Convert Wooden sculpture “Highlander”

Wooden sculpture “Highlander”
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Author unknown Date of production 2nd half of the 19th century Dimensions height: 65 cm ID no. E/10456/MT Museum The Dr. Tytus Chałubiński Tatra Museum in Zakopane Subjects multiculture, folk art, sculpted, mountain Technique sculpture, polychrome Material linden wood, spruce, oil paint Object copyright The Dr. Tytus Chałubiński Tatra Museum in Zakopane Digital images copyright public domain Digitalisation RDW MIC, Małopolska's Virtual Museums project Tags rzeźba, Podhale, górale, strój, 3D, 3D unity, strój ludowy, szopka, Boże Narodzenie, lalki Full wooden sculpture depicting a man’s figure dressed in a folk outfit similar to outfits worn by Podhale highlanders in the 2nd half of the 19th century.
It was purchased for the Tatra Museum’s collection in the 1990s. There is no information about its author, place, or time of completion. It is supposed that the sculpture may have come from a set intended for a Christmas nativity scene in a church, and completed in the 2nd half of the 19th century, which is suggested by similar exhibits that can be found in other museums.
The sculpture depicts a man — a highlander — in a standing position. Despite some mistakes in the rendered body proportions, the method of completion of the figure suggests that its maker was a skilled wood carver. The figure and the outfit are rendered with a great dose of realism.
The figure’s trunk with head and hands is made of a single piece of wood. Separate parts include a hat placed on the core carved in the figure’s head, both legs fitted to the trunk with a gypsum and glue mortar, a shepherd’s axe placed in the hole carved in the figure’s hand, and an octagonal base to which the figure is attached with nails.
The highlander is dressed in a long black jacket worn over sleeves, a broad red money­belt fastened with four golden buckles, white trousers let out on the footwraps of the same colour, and light brown shoes with black straps. A white shirt collar is visible from below the outer garments. The head with shoulder­
length hair is covered by a black hat with a low crown and a broad brim. The right hand is let down and supported on the shepherd’s axe, whereas in the left hand, bent at the elbow, the figure is holding a pipe.
The man’s outfit basically shows some similarity to the outfit of various groups of Polish highlanders. Only the manner of decorating two elements of the jacket and hat suggests that the carver’s intention could have been the depiction of a Podhale highlander.
In Podhale, dark grey jackets or black clothes (cuchy corne) were more popular than white clothes until the 1st half of the 19th century. On ordinary days people wore short clothes without any decorations, while on holidays they wore longer clothes scalloped with red fabric stripes. Dark jackets adorned with red and white fabric stripes were worn in the 2nd half of the 19th century by the Podhale population in the vicinity of Czarny Dunajec.
At the same time, there emerged a custom of decorating the hat of the men’s outfits with so­called cubes, a decorative element made of the shells of money cowry (Cypraea moneta), sewn onto a leather, most often red, saffian belt. A black felt hat decorated in this way has been the typical headgear of Podhale highlanders until the present day.
Elaborated by Anna Kozak (The Dr. Tytus Chałubiński Tatra Museum in Zakopane), © all rights reserved
Kontusz sash and opasek
Kontusz sash was considered to be the most colourful piece of gentry dress. The sash was popular since the mid­16th century, but it gained particular significance in the 18th century (it was also then that the tying of the sash changed in a way to highlight its ends).
Initially, the gentry used imported Persian and Turkish sashes, obviously priced very high (the equivalent of today's PLN 250).
Over time, the sashes came to be produced in Poland, initially with imported looms and materials, the Eastern sashes serving as models. The first workshops were set up in the 1740s in estate manors – in Brody and in Stanisławów, where Armenian weavers were settling in.
The Słuck­based workshop in the Radziwiłłowski estate (managed by Jan Madżarski) quickly became the most famous Polish workshop producing fabrics woven with Persian and Turkish methods. Soon, products from Słuck weavers became so popular that the Słuck sash became a synonym for the Polish sash in general. The brand was well identifiable thanks to its original patterns and compositions (the collection of Małopolska’s Virtual Museums includes a Słuck Kontusz sash from the collection of the National Museum in Kraków).
One sash has two heads.
The ends of the sash shown off were referred to as heads. Thus each sash has two heads…
Sashes were usually 3 metres long, their width reaching 40 cm.
Two ends featured identical embroidery, though with different colouring (just as in the case of the Słuck sash, sash ends were like the negative and the positive).
Additionally, colours applied on one half were used on the other half in an opposite order, which resulted in a four­sided system. Folded lengthwise, the sash turned into four different sashes. Edges of the fabric were adorned with a decorative border, which encircled both the heads and the middle part of the sash.
Where did this sash idea come from?
A sash on a nobleman's żupan played the role of a gem: a special technique was developed to press golden and silver threads to give the gold­laced sash a mirror­like look, such fabrics were most sought­
after.
Although the wide variety of patterns evidenced Persian masters' creativity, sash heads usually only had a karumfil (Turkish: two branched carnations). Interestingly enough, even though the patterns were of Persian­Turkish­Armenian origin, they quickly became regarded as typically Polish, representative of the national style.
As a result, the nobility dress stood out among the European styles of the time. This distinctness was evident during foreign visits: one of such events being recorded in drawings by Stefano Della Bella, who reproduced a trip of Polish MPs in the 17th century with great detail.
The history of fashion follows traces of interpenetrating influences. The kontusz sashes were a typical piece of a nobleman's attire, just as the broad opasek shepherd belts in the peasantry (opaska bacowska).
See the sculpture of a highlander with an opasek
from the collection of Małopolska’s Virtual Museums.
Find out more about the opasek in the Bronowice costume.
Activity:
Name the elements of the Słuck sash by using the words included in the phrase below.
A sash encircled with a decorative board still has two heads.
Elaborated by the editorial team of Małopolska’s Virtual Museums, CC­BY 3.0 PL
What is the origin of the Christmas nativity scene tradition?
The tradition of Polish Christmas nativity scenes has its roots in Italian nativity plays, which were brought to our land by the Franciscan Order. Initially, they were organised in the side altars of churches, and comprised figures of Baby Jesus, Mary, Saint Joseph, the shepherds and the Three Kings standing against the background of a Holy Land landscape. Over time they have been enriched with extended scenery and new figures, including secular ones, in order to increase their attractiveness.
The nativity scene figure sets featured the representatives of various nations, classes, occupations, military formations, national heroes, as well as figures in regional outfits, e.g., highlanders and traditional Kraków inhabitants. In the 18th century, the static figures started to be replaced with puppets that played out various scenes, often of a secular and humorous nature. Such shows enjoyed great interest on the part of viewers, and evoked animated reactions that were not in harmony with the seriousness of the places in which they were held. For this reason, at the end of the 18th century church authorities prohibited the organisation of movable nativity plays in churches and returned to multi­figure stationary compositions.
Elaborated by Anna Kozak (The Dr. Tytus Chałubiński Tatra Museum in Zakopane), © all rights reserved
See the wooden nativity sculpture Wooden sculpture “Highlander” from the collection at the Dr. Tytus Chałubiński Tatra Museum in Zakopane.
See the Nativity Scene by Franciszek Zięba from the collection at the Vistula Ethnographic Park in Wygiełzów and Krakow nativity scene by Maciej Moszew.
See puppets from the nativity play of Zielony Balonik (Green Balloon) cabaret in the collection from Małopolska's Virtual Museums:
Puppets from the Zielony Balonik (Green Balloon) nativity play — Juliusz Leo
Puppets from the Zielony Balonik (Green Balloon) nativity play — Jacek Malczewski
A puppet from a nativity play of the Zielony Balonik (Green Balloon) cabaret representing Jacek Malczewski, created by Jan Szczepkowski
Tags: Kraków, The Historical Museum of the City of Kraków, The Dr. Tytus Chałubiński Tatra Museum in Zakopane, The National Museum in Kraków, tradition, nativity scene, Cracovians, Christmas, highlanders, Jacek Malczewski Szopka ludowa – szopka satyryczna
Jasełka stanowiły udramatyzowaną formę szopki bożonarodzeniowej, która odgrywana była podczas obrzędu w formie dramatu liturgicznego. Wywodziły się z okazjonalnej dekoracji kościelnej, jaką była stajenka ze Świętą Rodziną. Szopka przyjmując z czasem konwencję widowiska została opatrzona dialogami oraz śpiewem. Rozbudowano ją o proscenium, na którego płaszczyźnie poruszały się laleczki składające pokłon Dzieciątku, animowane przez postacie schowane w jej podstawie. Wykorzystywanie formuły parateatralnej podczas celebracji danych świąt miało za zadanie urozmaicać przekaz, który z formy zwykłego odczytania tekstu Pisma Świętego, najczęściej podczas liturgii, przeszedł w odgrywanie przed oczami wiernego wydarzeń z życia Chrystusa. Jednak stopniowo jasełka zaczynały się laicyzować ‒ powiększono grono osób dramatu oraz wprowadzono wiele scenek o świeckim charakterze. Na kanwie treści religijnej zaczęły pojawiać się epizody zabawowe (komediowe), czy nawet, jak dzisiaj moglibyśmy to określić – gagi (przeczytaj Skąd wzięła się tradycja szopek bożonarodzeniowych?).
Ta zmiana formy przekazu, przybierająca charakter znacznie bardziej rozrywkowy, wpłynęła na wyodrębnienie się jasełek poza przestrzeń kościoła w XVIII wieku w związku z nakazem biskupim. Odgrywane odtąd we wsiach i miastach, przyjęły formę okazjonalnych, przenośnych teatrzyków, w rodzaju ludowego widowiska o charakterze również zarobkowym, wykonywanych przez służbę kościelną, nauczycieli i uczniów, a także mieszczan. Ludowa oraz rozrywkowa konwencja (prostota przekazu, rubaszny humor) wzmogły tendencję do uzupełniania tekstu dramatu aktualną tematyką (postacie, wydarzenia), w tym elementami satyrycznymi (komentarze danej sytuacji np. społecznej). Główną atrakcją i efektem zeświecczenia szopek stały się właśnie scenki rodzajowe, które lokalnie różniły się specyfiką i ulubionymi przez publiczność postaciami.
Szopka ludowa, czy też kolędowa rozwijała się silnie w Warszawie, natomiast w tradycji krakowskiej zakorzeniła się w swojej lokalnej odmianie. Jej konwencjonalną formę ustaliła twórczość XIX wiecznego szopkarza krakowskiego Michała Ezenekiera, który wprowadził typowy dziś repertuar postaci, a także scenografię inspirowaną architekturą kościoła Mariackiego i zamku wawelskiego. Przez teksty szopki Ezenekiera silnie przezierały aktualności polityczne o charakterze patriotycznym, jak również czytelne trawestacje ówczesnej literatury.
Szopka ustanowiła zwyczajowy model, na którego płaszczyźnie można było przemycić wiele treści, zwłaszcza zaś dzięki elastyczności fabuły i postaci dawała dużo możliwości interpretacyjnych.
Zatem nic dziwnego, że już w połowie XIX wieku zaczęły pojawiać się pojedyncze dzieła literacko­
publicystyczne stworzone w konwencji szopki. Teksty te bazowały na fabule udramatyzowanej szopki ludowej, wykorzystując jej stałe elementy (scenki, osoby), które służyły wewnątrzśrodowiskowej krytyce, bądź komentarzowi aktualności, przedstawione dodatkowo w formie satyry, często ukierunkowanej personalnie (osoby dramatu reprezentowały konkretne osoby żyjące). W 1849 roku wydana została słynna Szopka Teofila Lenartowicza (Wrocław, 1849), czy Rok 1849 w jasełkach Leszka Dunina­Borkowskiego („Tygodnik Lwowski”, 1849), w 1880 opublikowano zaś teksty Szopka dla dorosłych dzieci i Szopka warszawska autorstwa Wiktora Gomulickiego.
Na gruncie krakowskim pojawiły się tzw. jasełka polityczne, które zaszczepili Józef Szujski (Jasełka galicyjskie, 1875) i Stanisław Tarnowski (Wędrówki po Galilei, 1873) oraz Lucjan Rydel w swoim słynnym dramacie Betlejem polskie (premiera teatralna ‒ 1904, publikacja ‒ 1906). Ciągle żywe i popularne widowisko w postaci szopki ludowej oraz zjawisko chłopomanii przełomu XIX i XX wieku stały się podwaliną dla miejscowej bohemy do przywrócenia tej tradycji w formie teatralno­literackej, lecz w odmianie satyrycznej. W 1906 roku w Jamie Michalika wystawiono pierwszą Szopkę krakowską kabaretu „Zielony Balonik”, która stała się fenomenalną i dotychczas najlepszą trawestacją szopki ludowej. Artyści oraz literaci wykorzystując schemat formalny szopki bożonarodzeniowej w kpiarskiej i prześmiewczej konwencji zaprezentowali ówczesne aktualności ze sceny krakowskiego życia artystycznego i społecznego, nie szczędząc komentarzy i personalnych dowcipów. Szopka zielonobalonikowa wystawiana była okazjonalnie, jej tematyka, mimo iż oscylująca wokół Bożego Narodzenia, zmieniała każdorazowo repertuar scenek i osób dramatu, reprezentujących różnych przedstawicieli tego środowiska (lalki o cechach portretowych). Szopka literacka kontynuowana były w międzywojniu przez Skamandrytów, w tym samym satyrycznym charakterze, wystawiana w ramach działalności kabaretu „Pod Pikadorem”, jej teksty publikowano zaś w „Cyruliku Warszawskim”.
Suma tych zjawisk, stanowiąca ewolucję gatunkową szopki (od dekoracji, przez dramat liturgiczny, teatrzyk ludowy, formę literacką, aż po kabaret) pozwala zrozumieć potencjał drzemiący w jej konwencji fabularnej. Rozbudowywana, zgodnie z lokalną specyfiką, o scenki rodzajowe, utożsamiła się z rodzimą problematyką – przez co utworzyła stałe tło i typologiczny repertuar postaci (jak w commedia dell’arte). Dało to możliwość aktualizacji, czyli eksplorowania i komentowania wydarzeń bieżących, przybierających niemal charakter „nigdy niestarzejącego się żartu”, dodatkowo prezentowanego w widowiskowej, żartobliwej odsłonie, wzmagającej jej atrakcyjność.
Oddźwięk tradycji typowo polskiej szopki satyrycznej usłyszeć można we współczesnym języku, czego konsekwencją jest nowe, potoczne rozumienie słowa „szopka”, jako: „sytuacji, zachowania itp. obliczonego na pokaz, ocenianego jako niepoważne”.
Zobacz również:
Szopki krakowskie autorstwa Macieja Moszewa, Romana Sochackiego, Mariana Dłużniewskiego, szopki laleczkowe z Wieliczki, z Chrzanowa (obecnie w Wygiełzowie);
Lalki z Szopki krakowskiej kabaretu „Zielony Balonik” przedstawiające Juliusza Leo i Jacka Malczewskiego.
Opracowanie: Paulina Kluz (Redakcja WMM), CC­BY 3.0 PL
Bibliografia:
Słownik języka polskiego PWN [dostęp: 06.2015];
Grzegorz Sinko, "Betlejem polskie" po czterdziestu latach
[dostęp: 06.2015];
Tomasz Weiss, Legenda i prawda Zielonego Balonika, Kraków 1976;
Ryszard Wierzbowski, O szopce: studia i szkice, Łódź 1990.
Tags: Kraków, tradition, nativity scene, puppets, Young Poland, theater, Christianity, Christmas, carol, liturgy, cabaret