ENERGETYZUJĄCE
I TORUJĄCE DROGĘ DO DIALOGU
DZIAŁANIA
UŁATWIAJĄCE
MYŚLENIE
Jak zostało omówione w pozostałych rozdziałach, definicji i interpretacji dialogu może
byd wiele. Aby rozjaśnid uczestnikom to pojęcie, zaleca się przeprowadzenie burzy mózgów.
Burza mózgów pozwala koordynatorowi uzyskad ogóle icontemnformacje o grupie, z
którą będzie pracował. Uwaga uczestników zostanie zwrócona na znaczenie pojęcia, które
właśnie zostało wprowadzone. Technika ta
wymaga
zaangażowania
i
wkładu
Podsumowanie:
uczestników, jednakże koordynator może
wyjaśnid sugestie uczestników i generowad
Ten
rozdział
podaje
sugestie
i propozycje mające na celu wzmocnienie
dyskusję. Po obserwacji można przystąpid do
procesu myślowego. Te różnorodne pomysły
wprowadzenia działao. Myślenie ustępuje
mogą zostad pogrupowane w trzy
innym interpersonalnym umiejętnościom.
podrozdziały. W pierwszym rozdziale
Jednym z głównych problemów napotkanych
omawiane
jest
zastosowanie,
wraz
w więzieniu jest to, że osadzeni decydują się
z przykładami takich czynności, które często
nie
myśled,
aby
unikad
cierpienia
określa
się
mianem
„lodołamaczy”.’
doświadczanego za kratkami.
Zamierzeniem jest stworzenie przyjacielskiej
i zrelaksowanej atmosfery, w której mogą
pracowad
zarówno
więźniowie
jak
i pracownicy. Druga częśd skupia się na
dziełach myślicieli Edwarda de Bono,
szczególnie na metodzie Sześciu myślących
kapeluszy.
W
ostatnim
podrozdziale
omówiona została wizualizacja myślenia/
procesu dialogu. Skupiamy się tutaj na
adaptacji dzieł Buzana i
Gardnera
w środowisku więziennym.
Okazuje się, że niespodziewanie mogą
oni wykazad zdolnośd do wyrażania swych
głębokich przemyśleo.
Kiedy
odkrywamy
w
sobie
samoświadomośd, możemy odkryd w sobie
wiele nowych umiejętności .
Działania podejmowane w więzieniu,
mające na celu zachęcenie do myślenia mogą
byd następujące:
Gry pamięciowe: na stole rozkłada się różnorakie zdjęcia, po upływie jakiegoś czasu
uczestnikowi zawiązuje się oczy i usuwa jakieś zdjęcie. Uczestnik próbuje odgadnąd, które
zdjęcie zostało usunięte. Taka aktywnośd zwiększa umiejętności obserwacyjne gracza.
38
Innym sposobem pobudzającym uczestników do myślenia jest zebranie grupy w kręgu
i wypowiedzenie jakiegoś słowa przez moderatora. Słowo to może mied konkretny motyw, taki
jak nazwa kraju lub zwierzęcia lub może to byd słowo wybrane w sposób losowy. Kolejna osoba
siedząca obok moderatora musi podad słowo rozpoczynające się od ostatniej litery słowa
poprzedniego. Zabawa ta prowokuje uczestników do skupienia się i pomaga im rozwinąd swoje
myślenie. Na zakooczenie każdego dwiczenia należy zainicjowad dyskusję na temat uczud i myśli
towarzyszących uczestnikom, gdyż pomaga to koordynatorowi obserwowad, czy założone cele
zostały osiągnięte.
Opowiadanie historii to również świetna metoda zachęcająca do kreatywnego myślenia.
Uczestników dzieli się na cztery grupy. Są proszeni o wybranie rodzaju opowieści, którą będą
opowiadad: to jest tajemnica, science fiction, romans, thriller lub biografia. Uczestnicy stoją
obok siebie i pierwsza osoba zaczyna opowiadad historię. Kiedy przestaje następny uczestnik
musi kontynuowad budowanie tej historii. Wykonanie tego dwiczenia może przybrad formę
odgrywania ról, które może sprowokowad dyskusję tak jak w przypadku forum teatralnego.
Uczestnikom prezentowane są różne sytuacje a ich zadaniem jest odegranie roli w przypisanej
do nich sytuacji. Podczas ich wykonywania obserwatorzy będą mieli okazję zamrożenia sytuacji
w celu wyjaśnienia lub nawet poddania sugestii aktorom.
Myślenie kreatywne może zostad sprowokowane przez kreatywne pytania. Poniżej
podano kilka pytao, które mogą wygenerowad proces kreatywnego myślenia. Nie zawsze
muszą one byd rozwiązaniem ale zaskakujące jest, co uczestnicy mogą wymyśled.

Jak będziemy podróżowad z jednego kontynentu na drugi za sto lat?

Jak można pływad nie mocząc ubrania się?

Jak można przemierzyd 50-metrową rzekę pełną krokodyli mając do dyspozycji tylko
kawałek drewna?
Przed wprowadzeniem autentycznego dialogu konieczne jest postawienie przez prowadzącego
kilku pytao identyfikujących potrzeby szkoleniowe uczestników oraz istniejące bariery. Pytania
te mogą byd przedstawione w następującej formie:

Jakie są twoje oczekiwania co do szkolenia?

Czy napotykasz na jakieś obawy lub opór?

Jakie są Twoje poglądy na temat pozytywów i negatywów nawiązywania autentycznego
dialogu?
Wszystkie te strategie służą jako ścieżka dojścia do autentycznego dialogu. Nie jest łatwo
zaangażowad wszystkich w prawdziwy dialog od razu, dlatego powyżej przedstawiono kilka
39
sugestii mających na celu ułatwienie tej czynności. Ważne jest również, aby grupa miała
stworzone dogodne warunki współpracy ze sobą. Można tego dokonad poprzez poznanie
swoich działao. Niektóre pomysły można znaleźd na stronach:
http://www.wilderdom.com/games/NameGames.html
http://www.svorlando.com/resources/icebreakers.pdf
Zaleca się jednak, aby poszczególne działania były modyfikowane w zależności od
potrzeb grupy. Rozwój zaufania poprzez aktywizujące działania ma pomóc uczestnikom
w byciu bardziej spokojnym i chętnym do podjęcia twórczej przygody i zaangażowania się
w autentyczny dialog.
Poniżej podano przykład zaczerpnięty z Nottingham Trent University Icebreakers
14
Guide , który może zostad dostosowany do warunków więziennych.
Czas – 10 - 30 minut
Sugerowana maks. liczba uczestników: 25 – 30
Wymagane wyposażenie – Flipczart, tablice z napisami: Zdecydowanie się zgadzam, Zgadzam
się, Nie zgadzam się, Zdecydowanie się nie zgadzam
Poziom aktywności – uczestnicy muszą mied możliwośd swobodnego przemieszczania się do
narożników pomieszczenia
Wyjaśnienie
Jest to potencjalnie kontrowersyjny i wymagający lodołamacz, należy nim ostrożnie
zarządzad.
Podstawowa rola należy do moderatora i polega na przeczytaniu serii kontrowersyjnych
wypowiedzi. Grupa ustawia się w czterech rogach pokoju, zgodnie z tym, jakie mają odczucia
na temat danej kwestii. W narożnikach znajdują się tablice z następującymi napisami:
• Zgadzam się zdecydowanie
• Zgadzam się
• Nie zgadzam się
• Stanowczo się nie zgadzam.
W każdym rogu dana grupa musi podad co najmniej dwa powody, dlaczego zdecydowali się
na określony narożnik. Każda grupa ma szansę przedstawienia swej argumentacji i
zaproszenia pozostałych do dołączenia właśnie do ich grupy, jeśli podane argumenty zmienią
ich opinię na podaną kwestię.
Istnieje niebezpieczeostwo, że wykonanie tego dwiczenia może zniechęcid niektóre osoby
i spowodowad ich alienację, dlatego sugeruje się rozpoczęcie zadania od stwierdzenia, że
wszyscy szanujemy zdanie drugiej osoby.
Możliwe modyfikacje
Posiadanie tylko dwóch możliwości – zgadzam się/nie zgadzam się
14
http://www.ntu.ac.uk/cadq/welcome_week_student_transition/resources/98374.pdf
40
SZEŚD MYŚLĄCYCH KAPELUSZY
Edward de Bono to maltaoski myśliciel, autor licznych publikacji z dziedziny twórczego
myślenia. Najbardziej przydatna dla koncepcji dialogu i projektu CLAP jest jego teoria, którą
nazywa bezpośrednim narzędziem uważnego myślenia – metodą Sześciu Myślących Kapeluszy.
Kapelusze są narzędziem, które pomagają wyjśd poza rutynowe i zwyczajowe sposoby myślenia,
i zbadad inne możliwości. Więc jeśli na przykład dana osoba ma tendencję aby zawsze byd
krytyczną wobec nowego pomysłu, kapelusze pomogą zobaczyd twórczy i pozytywny element
tej samej idei. Emocjonalni ludzie zostają „zmuszeni" do bycia bardziej „racjonalnymi"
i vice versa.
Idea ta jest bardzo prosta. Sześd kapeluszy reprezentuje sześd różnych stylów myślenia,
które wyjaśniono poniżej. Pracując w grupie lub indywidualnie, osoba musi „ubrad" kapelusz i
myśled przy użyciu tego konkretnego stylu, przyporządkowanego do danego kapelusza. Trzeba
przejśd od jednego kapelusza do drugiego, aż obejmie wszystkie sześd stylów myślenia.
Ubierając na przykład biały kapelusz cała grupa skupia się na określeniu rodzaju
informacji, która jest potrzebna aby podjąd decyzję. W tym momencie nie następuje krytyka
pomysłu: grupa skupia się na identyfikacji informacji niezbędnych do podjęcia decyzji.
Następnie zakładając żółty kapelusz, osoba mająca go na głowie musi odnaleźd pozytywne
strony poruszanej kwestii. Pomaga to nawet bardzo negatywnie nastawionym osobom odnaleźd
jakieś pozytywy. Proces kontynuowany jest wśród wszystkich kapeluszy.
Poniżej przedstawiono krótką charakterystykę sposobów myślenia przyporządkowanych do
konkretnych kapeluszy15:
15
http://www.mindtools.com/pages/article/newTED_07.htm
41
Biały kapelusz:
Jest to informacja neutralna, nie ma tu argumentów czy propozycji. Są fakty, liczby,
zestawienia, statystyka. Kapelusz ten określa: co wiemy; jakie dane musimy zdobyd;
Zakładając ten kapelusz działamy jak komputer - nie wydajemy żadnych opinii.
Analizujemy przeszłe trendy i prognozujemy bazując na danych historycznych.
Czerwony kapelusz:
Oznacza emocje, odczucia, przeczucia i intuicję. W pewien sposób jest przeciwieostwem
białego, nie interesują nas fakty, tylko ludzkie uczucia. Kapelusz ten wyraża
przypuszczenia i kieruje sie intuicją. Nie musi byd obiektywny, nieobce mu są mu strach,
złośd, nadzieja i miłośd. Ubierając ten kapelusz, staramy się zrozumied odpowiedzi
innych, którzy do kooca nie znają twój tok myślenia.
Czarny kapelusz:
Zajmuje się prawdziwością i realnością, ocenia prawdziwośd twierdzeo lub założeo. Kolor
ten podkreśla trudności, wydaje negatywne sądy. Charakteryzuje go przesada
w osądach, uwypukla słabe punkty zapobiegając tym samym pomyłkom i błędom.
Myślenie w czarnym kapeluszu pozwala uczynid twe plany twardszymi
i bardziej odpornymi. Pozwala przygotowad ludzi na ewentualne trudności.
Żółty kapelusz:
Stara się znaleźd korzyści dla danego rozwiązania, jest optymistą, wszystko jest dla niego
pozytywne. Koncentruje sie na korzyściach i zyskach. Pozwala kontynuowad jakieś
przedsięwzięcie gdy wszystko wydaje się byd trudne i ponure.
Zielony kapelusz:
Wychodzi z propozycjami i pomysłami, jest kapeluszem myślącym aktywnie. Może
proponowad i wysuwad sugestie każdego rodzaju. Opiera sie na poszukiwaniu,
dociekaniu, proponowaniu alternatywy.
42
Niebieski kapelusz:
Kieruje wszystkimi kapeluszami, spogląda z góry na wszystko co sie dzieje, może
formułowad uwagi, komentowad to, co widzi. To jest kapelusz noszony przez osoby
prowadzące spotkania. W razie napotkania trudności może kierowad działania do
Zielonego kapelusza. Kiedy potrzebny jest plan awaryjny, prosi o pomoc Czarny kapelusz.
MAPY UMYSŁU I TEORIA INTELIGENCJI WIELORAKICH
Mapy umysłu są obrazowym sposobem wizualizacji naszych myśli. Stanowią one często
wizualną mapę informacji lub są odwzorowaniem czyichś myśli. Są doskonałym narzędziem do
nauki, do burzy mózgów, a także do prowadzenia dokumentacji.
Howard Gardner twierdzi, że człowiek nie ma jednej inteligencji (często mierzonej jako
IQ) ale posiada wielorakie inteligencje. Czasami ludzie mają lepiej rozwinięty jeden z rodzajów
inteligencji, a słabszy inny. Według Gardnera istnieje dziewięd typów inteligencji. Oto ich krótkie
podsumowanie16:
1. Inteligencja naturalistyczna
Opiera się ona na rozpoznaniu, docenianiu i rozumieniu natury. Ktoś o tym typie
inteligencji kocha rośliny i zwierzęta. Lubi spędzad czas na wolnym powietrzu i wszystko,
co jest związane z naturą (np. zmiany pór roku). W młodości lubił on zapewne zbierad
okazy flory i fauny, kolekcjonowad kamienie i muszle, miał zwierzątko w domu. Osoba ta
okazuje szacunek względem wszystkich istot żywych. Zdolnośd ta była głównie widoczna
wśród myśliwych, zbieraczy i rolników a także w takich zawodach jak botanik lub
kucharz. Istnieje przypuszczenie, że duża częśd społeczeostwa konsumpcyjnego
wykorzystuje naturalistyczną inteligencję do wyboru konkretnych typów samochodów,
makijażu, i tym podobnych.
2. Inteligencja muzyczna
Jeśli ten typ inteligencji przeważa, to kocha się muzykę i rytm. Jest się wrażliwym na
dźwięki środowiska (śpiew ptaków, dźwięki deszczu). Osoby takie uczą się lepiej przy
dźwiękach muzyki w tle. Potrafią odtwarzad melodie i rytm po jednokrotnym ich
usłyszeniu. Lubią tworzyd muzykę, słuchad i naśladowad ją. Mają też zdolności językowe,
i z łatwością rozpoznają muzyczne instrumenty.
16
http://skyview.vansd.org/lschmidt/Projects/The%20Nine%20Types%20of%20Intelligence.htm
43
3. Inteligencja Logiczno-Matematyczna
W tego typu inteligencji używa się liczb, matematyki, logicznego myślenia i schematów
(myślowych, wzrokowych, liczbowych i kolorystycznych) pojawiających się w życiu. Jeśli
ten typ inteligencji przeważa, to osoba taka ma tendencję do myślenia koncepcyjnego
i abstrakcyjnego. Dostrzega schematy i zależności. Osoba o tym typie inteligencji lubi
eksperymenty, puzzle, interesują ją sprawy związane z kosmosem.
Analizuje
okoliczności związane z ludzkim zachowaniem, lubi pracę z liczbami, wzorami
i operacjami matematycznymi, podejmuje wyzwania związane z rozwiązywaniem
problemów. Jest systematyczna, dobrze zorganizowana i zawsze ma logiczne
argumenty. Logiczno-matematyczna inteligencja jest zwykle dobrze rozwinięta wśród
matematyków, naukowców i detektywów. Młodzi ludzie z rozwiniętą logiczną
inteligencją interesują się wzorami oraz lubią gry strategiczne i eksperymenty.
4. Inteligencja Egzystencjonalna
Wrażliwośd i zdolnośd do mierzenia się z głębokimi pytaniami dotyczącymi ludzkiej
egzystencji takimi jak sens życia, sens śmierci i inne problemy egzystencjalne.
5. Inteligencja Interpersonalna
Uczymy się pracując z innymi, wchodząc w relacje z nimi. Gdy ta inteligencja jest czyjąś
mocną stroną to lubi on byd częścią zespołu i wchodzid w relacje interpersonalne. Ma
dużo przyjaciół, wykazuje empatię i głębokie zrozumienie punktu widzenia innych ludzi.
Jest komunikatywna. Często zauważa, że inni przejmują jego pomysły, ma zdolności
rozwiązywania konfliktów, uczestniczy w mediacjach i znajdowaniu kompromisów
wśród ludzi będących w radykalnej opozycji względem siebie. Inteligencję
interpersonalną wykazują nauczyciele, pracownicy socjalni, aktorzy i politycy. Ludzie
młodzi z tym typem inteligencji są zazwyczaj liderami wśród kolegów, dobrze się z nimi
rozumieją, rozumieją odczucia i motywy drugich osób.
6. Inteligencja Fizyczno-Kinestetyczna
Wiedza zdobywana jest poprzez ruch. Nasze ciało wie jak jeździd na rowerze,
zaparkowad równolegle samochód, taoczyd walca, złapad rzucony przedmiot, utrzymad
równowagę podczas chodzenia, te czynności wykonujemy odruchowo i nie są związane z
logicznym myśleniem. Osoba z tym rodzajem inteligencji lubi ruch, taniec, wykonuje
własnoręcznie prace. Dobrze komunikuje się za pomocą „mowy ciała” i gestów. Aby
dobrze coś zrobid potrzebuje obserwowad, jak ktoś inny to robi. Lubi gry ruchowe i
demonstruje jak coś wykonad. Trudno jest jej usiedzied na jednym miejscu.
Zdecydowanie woli byd zaangażowana w to, co się dzieje niż byd biernym
obserwatorem. Ten typ inteligencji jest dobrze rozwinięty u atletów, tancerzy,
chirurgów i rzemieślników.
44
7. Inteligencja lingwistyczna
Cechuje się wysokorozwiniętymi zdolnościami do czytania, mówienia, pisania i myślenia
przy użyciu słów. Ktoś o tym typie inteligencji lubi różnego typu literaturę, zabawę
słowami, tworzy poezję i historie oraz lubi debaty, formalne przemówienia, kreatywne
pisanie, opowiadanie żartów. Lubi uczyd się nowych słów, dobrze sobie radzi z pracami
pisemnymi. Ten typ inteligencji prezentują poeci, pisarze, dziennikarze, prezenterzy.
8. Inteligencja Intrapersonalna
Jest to inteligencja introspektywna wykorzystująca naszą zdolnośd do poszukiwania
wewnętrznych emocji. Osoba o tym typie inteligencji lubi pracę w samotności, czasem
jest wstydliwa, ma własne refleksje i wszystko co robi jest związane z jej wnętrzem. Ma
ona kreatywną mądrośd i wewnętrzną intuicję. Jest wewnętrznie zmotywowana, nie
potrzebuje zewnętrznej motywacji, ma silną wolę, zna swoją wartośd, ma zdefiniowane
opinie i myśli. Inni ludzie chętnie przychodzą do niej po radę. Inteligencja ta obecna jest
wśród psychologów, przywódców duchowych I filozofów.
9. Inteligencja Przestrzenna
Wiedza w tego typu inteligencji pochodzi od kształtów, wyobrażeo ze świata
zewnętrznego, jak i naszej wyobraźni. Osoba o tym typie inteligencji myśli używając
wyobraźni i obrazów. Jest wrażliwa na otaczające przedmioty, kolory i wzory, lubi
rysowad, malowad, rzeźbid i wytwarzad ciekawe prace używając kolorów i różnego typu
materiałów, lubi również układad puzzle, czytad mapy, ma zdecydowane poglądy
odnośnie kompozycji kolorystycznych (np. pokoju), lubi czynności, które wymagają
patrzenia oczami wyobraźni - wizualizacji. Marynarze, piloci, rzeźbiarze, malarze
i architekci posiadają ten tym inteligencji.
Konsekwencją powyższej metody jest to, że pracownicy penitencjarni zaangażowani w pracę
z więźniami muszą pamiętad, iż niektórzy więźniowie nie muszą mied dużych umiejętności w
komunikacji werbalnej, ale mogą byd świetni w wizualnej prezentacji swoich myśli, lub mogą
byd uzdolnieni matematycznie natomiast słabi w używaniu języka.
45
Praca Buzana jest uzupełnieniem teorii Gardnera, ponieważ metodologia, którą on
przedstawia, to mapa myśli, wizualizacja procesu myślenia. Mapy myśli są po prostu sposobem
uwidaczniania myślenia a więc Ci, którzy mają większe umiejętności wizualne i językowe mogą
korzystad z tego podejścia.
Buzan proponuje następujący przewodnik tworzenia mapy myśli:17
1. Na środku kartki narysuj związany z tematem obrazek składający się z minimum trzech
kolorów.
2. Używaj obrazów, symboli i kodów na całej mapie.
3. Najważniejsze słowa powinny byd najwyraźniej oznaczone.
4. Na jednej linii może się znajdowad tylko jedno słowo lub rysunek.
5.
6.
7.
8.
Linie powinny byd takiej długości jak słowa.
Używaj różnych wielkości i stylów liter.
Używaj wielu różnych kolorów w celu pobudzenia wizualizacji myślenia.
Daj się ponieśd swojej wyobraźni - twórz nawet mapy najbardziej abstrakcyjne,
absurdalne.
9. Wykreuj swój własny styl tworzenia Map Myśli.
10. Umieszczaj na Mapie Myśli nie tylko same fakty ale także problemy, skojarzenia, etc.
17
http://www.mind-mapping.org/mindmapping-learning-study-memory/rules-of-mindmapping.html
46
47
WYZWANIA PRACOWNIKÓW WIĘZIEO (PRACA)
Praca w więzieniu jest wyzwaniem niezależnie od tego, jaki typ instytucji prezentuje.
Życie w ” środku” jest zupełnie odmienne od tego w domu, na ulicy, w pracy, miejscu
rozrywki.
Pracownicy socjalni i pedagodzy pracują wewnątrz tego środowiska i pomagają
więźniom przygotowad się do opuszczenia zakładu w najbardziej efektywny sposób.
Głównym problemem, na który napotykają byli
więźniowie to problemy z zatrudnieniem, bezrobocie,
problemy finansowe i długi.
Odnowienie stosunków rodzinnych
zidentyfikowane jako główny problem.
zostało
także
Nadużywanie narkotyków w więzieniach jest kolejną
kwestią nakreśloną przez pracowników więzieo w
prawie każdym kraju europejskim i poza Europą.
Stwarza to szeroki podział między staraniami pracowników więzieo a wynikami ich
pracy. Niektóre przeszkody/wyzwania, które negatywnie wpływają na ich pracę nie są
bezpośrednio związane z więźniami.
Pracownicy socjalni (w niektórych przypadkach pedagodzy) są bardzo przeciążeni
pracą. Stosunek pracowników socjalnych do więźniów w wielu więzieniach jest taki, że
świadczone przez nich usługi nie są tak skuteczne, jak powinny. Ogromną częśd czasu pracy
spędzają przy biurku, wypełniając formularze, raporty i wykonując inne prace
administracyjne. Niektórym trudno poradzid sobie z wypaleniem zawodowym. Kiedy dojdzie do
zjawiska wypalenia, więźniowie odczuwają ogromną stratę z powodu utraty zaufanego
„opiekuna”. Paradoksalnie czasem liczba usług oferowanych więźniom, stwarza problem.
Pracownicy socjalni i inni pracownicy więzienia są często w konflikcie, jak i kiedy mogą,
47
wykonywad swoją pracę. Często czas i przestrzeo są źródłem powstania problemu. Wymaga to
lepszego zarządzania na wyższym poziomie instytucji.
Nauczyciele, pracownicy socjalni i inni pracownicy często skarżą się, że zbyt mało się
robi, aby przyciągnąd więźniów do skorzystania z wszelkich pozytywnych inicjatyw, które są
w ofercie. Oni sami nie mają czasu na staże i rozwijanie swoich umiejętności zawodowych
z powodu „przeciążenia", o którym była mowa powyżej. Z wyjątkiem tych krajów, które
osiągnęły sukces gospodarczy, więzienia nie zapewniają wystarczająco dużo „narzędzi" dla
pracowników socjalnych, nauczycieli i innych osób, aby mogli wykonywad swą pracę w możliwie
najlepszy sposób.
Z powodu występowania tych braków i niedociągnięd, w dziedzinie więziennictwa nigdy
nie ma wystarczającego poziomu innowacji. Niezależnie od tego, co dzieje się na co dzieo
w środku zakładu karnego wymaga się od nich, aby nadążali za zmianami obserwowanymi na
zewnątrz, które mogą byd istotne dla ich pracy i misji. Jeśli nie dostosują się do tych wymogów,
ostatecznymi przegranymi są więźniowie, którzy potrzebują różnego rodzaju pomocy.
Pracownicy socjalni korzystają z różnych metod w pracy z więźniami, ale jako
najskuteczniejsze narzędzia wymieniają półwywiady i dialog. W ich wysiłku przekształcenia
wyzwao w możliwości zidentyfikowali dialog, jako najskuteczniejszą metodę. Głównym
wyzwaniem dla pracowników więzieo jest to, aby osadzeni uświadomili sobie, jakie są ich role i
obowiązki w przygotowaniu się do życia na wolności. Aby przygotowanie to uczynid
skutecznym, można po prostu porozmawiad z więźniami, dad im materiały do czytania i refleksji.
WYZWANIA PRACOWNIKÓW WIĘZIEO (WIĘŹNIOWIE)
Stosowanie gier służyd może budowaniu zaufania, uświadomienia więźniom
możliwości popełniania błędów, zapewnieniu fizycznego ruchu, zasymilowaniu się z grupą,
pracy zespołowej i po prostu zabawie. Humor jest nieodłączną częścią gier i stanowi swoisty
bonus, zwłaszcza w kontekście więziennym. 18
Gry mogą byd bardzo pomocne. Czasami mogą zmienid grupę z ponurej i wyizolowanej
w bardzo żywą i radosną. To sprawia, że więźniowie łatwiej zrozumieją proces „staraj się, aż ci
się uda", albo to, że pomimo negatywnego nastroju, wciąż mogą się zaangażowad i nawet
poprawid sobie humor.
18
http://www.dorleem.com/2011/12/day-in-life-of-prison-social-worker.html
48
Gry mogą również pomóc w ocenie niektórych aspektów postępowania i cech
charakteru poszczególnych więźniów. Można tego dokonad na podstawie ich wypowiedzi na
forum grupy. Na przykład:




Czy wszyscy decydują się wziąd udział i czy są tacy, którzy unikają zabawy lub
wstydzą się?
Czy mają przydzielone role i cieszą się z procesu, niezależnie od wyników?
Czy biorą wyniki gry zbyt poważnie?
Czy denerwują się lub złoszczą, gdy ktoś popełni błąd?
Gry mogą byd wykorzystywane do oceny poziomu spójności grupy lub do jej
wzmocnienia. Analizowanie gry po jej zakooczeniu może przynieśd kilka bardzo owocnych
spostrzeżeo. Analiza taka pomaga więźniom zobaczyd ich podejście do danego zagadnienia i ich
zachowania się w sposób, który przyczynia się do zmiany ich postaw i interakcji społecznych.
Gry mogą stanowid problem dla niektórych osób, których poziom umiejętności nie jest
wystarczający. Moderator będzie poszukiwad sposobów zapewnienia, aby te osoby nie zostały
wykluczone i mogły wziąd udział w grze.
Powrót na wolnośd, osiągnięcie tam sukcesu i dobre radzenie sobie poza więzieniem
wymaga konkretnych zmian. Te z kolei mogą wymagad umiejętności, których wielu więźniów
jeszcze w sobie nie wykształciło. Są one konieczne w doprowadzeniu do zmian w swoim życiu.
49
Mogą one obejmowad:
nowe sposoby (procesy)
myślenia
lepsza organizacja dnia
codziennego
eliminacja złych nawyków
uczenie się bardziej
społecznie
akceptowalnych
sposobów reagowania na
ludzi, słowa i zachowania
Musimy byd ostrożni:
Podczas sesji dyskusyjnych, które nie są odpowiednio
zarządzane i prowadzone istnieje ryzyko, że więźniowie mogą
wracad do swej przeszłości i postrzegad przyszłośd w sposób
nierealny
Kolejnym punktem problematycznym dla wychowawcy
/nauczycieli, pracowników socjalnych, psychologów i innych
osób/ są trudności z więźniami, którzy nigdy nie spotkali się
ze społeczną akceptacją. Ich wkład może byd przydatny, o ile
prowadzący
posiada
odpowiednie
umiejętności
przekształcenia tego, co zostało wyrażone, w przesłanie
otwierające oczy na znaczenie codziennych doświadczeo, nie
ważne jak małe i nieistotne się wydają.
Innym problemem, z którym mogą spotkad się mediatorzy to
próba „przechwycenia” dialogu przez niektórych osadzonych,
którzy są bardziej asertywni, wygadani (a może agresywni). Ci
więźniowie są zazwyczaj najtrudniejsi we współpracy –
uważają, że mają rację, a wszyscy inni są w błędzie.
50
Stąd też dialog to jeden instrument służący osiągnięciu dwóch celów:
pomoc więźniom w
dostosowaniu się do
życia w więzieniu i
wyniesienie z tego
nauki na przyszłośd
przygotowanie do
życia na wolności
DIALOG
Ważnym jest, aby skupid się na wymaganiach dialogu i nieustannie motywowad
pracowników więzieo do stosowania w swej pracy właśnie tego narzędzia. William Isaacs
(Dialog – sztuka wspólnego myślenia 1999) przedstawia jasny, zwięzły obraz tego, czym ma byd
dialog. Opisuje go jako wspólne dociekanie do czasu, aż osoba (w naszym przypadku więzieo
i pracownik więzienia) myślą i zastanawiają się wspólnie. Jego celem jest podniesienie poziomu
wzajemnego zrozumienia. Uczy znaczenia uważnego słuchania tak, aby uczestnicy zrozumieli
różnice i wspólne argumenty, a także wspólne przekonania i idee.
Jest to trudne zadanie dla każdego, niezależnie od statusu, poziomu wykształcenia,
wieku i pozycji społecznej/ekonomicznej.
Dialog przeciwstawia „myśli" z „myśleniem" stwierdzając, że słowo pierwsze ma
znaczenie historyczne i zakorzenione jest w umyśle, a drugie ma charakter twórczy i formułuje
się podczas dialogu.
Używając przykładu zbiornika, Isaacs stwierdza, że „słuchanie, szanowanie, zawieszanie
założeo i mówienie własnym głosem" sprawia, że dialog to stabilny proces pełen wspólnego
zrozumienia.
Zawartośd zbiornika wzbogaca się, gdy uczestnicy w drodze dialogu szukają nowych
znaczeo. Dlatego nazwano ten proces prawdziwym myśleniem. Warto dodad że tabela zwana
„punktami laserowymi dialogu" daje one obraz tego, w co się wierzy.
51
Szanowanie
innych, jako cenna
wartośd
Nie formułuj myśli
podczas słuchania
Zawieś swe
przypuszczenia
Bądź
zrównoważony
Honorowanie
innych osób
Nie wtrącaj swego
zdania, gdy mówią
inni
Destabilizuj
pewniki
Spowolnij reakcję
Spotkanie drugiej
osoby tam, gdzie
ona się znajduje
Nie zmierzaj w
kierunku
rozwiązania lub
działania
Powitaj
niepewnośd
Poszukaj
równowagi: 50%
pytao, 50%
poparcia
Rozważenie
nowego myślenia
w celu zmiany
własnej pozycji
Stwórz wspólne
rozumowanie,
gdyż to jedyny cel
Bądź świadomy
myśli
Słuchaj w łasnego
głosu
wewnętrznego
Anaiza
wcześniejszych
przekonao i
rozważenie
nowych
Szukaj zbiorowej
inteligencji
Obserwuj
obserwatora
Mniej reaguj,
więcej myśl
PODSTAWOWE ZASADY SUKCESU
Jean Greenwood19 opisuje krąg dialogu, jako „sposób wspólnej rozmowy". W tym
rodzaju dialogu każda osoba jest szanowana i traktowana na równi z innymi. Każdy uczestnik
ma przestrzeo do mówienia bez przeszkód ze strony innych. Osoba uczestnicząca w dialogu
wyraża szczerze swoje myśli podczas gdy inni słuchają, koncentrując się na tym, co zostało
powiedziane. Model ten może byd modyfikowany i dostosowywany do potrzeb uczestników.
Więźniowie muszą sobie uświadomid jak ważna jest rozmowa, umiejętnośd słuchania i
zadawania pytao w razie zaistnienia takiej potrzeby. Tłumienie emocji w umysłach i sercach
19
Proces okręgu. Ścieżka pokrzepiającego dialogu. 2005
52
nie przyniesie dobrych rezultatów. Więźniowie muszą nauczyd się, że dobra komunikacja
pośrednio rozwiązuje problem.
Zdarza się, że ludzie nie rozumieją naszych myśli i odczud. Stwarzają sobie o nas własne
opinie i teorie, ponieważ maja zbyt mało informacji na nasz temat.
Dlatego bardzo ważne jest, aby pomóc więźniom skutecznie się wypowiadad
i komunikowad. Milczenie może oznaczad nieplanowaną wiadomośd wysyłaną do innych osób.
Koła dialogowe mają większe szanse powodzenia, gdy:
1. Uczestnicy szanują się wzajemnie i mają przypisane odpowiedzialności;
2. Istnieje porozumienie, co do przebiegu sesji i każdy czuje się odpowiedzialny za sukces
spotkania;
3. Każdy otrzymuje równą przestrzeo dla siebie i akceptuje różnorodnośd grupy;
4. Każdy pracuje w swoim tempie;
5. Istnieje mieszanka osobistych wartości i wartości akceptowanych społecznie;
6. Organizator i uczestnicy pamiętają, że każdy temat/kwestia poruszana na spotkaniu jest
częścią większego obrazu;
7. Istnieje zrozumienie, że wszyscy zaangażowani mają osobiste interesy, które mogą byd
odmienne dla poszczególnych osób;
8. Istnieje zrozumienie, że każda osoba przypisuje odmienne znaczenie słowom,
działaniom;
9. Następuje ewolucja rozumienia siebie nawzajem i współpracy;
10. Pokazane są akceptowalne sposoby radzenia sobie z trudnymi kwestiami
i doświadczeniami, które sprawiały nam ból;
11. Następuje odnowa zdrowych relacji międzyludzkich;
12. Uczestnicy akceptują każdego uczestnika takim, jaki jest i jaki pragnie byd;
13. Wyrażana jest nadzieja co do sukcesu przyszłych planów uczestnika.
W spotkaniach dialogowych biorą udział wszyscy więźniowie bez względu na to ile
mają lat, jakie były ich doświadczenia życiowe, jaki jest ich stan i kariera (jeśli istnieje)
i wszyscy traktowani są równo.
Prowadzący musi byd ostrożny i upewnid się, że proces jest zrównoważony i daje
maksymalną swobodę uczestnikom. Mediatorzy powinni interweniowad tylko wtedy, gdy
proces wymyka się spod kontroli i jest zagrożony. Prowadzący musi byd cierpliwy, uważnie
słuchad i doceniad krótkie okresy ciszy.
53
ZAMIANA WYZWAO W MOŻLIWOŚCI:20
1. Grupy dialogowe odgrywają fundamentalną rolę w humanizacji społeczeostwa więzienia.
2. Wyłania się wspólnota badawcza nie ze względu na ogólna zgodę ale dlatego, że każdy
słucha.
3. Behawioralne normy mogą zostad zmienione za pomocą trwałego dialogu.
4. Trauma może byd ponownie negocjowana, a tym samym zmniejszona u osób i grupy, jako
całości.
5. Dialog to terapeutyczne środowisko dla poszczególnych uczestników.
6. Nieodłącznym elementem tej formy jest słuchanie, co prowadzi do pogłębienia szacunku
między uczestnikami.
7. Dialog stymuluje rozmowę i rozwagę.
8. Uczestnicy uczą się, jak zmienid swoje poglądy i tworzyd nowe.
9. Duża grupa to wyzwanie, ale osoby cichsze i nieśmiałe znajdą także swój głos a osoby
dominujące uczą się powstrzymad bez upominania prowadzącego.
10. Wzrasta samoocena gdyż uczestnicy uświadamiają sobie, że ich podejście jest
niepowtarzalne i ma znaczenie, nawet, jeśli jest odmienne od tego, prezentowanego przez
pozostałych uczestników.
11. Słownictwo opisowe i emocjonalne wzbogaca się, gdyż uczestnicy mają potrzebę wyrażania
się w sposób bardziej przejrzysty.
12. Sztywna postawa rozluźnia się.
13. Każdy pracuje w swoim tempie i sam organizuje pracę i planuje czas.
14. Wiadomości uzyskane w grupie to wieści z pierwszej ręki (doświadczone), a nie z drugiej ręki
(wyuczone).
15. Chociaż poufnośd nie jest zlecana i nie może mied miejsca w więzieniu o zaostrzonym
rygorze, uczestnicy zgadzają się na określony poziom poufności oparty na szacunku do siebie
i grupy jako całości.
16. Opublikowane raporty informują i dotyczą tych osób, które nie brały udziału w dialogu.
17. Dialog jest własnością grupy.
20
Dialog. David Bohm, Donald Factor, Peter Garrett.http://humiliationstudies.org/documents/BohmDialogue.pdf
54