Torfy - PORTAL - Państwowy Instytut Geologiczny

50. T O R F Y
Torf jest osadem organicznym powstałym w późnym czwartorzędzie, głównie holocenie,
utworzonym w czasie długotrwałego osadzania się częściowo rozłoŜonych szczątków roślin.
Do procesu powstania torfu wymagany jest wysoki poziom wód gruntowych i niewielki dopływ
powietrza.
Ze względów na cechy genetyczne wyróŜnia się torfy: niskie, wysokie i przejściowe.
Najbardziej zasobne w składniki pokarmowe są torfy typu niskiego występujące w dolinach
rzek, w obniŜeniach terenowych oraz na brzegach jezior. Torfy typu wysokiego są ubogie w
składniki pokarmowe i występują na wododziałach, natomiast torfy przejściowe charakteryzują
się cechami obu typów łącznie.
Geologiczne i jakościowe kryteria bilansowości dla złóŜ torfu to: minimalna miąŜszość
złoŜa 1 m, maksymalny stosunek grubości nadkładu do miąŜszości złoŜa 0,5 oraz maksymalna
popielność 30 %. O zastosowaniu torfu decydują następujące parametry jakościowe:
•
•
•
•
•
stopień rozkładu (wg von Posta: H1 - nierozłoŜony do H10 - zupełnie rozłoŜony)
popielność (zaw. substancji nieorganicznych w 100g suchej masy)
odczyn (pH)
stopień wilgotności
ocena bakteriologiczna (miano Coli).
Torf jest stosowany w ogrodnictwie jako środek poprawiający strukturę gleby
i rolnictwie jako nawóz organiczny oraz w lecznictwie (balneologii) jako środek do kąpieli
i okładów (borowiny). W przeszłości torf słuŜył równieŜ jako opał. Dla celów ogrodniczych
nadają się torfy lepszej jakości - o popielności nie większej niŜ 15 % i mniejszym stopniu
rozkładu, w rolnictwie wykorzystuje się torfy dobrze rozłoŜone, o kwasowości (pH) powyŜej 4
oraz zawartości popiołu nie większej niŜ 25 %. Ponadto w rolnictwie i ogrodnictwie
wykorzystywane są mieszaniny torfu z nawozami mineralnymi i mikroelementami, tzw.
mieszanki torfowo-mineralne. Dla lecznictwa stosowane są torfy (borowiny) o odpowiedniej
czystości mikrobiologicznej, znacznym stopniu rozkładu, konsystencji maziowej, duŜej
zawartości czynnych związków organicznych i wilgotności ponad 75 %, nie przemroŜone.
Ponad połowa torfowisk znajduje się w północnej części kraju. Torfowiska zajmują
obszar ok. 1,2 mln ha, zawierając ponad 17 mld m3 torfu. Instytut Melioracji i UŜytków
Zielonych zinwentaryzował około 50 tysięcy torfowisk , z czego około 36 % z nich stanowi
potencjalną bazę zasobową eksploatacji torfu.
Copyright © 2009 Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy
TORFY
2
W roku 2008 geologiczne zasoby bilansowe torfu wyniosły 74,30 mln t i w porównaniu
z rokiem poprzednim uległy zmniejszeniu o 0,34 mln t. Przyrost zasobów z tytułu
udokumentowania nowych złóŜ nie zdołał zrekompensować ubytku z tytułu wydobycia. W
2008 r. przybyło 16 nowych złóŜ udokumentowanych jako złoŜa samodzielne bądź jako
kopalina towarzysząca lub współwystępująca w złoŜach kruszywa naturalnego.
Od kilku lat wydobycie torfu wzrasta. Według informacji nadesłanych od
uŜytkowników złóŜ w 2008 roku wydobycie wyniosło 1066,13 tys. t i wzrosło o 8 % w
stosunku do ubiegłego roku. Ze złoŜa Bełchatów-p. Szczerców wydobyto z tzw. punktów
eksploatacyjnych 51,31 tys. m3 torfów oraz ze złoŜa Adamów – 0,24 tys. t humusu.
Stan geologicznych zasobów złóŜ torfu, stopień ich rozpoznania oraz zagospodarowania
przedstawiono w tabeli 50.1.
Tabela 50.1
TORFY - mln t
Wyszczególnienie
I. ZASOBY OGÓŁEM
Ilość
złóŜ
234
Razem
74.30
Zasoby geologiczne
bilansowe
A+B+C1
C2
61.94
12.36
w tym - zasoby złóŜ zagospodarowanych
Razem 93
50.30
50.25
0.05
1. ZłoŜa zakładów czynnych
62
43.10
43.10
2. ZłoŜa eksploatowane okresowo
31
7.21
7.16
0.05
w tym - zasoby złóŜ nie zagospodarowanych
Razem 92
22.13
10.05
12.08
1. ZłoŜa rozpoz. szczegółowo
74
10.05
10.05
2. ZłoŜa rozpoz. wstępnie
18
12.08
12.08
w tym - złoŜa, których eksploatacji zaniechano
Razem 49
1.87
1.64
0.23
pozabilansowe
Zasoby
przemysłowe
7.21
32.31
5.72
4.45
1.27
31.42
27.12
4.30
1.29
1.29
-
0.89
0.89
-
0.20
-
W roku 2008 import torfu i wyrobów z torfu był większy w stosunku do roku
poprzedniego o około 42 % i wyniósł 180,06 tys. t, za 44,57 mln PLN, natomiast eksport wzrósł
w stosunku do ubiegłorocznego eksportu o 5,66 tys. t i wynosił 52,95 tys. t za 17,48 mln PLN.
Wielkość, wartość i główne kierunki importu i wyrobów z torfu przedstawiono
w tabeli 50.2.
Copyright © 2009 Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy
TORFY
3
Tabela 50.2
Kierunki polskiego importu i eksportu torfu i wyrobów z torfu
Lp.
1
2
3
4
5
6
IMPORT
Ilość
tys. ton
Świat (ogółem)
180,06
Kraj
Łotwa
Litwa
Niemcy
Białoruś
Estonia
Dania
EKSPORT
Wartość Lp.
Kraj
Ilość
tys. PLN
tys. ton
44 574
Świat (ogółem)
52,95
47,86
44,62
23,59
45,07
7,34
0,87
12 141
9 937
9 754
5 502
2 342
2 102
1
2
3
4
5
6
Włochy
Niemcy
Ukraina
Słowenia
Irlandia
Białoruś
29,70
6,77
6,04
2,31
2,05
1,70
Wartość
tys. PLN
17 480
11 481
2 218
1 335
813
653
265
Stopień rozpoznania zasobów i stan zagospodarowania, a takŜe wielkość wydobycia z
poszczególnych złóŜ zestawiono w tabeli 50.3
Tabela 50.3
3
Wykaz złóŜ torfu - w tys. m
Stan
zag.
złoŜa
ZŁOśA UDOKUMENTOWANE
złóŜ : 234; OGÓŁEM
woj. DOLNOŚLĄSKIE
złóŜ : 1
1 Izera Skalno X*
R
woj. KUJAWSKO-POMORSKIE
złóŜ : 20
1 BoŜenkowo I
R
2 Chrośna I
T
3 CzarŜe I
R
4 Dąbrówka I
E
5 Iwiec I
R
6 Janowiec I
R
7 Kaniewo
Z
8 Kaniewo II
Z
9 Krąpiewo
E
10 Lisi Ogon I
R
11 Pawłówek I
E
12 Pawłówek II
R
13 Pawłówek III
R
14 Piastoszyn I
T
15 Rudaw
R
16 Sienno I
R
17 Słończ Górny I
T
Lp.
Nazwa złoŜa
Zasoby
geologiczne
przemybilansowe
słowe
Wydobycie
Powiat
74 307.98
32 312.95
1 066.13
201.76
-
-
201.76
-
- Lwówek Śl.
1 250.74
255.61
20.72
30.01
32.55
6.90
50.43
107.70
19.54
275.00
59.47
53.48
205.24
91.11
6.50
22.97
33.00
132.60
36.02
8.42
53.48
91.11
33.00
-
1.89
9.92
8.41
-
Bydgoszcz
Bydgoszcz
Bydgoszcz
Bydgoszcz
Tuchola
śnin
Włocławek
Włocławek
Bydgoszcz
Bydgoszcz
Bydgoszcz
Bydgoszcz
Bydgoszcz
Tuchola
Golub-Dobrzyń
Bydgoszcz
Bydgoszcz
Copyright © 2009 Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy
TORFY
Lp.
Nazwa złoŜa
18
19
20
Sokołowo Parcele
Wieniec-A,B,C*
Wojdal V*
woj. LUBELSKIE
złóŜ : 26
Andrzejów
Chojno dz.171
Dodatki-Rzeka
Grabniak I
Grabówka
Hrud
Kolechowice II
Kolonia Kulczyn dz. nr 69
Kozia Góra
Krasew I
Krowie Bagno I
Krowie Bagno II
Lubowierz
Ludwin II
Ludwinek
Majdan Wielki I*
Oleśniki
Osowa dz. nr 353
Rudka Kozłowiecka
Rudka Kozłowiecka I
Rudnik I
Stary Majdan
Stoczek
Wytyczno
Wytyczno I
Wytyczno II
woj. LUBUSKIE
złóŜ : 17
Bargów
Czarnowo
Grabin
Gronów
Karszyn CA
Konotop I
Lgiń II
Lgiń V
Lgiń VI
Lubiechnia Mała
Lubięcin
Lubięcin I
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
Stan
zag.
złoŜa
R
E
E
E
T
R
Z
Z
P
Z
E
R
Z
T
R
E
Z
E
R
P
R
M
M
E
P
E
T
T
R
T
E
T
R
E
E
R
E
R
R
R
R
4
Zasoby
geologiczne
przemybilansowe
słowe
11.75
11.75
52.55
52.55
15.50
13.72
Wydobycie
Powiat
- Włocławek
0.14 Włocławek
0.36 Inowrocław
9 673.79
3 822.38
144.73
170.01
15.77
286.65
37.39
9.14
580.00
6.76
20.04
13.09
53.65
177.00
14.29
7.55
152.37
191.53
4 542.66
9.92
57.12
9.29
2 896.09
282.97
87.35
53.15
15.80
814.11
20.04
152.37
2 746.16
73.90
-
3.95
0.50
0.50
7.23
2.30
130.25
-
1 568.64
247.51
30.26
13.06
6.52
15.30
50.39
237.30
23.82
126.00
7.63
8.45
23.00
64.90
51.60
223.69
23.82
-
5.65
0.74
17.61
1.11
-
Włodawa
Chełm
Łęczna
Włodawa
Opole Lub.
Biała Podl.
Lubartów
Włodawa
Chełm
Radzyń Podl.
Włodawa
Włodawa
Włodawa
Łęczna
Łęczna
Zamość
Świdnik
Włodawa
Lublin
Lublin
Kraśnik
Włodawa
Radzyń Podl.
Włodawa
Włodawa
Włodawa
Sulęcin
Krosno Odrz.
Krosno Odrz.
Krosno Odrz.
Zielona Góra
Nowa Sól
Wschowa
Wschowa
Wschowa
Słubice
Nowa Sól
Nowa Sól
Copyright © 2009 Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy
TORFY
Lp.
Nazwa złoŜa
13
14
15
16
17
1
Ośno
Surowa
Trzebule
śytowań
śytowań RC
woj. ŁÓDZKIE
złóŜ : 13
Danielów
Huta Porajska
Huta Porajska I
JeŜów
Napoleonów
Napoleonów I
Napoleonów II
Napoleonów III
Napoleonów IV
Napoleonów V
Napoleonów VI
Piaszczyce
Trząs
woj. MAŁOPOLSKIE
złóŜ : 2
Pogórska Wola
Puścizna Wielka
woj. MAZOWIECKIE
złóŜ : 12
Biernaty Stare
Hadynów
Kanał Bieliński*
Karaska I
Pieróg
Pieróg II
Pieróg III
Wymyśle Nowe
Wymyśle Nowe II
Wymyśle Nowe III
Wyrzyki IV
Wyrzyki-Pólko
woj. OPOLSKIE
złóŜ : 1
Większyce
1
2
woj. PODKARPACKIE
złóŜ : 3
Podemszczyzna*
Studzieniec
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
1
2
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
Stan
zag.
złoŜa
P
M
E
M
T
Z
E
Z
R
T
Z
M
Z
R
M
Z
T
R
P
E
E
E
P
E
R
R
R
M
E
E
E
Z
P
E
E
5
Zasoby
geologiczne
przemybilansowe
słowe
888.20
46.32
6.15
Wydobycie
Powiat
-
5.15
-
Słubice
śary
Krosno Odrz.
Krosno Odrz.
Krosno Odrz.
404.71
105.40
11.20
3.83
156.80
4.81
21.64
5.67
10.68
5.11
95.86
100.31
105.40
-
11.20
-
355.42
172.91
7.06
34.00
321.42
172.91
- Tarnów
7.06 Nowy Targ
3 653.99
3 155.10
235.61
452.01
58.64
358.20
2 550.69
15.07
13.94
30.18
0.51
1.63
168.78
4.34
452.01
33.16
2 539.99
0.51
1.63
127.80
-
19.38
11.85
177.41
2.32
3.95
20.70
-
287.90
-
-
287.90
-
- KędzierzynKoźle
469.84
368.84
3.74
368.81
0.03
368.81
0.03
0.59 Lubaczów
3.15 Stalowa Wola
Radomsko
Radomsko
Radomsko
Piotrków Tryb.
Radomsko
Radomsko
Radomsko
Radomsko
Radomsko
Radomsko
Radomsko
Radomsko
Bełchatów
Łosice
Łosice
Sochaczew
Ostrołęka
Siedlce
Siedlce
Siedlce
Płock
Płock
Płock
Łosice
Łosice
Copyright © 2009 Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy
TORFY
Lp.
3
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
1
2
3
4
5
1
2
Nazwa złoŜa
Wola Chorzelowska
woj. PODLASKIE
złóŜ : 10
BerŜniki
Dubowo
Imszar II
Imszar III
Kolnica*
OŜarki
Podsokołda*
Rabinówka
Rajgród
Zelwa
woj. POMORSKIE
złóŜ : 17
DarŜyno
Góra
Góra III
Góra IV
Jałowiec
Kaplica-Połęczyno
Krakulice-Gać-Kompleks A
Łubiana I
Perlino
Postolin-Cygusy
RóŜyny III
Strzebielino
Trzebielino
Ustka*
Wieliszewo
Witanowo
Witanowo II
woj. ŚLĄSKIE
złóŜ : 5
Pawłówka A
Pawłówka B
Rudołtowice*
Zabłocie*
Zabłocie S
woj. ŚWIĘTOKRZYSKIE
złóŜ : 2
Mosty III
Siwice
Stan
zag.
złoŜa
R
6
Zasoby
geologiczne
przemybilansowe
słowe
101.00
-
Wydobycie
Powiat
- Mielec
5 086.67
1 655.88
78.97
430.50
1 055.00
526.09
118.36
583.78
12.35
47.29
1 741.25
281.40
290.65
118.77
18.01
1 519.10
-
9.60
0.35
0.57
68.45
-
5 651.24
1 586.32
85.40
Z
M
T
T
R
E
E
R
T
T
R
19.20
12.40
166.30
151.78
2 556.50
9.00
6.00
58.00
16.27
151.78
876.04
6.00
36.70
-
14.10
51.30
-
M
Z
R
T
R
E
85.19
196.00
1 743.10
197.50
434.00
258.00
257.80
20.00
204.99
111.04
0.85
Z
R
E
E
R
26.42
27.28
104.80
6.92
39.57
104.80
6.24
-
0.31
0.54
-
187.61
-
-
R
Z
104.85
82.76
-
- Kielce
- Busko-Zdrój
P
P
E
E
R
E
R
E
Z
P
Sejny
Sejny
Białystok
Białystok
Augustów
Zambrów
Białystok
Białystok
Grajewo
Sejny
Słupsk
Wejherowo
Wejherowo
Wejherowo
Kwidzyń
Kartuzy
Słupsk
Kościerzyna
Wejherowo
Sztum
Pruszcz
Gdański
Wejherowo
Bytów
Słupsk
Słupsk
Bytów
Bytów
Pszczyna
Pszczyna
Pszczyna
Cieszyn
Cieszyn
Copyright © 2009 Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy
TORFY
Stan
zag.
złoŜa
woj. WARMIŃSKO-MAZURSKIE
złóŜ : 22
1 Biedkowo
Z
2 Bornity I
R
3 Budwity
E
4 Florczaki
Z
5 Józefowo
E
6 Lutek
Z
7 Lutek II
Z
8 Lutek III
Z
9 Lutek V
Z
10 Ługwałd
R
11 Malinowo III
R
12 Niedrzwica
E
13 Niedrzwica II*
R
14 Niedrzwica III*
E
15 Rapa
R
16 Romoty
P
17 Rucianka
E
18 Skandawa-C
P
19 Warkałki
Z
20 Wiłkajcie-Niedrzwica III
R
21 Wojciechy-B
P
22 Zezuj
Z
woj. WIELKOPOLSKIE
złóŜ : 47
1 BarłoŜnia II
E
2 BłaŜejewo-K
P
3 Borówiec
R
4 Boruja Nowa AO
R
5 Byszki
P
6 Chlebowo
E
7 Chorzemin
M
8 Chorzemin II
R
9 Długa Goślina
E
10 Długa Goślina I
T
11 DzierząŜno
R
12 DzierząŜno 1 (pole A)
E
13 DzierząŜno 2 (pole B)
E
14 Gorszewice AW
R
15 Górsko
R
16 Gruszczyn JK
R
17 Gruszczyn WWJ
R
18 Jastrzębsko II
R
19 Jastrzębsko Stare
E
Lp.
Nazwa złoŜa
7
Zasoby
geologiczne
przemybilansowe
słowe
Wydobycie
9 821.02
4 385.40
196.86
204.31
51.50
1 434.06
8.21
3 612.65
0.44
1.14
113.14
34.70
1 030.84
166.51
0.57
3.20
342.10
464.85
629.20
24.10
945.10
754.40
tylko pzb.
1 082.22
2 292.34
765.84
48.99
196.01
-
32.81
79.11
13.98
0.02
70.94
-
2 971.41
585.53
57.04
5.35
120.00
7.81
8.14
78.80
9.32
35.46
11.15
18.97
19.98
11.55
42.17
31.07
8.79
15.46
16.88
6.81
282.26
18.91
11.55
42.17
282.26
5.88
0.40
4.88
5.02
19.90
0.50
7.75
Powiat
Braniewo
Braniewo
Ostróda
Ostróda
Braniewo
Olsztyn
Olsztyn
Olsztyn
Olsztyn
Olsztyn
Nidzica
Gołdap
Gołdap
Gołdap
Gołdap
Ełk
Elbląg
Kętrzyn
Ostróda
Gołdap
Bartoszyce
Olsztyn
Wolsztyn
Śrem
Poznań
Nowy Tomyśl
Piła
Oborniki
Wolsztyn
Wolsztyn
Poznań
Poznań
Złotów
Złotów
Złotów
Szamotuły
Wolsztyn
Poznań
Poznań
Nowy Tomyśl
Nowy Tomyśl
Copyright © 2009 Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy
TORFY
Stan
zag.
złoŜa
20 Kuźnica Zbąska JS
R
21 Kuźnica Zbąska KP
T
22 Kuźnica Zbąska MRD
T
23 Kuźnica Zbąska MRD I
R
24 Kuźnica Zbąska RG
R
25 Kuźnica Zbąska SR
Z
26 Kuźnica Zbąska SR II
Z
27 Kwiejce-Zbiornik D
R
28 Lędyczek
Z
29 Łękno
Z
30 Marszewiec
M
31 Nienawiszcz FP
T
32 Ostrów Kaliski
M
33 Podgaje
R
34 Rybowo
Z
35 Rybowo-I
E
36 Samica-Marcin II
R
37 Skic
Z
38 Skic-Kujan
R
39 Stawnica
R
40 Stroszki
T
41 StrzyŜewo Kościelne
Z
42 Sypniewo I
Z
43 Sypniewo III
Z
44 Świerczyna 3
Z
45 Władysławowo
Z
46 Wydorowo
E
47 Zbąszyń
T
woj. ZACHODNIOPOMORSKIE
złóŜ : 36
1 Bronowo*
E
2 Człopa
R
3 Dąbrowa Nowogardz.-Karsk
R
4 Dziwogóra*
R
5 Gąsierzyno
R
6 Golin
E
7 Gołańcz
P
8 Grąbczyn
E
9 Hanki-Mirosławiec
T
10 Kamień Pomorski*
E
Lp.
11
12
13
14
Nazwa złoŜa
Kazimierz III
Kołatnik
Kołobrzeg (p.I)*
Kołobrzeg (p.II)*
E
R
E
R
8
Zasoby
geologiczne
przemybilansowe
słowe
34.58
20.24
19.32
15.09
27.75
3.94
8.65
118.30
81.79
242.38
90.02
90.02
51.30
232.29
39.13
39.13
80.00
118.40
830.70
50.48
31.35
24.46
14.71
9.82
9.74
14.09
12.01
85.36
77.03
Wydobycie
1.66
11.05
-
32 518.25
15 861.03
193.69
341.59
551.00
993.70
112.60
212.00
37.65
282.00
102.76
243.30
573.71
341.59
195.90
573.71
0.60
1.72
6.04
0.75
220.73
137.85
2 828.17
1 508.00
220.73
2 829.65
-
13.35
1.34
-
Powiat
Grodzisk Wlkp.
Grodzisk Wlkp.
Grodzisk Wlkp.
Grodzisk Wlkp.
Grodzisk Wlkp.
Grodzisk Wlkp.
Grodzisk Wlkp.
Czarnków
Złotów
Wągrowiec
Oborniki
Oborniki
Kalisz
Złotów
Wągrowiec
Wągrowiec
Leszno
Złotów
Piła, Złotów
Złotów
Września
Gniezno
Złotów
Złotów
Kalisz
Nowy Tomyśl
Kościan
Nowy Tomyśl
Świdwin
Wałcz
Goleniów
Świdwin
Goleniów
Wałcz
Gryfice
Szczecinek
Wałcz
Kamień
Pomorski
Szczecinek
Wałcz
Kołobrzeg
Kołobrzeg
Copyright © 2009 Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy
TORFY
Lp.
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
*
Nazwa złoŜa
Kraśnik-Recz
Łazice
Łysinin
Łysinin-pole B
Malechowo
Międzyzdroje*
Mirosławiec JS
Mirosławiec JS I
Mosina
Nosibądy
Nowy Chwalim
Pęczerzyno-Rynowo
Pilchowo II
Porzecze*
Przybiernówko-Grądy II
Reptowo
Rusinowo
Samlino
Sławoszewo
Sławoszewo II
Tanowo
Wołowe Lasy
Stan
zag.
złoŜa
P
E
E
E
P
R
R
E
T
E
E
T
R
R
E
T
T
T
T
T
E
R
Zasoby
geologiczne
przemybilansowe
słowe
1 021.40
706.04
190.86
140.82
140.82
30.07
373.14
18.27
100.91
41.69
1 714.40
1 147.63
158.42
138.62
2 753.88
2 619.26
22.30
70.38
14 559.30
5 137.48
1 666.44
1 666.44
132.83
658.34
658.34
17.20
8.90
31.72
146.74
-
9
Wydobycie
10.00
20.12
18.00
0.78
12.00
29.60
78.41
0.98
-
Powiat
Choszczno
Drawsko Pom.
Drawsko Pom.
Drawsko Pom.
Sławno
Świnoujście
Wałcz
Wałcz
Szczecinek
Szczecinek
Szczecinek
Świdwin, Łobez
Police
Sławno
Gryfice
Stargard Szczec.
Świdwin
Kamień Pom.
Police
Police
Police
Wałcz
- złoŜa, w których występują borowiny
Opracowała: Janina Dyląg
Copyright © 2009 Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy