Raport z podróży do Saksonii-Anhalt

Transkrypt

Saksonia-Anhalt
IBA Urban Redevelopment 2010
Informacje uzyskane podczas podróży studialnej o doświadczeniach
dziewięciu miast Saksonii-Anhalt zaangażowanych w program IBA,
oraz o ich najważniejszych realizacjach projektów przebudowy urbanistycznej.
Podróż studialną dla Grupy Roboczej ds. Polityki Miejskiej
do Saksonii-Anhalt - IBA Urban Redevelopment 2010,
która odbyła się w dn. 4-8 września 2011 r.
zorganizował Śląski Związek Gmin i Powiatów
Autor raportu
mgr inż. arch. Beata Dymarska
Współpraca
mgr inż. arch. Maciej Kaczkowski
Zdjęcia
Beata Dymarska
Informacje do raportu przygotowano w oparciu o wiadomości
uzyskane w trakcie wizyty, nagrania ze spotkań,
udostępnione uczestnikom publikacje,
oraz informacje własne.
Raport z podróży studialnej dla Grupy Roboczej ds. Polityki Miejskiej do Saksonii-Anhalt
IBA Urban Redevelopment 2010;
4-8 wrzesień 2011
Internationale Bauausstellung IBA – międzynarodowa stała wystawa budownictwa prezentująca
najnowsze osiągnięcia kraju na polu architektury, planowania przestrzennego i projektowania miejskiego, która stała się instrumentem planowania miejskiego i projektowania urbanistycznego
w Niemczech.
W Niemczech tradycja organizowania IBA ma już długą historię. Pierwsze wystawy odbyły się jeszcze na początku XX wieku, początkowo dotyczyły pojedynczych budynków, by z czasem objąć
kształtowanie dużych obszarów. Projekty realizowano w dzielnicach miast potrzebujących impulsu
do zmian.
IBA Urban Redevelopment 2010 zorganizowana przez Rząd Kraju Związkowego Saksonii-Anhalt
łącząca siły urbanistów, architektów, obywateli i przedstawicieli polityki i administracji, stała się narzędziem odnowy 19 miast. Każde miasto zaproponowało własny temat i opracowało własną koncepcję rozwoju. W latach 2000-2009 miasta te otrzymały środki z funduszy strukturalnych Unii Europejskiej na realizację konkretnych projektów.
Grupa Robocza do spraw polityki miejskiej miała szansę zapoznać się z dziewięcioma miastami
z pośród nich.
Halle (Saale)
 Podwójne miasto – próba zrównoważenia.
„Halle (Saale) to podwójne miasto – składa się z dwóch, diametralnie różnych części.
Jak za pomocą nowoczesnych koncepcji rozwoju obszarów miejskich udało się stworzyć
w Halle (Saale) spójny organizm miejski i zahamować odpływ ludności.”
Połączone wizją w terenie z spotkanie z urbanistami z Urzędu Planowania Miasta Halle
i Halle-Neustadt
Dziedzictwo historyczne Halle
Z populacją niemal 232 400 mieszkańców jest najliczniej zaludnionym miastem w Kraju Związkowym. Miasto jest znaczącym ośrodkiem przemysłowym. Jest to ośrodek przemysłu ciężkiego, elektronicznego i precyzyjnego. Mieści się tu Uniwersytet Marcina Lutra w Halle-Wittenberdze oraz
Akademia Sztuk Pięknych. Jego historia sięga średniowiecza, główne zabytki to:
- zamek z XV-XVI wieku
- katedra w stylu renesansowym z XIV wieku, unikalnym w Niemczech
- czerwona wieża z XV-XVI wieku
2
4-8 wrzesień 2011
- ratusz z XV-XVI wieku
- kościół Mariacki z XVI wieku
- kościoły w różnych częściach starego miasta, przeżywające obecnie swój renesans.
Uwarunkowania historyczne dzisiejszego Halle (Salle)
Halle-Neustadt powstało, jako socjalistyczne i niezależne miasto dla pracowników przemysłu chemicznego w 1964 roku z liczbą ludności 90 tys., zrealizowane od podstaw na terenie podmokłym.
Pod wpływem szkoły Bauhaus z Dessau ukierunkowano zabudowę miasta na infrastrukturę socjalną – budynki mieszkaniowe skoncentrowano w ramach 8 otoczonych zielenią osiedli zaprojektowanych wokół własnych małych centrów. Powstało też jedno duże wspólne centrum dla wszystkich
osiedli. Wybudowano odpowiednio szerokie ulice (magistrale) wraz z bardzo dobrze zaprojektowanymi ciągami infrastruktury technicznej i rezerwą terenu dla linii tramwajowej, której ze względów
najpierw politycznych, a później ekonomicznych, nie udało się zrealizować aż do 2002 roku.
Nie domknięto też systemu pierścieniowego kolejki miejskiej komunikującej miasto z terenami
przemysłowymi.
W 1990 r. około 1200-letnie miasto uniwersyteckie i wówczas 26-letnie nowoczesne, socjalistyczne
Neustadt (Nowe Miasto) zostały zjednoczone w jednym mieście.
W latach 80-tych miasto przeprowadziło renowację zabudowy, skupiając się przede wszystkim
na wysokiej zabudowie wielorodzinnej, mniej na zabudowie historycznej.
Problemy












Dwa odrębne i różne organizmy miejskie, które dzieli spora odległość i rzeka Soława.
Duże niezagospodarowane przestrzenie.
Mała liczba mieszkańców w wyniku odpływu ludności (w przypadku Neustadt Halle do 50%
populacji).
30% nieużytkowanych mieszkań w zasobie spółdzielczym (budynki wznoszone w technologii
wielkopłytowej).
Problemy hydrogeologiczne w związku posadowieniem w Neustadt, na terenie podmokłym.
Trudności z ponownym wykorzystaniem nieużytkowanych budynków mieszkalnych wielorodzinnych, które nie należą do miasta – stanowiąc prywatną własność spółek, które upadły.
Wieloletnie – uniemożliwiające zagospodarowywanie terenów – procesy odzyskiwania własności przez dawnych właścicieli terenów znacjonalizowanych (przejętych przez państwo)
w czasach NRD (przykład: stary browar w dzielnicy Glaucha).
Miasto posiada obszary przemysłowe poza swoimi granicami administracyjnymi. Wymagają
one – szczególnie tereny wyeksploatowanych wyrobisk kopalń odkrywkowych – działań interwencyjnych finansowanych z podatków miejskich.
Miasto posiada ograniczone środki. Mimo obecności w mieście dużych zakładów należących
do firm nieposiadających jednak swoich siedzib w Halle, podatki płacone przez te firmy, nie
w całości zasilają budżet miasta.
Dofinansowanie w ramach programów IBA zakończyło się w 2010 roku. Bieżący okres finansowania środkami Unii Europejskiej zakończy się w roku 2013. Po roku 2013, jako forma
dofinansowania pozostanie jedynie partnerstwo publiczno-prywatne.
Zjawisko bezrobocia dotknęło szczególnie Neustadt-Halle gdzie występuje podwójna ilość
bezrobotnych, w stosunku do starego Halle. W mieście wprowadzono program socjalny dla
Neustadt – w ramach każdego osiedla działa menadżer pośredniczący między władzami
municypalnymi a mieszkańcami, wspierając ich rozwijającą się przedsiębiorczość. Jest to
próba stworzenia samonapędzającego się organizmu ekonomicznego.
Problem ustawodawstwa – polityka krajów związkowych nie odzwierciedla na poziomie regionalnym kierunków rozwoju miasta takiego jak Halle, które nie może konkurować z Lip-
3
4-8 wrzesień 2011
skiem i innymi, nieborykającymi się z problemami transformacji miastami Saksonii. Obecne
preferowane kierunki rozwoju miasta to rozwój turystyki, działalność uniwersytecka i związana z nią kulturalna oraz przemysł biochemiczny.
Projekty rozwojowe zrealizowane, między innymi, w ramach programu IBA
Wyburzenia
Sposób ponownego zagospodarowania zespołów nieużytkowanych budynków mieszkaniowych był
przedmiotem konkursów architektonicznych Ta forma przyczyniła się do zainteresowania mieszkańców i ich aktywnego uczestniczenia w poszukiwania rozwiązania problemu. Zespoły nieużytkowanych budynków mieszkaniowych, dla których nie znaleziono nowego przeznaczenia wyburzano, co
stało się impulsem do wyznaczania nowych kierunków polityki przestrzennej miasta.
Zrewitalizowane budynki prywatne
Proces prowadzony z czynnym udziałem miasta; to władze municypalne typują do renowacji konkretne budynki o wartości historycznej, informując właściciela o możliwościach dofinansowania
i ulgach podatkowych. Taki remont jest wspomagany środkami miejskimi, koncentrowanymi obecnie
w dzielnicy Glaucha i okolicach dworca. Planowanie uwzględnia różnorodność wykorzystania budynków i nie koncentruje się wyłącznie na funkcji mieszkaniowej, poprzez dopełnienie różnorodną
zabudową usługową. Proces rewitalizacji dodatkowo pobudza wzrost zainteresowania historią
wśród mieszkańców Halle. Miasto próbuje to wykorzystać.
Parkingi
W obszarze śródmieścia tereny po wyburzonych budynkach przeznaczane są na realizowanie
przez miasto parkingów w formie zgrupowania miejsc postojowych. Nie udaje się realizować budynków garaży wielopoziomowych. Powodem brak jest zainteresowania mieszkańców, ze względu
na koszty eksploatacyjne.
Tak zwane „międzyrozwiązania”
Tymczasowe zagospodarowanie zdegradowanych niewielkich przestrzeni – zwłaszcza po wyburzeniach budynków, do czasu przygotowania terenu dla nowej inwestycji. Proponuje się formę ogrodów
oddanych do użytku mieszkańcom lub grupom propagującym kulturę alternatywną.
Skatepark
Przykład aktywizacji młodych ludzi i powiązanie ich z odpowiedzialnością za fragment miasta – od
pomysłu poprzez projektowanie do realizacji i obecnego utrzymania obiektu. Obiekt uzyskał
w 2004 roku I nagrodę Architektury Saksonii-Anhalt, przyznawaną przez opinię publiczną. Koszt
1,4 mln euro, dofinansowany został z budżetu miasta. Uwarunkowanie środowiskowe stanowiła
ochrona okolicznych budynków przed hałasem.
Tym projektem IBA wywołała największe od 8 lat poruszenie wśród mieszkańców Zaczęto ze sobą
rozmawiać na temat nowych projektów. Obecnie, im konkretniejszy projekt, tym większe wywołuje
zaangażowanie mieszkańców.
Wyspa Salina
Wyspa na rzece Soławie straciła swoją znaczenie przemysłowe związane z wydobyciem soli w tym
rejonie. Obecnie szuka się innej szansy rozwoju i pobudzenia do życia na podstawie licznych konkursów architektonicznych i przygotowanego planu generalnego (master planu). IBA zainicjowała
wizję łączenia dwóch różnych części miasta: starej i nowej, poprzez wyspę. Udało się wciągnąć port
w linię „niebieskiej wstążki” z punktami turystycznymi, do których można dopłynąć Soławą. Daje to
możliwość uzyskania dodatkowych środków na dofinansowanie projektów rozwojowych oraz infrastrukturę – zwłaszcza obiektów mostowych.
4
4-8 wrzesień 2011
Sąsiadujący rewitalizowany budynek magazynu jest przykładem uzyskania wysokiego standardu
mieszkaniowego z bezpośrednim dostępem do portu.
Komunikacja
Tramwaj pojawił się dopiero w 2002 roku. Dotychczasowa komunikacja miejska opierała się na autobusach. Połączenie bezpośrednie okazało się bardziej wydajne i opłacalne od dotychczasowego
systemy pierścieniowego kolejki miejskiej, która straciła na swoim znaczeniu na rzecz ruchu kołowego i zbudowanej w 1971 roku autostrady łączącej dwie części miast. Obecnie trwa dyskusja
o zagospodarowaniu przestrzennym przy założeniu osi rozwojowej miasta wyznaczonej przebiegiem autostrady.
Nowe wieżowce
Nowa zabudowa wielorodzinna, dopasowania do formy sąsiadującej zabudowy istniejącej od lat 60tych.
Centrum Handlowe Neustadt
Plac centralny nigdy nie został ukończony, powstało tu duże centrum handlowe w celu witalizacji
socjalistycznej zabudowy – budynek oddano do użytku w 2000 roku.
Sztuczne jezioro
Tzw. „słodkie jezioro” - zrewitalizowany zdegradowany obszar poprzemysłowy – obecnie sztuczne
jezioro miejskie – miejsce rekreacji i wypoczynku mieszkańców Halle.
5
4-8 wrzesień 2011
Aschersleben
 Od zewnątrz do wewnątrz – zasada koncentrowania do centrum miasta.
„Aschersleben to najstarsze miasto Saksonii-Anhalt.
Koncepcja rozwoju Aschersleben polega na utworzeniu nowych przestrzeni publicznych
w centrum miasta”
Połączone z wizją w terenie spotkanie z przedstawicielem Wydziału Budownictwa
i Planowania Miasta Aschersleben i Konserwatorem Zabytków Miasta
Krótka rozmowa z panią Nadburmistrz.
Dziedzictwo historyczne
Miasto z 1500 letnią historią. Zabytki to: kościoły: franciszkanów: z XIII wieku i farny św. Stefana
z XV wieku oraz pozostałości obwarowań miejskich z XV wieku z piętnastoma wieżami.
Uwarunkowania i problemy






W okresie NRD skupiano uwagę na wielorodzinnej zabudowie na obrzeżach miasta. Zaniedbywana część centralna podupadła. Dopiero obecne odwrócenie tej tendencji pomaga
miastu rozkwitnąć i wrócić do korzeni.
Nie powstały jednak nowe gałęzie przemysłu w miejsce likwidowanych, w wyniku czego
miasto utraciło 9 tysięcy miejsc pracy, a bezrobocie osiągnęło najwyższą stopę – 20%.
Wyludnienie – o około 7 tysięcy zmniejszyła się liczba mieszkańców miasta – obecnie pozostało 39 tysięcy mieszkańców, licząc łącznie z okolicznymi jedenastoma miastami.
Skoncentrowana zabudowa staromiejska stanowi potencjalny walor miasta.
Liczne obiekty (na przykład ratusz i kamieniczki w centrum) zbudowane w czasach nazistowskich, lecz pomimo tego – wbrew obowiązującym wówczas trendom formalnym w budownictwie – nawiązujące do wzorów historycznych i regionalnych w stylu „południowoniemieckiego nowego baroku”, bardziej wpisanych w charakter prowincjonalnego miasta.
Jest to zasługa architekta Hansa Hecknera, kontynuującego twórczość również w okresie
powojennym.
Niewystarczająca ochrona prawna historycznej zabudowy – wykazanie nieopłacalności restaurowania budynku jest podstawą do decyzji o wyburzeniu. Część zniszczonych budynków
6
4-8 wrzesień 2011



przeznaczonych do rozbiórki uratowano dzięki zainteresowaniu prywatnych inwestorów
z Niemiec Zachodnich.
Do tej pory miasto nie zajmowało się ochroną zabytków. Mieszkańcy wycofywali się z zaniedbanej, niszczejącej starówki. Wraz z dopływem środków finansowych przeznaczonych na
renowację utworzono lokalny związek, którego celem jest łączenie ochrony zabytków i dziedzictwa kulturowego z polityką przestrzenną miasta.
Obecna polityka przestrzenna skupiona jest na przebudowie miasta „od zewnątrz do wewnątrz”, zgodnie z zasadą koncentrowania w kierunku centrum miasta.
Zasadą jest poszukiwanie rozwiązań projektowych dla śródmieścia poprzez konkursy architektoniczne i plastyczne.
Wystawy
2010 wystawa IBA i wystawa ogrodnictwa
Drive Thru Gallery
Nowatorska galeria wzdłuż ulic w przestrzeni centrum miasta. Ekrany akustyczne dla terenów
mieszkaniowych zaprojektowane w formie wypełnionych zielenią struktur, wykorzystywanych do
momentu jej rozwinięcia dla ekspozycji wielkoformatowych informacji wizualnych.
„Ogrodzenia” jako dzieło sztuki
Luki a zabudowie wypełniają nowatorskie struktury plastyczne, a przestrzenie problemowe stają się
miejscem wykorzystywanym dla twórczości artystycznej. Przykładem jest forma muru z ażurowych
pojemników metalowych wypełnionych zutylizowanymi materiałami używanymi w budownictwie,
tworzonego z udziałem lokalnych artystów, obywateli i młodych ludzi,
Budynek kina
Budynek wzniesiony w stylu szkoły Bauhaus – odrestaurowany i wyposażone obecnie w aparaturę
do wyświetlania filmów trójwymiarowych, dzięki czemu małe miasto skutecznie przyciąga widzów
również z odległych, nawet dużych miast.
Budynek biblioteki miejskiej
Udana realizacja potwierdzona nagrodą architektoniczną Kraju Związkowego – przykład współczesnej zabudowy wkomponowanej w historyczne otoczenie.
Budynek dawnej fabryki
Bestehornfabrik. Niszczejący budynek największej fabryki papieru w Europie, zaprojektowany przez
architekta Hansa Hecknera, został przejęty przez miasto, zrewitalizowany i przekształcony w centrum edukacji. Sąsiedztwo zespołu szkoły stanowi oranżeria wykorzystująca fragmenty historycznej
zabudowy w połączeniu z zielenią i współczesną instalacją rzeźbiarską.
Park miejski
Sąsiadujący z centrum edukacji – teren stałej wystawy ogrodnictwa. Jest to przykład połączenia
funkcji edukacyjnej z tworzeniem warunków do odpoczynku.
Miejski ring
Obwodnica miasta – temat IBA z 2010 r. Historyczne fortyfikacje miasto rozebrano – pozostawiając
baszty. Była fosa zamieniona została w spacerową promenadę. Dopiero po przełomie politycznym
odnowiono jej nawierzchnię wraz z systemem kanalizacji i oświetlenia ulicznego. Promenadę udało
się włączyć w krajowy projekt parków i miejsc zieleni, związanych z dodatkowym dofinansowaniem
ze środków landu Saksonii-Anhalt.
7
4-8 wrzesień 2011
Dni otwarte zabytków
Ochrona zabytków i renowacja miasta jest obecnie częścią realizowanej polityki miejskiej. Około 50
mln euro wpłynęło z dotacji Unii Europejskiej na renowację miasta. Dofinansowania do prywatnych
remontów sięga do 40% kosztów, z uwzględnieniem środków pochodzących z budżetu SaksoniiAnhalt. Co roku 19 września jest dniem otwartym, w którym prezentowane są renowacje poszczególnych obiektów.
8
4-8 wrzesień 2011
Quedlinburg
 Rozwój dzięki włączeniu do światowego dziedzictwa kulturowego
„Z 1300 zabytkowymi domami z drewna, Quedlinburg jest jednym z najlepiej zachowanych
średniowiecznych miast w Niemczech. Jego wczesnośredniowieczny układ urbanistyczny
stanowi swoisty podręcznik do nauki historii. Quedlinburg stanowi przykład nowoczesnej
odnowy miejskiej opierającej się na historii i dziedzictwie kulturowym”.
Połączone z wizją w terenie spotkanie z Kierownikiem Biura Odnowy Miasta Quedlinburg
Miasto o początkach sięgających 922 roku. Kolegiata, zamek oraz stare miasto w Quedlinburgu
znajdują się na liście Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO. Teren chroniony zajmuje 90
ha. Inne zabytki to kościoły romańskie, gotyckie i neogotyckie.
Większość historycznego centrum Quedlinburga tworzy około. 1 300 domów z muru pruskiego, podzielonych ze względu na formę architektoniczną na kilka grup – gotycką, renesansową, barokową
i lokalną, właściwą tylko dla okolic Quedlinburga. Najstarsze budynki pochodzą sprzed 1530 roku.
Quedlinburg uznany został, jako zabytek obszarowy.
 Uwarunkowania i problemy



Quedlinburg nie posiada przemysłu.
Sporą trudność stanowi ochrona kompleksu zamkowego z uwagi na budulec, jaki stanowi
miękki kamień piaskowy, podlegający stałej degradacji.
Skoncentrowanie uwagi miasta na zabytkowej zabudowie z muru pruskiego nastąpiło dopiero pod koniec lat 50-tych. Ówczesne planowanie przestrzenne próbowało istniejących wówczas 1800 budynków zredukować do liczby 600, stwarzając przestrzeń pod nową zabudowę
mieszkaniową wielorodzinną. Udało się uniknąć wysokiej zabudowy dzięki działaniom Weimarskiej Szkoły Architektury: wykonaniu szczegółowej inwentaryzacji obiektów w mieście
oraz opracowaniu metod wiązania historycznej zabudowy z obiektami wznoszonymi z użyciem ówczesnych uprzemysłowionych technologii budowlanych.
9
4-8 wrzesień 2011



Lata 1970-1990 to praca nad renowacją zabytków, także z udziałem specjalistów Pracowni
konserwacji Zabytków z Polski.
Lata osiemdziesiąte to dyskusja z mieszkańcami nad dalszym losem zabytków i sformułowanie zakazu wyburzeń. Miasto respektuje ten zakaz.
Obecnie działa program ochrony zabytków. Dla jego realizacji miasto nie ma wystarczających środków finansowych, otrzymuje jednak niezbędne wsparcie, znajdując się w centrum
uwagi niemieckiego funduszu ochrony zabytków Saksonii-Anhalt. Otrzymuje również dotacje
ze środków UNESCO.
Ochrona dziedzictwa
Remonty przeprowadzają właściciele i firmy prywatne, miasto jedynie je dofinansowuje. Koszt renowacji budynku w technologii muru pruskiego kształtuje się na poziomie 1300 - 1600 euro/m2. Samo przygotowanie zabezpieczenia budynku na czas remontu pochłania kwotę 3 mln euro. Pozostały budynki najtrudniejsze do renowacji, gdzie każde dodatkowa wytyczna nadzoru archeologicznego
podwyższa ten koszt. Zaskoczeniem zwiększającym koszty renowacji okazują się polichromie odkrywane wewnątrz budynku.
Mimo to 60% zabytkowej zabudowy miasta zostało już odnowione, przy wydatkowaniu do tej pory
kwoty 100 mln euro, koszt dofinansowania pozostałych 40% szacuje się na na ok.150 mln euro.
Teza o możliwości stymulowania procesu koncentrowania się obszarów miast, sformułowana przez
IBA, została potwierdzona w Quedlinburgu – centralna część miasta w 1993 roku liczyła 2600
mieszkańców, w 2002 roku liczba ta się podwoiła. Jest to wynikiem zabiegów miasta w przygotowywaniu zasobów mieszkaniowych w rejonie centrum dla mieszkańców obrzeży. Miasto posiada
jeszcze 250 ha niezagospodarowanych gruntów.
Przygotowany został konkurs na przebudowę rynku. Zwycięski projekt zostanie zrealizowany w roku
2012. Obecnie w mieście trwają prace przygotowawcze – remont infrastruktury podziemnej.
10
4-8 wrzesień 2011
Magdeburg
 Wizyta w Ministerstwie Rozwoju i Transportu
Kraju Związkowego Saksonii-Anhalt, Rząd Krajowy Saksonii-Anhalt w Magdeburgu
„Shrinking cities” – strategie reagowania.
Spotkanie z p. dr Klausem Klangiem, Podsekretarzem Stanu w Ministerstwie Rozwoju
i Transportu Kraju Związkowego Saksonii-Anhalt.
Ministerstwo zajmuje się rozwojem – budownictwa, mieszkalnictwa, planowania przestrzennego
i urbanistycznego miasta oraz komunikacją – w rozumieniu komunikacji miejskiej, budowy dróg lądowych, komunikacji drogą morską i lotniczą.
Problem przebudowy miast w krajach związkowych jest problemem szczególnym z uwagi na niż
demograficzny i zmniejszenie się liczby ludności. Ministerstwo próbuje planowo podejść do problemu. Na terenach wcześniej intensywnie zaludnionych zmniejsza się stosunek liczby ludności do
istniejącej zabudowy i zwiększa ilość opuszczonych mieszkań. Jakość wciąż użytkowanych mieszkań jest niezbyt wysoka, co prowadzi do zwiększonych kosztów eksploatacyjnych. Aby zabudowa
mieszkaniowa mogła funkcjonować, konieczne jest wybudowanie nowoczesnej infrastruktury.
Jeśli jest mowa o zmianie struktury przestrzennej rozumianej jako przebudowa, w czym mieści się
również pojęcie „wyburzenie”. Dzięki temu, na odzyskanych w ten sposób niezabudowanych powierzchniach, możliwa jest próba ukierunkowania ich nowego zagospodarowania, tak żeby powstały atrakcyjne miejsca zamieszkania wraz z otoczeniem, by ludność, która się wcześniej wyprowadziła – wróciła w te miejsca z powrotem. Na uzyskania takiego efektu, poza dogodnymi warunkami
zamieszkania na restrukturyzowanym terenie i w jego otoczeniu, składa się także zadbanie o tworzenie atrakcyjnego śródmieścia, a przede wszystkim nowych miejsc pracy.
Wiele koncepcji okazuje się być bardzo drogich w realizacji. Problemem jest np. własność spółdzielcza: burzenie dużej ilości mieszkań jest równoznaczne z wydatkowaniem pieniędzy i niemożnością ich wykorzystania w celach modernizacyjnych.
Podobnie jak w całej Europie, w Saksonii-Anhalt budżet jest bardzo napięty. Potrzebne jest wsparcie ze strony kraju, co prowadzi do pełnych kontrowersji dyskusji. W przypadku konkursów i rozdzielania środków finansowych tworzy się rywalizacja między starymi i nowymi krajami związkowymi.
Występują duże różnice, jeśli chodzi o potrzeby. Toczy się długi i trudny proces „małych kroków”.
Przewiduje się, iż sytuacja kurczących się miast i zmniejszającej się liczby ludności trwać będzie
jeszcze około 15 lat. Ponadto ludność przenosi się na obrzeża miast i na słabo zaludnione obszary.
11
4-8 wrzesień 2011
W rozwiązywaniu wynikających z tych okoliczności problemów, Rząd Krajowy wspierany jest przez
grupy doradcze „myślicieli” stanowiące swoiste „fabryki pomysłów”.
Zjawisko wyludniania terenów mieszkaniowych dotyczy także niewielkich miejscowości, które również wymagają wsparcia. Dotyczy to między innymi zwiększonych kosztów eksploatacji sieci uzbrojenia terenu, które wobec długotrwale zmniejszonych ilości transportowanych przez nie mediów,
wymagają dodatkowych zabiegów konserwacyjnych. Z oczywistych przyczyn koszty te obciążają
budżety lokalne zasilane podatkami płynącymi przede wszystkim z intensywnie zaludnionych terenów, co wywołuje sprzeciwy zamieszkujących je społeczności.
Kolejny problem to spore odległości. Małe obszary miejskie nie posiadają szkolnictwa, brakuje sklepów, lekarzy. Wiąże się to z dojazdami do dużych miast – pojawiają się problemy budownictwa
dróg, rozwoju transportu kolejowego itp. Jest to również tematyka dla grupy doradczej „myślicieli”.
Budowa autostrady z Magdeburga na północ wiąże się z problemami nie tylko finansowymi, ale
również środowiskowymi. Odpowiednie dla poszanowania środowiska naturalnego urządzenie infrastruktury staje się droższe i zajmuje więcej czasu. Nie można pomniejszać zagadnień ekologicznych, ale trzeba im przeciwstawić aspekty użytkowe oraz ekonomiczne i wspólnie je wszystkie razem wyważyć. To dotyczy całego transportu.
Rzeka Łaba jest istotną drogą wodną z punktu widzenia całego kraju – port w Magdeburgu jest
ważny dla Hamburga, jest to także szczególnie dogodna droga transportu dla długich elementów
elektrowni wiatrowych. Również z uwagi na układ z Czechami o bezpośrednim dostępie do morza,
rzeka ta nabiera znaczenia z punktu widzenia międzynarodowego. Ważne staje się utrzymanie odpowiedniej głębokości koryta i inwestycje prowadzone dla jego udrażniania. Także w tym przypadku
rodzą się sytuacje konfliktowe z uwarunkowaniami ekologicznymi – trzeba je cierpliwie rozwiązywać.
Są to wszystko kwestie, nad którymi należy ciągle jeszcze pracować. To w pierwszej kolejności
miejsca pracy – jeśli nie uda się ich zapewnić, ludność dalej będzie opuszczać miasta. Drugą grupę
stanowią problemy mobilności, ekologii, rozbudowy miast i całego systemu gospodarczego.
Często trudno jest przewidzieć efekt podejmowanych działań, czego przykładem jest położone
w pobliżu Magdeburga byłe lotnisko wojskowe z bardzo dobrą, skomunikowaną linią kolejową lokalizacją i bardzo dobrym pasem startowym, które próbuje się adaptować do celów cywilnego portu
lotniczego. Znaleziono już inwestora gotowego do zainwestowania w infrastrukturę, obecnie trwają
prace nad zwerbowaniem towarzystwa lotniczego. Nie są proste rozmowy ze spółką, która w sytuacji braku konkurencji (odmiennie w stosunku do sytuacji w dużym, o uznanej pozycji rynkowej, porcie lotniczym) próbuje przerzucić swoje stałe koszty – reklamy, odprawy kontroli, zabezpieczeń itd.,
na właściciela lotniska, wobec czego pojawiają się pytanie o opłacalność tej inwestycji.
Urynkowiona gospodarka wpływa na gospodarkę przestrzenną. Bardzo ważną kwestia jest wymiana wiedzy i doświadczeń. Szczególnie dla nowych koncepcji rozwoju trwają próby skonstruowania
mechanizmów finansowania na stałym, co najmniej niezbędnym poziomie –
niezależnych od zmiennych uwarunkowań ekonomicznych. Wszędzie środki są ograniczone, jednak przy rozwoju miasta muszą być one stale do dyspozycji. Jedną z metod ich zapewnienia jest
wykorzystanie mechanizmów revolvingowych pozwalających na uzyskanie trwałych efektów rozwojowych (społecznych, gospodarczych, inwestycyjnych lub ekonomicznych) przy częściowym lub
całkowitym odzyskaniu wniesionych środków.
12
4-8 wrzesień 2011
Magdeburg
 Wizyta w Ministerstwie Rozwoju i Transportu
Kraju Związkowego Saksonii-Anhalt, Rząd Krajowy Saksonii-Anhalt w Magdeburgu
„O początkach programu IBA”–
Spotkanie z p. Stappenbeck, Naczelnikiem Wydziału Rozwoju Miasta i Architektury
w Ministerstwie Rozwoju i Transportu Kraju Związkowego Saksonii-Anhalt.
Punktem wyjścia programu IBA był przełom polityczny w latach 90-tych i ówczesny deficyt w budownictwie mieszkaniowym, który paradoksalnie wkrótce przekształcił się w nadwyżkę. W latach
1997-98 liczba ludności byłego NRD spadła radykalnie, a dodatkowo nałożył się na to niż demograficzny. Ludzie zaczęli też odczuwać potrzebę wyprowadzenia się z miasta i wybudowania własnego
domu, podczas gdy Rząd ciągle jeszcze wspierał budowę nowych mieszkań. W całym Kraju, w
2000 roku istniało 1 mln 331 tys. mieszkań, z czego 220 tysięcy było pustych. W wybranych 44 miastach – pełniących zgodnie z kryteriami planowania przestrzennego funkcje centrotwórcze – skupiających 70% zasobów mieszkaniowych Kraju, stan pustych mieszkań wynosił 131 tysięcy.
W latach 2000-2001 dla tych miast uzyskano środki na opracowanie zintegrowanych koncepcji rozwoju przestrzennego. Miasta patrząc na prognozy dotyczące ludności miały zanalizować swój stan
mieszkalnictwa i zdecydować, z których mieszkań chcą zrezygnować, a które pozostawić. Powstały
koncepcje rozwoju miast, a w odpowiedzi Rząd powołał komisję zajmującą się zmianami struktury
mieszkalnictwa. W 2001 roku powstał program przebudowy miast. Zareagowano na nadwyżkę
mieszkań wyznaczając nową strategię – wykorzystania potencjalnych walorów i możliwości rozwojowych miasta. W latach 2002-2010 udostępniono 225 mln euro na wyburzenia, co pozwoliło na
likwidację 75 tys. lokali. Do końca zeszłego roku łącznie wyburzono 264 tys. mieszkań.
Jeśli chodzi o nowe budownictwo realizowane dzięki kredytom bankowym – mimo przełomu politycznego kredyty nie zniknęły i obciążyły osoby oraz firmy będące właścicielami mieszkań. W tej
sytuacji Rząd zdecydował o przejęciu obowiązku spłaty kredytów zaciągniętych w przeszłości na
budowę obecnie wyburzanych mieszkań. Kierowano się tu potrzebą utrzymania płynności finansowej społeczeństwa, koniecznej w celu wygospodarowania środków na realizację programu przebudowy miast: odbudowę i modernizację.
Jednak mimo wyburzenia takiej ilości mieszkań w niewielkim stopniu zmniejszyła się ilość lokali
niezamieszkałych. Dlaczego? W dalszym ciągu zmniejszała się liczba ludności co powiększało już
istniejącą nadwyżkę mieszkań. W takiej sytuacji Rząd zdecydował o kontynuacji programu wyburzeń do 2016 roku. Jest to potrzebne, ponieważ tendencja spadkowa trwa dalej – prognozy Rady
13
4-8 wrzesień 2011
Demograficznej mówią, iż do roku 2020 Kraj straci 18-20% ludności. Będzie miało to konsekwencje
w dalszym zwiększaniu ilości lokali niezamieszkałych.
We wspomnianych 44 wybranych miastach niezamieszkałe lokale stanowiły odpowiednio: w 2000
roku – 16,50%, a w 2008 roku – 16,35% wszystkich, w tym także znajdujących się w zasobach
spółdzielczych, mieszkań. Ten znikomy (wynoszący 0,15%) spadek, świadczy o braku zapotrzebowania na tego rodzaju mieszkania, spowodowanym między innymi trwającym od lat 90-tych, szacowanym obecnie na 5%, zmniejszeniem ilości małych gospodarstw domowych.
Należy w tym miejscu sprostować dość powszechny pogląd, że spółdzielnie mieszkaniowe dysponują większą częścią pustych lokali – faktycznie stanowi ona jedynie 30%, a pozostałe 70% znajduje się w zasobach osób prywatnych. Powodem tego jest fakt, iż program wyburzeń został głównie
wykorzystany przez spółdzielnie mieszkaniowe. Koszt dotacji 60 euro/m2 powierzchni wyburzanej
dotyczył budownictwa wielkopłytowego. Wyburzanie starego budownictwo jest o wiele droższe.
Właściciele prywatni często nie posiadają środków własnych na uzupełnienie kwoty dotacji. Ogranicza to wpływ na ten etap rozwoju miasta, ponieważ nikt nie może zmusić prywatnego właściciela do
wyburzenia nieużytkowanego obiektu.
Prognoza Rady Demograficznej zmniejszenia liczby ludności o 20%, dotyczą grupy wiekowej 15-35
roku życia. W starszych grupach wiekowych można się spodziewać przyrostu. Będzie miało to
wpływ na ilość i wymaganą jakość mieszkalnictwa. Jedną z reakcji Rządu na to zagadnienie jest
program przebudowy miast, włączając w to wyburzenia. Poprawa jakości miasta jest podstawowym,
proponowanym rozwiązaniem. Zmniejszenie potrzeb nie dotyczy jedynie zasobów mieszkaniowych,
jest również coraz mniej działających przedszkoli, szkół. Zmniejszył się sektor usług, pojawiają się
problemy techniczne związane ze zmniejszonym zapotrzebowaniem na media i słabym wykorzystaniem infrastruktury.
Z inicjatywy fundacji Bauhaus Dessau powstała idea IBA, by tworzyć projekty odpowiadające na tą
sytuację i dające rozwiązania. W 2001 roku powstał projekt rządowy ustanowienia międzynarodowej wystawy budownictwa. Utworzone zostały odpowiednie gremia, również „kuratorium” – Komisja
Nadzorująca, której przewodniczył minister. Powstał też specjalny Wydział, który miał decydować,
które projekty zyskają dofinansowanie. Utworzono grupę roboczą IBA, której skład z jednej strony
pochodził od fundacji Bauchaus Dessau, a z drugiej strony od związku zajmującego się rozwojem
landu. Biuro IBA miało zadanie, rozwinąć, ocenić i ostatecznie zakwalifikować do realizacji. koncepcje przedłożone z 19 wybranych miast, które ubiegały się o uczestnictwo w projekcie. W sumie zrealizowano około 100 projektów i udostępniono 206,9 mln euro na ten cel. Nie były to fundusze dodatkowe, lecz przesunięte ze środków finansowania rozwoju zagospodarowania przestrzennego.
Przyjęto zasadę przebudowy kierowanej z zewnątrz do wewnątrz miasta ze zwiększeniem wartości
śródmieścia. Projekt okazał się trafiony i otrzymał międzynarodową nagrodę przyznawaną w Barcelonie, gdzie konkurował z 89-cioma projektami z krajów całego świata.
Rozwój toczy się dalej, nie stoi w miejscu. IBA obecnie jest w trakcie organizowania Centrum przebudowy miast, wspomagającego rozwój kolejnych miast, poprzez wdrażanie konkretnych projektów
i wymianę doświadczeń.
14
4-8 wrzesień 2011
Magdeburg
 Życie z Łabą i obok Łaby
„Magdeburg, stolica Saksonii-Anhalt, stworzył swoją koncepcję rozwoju
wokół idei budowy nowego krajobrazu terenów nadrzecznych
oraz ich związku z pozostałym terytorium miasta”
Połączone z wizją w terenie spotkanie z urbanistą, przedstawicielem Administracji
Miejskiej
Miasto jest znane od IX wieku, w roku 2005 Magdeburg obchodził 1200 lat swego istnienia. Obecnie stolica Kraju Związkowego Saksonii-Anhalt. Miasto uniwersyteckie z uczelniami: Uniwersytetem
Ottona von Guerickego i Wyższą Szkołą Magdeburg-Stendal. Jego główne zabytki to:
gotycka Katedra św. Katarzyny i św. Maurycego,
zespół klasztorny Norbertanów z kościołem romańskim,
zespół dwóch kościołów z XII i XIV wieku – w północnej części Starego Miasta,
dwa kościoły gotyckie z XIV wieku oraz z XIV wieku z elementami romańskimi,
ratusz od przełomu XII i XIII wieku,
współczesny budynek – Zielona Cytadela budynek zaprojektowany przez Friedensreicha
Hundertwassera. Wybudowana w latach 2004 – 2005. Pomimo krytyki, dzięki swojej kontrowersyjności została jedną z wizytówek miasta.

W czasach NRD najważniejszymi branżami były nadal przemysł maszynowy i przemysł metalowy oraz przemysł chemiczny i przemysł spożywczy. Po zjednoczeniu Niemiec wiele dużych zakładów zostało zamkniętych. Zostały tylko mniejsze firmy.
15
4-8 wrzesień 2011







Po zjednoczeniu Niemiec i okresie transformacji sytuacja gospodarcza Magdeburga uległa
zdecydowanej poprawie. Strategiczne położenie w centrum Kraju sprawia, że miasto rozkwita.
Stale spadająca po zmianie ustroju liczba ludności wynosiła w 2010 roku 230 tys. osób, wobec 300 tys. z czasów NRD.
Magdeburg jest siedzibą dwóch uniwersytetów, zamieszkuje tu spora ilość ludzi młodych,
miasto w skali Kraju uznawane jest za centrum nauki i badań.
Rzeka Łaba stanowi o dużym znaczeniu gospodarczym miasta. Jej nadbrzeża posiadające
postindustrialny charakter nie są wystarczająco zintegrowane z miastem.
Rzeka dzieli miejską strukturę – istotne znaczenie ma system połączeń mostowych.
W mieście znajduje się duża ilość niezagospodarowanych przestrzeni.
Atrakcyjne punkty widokowe związane z rzeką stanowią istotny element krajobrazu miasta.
Celem strategii określanej, jako „otwarcie miasta na Łabę” jest przywrócenie rzeki, jako odnowionej
przestrzeni kulturowej i przyrodniczej nowoczesnego środowiska miejskiego – poprzez szereg projektów realizowanych w procesie demograficznej i gospodarczej transformacji.
Biblioteka
Skromny przykład zagospodarowywania niewielkiego terenu po wyburzeniach. W ramach programu
IBA powstała niecodzienna biblioteka. Dzięki pomysłowi mieszkańców posiada fasadę o innowacyjnej formie – konstrukcji wykonanej z plastikowych skrzynek. Brytyjscy architekci uznali ją za najlepszy budynek 2010 roku.
Port nauki
Portowy kwartał usytuowany w sąsiedztwie Uniwersytetu Otto von Guericke – w ramach programu
IBA został adaptowany do nowej funkcji – kwartału naukowego. Obecnie „port nauki” wypełnia niezwykłe środowisko skoncentrowane na pracy naukowej, zadomowił się tu m.in., Instytut Fraunhofer
Gesellschaft oraz Instytut Maxa Plancka. Renowację dla tych potrzeb dwóch starych budynków magazynowych – nazwanych obecnie Denkfabrik (tłum. dosł. „sztab ekspertów”) przeprowadzono
z powodzeniem w 2009 roku.
Mosty
Łączący miasto z wyspą most Sternbrücke z 1922 roku zniszczony przez Wermacht w trakcie działań wojennych udostępniono pieszym w 2005 roku z okazji 1200-lecia Magdeburga. Oprócz funkcji
komunikacyjnej, zyskał kolejną – miejsca pamięci. Na jednym z jego przyczółków powstała aleja
miłorzębów dedykowanych miastom włączonym w program IBA. Każde z drzew symbolizuje jedno
miasto i posiada stosowną tablicę pamiątkową. Dla podkreślenia wyjątkowości IBA – każde z miast
uczestniczących w programie IBA, posiada na swoim terenie bliźniaczą aleję miłorzębów.
Oddanie do użytku mostu Sternbrücke nad Łabą, umożliwiło podjęcie prac remontowych przy znajdującym się w pobliżu byłym moście kolejowym z kładką dla pieszych. Trwa obecnie angażowanie
mieszkańców w odbudowę mostu – każdy za kwotę 50 euro ma prawo do zobaczenia swojego nazwiska trwale wypalonego na jednej z drewnianych belek, stanowiących nawierzchnię mostu.
Stadhale
Wyremontowanie wiaduktu kolejowego poprawi dostępność wyspy. Tereny powystawowe w Rotenhornpark na wyspie mieszczą modernistyczny kompleks z byłą halą wystawową (obecnie sportową)
i wieżą widokową. Kompleks został odnowiony, a wieża pieczołowicie odrestaurowana. Podkreślono modernistyczny charakter zabudowy nową kolorystyką. Pozostał tylko jeden z pawilonów wystawowych, który niszczejąc, wciąż jeszcze czeka na inwestora W sąsiedztwie powstał nowoczesny
gmach lokalnej telewizji.
16
4-8 wrzesień 2011
Promenada książęca
Osiem lat temu podczas badań gruntu w rejonie między katedrą a rzeką natrafiono na wykopaliska
archeologiczne – z dobrze zachowanymi częściami murów miejskich otaczających twierdzę z XIII
wieku. Relikty wyeksponowano, odbudowano wieżę, udostępniono zwiedzającym wraz z makietą
edukacyjną w skali 1:100 ilustrującą historyczną zabudowę na skarpie Łaby. W sąsiedztwie utworzono symboliczne miejsce pamięci dla 3 żon cesarza Ottona. Pozostałości historycznej promenady
książęcej bardzo szczęśliwie wpisały się w obecne kształtowanie bulwaru rzeki, umiejętnie łącząc
współczesne konstrukcje budowlane z archeologiczną spuścizną.
Bulwary Łaby
Zrealizowane ścieżki rowerowe, ścieżki promenadowe wraz ze schodami prowadzącymi w kierunku
wody i miejska galeria sztuki – składają się na nową przestrzeń użyteczności publicznej Domfelsen
na nadbrzeżu rzeki, uzupełnianą przez prywatnych inwestorów oferujących wysokiej jakości zabudowę apartamentową i usług gastronomii. W wyniku przebudowy przybliżono zabudowę do Łaby.
Miasto odzyskuje kontakt z rzeką. Celowe przekształcenia zagospodarowania terenów nadbrzeżnych, przywróciło rzece wartość istotnego elementu struktury przestrzennej miasta.
Staßfurt
 Rezygnacja ze starego centrum miasta
„Staßfurt jest przypadkiem szczególnym – z powodu eksploatacji górniczej centrum
miasta wraz z budynkami zapadło się. W wyniku zniszczenia znacznej części miasta,
życie przeniosło się na peryferie.
Koncepcja odnowy Staßfurtu zakładała zatem stworzenie nowego centrum w tradycyjnym znaczeniu tego słowa.”
Połączone z wizją w terenie spotkanie z Kierownikiem Urzędu Planowania Miasta Staßfurt i współpracownikami tego Urzędu.
Staßfurt to 300 tysięczne miasto związane od 1852 roku z wydobywaniem soli. Na skutek eksploatacji, metodą solankowa (wypłukiwania), doszło do dramatycznych wydarzeń – grunt starego centrum zaczął znacząco osiadać – obniżając się do 7m i osiągając poziom wód gruntowych. Jeszcze
w latach 60-tych ubiegłego wieku istniała w centrum miasta stara zabudowa mieszkalna, ratusz
17
4-8 wrzesień 2011
i kościół. Wkrótce potem kolejne przechylone i walące się budynki wyburzono, tracąc w ten sposób
historyczne centrum. To miejsce przez wiele lat pozostawało nieużytkowanym terenem, dla którego
nie potrafiono wskazać nowego sposobu zagospodarowania.
Miasto zauważyło szansę dla siebie w programie IBA. Przygotowywano się do niego poprzez nowy
sposób planowania: w nieużytkowanym starym centrum handlowym w mieście, w ciągu tygodnia
12 grup architektów, urbanistów i architekt krajobrazu przygotowywało koncepcje zagospodarowania starego centrum. Mieszkańcy mieli prawo do własnej oceny projektów. Wybrane projekty został
dopracowane w biurze planistycznym. Powstała w ten sposób jedna koncepcja. Jej celem było
upamiętnienie miejsc, które osiadły.
Projekt zrealizowany w ramach programu IBA
Dzisiaj centrum stanowi jezioro i park. Mała architektura opowiada o przechylonej zabudowie kościoła. Przylegające tereny zostały uporządkowane z zachowaniem śladów kopalnianej historii miasta. Dawny dom handlowy zaadaptowano na potrzeby mieszkań i usług handlowych. Stare budynki
są stopniowo odnawiane ze środków prywatnych. Są plany nowej zabudowy dla miasta i tworzenia
przestrzeni publicznych.
Rozwój miasta oparto o przemysł chemiczny i produkcję sprzętu RTV. Miasto aspiruje do sieci międzynarodowej wymiany doświadczeń pomiędzy miastami, w których przestrzeni występują szkody
spowodowane przez wydobywanie kopalin. Staßfurt stanowi dziś przykład możliwości nowego postindustrialnego rozwoju.
18
4-8 wrzesień 2011
Köthen
 Homeopatia siłą rozwojową miasta
„Köthen to rodzinne miasto znanego lekarza, Samuela Hahnemanna, twórcy współczesnej homeopatii. Właśnie ten fakt został wykorzystany przez miasto podczas tworzenia
koncepcji odnowy, opartej na specjalizacji i tworzeniu bardzo wyrazistej tożsamości tego małego miasta”.
Połączone z wizją w terenie spotkanie z Nadburmistrzem Köthen i współpracownikiem
Urzędu Planowania Miasta
Miasto Jana Sebastiana Bacha, który mieszkał tu w latach 1715 – 1722.
Miasto ojca homeopatii – lekarza Samuela Hahnemanna



Małe miasto o liczbie 29 tysięcy mieszkańców zajmujących się w głównej mierze rolnictwem,
a także przemysłem – w fabryce maszyn, kopalni węgla, cukrowniach, browarach i fabrykach
słodu. Po zjednoczeniu Niemiec wiele firm upadło.
Od 1990 roku miasto straciło 700 mieszkańców, dzięki włączaniu sąsiadujących gmin zwiększyła się powierzchnia miasta, ale nie wpłynęło to na wzrost liczby ludności.
Duża ilość opuszczonych domów i mieszkań; w ostatnich 5 latach wyburzono ponad 500
mieszkań, należących głównie do spółdzielni mieszkaniowych.
Projekty przebudowy miasta zaczęły rodzić się począwszy od 1990 roku.
Miasto postanowiło zaradzić odpływowi ludności, odrestaurować starą część zabudowy w centrum
i zadbać o swój rozwój gospodarczy. Koncepcje rozwoju oparło na historii miasta i wyeksponowaniu
19
4-8 wrzesień 2011
swojego dziedzictwa – z jednej strony postaci barokowego kompozytora, z drugiej strony lekarza
homeopaty z jego dorobkiem naukowym.
Metoda miasta Köthen
Punktem wyjścia do projektu stanowiło przeniesienie idei homeopatycznych na planowanie zagospodarowania przestrzennego miasta. Powstała wspólna grupa planistów i homeopatów, którzy
zajęli się zadaniem przygotowania strategii przebudowy głównej ulicy miasta. Aby przystąpić do
wyburzenia czternastu prywatnych budynków, przeprowadzono anamnezę (termin medyczny oznaczający wywiad lekarski). Postanowiona zapytać mieszkańców o zgodę i o ich wizję perspektyw
rozwoju, ale w odpowiedni sposób, przez postawienie pytania otwartego, czyli takiego, na które nie
można było odpowiedzieć tylko „tak” lub „nie”. Tym sposobem zadawania pytań homeopaci uczyli
planistów podstawowej zasady homeopatii według zasady: „dawać impulsy i wywoływać rekcje”.
Pierwsze impulsy były zbyt słabe i nie pokazały żadnych reakcji – prowokacja zamknięcia skrzyżowania z ustawieniem na jego środku stołu do tenisa nie przyniosło żadnej reakcji. Kolejną próbą
dania impulsu było przyklejenie na przewidzianych do wyburzenia budynkach naklejki z informacją,
że dom zostanie wyburzony i z numerem telefonu kontaktowego. Uzyskany efekt – zadzwoniły tylko
2 osoby. Grupa postanowiła działać radykalniej – pewnego zimowego wieczoru wyłączono oświetlenie całej ulicy podświetlając jedynie te domy, które przeznaczono do wyburzenia. Potem zaproszono wszystkich mieszkańców na zebranie, na którym wreszcie obudziły się ich emocje i nastąpiła
oczekiwana reakcja. Dzięki wywołanej dyskusji pojawiły się propozycje dotyczące planowanej przebudowy ulicy. Dopiero od tego momentu rozpoczął się proces odnowy tej ulicy, w wyniku którego jej
oblicze zmieniło. Część domów odremontowano pozostałe budynki wyburzono, by dać nowe możliwości przestrzeni powiększonej przez dodatkowo utworzony plac. Bardzo polepszyła się atmosfera
i poziom zintegrowania, dotąd społecznie zróżnicowanej wspólnoty mieszkańców tej ulicy. W ramach tego samego przedsięwzięcia również zaadoptowano na szkołę budynek liczący 600 lat. Za
kwotę 3,9 mln euro zastosowano najnowszą technikę budowlaną, pozwalającą zaoszczędzić
w przyszłości na kosztach utrzymania obiektu.
Ten model wspólnej ze społecznością lokalną pracy nad rozwojem miasta został uznany jako
sprawdzony sposób i nazwany „metodą miasta Köthen”. Metoda okazuje się skuteczna, jednak tylko pod warunkiem bezpośredniego „wychodzenia” do ludzi, których dotyczy planowane przedsięwzięcie. Nie okazała się skuteczna, na przykład w przypadku projektu parku jako tymczasowego
wykorzystania obszarów po wyburzeniach. Tutaj nie udało się wywołać efektu „impulsu homeopatycznego”, z oczywistego powodu, jakim był brak mieszkańców na tym terenie. Nie było tym samym
społeczności lokalnej, która zgodnie z regułami „metody miasta Köthen”, stałaby się odpowiednio
aktywnym partnerem we wspólnej pracy nad rozwojem tej części miasta. „Metoda miasta Köthen”
jest obecnie przedmiotem widocznego zainteresowania architektów i planistów.
Europejska biblioteka homeopatii
Powrotem do dziedzictwa homeopatii w mieście miało stać się odnowienie dawnego szpitala,
w którym przez 14 lat doktor Samuel Hahnemann leczył i uczył homeopatii. W ramach programu
IBA powstało międzynarodowe centrum z jego siedzibą w tym miejscu – Europejską Biblioteką Homeopatii. Zniszczony i zapomniany budynek został przejęty przez miasto, włączony do pierzei ulicy,
poprzez wyburzenie przesłaniającej go zabudowy i odremontowany z dostosowaniem do współczesnych wymogów technicznych i funkcjonalnych. Dobudowana została nowa klatka schodowa, która
mieści również windę i toalety. Renowacja budynku kosztowała 3,5 mln euro. Biblioteka jest chętnie
odwiedzana przez zainteresowanych z całego świata. Dla gości przygotowano w mieście ścieżkę
dydaktyczną łączącą punkty istotne dla homeopatii, ze starannie przygotowaną małą architekturą
i związanymi z homeopatią myślami oraz cytatami eksponowanymi w formie wielkoformatowej grafiki na ścianach szczytowych budynków.
20
4-8 wrzesień 2011
Sala koncertowa
Dla utrwalenia dziedzictwa muzycznego związanego z obecnością Jana Sebastiana Bacha w mieście, przystąpiono do projektu budowy sali koncertowej. W 2005 roku przeznaczono na ten cel sąsiadującą ze szkołą muzyczną zniszczoną w 1940 roku halę ujeżdżalni, będąca w stanie ruiny. Na
podstawie międzynarodowego konkursu architektów, po burzliwej dyskusji z mieszkańcami wyłoniono projekt, który został zrealizowany. Nadal różne są opinie na temat elewacji, będącej próbą
połączenia współczesnej nadbudowy z barokowym budynkiem ujeżdżalni, ważniejsze jest jednak,
że wnętrze posiada bardzo dobrą akustykę i jest chwalone nie tylko przez muzyków. W 2010 roku
budynek otrzymał nagrodę w dziedzinie architektury Kraju Związkowego Saksonii-Anhalt. Ponadto
sala obecnie jest miejscem festiwali muzycznych poświęconych twórczości Jana Sebastiana Bacha,
podczas których odbywają koncerty z udziałem światowej sławy artystów, takich jak John Eliot Gardiner – dyrygent specjalizujący się w wykonywaniu utworów barokowych na dawnych instrumentach. Obiekt pełni również funkcje centrum konferencyjnego i zaplecza dla imprez okolicznościowych
Campus
Köthen w latach wcześniejszych zajmowało się hodowlą. Miasto pamięta o swojej rolniczej przeszłości i wciąż przypomina swoją wcześniejszą tożsamość – przykładem jest tu instalacja plastyczna w centrum miasta składająca się z 50 modeli krów tworzonych przez artystów.
Obecnie w centrum miasta znajduje się szkoła wyższa kształcąca 2,5 tys. studentów na kierunkach:
elektrotechnika, informatyka biotechnologia, budowa maszyn, a także kolegium przygotowujące
młodzież z zagranicy do studiowania w Niemczech.
W kampusie uczelnianym znajduje się centrum technologii z własnym laboratorium, którego głównym kierunkiem są energie alternatywne oraz technologia żywności.
21
4-8 wrzesień 2011
Fundacja Bauhaus Dessau
 Metodologia zastosowana w ramach IBA Saksonia Anhalt
Profilowanie miast i tematyzacja przestrzeni miejskiej –
Spotkanie z dr B. Scurell, Dyrektor Pracowni Planistycznej Fundacji Bauhaus Dessau.
Uczelnia Bauhaus była od momentu swojego powstania miejscem dyskusji i ścierania się opinii.
Wypracowała program tworzenia nowoczesnej architektury, funkcjonalnej i integralnie związanej
z innymi dziedzinami sztuki. Jej idee przejęte przez Fundację Bauhaus są kanwą do inicjowania
działań związanych z pracą nad przebudową i rozwojem miast w ramach programu IBA dla Saksonii-Anhalt.
Można pokusić się o pogrupowanie tych działań w trzech kierunkach:
Fabryka pomysłów
Punktem wyjścia programu IBA były problemy: wyludniania się miast i odpływu ludności na zachód
republiki, związanego z tym powstającego na znaczną skalę zjawiska nieużytkowanych budynków
i terenów i będący konsekwencją tego zjawiska proces „kurczenia się” miast.
Niemożność rozwiązania tych problemów w skali poszczególnych miast wymusiła szersze potraktowanie problemów, jako zadania politycznego, społecznego i ekonomicznego, stąd w jego realizacji uczestniczy wielu partnerów. Złożoność problemów zaowocowała zespołową pracą projektową
w ramach, interdyscyplinarnych zespołów wolontariuszy. Ważna była możliwość wypowiedzenia się
przez miasta o ich bolączkach i wspólne szukanie pomysłów na ich rozwiązanie
Aby znaleźć rozwiązanie dla problemów miast przyjęto założenie, iż to zorganizowana przestrzeń
wpływa na sposób działania i myślenia ludzi. Kształtowanie przestrzeni jest kształtowaniem życia
społecznego. Urbanistyczna odnowa próbuje znaleźć rozwiązania problemów socjalnych i ekonomicznych, by poprawić rozwój gospodarczy, w tym warunki zatrudnienia.
Czynniki społeczne i potrzeby emocjonalne, wiążą się z wymogami estetycznymi, ekologicznymi
i technicznymi. Urbanistyka reguluje też relacje między krajobrazem, przyrodą i techniką, a człowiekiem.
W analizie problemów miasta skupiono się na indywidualnej tożsamości danego miasta z uwzględnieniem warunków regionalnych, lokalnych, klimatycznych, krajobrazowych i zwyczajach mieszkańców.
22
4-8 wrzesień 2011
Przyjęto założenie, iż zadania z zakresu modernizacji i rewitalizacji traktowane są, jako inwestycje
(w tym także rozbiórki), ze wszystkimi konsekwencjami prawnymi i finansowymi. Jednocześnie
uznano za niezbędne stałe działania (także edukacyjne) w celu kształtowania i podnoszenia poziomu świadomości społeczności lokalnych tak, by były zdolne do aktywnego uczestniczenia w kreowaniu pozytywnych zmian w zajmowanej przestrzeni i korzystania z efektów tych procesów. Zaawansowane prace IBA owocują również licznymi publikacjami. Program IBA uzyskał uznanie międzynarodowe.
Dialog ze społeczeństwem
Miasto to nie tylko materialna struktura, ale też współpraca między mieszkańcami w procesie rozwojowym. Społeczeństwo bardzo powoli dojrzewa do myślenia kategoriami obywatelskimi i niechętnie rezygnuje z postaw wyłącznie roszczeniowych. Ważne jest, więc aby włączyć w to mieszkańców
i lokalne instytucje. W proces planowania i realizacji bardzo silnie wciągani są mieszkańcy – zakres
konsultacji społecznej jest bardzo szeroki, koncepcje dyskutowane są na wielu zebraniach, tworzy
się dla wymiany poglądów internetowe fora dyskusyjne. Umożliwia się wspólne spotkania z ekonomistami, architektami i artystami.
IBA popiera akcje wiązania ludzi przez wspólny nowy projekt, ale również tworzenie wspólnych
miejsc pamięci czy też akcji żegnania się z budynkami przeznaczonymi do wyburzenia.
Wartość urbanistyki zależy od ludzi, społeczeństwo otrzymuje taką przestrzeń, do jakiej dojrzało.
Dorobek realizacji programu IBA pomógł „wychować” odbiorców uwrażliwiając ich na problemy,
dając jednocześnie wiarę w możliwości działania. Metoda miasta Köthen „dania impulsu i oczekiwania reakcji” poprzez prowokację, pozwala dotrzeć także grup dotychczas mniej społecznie zaangażowanych.
Dialog z inwestorem
Przez 10 lat działań programu IBA wypracowany został model finansowania wspierającego bardzo
konkretne zadania realizacyjne.
Oprócz finansowania w procesie IBA zostały uruchomione inne zasoby, przede wszystkim nadwyżki
zobowiązań obywateli i praca społeczna pracowników różnych instytucji. To niejako już trzeci etap
pracy nad wdrożeniem konkretnych projektów. Miasto deklarowało własne środki przeznaczone na
rozwój, a przyznanie wspierających środków pieniężnych odbywało się na zasadzie negocjacji miasta z ministerstwem w obecności komisji IBA, kwalifikującej zasadność przygotowanych projektów
rozwoju, oczekujących dofinansowania.
Dofinansowaniu podlegały również konkursy architektoniczne i badania dotyczące rozwoju. Relatywnie niski poziom finansowania i wykorzystanie zasobów niepieniężnych był ważnym aspektem
IBA. Ponad 200 mln euro pochodzących z funduszy inwestycyjnych zasiliło około 100 projektów.
W sumie z w ramach 206,9 mln euro z funduszy inwestycyjnych: 121,9 mln euro pochodzi z federalnego programu „Przebudowa miast – Wschód”, a 19,4mln z Europejskiego Funduszu Rozwoju
Regionalnego (EFRR). Kolejne 40,6 mln euro wniosły ze swoich budżetów miasta uczestniczące,
a pozostałą kwotę – prywatni inwestorzy.
Wraz z końcem programu zakończy się możliwość zewnętrznego zasilenia pomysłów rozwojowych.
Miasta będą zmuszone samodzielnie znaleźć alternatywne źródła poszukując je porzez partnerstwo
publiczno-prywatne.
23
4-8 wrzesień 2011
Dessau-Roßlau
 Miejskie centra – strefy krajobrazu
„Miasto, w którym działał Bauhaus, uczelnia artystyczna, która na początku XX w.
wpłynęła na przewartościowania w wielu dziedzinach sztuki, szczególnie architektury,
dziś boryka się z takimi samymi problemami, co inne miasta Saksonii-Anhalt.
Jednym ze sposobów zapobiegania zmianom demograficznym i strukturalnym
w Dessau-Roßlau stało się budowanie nowych stref krajobrazu”.
Połączone z wizją w terenie spotkanie z przedstawicielem Urzędu Planowania Miasta
Dessau-Roßlau
Miasto z historią datowaną od roku 1213, stanowiące stolicę księstwa Anhalt-Dessau, później księstwa Anhalt, swoje znaczenie straciło na rzecz niedalekiego Magdeburga dopiero za czasów III
Rzeszy. Mniejsze Roßlau jest młodsze i zawsze miało prowincjonalny charakter. Obecna liczba
mieszkańców to około 87 tysięcy. W czasie wojny zniszczeniu uległo 97% zabudowy.
Największe „skarby” miasta to zespół budynków szkoły Bauhaus, której siedziba znajdowała się
w Dessau w latach 1925-1932 oraz obszar krajobrazowo-kulturowy – ogrody Dessau-Wörlitz, położony na lewym brzegu Łaby. Obiekty te zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.


Industrializacja, zniszczenia wojenne, socjalistyczna przebudowa i ostatnio deindustrializacja
wciąż jeszcze dominują w sylwecie tego ważnego historycznie miasta.
Zamiast pracy w sztywnych ramach generalnych planów rozwoju o stałych celach, miasto
przygotowało wraz z harmonogramem 30 letni plan przebudowy oparty na elastycznych metodach poszukiwawczych, przy założeniu „kurczenia się miasta”. Koncepcja rozwoju wspierana jest przez udział mieszkańców.
24
4-8 wrzesień 2011



Miasto gruntownie przebudowuje swoją strukturę urbanistyczną prowadząc wyburzenia
w przestrzeniach o niskich walorach z zakazem lokowania na odzyskanych gruntach przemysłu i zabudowy rezydencjonalnej.
Przestrzennie miasto próbuje wrócić do swojej historycznej struktury poprzez skoncentrowanie rdzenia jego zabudowy w centrum, otoczonym satelitarnymi enklawami zabudowy „zatopionymi” w krajobrazie.
Strefa krajobrazu ma stać się przestrzenną kontynuacją ogrodów Dessau-Wörlitz.
Śródmieście
Koncepcja rozwoju zakłada przestrzeń publiczną nowej jakości. W ujęciu przestrzennym wraca się
do historycznej struktury i eliminuje pojedyncze sytuacje braku urbanistycznego ładu, szczególnie
w kluczowych obszarach. Stara zabudowa poddawana jest renowacji i częściowo adaptowana do
nowych nowej funkcji: Bardzo dobrym przykładem jest węzeł przesiadkowy zintegrowany z dworcem kolejowym, przystankiem autobusowym i tramwajowym. Miasto zachęca nowe instytucje by
pojawiły się w centrum dla zaoferowania coraz szerszego wachlarza usług i kultury.
Duże projekty dla śródmieścia po poddaniu ocenie mieszkańców, mają szanse na dofinansowanie
z funduszu ochrony zabytków lub przy pomocy nisko oprocentowanych kredytów.
Kwartał nauki – miasto nauki
Odrestaurowano budynki uczelniane Bauhausu i domy mistrzów – dawne rezydencje profesorów,
zostały zniszczone głównie podczas okresu NRD (naloty alianckie podczas wojny oszczędziły
uczelnię). W 1994 roku rozpoczęła się długo trwająca renowacja – rekonstrukcja oryginalnej architektury i próba ponownego jej wykorzystania. W 1996 roku uczelnia włączona została jako „ikona
modernizmu” do listy światowego dziedzictwa miast.
W wyniku konkursu architektonicznego powstał Campus 2000 w celu zagęszczania wokół Bauhausu przestrzeni urbanistycznej o funkcji dydaktyczno-naukowej. W sąsiedztwie utrzymano zabudowę,
której forma i układ podporządkowane są konsolidacji tej przestrzeni urbanistycznej z centrum miasta. Zaadaptowano również obiekt będący wcześniej supermarketem na bibliotekę.
Dodano budynki kantyny, audytorium i poszczególnych wydziałów szkoły, tak by razem stanowiły
zespół ukończonego w 2002 roku campusu. Oprócz Fundacji Dessau znajdują się tu obecnie Klin ika Stadtisches, Federalne Ministerstwo Środowiska i Wyższa Szkoła Nauk Stosowanych Kraju Anhalt.
Ogrody
Miasto jest pionierem w wykorzystaniu krajobrazu dla rozwoju urbanistycznego odzyskując – między innymi poprzez wyburzenia – tereny dla przestrzeni krajobrazowej, które są rekultywowane dla
ekspansji szybko rosnącej zieleni.
Innym projektem jest bezpłatne oddanie przez miasto do użytkowania terenów o powierzchniach
400m2 (kwadrat 20 x 20 m), różnym grupom społecznym dla indywidualnego zagospodarowania –
np. jako. „wielokulturowy ogród”, w którym wykazać się mogą między innymi imigranci.
W przyszłości miasto będzie ogromną strefą krajobrazową z system rozsianych małych, zwartych
enklaw urbanistycznych o zindywidualizowanych cechach. Dla każdej osady przewiduje się rozwój
kontynuujący jej specyfikę.
Krajobraz projektowany jest z rozpoznawalnym dla ogrodów Dessau-Wörlitz motywem dębu.
Czerwona oś
2 lata temu połączono miasto z zespołem budynków Bauhausu tak zwaną „czerwoną osią”. Jest to
ścieżka pełniąca funkcję „drogowskazu” w strefie krajobrazowej miasta. Zadbano o jej widoczność
i czytelność. Funkcja edukacyjna ścieżki ma za zadanie przywrócić do życia to, co znika i podkreślić
25
4-8 wrzesień 2011
obecną transformację. Tablice informacyjne opowiadają o historii miasta, wyjaśniają proces industrializacji i obecnego rozwoju urbanistycznego.
Wieże
Ocalałe z wyburzeń budynków fabrycznych są zachowanymi świadkami historii. Pozostawiono je
jako dominanty i punkty orientacyjne w zielonym krajobrazie miasta. Przykłady stanowią między
innymi: wieża widokowa – charakterystyczny punkt na granicy strefy krajobrazu i śródmieścia oraz
wieża starej mleczarni stanowiąca obecnie schronienie dla ptaków. Kolejnym obiektem odrestaurowywanym z funduszu ochrony zabytków jest wieża ciśnień w śródmieściu.
Dessau-Wörlitz
 Ogrody Dessau-Wörlitz
Obiekt wpisany na listę dziedzictwa kulturowego UNESCO
Połączone z wizją w terenie spotkanie z Kierownikiem Parku - Pełnomocnikiem
Rezerwatu Biosfery Środkowej Łaby
Ogrody Dessau-Wörlitz – to obiekt wpisanego na listę dziedzictwa kulturowego UNESCO. Stanowi
go kompleks historycznych ogrodów i parków w stylu angielskim wzdłuż Łaby i Muldy, pomiędzy
Dessau a Wittenbergą.
Ogrody powstały w drugiej połowie XVIII wieku w wyniku reformatorskich starań podejmowanych
w duchu oświecenia i humanizmu przez księcia Franza von Anhalt-Dessau. Świadczą o bogactwie
kulturowym tamtych czasów i są przykładem współgrania krajobrazu, architektury i sztuki. Na około
142 km2 w pierwotny krajobraz nadrzeczny Łaby i Muldy z wielkim wyczuciem wtopiono historyczne
pałace, prowadzone w różnych stylach założenia parkowe, rzeźby ogrodowe i wiele innych elementów małej architektury. Klasycystyczny zamek Luisium z ogrodem angielskim, rokokowy budynek
Mosigkau, teren parkowy Großkühnau oraz Georgium, tworzą jedną całość z barokowym miastem,
pałacem i parkiem zwanym Oranienbaum oraz najważniejszą częścią terenów Wörlitz.
Na elementy krajobrazowe inspirowane włoskimi wspomnieniami założyciela, składają się połączone mostami sztuczne wyspy usypane na kanałach, po których można płynąć gondolami, sztuczny
wulkan, zespoły dębów, plantacje owoców, łąki zalewowe i groble. Z dużą dbałością stworzono system osi i punktów widokowych dzielących zieleń, za to łączących miejsca zaakcentowane małą architekturą. Obecnie o pielęgnację i restaurację historycznych parków, budowli i zbiorów dzieł sztuki
troszczy się Fundacja Kultury Dessau-Wörlitz
26
4-8 wrzesień 2011
Strefa ogrodu połączona jest z rezerwatem przyrody. Jest to najstarszy w Niemczech rezerwat,
z lasem lęgowym ptaków, zamieszkały przez około 1220 gatunków zwierząt, w tym liczącą około
5,5 tysięcy populację bobrów. Od lat 80-tych koncepcja rezerwatu biosfery jest ukierunkowana na
rzecz ochrony, konserwacji i rozwoju krajobrazów kulturowych. Jej główną ideą jest bioróżnorodność oraz harmonijna jedność użytkowania gruntów i upiększenia terenu, a głównym zadaniem
rozwój zrównoważony przy zachowaniu właściwych proporcji w stosunkach między człowiekiem a
przyrodą.
W 1988 roku Ogrody Dessau-Wörlitz zostały objęte ochroną w ramach Rezerwatu Biosfery Środkowej Łaby, a w roku 2000, wpisane na listę dziedzictwa kulturowego UNESCO w ramach globalnego
programu „człowiek i biosfera” dotyczącego zmian w środowisku spowodowanych przez człowieka.
Działania podejmowane w ramach tego programu skoncentrowane są przede wszystkim na ochronie najcenniejszych krajobrazowo terenów.
27
4-8 wrzesień 2011
Bitterfeld-Wolfen
 Miasto sieciowe
„Miasto Bitterfeld-Wolfen, które do niedawna było tykająca bombą ekologiczną.
W ramach projektu tereny poprzemysłowe przekształcono w tereny zielone, część z
nich przeznaczono na parki przemysłowo-technologiczne, w których swoją siedzibę
mają liczne firmy, w scenerii jezior wybudowano kompleksy wypoczynkowe, a krajobraz Ferropolis, „miasta z żelaza” stanowi doskonałe tło dla licznych wydarzeń kulturalnych”.
Połączone z wizją w terenie spotkanie z Kierownikiem Urzędu Planowania
Miasta Bitterfeld-Wolfen








W 2007 roku nastąpiło połączenie dużego przemysłowego miasta Wolfen z miastem powiatowym Bitterfeld oraz mniejszych miejscowości: Greppin, Holzweißig i Thalheim, które
uprzednio stanowiły sieć niezależnych miejscowości
Miasto liczy obecnie 45 tys. mieszkańców – latach 80-tych ich ilość była dwukrotnie większa
W mieście znajdował się przemysł wydobywczy węgla brunatnego oraz chemiczny i farmaceutyczny. Do dziś produkowana jest w mieście przez firmę BAYER popularna aspiryna.
Obecnie przemysł się ustabilizował, wielu ludzi przyjeżdża tu do pracy.
Tutaj wynaleziono tworzywo sztuczne PCV (polichlorek winylu).
Wolfen było miastem największej w Europie fabryki światłoczułych materiałów fotograficznych i filmowych ORWO, zatrudniającej przede wszystkim kobiety. Po upadku zakładu stało
się miejscem największego bezrobocia kobiet w skali kraju.
Krajobraz zniszczony przez kopalnie, również w samym mieście. Tereny poprzemysłowe
zostają rekultywowane, likwidowane są osuwiska.
Przemysł chemiczny w postaci „czystej” i „brudnej” chemii doprowadził do bardzo wysokiego
poziomu skażenia przemysłowego i katastrofy ekologicznej. Wiele milionów euro zainwestowano już w poprawę jakości i odkażanie gruntów, a mimo to woda gruntowa jest nadal zanieczyszczona.
W czasach NRD zespoły zabudowy mieszkaniowej były budowane i finansowane przez fabryki, powstała ich duża liczba. Obecnie 1/3 z nich została już wyburzona, kolejne 2/3 czeka
na wyburzenie.
28
4-8 wrzesień 2011
Proces scalania miasta
Połączenie miast było planowane od 1998 roku, jednak wymagało to rozwiązania szeregu problemów administracyjnych, politycznych, organizacyjnych i komunikacyjnych. Dopiero program IBA dał
możliwość zrealizowania idei scalenia. W momencie połączenia się miast zorganizowano otwarte
forum dla mieszkańców, aby zapytać o przyszłe kierunki rozwoju nowoutworzonego organizmu
miejskiego. Proces łączenia trwał cztery lata, na zakończenie którego urządzono podsumowująca
prezentację. Miasto posiada opracowaną koncepcję rozwoju do roku 2030, gdzie ustalono przyszłe
granice procesu „kurczenia się” miasta, wyznaczono rejony rozwojowe z uwzględnieniem ich sprofilowania i zidentyfikowania różnorodności. Dla terenów byłych obrzeży miast, które obecnie znalazły
się w centrum metropolii rozpoznano i ustalono możliwe funkcje usług centrotwórczych.
Ratusz
Wybudowany w 1938 roku, zlokalizowany w sąsiedztwie połączonych miast, niewykorzystywany
przez 10 lat budynek administracyjny fabryki ORWO w Wolfen, został odnowiony przez spółkę prywatną i zaadaptowany na ratusz. Miasto korzysta z tej siedziby na zasadzie wynajmu.
Jezioro Goitzsche
Powstało w wyniku przekształcenia starej kopalni odkrywkowej w rekreacyjne jezioro. Na jego środku zbudowano niezwykłą wieżę widokową o wysokości 26 m – tak zwaną Agorę, połączoną z lądem
pomostem. Wskazująca poziom wody wieża jest tylko jedną z wielu atrakcji jeziora Goitzsche. Obszar ten, zajmujący ponad 60 km 2 posiada również wielokilometrowe ścieżki rowerowe, park „przygód” z urządzeniami sportowymi, labiryntami, kąpieliska, przystanie dla łodzi, amfiteatr. Po za tym
oferuje turystom hotele i zaplecze gastronomiczne. Ukończenie całego przedsięwzięcia nastąpiło
w 2001 roku.
Technopark
Na byłych terenach przemysłowych miasto przygotowało dla nowopowstających firm branży chemicznej i farmaceutycznej inkubator przedsiębiorczości – gotowe powierzchnie do wynajęcia dla
11 tysięcy miejsc pracy oraz centralne laboratorium badawcze współpracujące z Uniwersytetem
Marcina Lutra i Lipskiem. Miasto posiada specjalnego „moderatora” gospodarczego, przeprowadzającego coroczny konkurs o nagrodę dla najbardziej innowacyjnego projektu.
Ferropolis
To były teren wydobycia węgla brunatnego. W 1958 roku wybudowano budynki zaplecza technicznego eksploatacji odkrywkowej i rozpoczęto wydobycie surowca dla pobliskiej elektrowni. Do roku
1991 roku eksploatowano węgiel, przemieszczając przy tym 325 mln m 3 ziemi i 8mln m 3 wody. Do
dzisiejszego dnia pozostały na tym terenie gigantyczne koparki o wysokościach 20 - 25 m i ważących blisko 800 ton każda. Dla ich zachowania powstał pomysł utworzenia areny koncertowej i imprezowej. Umożliwienie zwiedzania maszyn możliwe było dopiero po przełomie politycznym, dzięki
zainteresowaniu studentów z Bauhaus Dessau, którzy porównywali je z wieżowcami. Zespół „wieżowców” stworzył „żelazne miasto” gdzie w centrum powstała arena na 9 tysięcy osób, którą następnie powiększono dla 25 tysięcy osób.
Teren wydobycia obecnie pokrywa sztuczne jezioro o powierzchni 530 ha i głębokości 12 - 15m
(w najgłębszym miejscu – 30 m). Jezioro powstało w roku 2001 jako pozostałość po kopalni odkrywkowej i zburzonej wsi Greminer. Śladem lokalizacji kościoła w tej wsi jest biała boja na wodzie.
Jezioro jest obecnie sprzedane prywatnemu inwestorowi, z przewidywanym wykorzystaniem dla
nurków i rybaków, a także rejsów statkiem turystycznym. Pozostałości po elektrowni eksponowane
są w muzeum górnictwa, gdzie znajduje również się makieta zatopionej wsi. Ciekawostką są znalezione przy pracach wykopaliskowych szczątki leśnego słonia z epoki plejstocenu.
29
4-8 wrzesień 2011
Wittenberga
 Kampus w Wittenberdze
„Ideą przewodnią koncepcji odnowy Wittenbergi jest połączenie tradycji kulturalnych
i edukacyjnych i uczynienie z Wittenbergi miejsca, w którym ludzie z całego świata
będą mogli znaleźć odpowiedzi na pytania etyczne współczesności, poprzez
zanurzenie się w dziedzictwo kulturowe reformacji, zapoczątkowanej tutaj przez
Marcina Lutra. W roku 2005 roku powstało stowarzyszenie Kampus Wittenberga”.
Połączone z wizją w terenie spotkanie z Przewodnikiem Miejskim i jednocześnie
Przewodnikiem IBA
Założenie w 1502 roku uniwersytetu, dzieła Lutra i innych reformatorów spowodowały, że miasto
stało się ośrodkiem życia duchowego ówczesnej Europy. Starówka to wyjątkowe miejsce – można
poczuć tu powiew reformacji i renesansu oraz poznać historię tego miejsca. Znajduje się tu Stadtkirche, kościół NMP, w którym kazania wygłaszał Marcin Luter – miejsce, w którym rozpoczęła się
reformacja. Na drzwiach kościoła zamkowego Schlosskirche, w dniu 31 października 1517 r. Luther
przybił 95 tez. Kościół jest też miejscem pochówku Marcina Lutra i Filipa Melanchtona.




Zniszczona i zaniedbana, głównie w okresie NRD, historyczna zabudowa. Zabudowania
uniwersyteckie uniwersytetu Marcina Lutra w Halle-Wittenberdze zniszczone w okresie II
wojny światowej.
W NRD Wittenberga była ośrodkiem przemysłu maszynowego i chemicznego, ale w warunkach gospodarki rynkowej niemal wszystkie najważniejsze zakłady upadły. Pozbawieni pracy
mieszkańcy zaczęli emigrować. Puste budynki – czy to "socjalistyczne" bloki, czy kamienice
z przełomu XIX i XX w. – niszczeją. Powstał więc dylemat: czy wyburzyć, czy też wykorzystać pozostawione budynki.
Zauważalny jest proces wyprowadzania się ze śródmieścia ludzi, chcących wybudować własne domy na obrzeżu miasta.
Miasto liczyło 45 tys. mieszkańców, obecnie ponad 49 tysięcy – ale wynika to głównie
z przyłączenia 12 gmin. W sumie 9 tysięcy mieszkańców opuściło miasto. Obecnie odnowiona przepiękna starówka już tych problemów nie posiada.
30
4-8 wrzesień 2011

Wittenberga włączyła się w program IBA dla Saksonii-Anhalt pod własną ideą: „wspólna odpowiedzialność – rozwój miasta Lutra”. Dało to początek przemianie historycznego starego
miasta i utworzenia dodatkowego campusu z instytucjami kulturalnymi, religijnymi i naukowymi.
„Leucorea"
Odpowiedzią na pytanie: „jak ożywić miasto by nie uciekała stąd ludność?” jest ukierunkowanie na
miasto światowego dziedzictwa. Silny nacisk położony został na historyczną zabudowę starego
miasta. W ramach programu IBA odrestaurowano historyczne zabudowania dawnego uniwersytetu
wittenberskiego, obecnie część Uniwersytetu Marcina Lutra w Halle-Wittenberdze.
Campus
Długoletnia historia uniwersytetu odzwierciedla się również w urbanizacji miasta: Uniwersytet rozprzestrzenił się z biegiem stuleci i lat, lokując się niemal w całym śródmieściu. Wittenberga inwestuje w swoją tradycje jako centrum edukacji. Campus powstał w 2005 roku aby stworzyć edukacyjną
infrastrukturę międzynarodowej jakości.
Obecnie stowarzyszenie Campus skupia 46 partnerów – firm i instytucji. W tym samym czasie miasto zaczęło odnawiać sześć budynków w centrum miasta dla potrzeb campusu, wzniesiono liczne
nowe laboratoria oraz pracownie specjalistyczne. Dysponują one teraz nowoczesnymi pomieszczeniami oraz urządzeniami.
„Markt 4” – dwór Cranacha
Obiekt, określany też mianem „dworu”, stanowiący historyczny campus studentów i warsztat, niszczejący w czasach NRD. W 1989 roku mieszkańcy umieścili tam tablicę z napisem „Gdzie podupadają budynki, podupadają też ludzie”. Po przewrocie politycznym Fundacja Cranacha dzięki inicjatywie mieszkańców wyremontowała zespół dworu. Obecnie jest uznany za wzorcowy przykład renowacji historycznego dworu. Udało się stworzyć odnowioną przestrzeń publiczną użytkowaną
przez artystów korzystających ze starego warsztatu, by na oczach turystów produkować, a potem
sprzedawać tworzone tu rękodzieło.
Dom dla dziewcząt
Historyczna szkoła dla dziewcząt jest przykładem, że znalezienie użytkownika – tutaj amerykańskich studentów, poszerzających swoją wiedze teologiczną – potrafi zaowocować odrestaurowaniem budynku i przywrócenia go do świetności.
Hostel dla młodzieży
Adaptowana zabytkowa kamienica w ścisłym centrum na współczesny hostel jest jednocześnie bardzo dobrym przykładem dobudowy współczesnego holu wejściowego. Jest to część realizacji planów miasta – by zachęcić przede wszystkim ludzi młodych do odwiedzenia miasta.
Muzeum – Dom Lutra
Obiekt przeznaczony do przebudowy bardzo wcześnie – już w latach 1991-1993. Jest to największe
i jedyne muzeum reformacji o powierzchni 1600 m 2, mieści relikty biura Lutra i wieży (stanowiącej
ówczesny sanitariat). Nowy hol wejściowy z windą jest przykładem dodania modernistycznej zabudowy w stylu Bauhaus i połączenie jej z zabudową historyczną. Zrealizowano ją w 2003 roku. Dobudowa została odznaczona nagrodą architektoniczną. W ramach programu IBA przygotowano w
mieście „drogę Lutra” łączącą 23 punkty – miejsca działalności reformatora. Możliwe jest samodzielne zwiedzanie miasta z audio przewodnikiem. Punkty są oznakowane i iluminowane w nocy,
zawieraj też informację głosową dla osób niewidomych.
31
4-8 wrzesień 2011
Pomnik Lutra I Melanchtona
W 2010 roku odrestaurowano oba pomniki stojące na rynku przed ratuszem. Na czas remontu zorganizowano instalację artystyczną – na przygotowanych rusztowaniach umieszczono 800 sztuk
małych figur Marcina Lutra w kilku kolorach, a następnie przeznaczono je do sprzedaży mieszkańcom. Oceniana jako kontrowersyjna – odbiła się szerokim echem na polu międzynarodowym, okazała się świetną akcją reklamową dla miasta.
Zrewitalizowane osiedla
Są przykładem wysiłku miasta ale i prywatnych inwestorów, by nie tylko przywrócić do życia, ale
i zadbać o wysoką jakość architektury mieszkaniowej.

Osiedle w Lutherstadt – renowacja i przeprojektowanie zespołu zabudowy z lat trzydziestych
dla pracowników zakładu Gagfach. Przekształcenie rozkładu mieszkań historycznej zabudowy
w modernistyczną i różno pokoleniową zabudowę rezydencjonalną. Obecnie stawiana jako
wzór przebudowy.

Osiedle pracowników fabryki produktów azotowych, gdzie wyżsi urzędnicy i robotnicy mieszkali
wspólnie. Było to pierwsze osiedle z lat 1915-21 z mieszkaniami wyposażonymi w łazienki. Pieczołowite odrestaurowanie osiedla przez bawarskiego developera.

Piesteritz – renowacja osiedla w ramach projektu Expo 2000.
Rewitalizacja to kosztowny proces. Nie wszystkie zespoły mieszkaniowe w mieście miały szczęście
być poddane rewitalizacji. Dużo obiektów zostało wyburzonych pozostawiając po sobie uzbrojone
tereny wraz z układem komunikacyjnym. Miasto wykorzystuje te tereny na potrzeby powstającej
indywidualnej zabudowy jednorodzinnej.
Szkoła Hunderwasserschule
Jest to ostatni projekt zrealizowany za życia artysty Friedensreicha Hundertwassera – odnowienie
elewacji szkoły, typowego budynku z lat siedemdziesiątych, popularnego niemal we wszystkich
miastach Niemiec. Realizacja zainicjowana przez szkołę, stała jedną z wizytówek miasta rozpoznawalną na polu międzynarodowym.
32
4-8 wrzesień 2011
Podsumowanie
Odpowiadając na zmiany demograficzne i strukturalne miast, IBA przeprowadziła szereg działań,
które złożyły się na proces odnowy regionu. Zrealizowano ponad 100 projektów w 19 miastach, co
zmienia dotychczasowe postrzeganie Saksonii-Anhalt, w rejon ze starannie zaplanowanym krajobrazem z parkami, ogrodami, kanałami i jeziorami; dodatkowo usiany szlakami zabytków, licznymi
muzeami, galeriami, teatrami i centrami kultury. Niektóre koncepcje zostały pomyślnie zrealizowane
i już dały dowody pierwszych pozytywnych efektów, inne po przetestowaniu ulegały modyfikacji,
i wymagają dalszego rozwoju. Najważniejsza była przebudowa starych obiektów przemysłowych,
rekultywacja krajobrazu i przygotowanie terenów dla nowych celów gospodarczych. Od początku
stawiano też na ekologię, podkreślano, że w dalszej perspektywie opłacają się tylko te inwestycje,
które są ekologicznie poprawne.
Założenia programu IBA Urban Redevelopment 2010
Powstrzymanie degradacji tkanki miejskiej obszarów zamieszkania i dzielnic poprzemysłowych.
Rezygnacja z opuszczonej przez mieszkańców zdegradowanej zabudowy.
Tworzenie i zachowanie miejsc pracy, poprzez rozwój ekonomii lokalnej i poprawa jej konkurencyjności.
Nowy wizerunek miasta z wizją jego przyszłego rozwoju, konkurencyjność miasta na tle regionu.
Stabilizacja struktury społecznej i poprawa warunków życia mieszkańców oraz poprawa bezpieczeństwa.
Wywołanie korzystnych tendencji demograficznych, poprzez zapewnienie równych szans kobiet
i mężczyzn w sferze ekonomicznej.
Poprawa funkcjonowania systemu transportowego.
Wspieranie działań służących ekologii i ochrona środowiska.
Integracja form historycznych i współczesnych oraz wyrównanie standardów nowych i starych
zasobów mieszkaniowych.
Integracja wartości historycznych i tradycji lokalnych.
Identyfikacja mieszkańców z miejscem zamieszkania.
Informowanie społeczności lokalnej - ważnym instrumentem budowania zaufania pomiędzy samorządem a mieszkańcami.
Subwencje pochodzące z podatków obywateli mogą być wykorzystywane tylko tam i tylko w
takim stopniu, w jakim służą interesowi publicznemu.
Metody
Świadome kierunkowanie rozwoju miasta. Podmiotem odpowiedzialnym za proces jest miasto,
które posiada bardzo znaczące wsparcie zewnętrzne w organizacji IBA w skład której wchodzi
Ministerstwo Rozwoju i Transportu i Fundacja Bauhaus.
Definiowanie granic obszarów kryzysowych obejmuje całe miasto – realizowane projekty mimo
ograniczonego obszarowo charakteru, są zintegrowane z opracowanym programem rozwoju całego miasta.
Społeczność nie jest przy tym tylko biernym obserwatorem tych procesów. Wspólnym autorem
programu są: samorząd i społeczność lokalna, wspólnie ponosząc z tytułu realizowania celów.
zarówno ryzyko i odpowiedzialność.
Stosowanie zasad kooperacji i partnerstwa sektorów publicznego i prywatnego.
Realizacja programu zależy od współpracy zespołów fachowców ze społecznością lokalną,
a także mediacji w sytuacjach konfliktowych i szukania partnerów dla realizacji projektów.
33
4-8 wrzesień 2011
Trafność i skuteczność programów rozwoju miast zależy od dokładności przeprowadzonych
badań i analiz, dotyczących m.in. stopnia aktywności i gotowości społeczności lokalnej do działań partycypacyjnych.
Na terenach objętych programem, sposób zabudowy określa plan miejscowy skoordynowany
z akceptowaną przez IBA koncepcją rozwoju miasta.
Działania są prowadzone w oparciu o obejmujący okres 20 - 30 lat harmonogram wieloletnich
zadań w sferze przestrzennej, społecznej i ekonomicznej.
IBA jest centrum w dziedzinie doradztwa oraz informacji i szkolenia, a także transferu doświadczeń.
Uzyskane efekty
Przebudowa miast w ramach IBA znacznie przekracza pojęcie „odnowy” miast. Swój początek
ma w rewitalizacji obszarów kryzysowych, powstałych w wyniku spadku ilości mieszkańców.
Obecnie zyskuje zdecydowanie szersze znaczenie, stając się odpowiedzialną za kierunkowanie
rozwoju miasta.
IBA dała szansę miastom, takim jak Bitterfeld-Wolfen, o dotąd jednorodnej funkcji miastotwórczej, których fundamentem były najczęściej likwidowane wielkie zakłady przemysłowe. Więcej,
pozwoliła na tworzenie nowego wizerunku miasta i kształtowanie warunków wzrostu konkurencyjności w regionie.
Poprzez partycypację społeczność przejmuje współodpowiedzialność za kształt swego środowiska i swój rozwój. Powodzenie i skuteczność zasady partycypacji w realizacji programu zależy
oczywiście od stopnia świadomości i aktywizacji społeczeństwa, ale również od postawy administracji i gremiów politycznych.
Remonty starych i tworzenie nowych powierzchni mieszkaniowych. Działania obecnie prowadzone w oparciu o instrumenty planistyczno-prawne zapobiegają wyburzaniu starej zabudowy,
której adaptacja byłaby dla inwestorów zbyt droga i technicznie uciążliwa. Dzięki temu w Quedlinburgu historyczna zabudowa stała się podstawowym walorem miasta.
Miasta o skrajnie zróżnicowanej strukturze przestrzennej, charakteryzujące się ostrym zróżnicowaniem socjalnym mieszkańców tzw. „dual city”, uzyskały szansę zintegrowania w jednolitą
strukturę. (Halle i Halle-Neustadt).
Godnym uwagi tłem dla podejmowanych działań przebudowy miast, jest inwestowanie landu Saksonia-Anhalt w odnawialne źródła energii. Mało zaludnione obszary rolnicze tworzą znakomite warunki dla wykorzystywania energii wiatru. W mniejszym stopniu energia pochodzi z biomasy, biogazu i instalacji solarnych. W 2007 roku odnawialne źródła energii dostarczały ponad 30% produkcji
energetycznej całego Kraju Związkowego – to więcej niż dwukrotna średnia międzynarodowa. Planuje się dalszą rozbudowę elektrowni tego systemu do pokrycia 45% produkcji.
70% produkcji niemieckiego biometanolu zlokalizowane jest w Saksonii-Anhalt. Land produkuje
również 50% niemieckiego biopaliwa, posiada własne rodzime firmy, które nie tylko posiadają wiedzę ale i technologię by produkować energię ze źródeł odnawialnych.
IBA okazała się sukcesem. Przede wszystkim, uruchomiła nowy rodzaj interdyscyplinarnego modelu
współpracy pomiędzy różnymi agendami państwa, gospodarki i obywateli. Przyczyniła się do ponownego odkrycia miast i ośrodków, wzmocnienia społeczeństwa miejskiego, a przede wszystkim
zachęciła do aktywnego i produktywnego podejścia do wyzwań wynikających z procesu „kurczenia
się” miast.
W międzyczasie IBA zdołała przyciągnąć uwagę międzynarodową. Saksonia-Anhalt gościła delegacje z Japonii, Finlandii i Polski, poszukujące informacji o innowacyjnych narzędziach kierunkowania
planowania rozwoju przestrzennego.
34

Raport z podróży do Saksonii-Anhalt

Transkrypt

Podobne dokumenty

Kwiecień w AwiBazie

Współczesna architektura wobec OZE