pełny tekst
Transkrypt
pełny tekst
PRZEGL Wzrost liczby wzw B i C w 2005 Nr 3 EPIDEMIOL 2006; 60:545554 545 Wies³aw Magdzik1, Miros³aw P. Czarkowski2 NIESPODZIEWANY WZROST LICZBY ZACHOROWAÑ NA WIRUSOWE ZAPALENIE W¥TROBY TYPU B I TYPU C W 2005 ROKU W POLSCE Emerytowany profesor Pañstwowego Zak³adu Higieny Wy¿sza Szko³a Umiejêtnoci im. Stanis³awa Staszica w Kielcach 2 Pañstwowy Zak³ad Higieny Zak³ad Epidemiologii w Warszawie 1 W 2005 roku zanotowano wzrost liczby zachorowañ i zapadalnoci na wzw B po raz pierwszy od 12 lat i po raz pierwszy w okresie realizacji intensywnego programu zapobiegania i zwalczania tej choroby. Równie¿ zanotowano szczególnie wysoki wzrost liczby zachorowañ i zapadalnoci na wzw C. Dokonano analizy tych obserwacji. Stwierdzono, ¿e najbardziej prawdopodobn¹ przyczyn¹ jest zmiana sposobu prezentacji materia³ów statystyczno-epidemiologicznych dotycz¹cych tych chorób wprowadzona od 2005 roku zgodnie z sugestiami Komisji Europejskiej. Istnieje ponadto mo¿liwoæ, ¿e uleg³y pogorszeniu parametry sterylizacji sprzêtu medycznego w zak³adach ochrony zdrowia, zw³aszcza w zwi¹zku z trudnociami finansowymi zak³adów. S³owa kluczowe: wirusowe zapalenie w¹troby typu B, wirusowe zapalenie w¹troby typu C, wzrost zapadalnoci w 2005 roku Key words: hepatitis B, hepatitis C, inreasing of incidence rate in 2005 Zachorowania na wirusowe zapalenie w¹troby typu B i typu C w Polsce w 2005 roku kszta³towa³y siê odmiennie ni¿ w latach poprzednich. Zas³uguje to na analizê, omówienie i ewentualnie opublikowanie najbardziej istotnych problemów z tym zwi¹zanych. SYTUACJA EPIDEMIOLOGICZNA WZW B W POLSCE W 2005 roku zanotowano wzrost liczby zachorowañ na wzw B w Polsce po raz pierwszy od 12 lat i po raz pierwszy w okresie realizacji intensywnego programu zapobiegania i zwalczania wzw B to jest od 1993 roku. Rejestracjê zachorowañ na wzw typu B wprowadzono w 1979 roku. Rejestrowano zachorowania z rozpoznaniem wzw, u których w serologicznym badaniu krwi wykryto antygen HBs, lub przeciwcia³a anty HBc. W Magdzik, M P Czarkowski 546 Nr 3 Najwy¿sze liczby zachorowañ notowano w latach 1979-1985. Waha³y siê one od 15 276 w 1982 do 16 763 w 1985 roku, a zapadalnoæ na 100 000 od 42,1 w 1982 roku do 45,2 w 1980 roku. Zapadalnoæ na wzw B w Polsce w pierwszej po³owie 80. lat by³a jedn¹ z najwy¿szych wród krajów europejskich. Pocz¹wszy od drugiej po³owy lat 80. nast¹pi³ spadek liczb rejestrowanych zachorowañ i zapadalnoci. Spadek ten za lata 1986-2004 przekroczy³ 90%, a od 1993 roku do 2004 roku, to jest od czasu wprowadzenia intensywnego programu zapobiegania i zwalczania wzw B, wynosi³ 88,2%. Spadek liczby zachorowañ miêdzy kolejnymi latami dochodzi³ w tym czasie nawet do 28,8% (tabela I). Ta b e l a I . Ta b l e I . 5RN Wirusowe zapalenie w¹troby typu B w Polsce w latach 1993-2004. Spadek liczb zachorowañ i zapadalnoci na 100 000 Hepatitis B in Poland in 1993-2004. Decreasing of numbers of cases and incidence rate /LF]ED]DFKRURZD =DSDGDOQR üQD 3URFHQWVSDGNX ]DFKRURZD [ Wzrost liczby zarejestrowanych zachorowañ na wzw B miêdzy kolejnymi latami w okresie 1979-2004. zanotowano tylko 6 razy, g³ównie w pierwszej czêci tego okresu to jest: pomiêdzy 1979 a 1980 rokiem (z 15 345 do 16 089 4,8%); 1982 a 1983 rokiem (z 15 276 do 15 372 0,6%); 1983 a 1984 rokiem (z 15 372 do 16 285 5,9%); 1984 a 1985 (z 16 285 do 16 763 2,9%); 1988 a 1989 (z 14 161 do 15 308 9,0%); 1992-1993 (z 13 237 do 13 296) 0,0%). Pomiêdzy 2004 a 2005 rokiem liczba zachorowañ wzros³a z 1570 do 1727, to jest o 157 zachorowañ 10%. By³ to wiêc najintensywniejszy wzrost liczby zachorowañ na wzw B, w okresie ich rejestracji miêdzy dwoma kolejnymi latami. Zapadalnoæ na wzw B, która w 2004 roku osi¹gnê³a 4,11 na 100 000 wzros³a w 2005 roku o 0,42 i osi¹gnê³a wartoæ 4,53. Z a c h o r o w a n i a w 2 0 0 5 r o k u w e d ³ u g m i e s i ê c y . Spadek liczby zarejestrowanych zachorowañ na wzw B w stosunku do podobnych okresów lat poprzednich, utrzymywa³ siê w Polsce do koñca stycznia 2005 roku. W styczniu 2004 roku zanoto- Wzrost liczby wzw B i C w 2005 Nr 3 547 wano 127 zachorowañ, a w styczniu 2005 roku 119, to jest o 8 zachorowañ (6,3%) mniej. Odsetek ten by³ jednak oko³o dwukrotnie ni¿szy ni¿ miêdzy analogicznymi okresami poprzednich lat. Podobna sytuacja jak w styczniu mia³a miejsce równie¿ we wrzeniu 2004 i 2005 roku. Najwiêkszy wzrost liczby przypadków, miêdzy poszczególnymi miesi¹cami 2004 i 2005 roku, powy¿ej 20% mia³ miejsce w 3 letnich miesi¹cach: czerwiec, lipiec, sierpieñ. W innych 3 miesi¹cach marzec, kwiecieñ, listopad wynosi³ kilkanacie procent, a w 4 miesi¹cach: luty, maj, padziernik, grudzieñ wynosi³ kilka procent (tabela II). Ta b e l a I I . Ta b l e I I . 0LHVL F UHMHVWUDFML , ,, ,,, ,9 9 9, 9,, 9,,, ,; ; ;, ;,, 5D]HP Liczba zachorowañ i zapadalnoæ na wzw typu B w Polsce w latach 2004 i 2005 wed³ug miesiêcy (z uwzglêdnieniem wzrostu lub spadku) Hepatitis B. Number of cases and incidence rate in Poland in 2004 and 2005 according to months /LF]ED]DFKRURZD :]URVWVSDGHN OLF]ED SURFHQW Z a c h o r o w a n i a w e d ³ u g w o j e w ó d z t w . Wzrost liczby zachorowañ na wzw B miêdzy 2004 a 2005 rokiem wyst¹pi³ w 9 województwach. W 8 sporód nich zapadalnoæ w 2004 oku by³a niska i waha³a siê miêdzy 2,10 a 3,57 na 100 000. Jedynie w województwie kujawsko-pomorskim wynosi³a 6,05. Nast¹pi³ tu wzrost liczby zachorowañ o 1 przypadek (0,8%). W 5 województwach odsetkowy wzrost liczby zachorowañ by³ wy¿szy, a w 4 by³ ni¿szy od przeciêtnego dla Polski. Spadek liczby zachorowañ na wzw B miêdzy 2004 r. a 2005 r. wyst¹pi³ w 7 województwach. W 3 sporód nich w 2004 roku zapadalnoæ by³a bardzo wysoka (woj. ³ódzkie 8,91, woj. wiêtokrzyskie 8,14, woj. dolnol¹skie 8,05) w pozosta³ych 4 waha³a siê pomiêdzy 3,50 a 2,24. Mo¿na stwierdziæ, ¿e wzrost liczby zachorowañ wyst¹pi³ na ogó³ w województwach o uprzednio niskiej zapadalnoci na wzw B, a spadek liczby zachorowañ przede wszystkim w województwach o uprzednio wysokiej liczbie zachorowañ (tabela III). Mimo obserwowanego w 2005 roku wzrostu liczby zachorowañ i zapadalnoci na wzw B w województwach o niskiej zapadalnoci oraz spadku zapadalnoci w województwach o uprzednio wysokiej zapadalnoci, kolejnoæ poszczególnych województw pod W Magdzik, M P Czarkowski 548 Ta b e l a I I I . Ta b l e I I I . Nr 3 Liczba zachorowañ i zapadalnoæ na 100 000 na wzw B w Polsce w latach 2004 i 2005 wed³ug województw. Kolejnoæ województw wed³ug wielkoci wzrostu/spadku zapadalnoci w procentach Number of cases nd incidenc rate of hepatitis B in Poland in 2004 and 2005 according to voyvodships. Increasing and decresing of cases /S :RMHZyG]WZR SRPRUVNLH ZLHONRSROVNLH O VNLH RSROVNLH OXEHOVNLH 32/6.$ ZDUPL VNRPD]XUVNLH PD]RZLHFNLH OXEXVNLH NXMDZVNRSRPRUVNLH ZL WRNU]\VNLH ]DFKRGQLRSRPRUVNLH GROQR O VNLH SRGNDUSDFNLH áyG]NLH SRGODVNLH PDáRSROVNLH /LF]ED]DFKRURZD :]URVWVSDGHN /LF]ED =DSDGDOQR ü QD wzglêdem zapadalnoci na wzw B nie uleg³a w zasadzie zmianie. Pierwsze miejsce zajmowa³y w 2005 roku województwa: wiêtokrzyskie (7,93), dolnol¹skie (7,54), ³ódzkie (7,32), kujawsko-pomorskie (6,09). Zapadalnoæ wy¿sz¹ od przeciêtnej dla Polski, aczkolwiek nieznacznie wy¿sz¹ (4,53), wykazywa³y ponadto województwa: opolskie (4,67), l¹skie (4,56). Z a c h o r o w a n i a w e d ³ u g w i e k u . Sporód grup wieku wymienionych w tabeli IV ze wzglêdu na liczby zachorowañ na wzw B wziêto do analizy zachorowania w 13 grupach wieku od 10 do 75+ lat. Dla 9 grup wieku zanotowano wzrost liczby zachorowañ. By³ on wy¿szy od 20% w 5 grupach: 20-24; 30-34; 45-49; 55-59; i 65-74 lata, przewy¿sza³ nieznacznie 10% w grupie wieku 25-29 lat i by³ ni¿szy od 10% w pozosta³ych 3 grupach wieku: 10-14; 35-39; 40-44. Spadek liczb zachorowañ na wzw B miêdzy 2004r. a 2005 r. stwierdzono w 4 grupach wieku: 15-19; 50-54; 60-64 i 75+lat. Tak wiêc mo¿na podsumowaæ, ¿e wzrost liczby zachorowañ na wzw B miêdzy 2004 r. a 2005 r. dotyczy³ przede wszystkim osób z grup wieku pomiêdzy 20 a 49 lat (tabela IV). Dla sprecyzowania przyczyn wzrostu liczby rejestrowanych zachorowañ na wzw B w pierwszej po³owie 2005 roku konieczna jest dalsza obserwacja i analiza sytuacji. Jest wskazane wziêcie pod uwagê co najmniej 3 nastêpuj¹cych hipotez: od pocz¹tku 2005 roku nast¹pi³o uporz¹dkowanie i zmiana w zakresie sposobu publikowania materia³ów w meldunkach o zachorowaniach na choroby zakane i zatruciach. Dostosowano je do sugestii i wymogów Komisji Europejskiej. Nie nast¹pi³a nato- Wzrost liczby wzw B i C w 2005 Nr 3 Ta b e l a I V. Ta b l e I V. Liczba zachorowañ i zapadalnoæ na 100 000 na wzw typu B w Polsce w latach 2004 i 2005 wed³ug wieku. Wzrost i spadek liczb zachorowañ wed³ug grup wieku Number of cases nd incidence rate per 100 000 of hepatitis B in Poland in 2004 and 2005 according to groups of age. Increasing and dereasing among the groups of age *UXSDZLHNX XNR F]RQHODWD 5D]HP 549 /LF]ED]DFKRURZD :]URVWVSDGHN OLF]ED SURFHQW =DSDGDOQR ü QD miast zmiana w zakresie definicji i w zakresie zg³aszania i rejestracji zachorowañ na choroby zakane w Polsce. W zwi¹zku ze zmianami w zakresie sposobu publikowania zachorowañ na choroby zakane w Polsce po dostosowaniu ich do wymogów i sugestii Komisji Europejskiej, i mo¿e z innych jeszcze przyczyn, zg³oszono w tempie przyspieszonym czêæ przypadków, które przy obowi¹zywaniu dawnego systemu by³yby zg³aszane przez d³u¿szy okres, mo¿liwe, ze czêæ z nich w ogóle nie by³aby zg³oszona; przy osi¹gniêciu zapadalnoci w czêci województw od 2 do 3 na 100 000, a w skali Polski od 4 do 5 na 100 000, wyczerpane zosta³y dotychczasowe mo¿liwoci dalszej poprawy sytuacji epidemiologicznej wzw B, zw³aszcza w województwach o niskiej zapadalnoci. Bez podjêcia skutecznych dalszych kroków przeciwepidemicznych nie nale¿y siê spodziewaæ istotnej poprawy w tym zakresie; nast¹pi³o pogorszenie w zakresie transmisji zaka¿eñ zwi¹zanych z naruszeniem ci¹g³oci tkanek, g³ównie w drodze wykonywania nie w pe³ni skutecznej sterylizacji sprzêtu medycznego w sterylizatorach na suche gor¹ce powietrze i braku we wprowadzaniu nowych autoklawów do zak³adów opieki zdrowotnej. Jak wynika z informacji przedstawionej przez dr El¿bietê Narolsk¹-Wierczewsk¹, podczas posiedzenia Komisji Epidemiologii Chorób Zakanych i Bioterroryzmu w dniu 7 maja 2006 roku, sterylizacja sprzêtu medycznego w sterylizatorach na suche gor¹ce powietrze jest nadal przeprowadzana w wiêkszoci województw, w niektórych z nich w doæ wysokim odsetku procesów sterylizacji. Poprawa sytuacji epidemiologicznej wzw B, jaka nast¹pi³a w Polsce po 1993, jest 550 W Magdzik, M P Czarkowski Nr 3 wynikiem przede wszystkim intensywnie wykonywanych szczepieñ ochronnych przeciwko tej chorobie. Dla utrwalenia dotychczasowych osi¹gniêæ i zapewnienia dalszej poprawy konieczne jest rozszerzenie innych poczynañ przeciwepidemicznych. Obecnie powinno byæ kontynuowane i rozszerzone dzia³anie przeciwepidemiczne w 3 nastêpuj¹cych kierunkach: szczepienia ochronne i modyfikacja ich programu zale¿nie od sytuacji ogólnej i sytuacji epidemiologicznej tej choroby; sterylizacja sprzêtu medycznego zw³aszcza s³u¿¹cego do naruszania ci¹g³oci tkanek, w autoklawach i zaniechanie sterylizacji w sterylizatorach na suche gor¹ce powietrze; podjêcie bardziej skutecznych kroków dla zapobiegania zaka¿eniom HBV szerz¹cych siê drog¹ seksualn¹ i drog¹ pobierania do¿ylnie rodków uzale¿niaj¹cych. Wysoka zapadalnoæ na wzw B wród stosunkowo dobrze uodpornionych osób z grupy wieku 15-19 lat, jak równie¿ z grupy 20-24 lata, jest dowodem wysokiej rangi tego problemu. SYTUACJA EPIDEMIOLOGICZNA WZW C Na prze³omie lat 80. i lat 90. szacowano, ¿e roczna liczba zachorowañ na wzw C siêga w Polsce oko³o 5 000. Od 1997 roku rozpoczêto rejestracjê zachorowañ na wzw C jako zachorowañ na odrêbn¹ jednostkê chorobow¹. Liczby zachorowañ, zapadalnoæ na 100 000 i odsetek wzrostu lub spadku liczb zachorowañ w stosunku do roku poprzedniego podano w tabeli V. Przyjêto, ¿e liczby zarejestrowane w pierwszych 2 latach rejestracji obarczone by³y du¿¹ niedok³adnoci¹ i nie bêd¹ poddane analizie. Analizuj¹c liczby zachorowañ za lata 1999-2005 mo¿na stwierdziæ, ¿e do 2004 roku w³¹cznie rejestrowano oko³o 2000 przypadków zachorowañ rocznie. Wed³ug opinii wiatowej Organizacji Zdrowia zachorowania na wzw C w poszczególnych krajach w doæ du¿ym odsetku s¹ niedorejestrowane, g³ównie z powodu cech epidemiologicznych i klinicznych tej choroby. W 2005 roku nast¹pi³ znaczny, bo o 38,9% wzrost liczby zarejestrowanych zachorowañ na wzw C (tabela V). O narastaj¹cym znaczeniu wzw C wiadczyæ mog¹ równie¿ wzrastaj¹ce z roku na rok liczby zgonów, zw³aszcza z postaci przewlek³ej tej choroby. R o z k ³ a d z a c h o r o w a ñ w e d ³ u g m i e s i ê c y . Na podstawie liczb zachorowañ w poszczególnych miesi¹cach w 2004 i 2005 roku mo¿na stwierdziæ, ¿e nie obserwuje siê wyranej sezonowoci zachorowañ. Nieco wy¿sze liczby zachorowañ notowano w czerwcu, listopadzie i grudniu. W 2005 roku wzrost liczby zachorowañ ponad 60% zanotowano w maju, czerwcu i wrzeniu, a wzrost poni¿ej 30% w styczniu, lipcu, listopadzie i grudniu (tabela VI). R o z m i e s z c z e n i e z a c h o r o w a ñ w e d ³ u g w o j e w ó d z t w . Wzrost liczby rejestrowanych zachorowañ w 2005 roku o ponad 100% wyst¹pi³ w województwach: l¹skim, pomorskim, lubelskim, w granicach od 50% do 100% równie¿ w województwach: podkarpackim, warmiñsko-mazurskim, wielkopolskim, w granicach od 25% do 50% w województwach: mazowieckim, opolskim, w granicach od 5 do 25% w województwach: kujawsko-pomorskim, lubuskim, dolnol¹skim oraz poni¿ej 5% w województwach: podlaskim i wiêtokrzyskim. W 3 pozosta³ych województwach: ³ódzkim, zachodniopomorskim i ma³opolskim nast¹pi³ spadek liczb zachorowañ (tabela VII). Wzrost liczby wzw B i C w 2005 Nr 3 Ta b e l a V. Ta b l e V. 5RN Ta b e l a V I . Ta b l e V I . 0LHVL F UHMHVWUDFML , ,, ,,, ,9 9 9, 9,, 9,,, ,; ; ;, ;,, 5D]HP 551 Wirusowe zapalenie w¹troby typu C w Polsce w latach 1997-2005. Liczby zachorowañ, zapadalnoæ na 100 000, odsetek wzrostu/spadek liczb zachorowañ w stosunku do roku poprzedniego Hepatitis C in Poland in 1997-2005. Numbers of cases and incidence rate per 100 000 and percentage of increasing and decreasing of cases in relation to the previous year /LF]ED]DFKRURZD =DSDGDOQR ü QD 3URFHQWZ]URVWXVSDGNX ]DFKRURZD [ Liczba zachorowañ i zapadalnoæ na wzw typu C na 100 000 w Polsce w latach 2004 i 2005 wed³ug miesiêcy. Wzrost i spadek liczby zachorowañ Hepatitis C. Number of cases and incidence rate per 100 000 in Poland in 2004 and 2005 according to months /LF]ED]DFKRURZD :]URVWVSDGHN OLF]ED SURFHQW Z a c h o r o w a n i a w e d ³ u g w i e k u . W 2005 roku obserwowano wzrost liczby zachorowañ na wzw C w stosunku do 2004 roku we wszystkich grupach wieku z wyj¹tkiem grupy od 5 do 9 lat. Wzrost liczby zachorowañ waha³ siê od 77,6% w grupie wieku od 50 do 54 lat do 11,4% w grupie od 10 do 14 lat. Wzrost ten dotyczy³ g³ównie osób w wieku powy¿ej 50 lat (tabela VIII). W Magdzik, M P Czarkowski 552 Nr 3 Ta b e l a V I I . Liczba zachorowañ i zapadalnoæ na 100 000 na wzw C w Polsce w latach 2004 i 2005 wed³ug województw. Wzrost/spadek liczb zachorowañ Ta b l e V I I . Number of cases nd incidenc rate per 100 000 of hepatitis C in Poland in 2004 and 2005 according to voivodships. Increasing and decresing of cases among voivodeships /S :RMHZyG]WZR /LF]ED]DFKRURZD O VNLH SRPRUVNLH OXEHOVNLH SRGNDUSDFNLH ZDUPL VNRPD]XUVNLH ZLHONRSROVNLH PD]RZLHFNLH 32/6.$ RSROVNLH NXMDZVNRSRPRUVNLH OXEXVNLH GROQR O VNLH SRGODVNLH ZL WRNU]\VNLH áyG]NLH ]DFKRGQLRSRPRUVNLH PDáRSROVNLH Ta b e l a V I I I . Ta b l e V I I I . *UXSDZLHNX XNR F]RQHODWD 5D]HP :]URVWVSDGHN /LF]ED =DSDGDOQR ü QD Liczba zachorowañ i zapadalnoæ na 100 000 na wzw typu B w Polsce w latach 2004 i 2005 w grupach wieku. Wzrost/spadek liczby zachorowañ Number of cases nd incidenc rate per 100 000 of hepatitis B in Poland in 2004 and 2005 according to groups of age. Increasing and dereasing among the groups of age /LF]ED]DFKRURZD :]URVWVSDGHN OLF]ED SURFHQW =DSDGDOQR ü QD Nr 3 Wzrost liczby wzw B i C w 2005 553 PODSUMOWANIE Wzrost zapadalnoci na wzw C w 2005 roku, w wymiarze znacznie wiêkszym, ni¿ mia³o to miejsce w latach poprzednich, nale¿y rozpatrywaæ ³¹cznie z problemami zwi¹zanymi ze wzrostem liczby zachorowañ i zapadalnoci na wzw B w 2005 roku. Wydaje siê, ¿e zmiany w zakresie sposobu publikowania danych dotycz¹cych zachorowañ miêdzy innymi na wirusowe zapalenie w¹troby, po dostosowaniu ich do wymogów i sugestii Komisji Europejskiej, mia³y istotne znaczenie jako przyczyna wzrostu liczb rejestrowanych zachorowañ. Problemem niezmiernie wa¿nym, zw³aszcza dla zapobiegania i zwalczania wzw C podobnie jak wzw B, jest skuteczna sterylizacja sprzêtu medycznego w zak³adach ochrony zdrowia. Istnieje obawa, ¿e wobec trudnoci finansowych w zak³adach ochrony zdrowia, mo¿e nie wyst¹piæ w tym zakresie oczekiwana istotna poprawa. Istnieje nawet obawa, ¿e mo¿e dojæ do pogorszenia sytuacji, a w konsekwencji dosz³oby do pogorszenia sytuacji epidemiologicznej chorób szerz¹cych siê drog¹ naruszenia ci¹g³oci tkanek, zw³aszcza wzw C i wzw B. By³oby to w jakim stopniu zaprzepaszczenie wk³adu du¿ego wysi³ku i rodków dla uzyskania obecnej sytuacji. Obecna sytuacja wymaga prowadzenia na bie¿¹co skutecznego i aktualnego monitoringu chorób zakanych. W Magdzik, M P Czarkowski HEPATITIS B AND HEPATITIS C IN 2005 IN POLAND. UNEXPECTED INCREASING SUMMARY In 2005 the increasing of number of cases and incidence rate of hepatitis B was noted for the first time in last 12 years and in the first time in the period of intensive control of this disease. Also the high increasing of number of cases and incidence rate of hepatitis C was noted in 2005.On the basis of analysis the conclusion was withdrawn that change of the way of publication of statistical and epidemiological material introduced according to suggestions of European Commission concerning hepatitis B and C was the most important cause of this observation. Notsatisfactory changes of way of sterilisation of medical equipment in relation to difficulties of financial problems may be the serious affair of these observations. The low incidence rate of hepatitis B in big part of voivodeships may be also a cause of these observations connected with periodical increasing and decreasing of number of cases. PIMIENNICTWO 1. Czarkowski M. P. Materia³y statystyczne Zak³adu Epidemiologii (nieopublikowane). 2. Eurohep.net. University of Antwerp. Surrveillance and prevention of hepatitis A and B in 22 countries. 1990-2001. 3. Magdzik W. Wirusowe zapalenie w¹troby typu B w Polsce do 2002 roku (Broszura) GlaxoSmithKline. Listopad 2003. 4. Magdzik W. Szczepienie przeciwko wirusowemu zapaleniu w¹troby typu B i sytuacja epidemiologiczna tej choroby w krajach europejskich w latach 1990-2001. Przegl Epidemiol 2006; 60: 179-184. 554 W Magdzik, M P Czarkowski Nr 3 5. Magdzik W, Czarkowski M. P. Stan zaszczepienia przeciwko wirusowemu zapaleniu w¹troby typu B w Polsce do koñca 2004 roku. Przegl Epidemiol 2006; 60: 185-192. 6. Narolska-Wierczewska E. Informacja przedstawiona na posiedzeniu Komisji Epidemiologii Chorób Zakanych i Bioterroryzmu w dniu 7 maja 2006 r. 7. Pañstwowy Zak³ad Higieny, Ministerstwo Zdrowia, G³ówny Inspektorat Sanitarny Biuletyn. Choroby zakane i zatrucia w Polsce w latach 1979-2004. 8. Pañstwowy Zak³ad Higieny, Ministerstwo Zdrowia, G³ówny Inspektorat Sanitarny Biuletyn. Szczepienia w Polsce w latach 1979-2004. Otrzymano: 12.06.2006 r. Adres Autorów: Miros³aw P Czarkowski Pañstwowy Zak³ad Higieny Zak³ad Epidemiologii ul. Chocimska 24, 00-791 Warszawa