substancja i poznawanie a filozofia nauki

substancja i poznawanie a filozofia nauki

PIOTR LENARTOWICZ SJ
JOLANTA KOSZTEYN
SUBSTANCJA I POZNAWANIE
A FILOZOFIA NAUKI*
Opublikowano w: EDUKACJA FILOZOFICZNA (UW),
Nr 24, 1998, pp. 83-87.
Tylko ostatnie dwa punkty naszej wypowiedzi dotycz¹ wprost tytu³owego pytania Debaty.
Ca³y wstêp jest rodzajem okreœlenia naszego stosunku do pewnych centralnych pojêæ i metod
filozofii oraz nauk przyrodniczych.
(1) Filozofia i nauka s¹ dzie³em Homo sapiens.
Aktualnie s¹ one pewnym historycznym etapem intelektualnej dzia³alnoœci
Homo sapiens i czêœciowym urzeczywistnieniem jego wrodzonych mo¿liwoœci.
(2) Pojêcie substancji jest, w naszym przekonaniu, kluczem do zrozumienia istoty
filozofii i badañ naukowych oraz nauki jako takiej.
Termin substancja oznacza tak¹ rzeczywistoœæ, która:
(def. 1) zachowuje zasadnicz¹ to¿samoœæ mimo zachodz¹cych w niej
zmian – innymi s³owy jej „istnienie substancjalne” przejawia siê w rozmaitych formach „istnienia przypad³oœciowego, akcydentalnego”.
(3) Proces poznania u H. sapiens, a w szczególnoœci badania przyrodnicze, wykrywaj¹ mechanizmy ³¹cz¹ce to, co w danej substancji istotne, bardziej trwa³e, z tym, co
mniej istotne, powierzchowne i zmienne.
(4) Filozofia. Z wielu znaczeñ tego terminu wybieramy dwa nastêpuj¹ce:
(def. 2a) Filozofia (w sensie szczegó³owym) jest prób¹ systematycznej
refleksji badaj¹cej treœæ, zakres i wiarygodnoœæ historycznych pojêæ na temat konkretnej substancji (np. „materii”).
(def. 2b) Filozofia (w sensie ogólnym) jest prób¹ systematycznej refleksji
badaj¹cej treœæ, zakres i wiarygodnoœæ aktualnych pojêæ na temat wszystkich substancji z jakimi cz³owiek nawi¹za³ kontakt poznawczy.
(5) Filozofia jest wyrazem dwóch tendencji:
(a) tendencji do poznania wszystkiego, co istnieje, oraz
(b) tendencji do poznania ca³oœci. Obie te tendencje s¹ charakterystyczn¹
cech¹ Homo sapiens.
*
WypowiedŸ w ramach debaty na temat: „Filozofia nauki jaka i dlaczego?” zorganizowanej
przez prof. Alinê Motyck¹ z Zak³adu Teorii Poznania i Filozofii Nauki IFiS PAN w Warszawie.
2
(6) Natomiast nauka jest czêœciowym, ograniczonym wyrazem tendencji filozofowania. Element (a) jest w nauce ograniczany przez specjalizacjê. Element (b) jest
w niektórych naukach (np. mikrobiologia, ornitologia, antropologia) dobrze rozwiniêty, a w innych wykluczony przez sam wybór przedmiotu (np. osteologia, genetyka,
biochemia, akustyka, hydrodynamika).
(7) Nauka jest to:
(def. 3a) oceniony pod wzglêdem wiarygodnoœci zbiór pojêæ o rzeczywistoœci, nagromadzony w doœwiadczeniu poznawczym pokoleñ ludzkoœci
oraz
(def. 3b) zespó³ narzêdzi materialnych i intelektualnych, które rozszerzaj¹ poznawcze mo¿liwoœci cz³owieka.
(8) Do pierwszego zbioru (3a) nale¿¹ treœci nazywane prawdami, stwierdzeniami
naukowymi oraz treœci uznane za iluzje, b³êdy, pogl¹dy fa³szywe.
(9) Do drugiego (3b) nale¿¹ takie przedmioty jak np. luneta, mikroskop, spektrograf, kompas, licznik GeigeraMüllera itp. Nale¿¹ tu te¿ takie zjawiska, jak specyficzny (niepotoczny) jêzyk (dŸwiêkowy, graficzny, elektroniczny), arytmetyka, geometria, logika formalna i ich pochodne, systemy klasyfikacji, metody statystyczne itp.
(10) Tendencje poznawcze nale¿¹ do podstawowego wyposa¿enia gatunku Homo
sapiens. ZdolnoϾ do rozpoznawania tego, co bardziej i tego co mniej istotne w danej
formie rzeczywistoœci od samego dzieciñstwa prowadzi bezwiednie do orientacji
w podstawowych prawid³owoœciach œwiata.
Dziecko w wieku szkolnym posiada znaczn¹, zdobyt¹ podœwiadomie, choæ na
ogó³ nie zwerbalizowan¹ wiedzê, zweryfikowan¹ wielokrotnym doœwiadczeniem
bardziej gruntownie ni¿ wiele niekontrowersyjnych sk¹din¹d elementów wspó³czesnej wiedzy naukowej. Ta, bezwiednie zdobywana wiedza, ulega dalszemu
precyzowaniu, ale generalny, szkicowy obraz œwiata bywa u dziecka zupe³nie
prawid³owy, choæ nie zawsze wynika on z przekazywanych w szkole wiadomoœci.
(11) Dynamika poznawania u cz³owieka jest dynamik¹ immanentn¹, spontaniczn¹
i czêœciowo bezwiedn¹, podobnie jak dynamika zdobywania i przyswajania pokarmu,
oddychania, poruszania siê. Poznawanie jest u cz³owieka dzia³alnoœci¹ „zdrowego
rozs¹dku”, „rozumu”, „intelektu”, g³êbsz¹ – w porównaniu ze zwierzêtami – form¹
kontaktu poznawczego z rzeczywistoœci¹.
Dynamika poznawania nie jest zatem wytworem ludzkiej cywilizacji ani historycznej formy nauki. Przeciwnie, to kultura ludzka i nauka s¹ wyrazem tej dynamiki. Z drugiej strony jest prawd¹, ¿e zdobyta wczeœniej wiedza pomaga ulepszaæ lub tworzyæ nowe, potê¿niejsze narzêdzia kontaktu poznawczego z rzeczywistoœci¹.
(12) Refleksja nad naszym poznaniem ukazuje wiele oczywistoœci, takich jak oczywistoœæ kontaktu poznawczego z przedmiotami, oczywistoœæ ró¿norodnoœci form tego
kontaktu, takich jak np. nabywanie doœwiadczenia, zapamiêtywanie, uzupe³nianie kontaktu z przedmiotem, reflektowanie, abstrahowanie, ekstrapolowanie, wykrywanie i korygowanie b³êdów, iluzji. Nale¿y tu te¿ zaliczyæ zdolnoœæ do tworzenia dowolnych,
arbitralnych treœci (jak np. znaki jêzykowe, kategorie gramatyczne, matematyczne).
3
(13) Wymienione wy¿ej formy dynamiki poznawczej nie wyczerpuj¹ – najprawdopodobniej – opisu poznawczych mo¿liwoœci H. sapiens.
Natomiast próba zredukowania procesów poznawczych cz³owieka do jakiejœ
jednej tylko, wyabstrahowanej formy dynamiki psychologicznej, b¹dŸ intelektualnej, by³aby arbitralnym, nieuzasadnionym zawê¿eniem, podobnie jak próba
ograniczenia dynamiki biologicznej wy³¹cznie do oddychania, do samej lokomocji lub samego kr¹¿enia.
(14) Mechanizmy rozmaitych form dynamiki poznawania u H. sapiens s¹ przedmiotem badañ, podobnie jak przedmiotem badañ s¹ np. mechanizmy trawienia i przyswajania pokarmu. Zanim dojdzie do zrozumienia mechanizmu, najpierw musi dojœæ
do konstatacji samego faktu, w tym wypadku faktu poznania. Mechanizmy poznania
s¹ bowiem i tak badane, „rozszyfrowywane” poprzez akty poznania zmys³owego b¹dŸ
intelektualnego.
Trudnoœci napotykane w próbach zrozumienia mechanizmu uzyskiwania zmys³owej orientacji w otoczeniu nie mog¹ prowadziæ do zakwestionowania faktu tej
orientacji. Podobnie, brak wiedzy o naturze mechanizmu procesów intelektualnych nie mo¿e podwa¿aæ wiarygodnoœci poznania intelektualnego. Analogicznie, rekordy lokomocyjne geparda lub delfina nie mog¹ byæ weryfikowane przez
teoriê mechanizmu dzia³ania miêœni lokomocyjnych lub teoriê koordynacji ruchów.
(15) Rezultaty poznania u H. sapiens nazywane s¹ wiedz¹ na któr¹ sk³adaj¹ siê
pojêcia obiektywne. Nale¿y je odró¿niaæ od pojêæ arbitralnych, bêd¹cych rezultatem
dowolnych decyzji intelektu (np. „bazyliszek”, „nieskoñczonoœæ”, „liczba ujemna”,
„punkt matematyczny”, „Demon Maxwella”).
Pojêcia obiektywne mog¹ byæ
(a) abstrakcyjne, ujmuj¹ce treœci wyizolowane z przedmiotu (np. „barwa”, „masa”, „zmiana”). Mog¹ te¿ byæ
(b) pojêciami substancji, ujmuj¹cymi w jedno ró¿norodne treœci pochodz¹ce od tego samego przedmiotu (np. konia, bakterii E. coli, atomu
wodoru).
Pojêcia abstrakcyjne ulegaj¹ zwykle stopniowemu „oczyszczeniu”, tj. staj¹ siê
coraz bardziej jednoznaczne, „ubogie” i homogeniczne w swojej treœci. Natomiast pojêcia substancji, dziêki nowym, uzupe³niaj¹cym kontaktom poznawczym z przedmiotem staj¹ siê coraz bardziej kompletne, ale te¿ coraz bardziej
z³o¿one. Niekiedy pojêcie „substancji” pokrywa siê z nowoczesnym pojêciem
„teorii”.
(16) Jednoœæ substancji ujawnia siê w niepodzielnoœci, czyli spójnoœci i prawid³owoœciach zjawisk obserwowanych w sferze akcydentalnej. Jednoœæ substancji nie
powinna byæ uto¿samiana z jedynoœci¹ substancji.
(17) Za³o¿ona a priori „koniecznoœæ odnalezienia jed(y)noœci” w tym, co pochodzi
z doœwiadczenia, prowadziæ mo¿e albo do lekcewa¿enia, pomijania pewnych danych
doœwiadczenia albo do tworzenia sztucznych pojêæ przerzucaj¹cych fikcyjne pomosty
pomiêdzy treœciami, które w kontakcie poznawczym jawi¹ siê jako oddzielne.
(18) Opis rzeczywistoœci ujawnia prawid³owoœci i nieprawid³owoœci, podobieñstwa i ró¿nice. Te terminy maj¹ ró¿ne znaczenie zale¿nie od tego, co jest porównywane
4
z czym, czy substancja z jej przypad³oœciami, czy przypad³oœci tej samej lub innej substancji wzglêdem siebie, czy substancja z inn¹ substancj¹, zbiór ze zbiorem, jednostk¹,
lub czêœci¹ ca³oœci substancjalnej.
Prawid³owoœci i nieprawid³owoœci, podobieñstwa i ró¿nice mog¹ zatem byæ istotne lub nieistotne, bardziej istotne lub mniej istotne. Jedne z nich mog¹ przemawiaæ za jedynoœci¹ substancji, inne za wieloœci¹ substancji. Rozstrzygniêcie tego
typu kwestii zale¿y od wiarygodnoœci kontaktu poznawczego z rzeczywistoœci¹,
czyli od tzw. obiektywnoœci i poziomu orientacji we w³aœciwoœciach przedmiotu.
(19) W oparciu o wyniki poznania zdroworozs¹dkowego, powa¿nie traktujemy
wielopoziomow¹ strukturê rzeczywistych ca³oœci. Mamy tu na myœli nie tylko hierarchiczn¹ strukturê materii (poziomy molekularne, atomowe, subatomowe ... itp.),
ale przede wszystkim fakt istnienia cech opisowych bardziej powierzchownych (w relacji do danej substancji), drugo- i trzeciorzêdnych z jednej strony, a cech bardziej istotnych z drugiej.
Przyk³adowo opis indywidualnych cech organizmów siostrzanych dotyczy
cech powierzchownych, a opis cech gatunkowych i rodzajowych dotyczy rzeczywistoœci istotniejszych. Trudnoœci zrozumienia relacji pomiêdzy barw¹ a fal¹ elektromagnetyczn¹ okreœlonej d³ugoœci mog¹ wynikaæ w³aœnie z tej „nie-prostej”,
„wielopoziomowej” rzeczywistoœci przedmiotów barwnych.
(20) Z³o¿onoœæ nie zawsze idzie w parze z istotnoœci¹ – przynajmniej w biologii.
Melanina decyduj¹ca o pigmentacji danej rasy ma w sensie chemicznym strukturê znacznie bardziej hierarchiczn¹ i znacznie bardziej z³o¿on¹ ni¿ adenozynotrójfosforan. Jednak zwierzê niezdolne do wytwarzania melaniny (albinos) mo¿e
¿yæ i funkcjonowaæ a nawet rozmna¿aæ siê, natomiast komórka niezdolna do
wytwarzania ATP jest skazana na œmieræ.
(21) Wiarygodnoœæ poznawania. Ten termin ma sens pod warunkiem uznania, ¿e
(a) procesy poznawania mog¹ de facto prowadziæ do b³êdnej orientacji we
w³aœciwoœciach substancji. To z kolei oznacza, ¿e
(b) cz³owiek te b³êdy wykrywa, a zatem jest w stanie odró¿niæ prawid³ow¹
orientacjê we w³aœciwoœciach przedmiotu od iluzji, b³êdu, fa³szu.
(22) W ka¿dym procesie poznawania (potocznym, filozoficznym i naukowym )
zdarzaj¹ siê iluzje i b³êdy. Skutki tych iluzji i b³êdów s¹ trudne do oceny i nie da siê
rozstrzygn¹æ, które z nich, w skali historycznej, przynosz¹ najwiêksze straty dla gatunku Homo sapiens.
Do tych strat nale¿y zaliczyæ np. marnowanie ludzkiego wysi³ku i ¿ycia, marnowanie œrodków materialnych, straty ekologiczne, b³êdne doktryny wychowawcze, gospodarcze, polityczne i prawodawcze.
(23) Struktura nauki jest bardzo z³o¿ona.
(a) Z jednej strony, instrumentarium pojêciowe i materialne mo¿e byæ kszta³towane pod dyktando ods³aniaj¹cych siê stopniowo coraz istotniejszych w³aœciwoœci przedmiotu badañ (np. stopniowe doskonalenie
schematu uk³adu okresowego pierwiastków, doskonalenie konwencji
wzorów chemicznych). Zatem niektóre pojêcia nauki s¹ wyrazem
obiektywnoœci procesu poznawczego.
5
(b) Cz³owiek mo¿e te¿ wynajdywaæ metody obserwacji, które rozszerzaj¹
zakres wra¿liwoœci zmys³ów (np. mikroskopy, teleskopy, radioteleskopy, spektrografy), lub uzupe³niaj¹ tê wra¿liwoœæ w zakresie dla zmys³ów niedostêpnym (kompasy, spektrografy, liczniki Geigera-Müllera,
wiele metod analitycznych). St¹d jêzyk nauki zawiera terminy odnosz¹ce siê do rzeczywistoœci dla potocznego poznania niedostêpnych
(np. fotonów, elektronów, chromosomów, cz¹steczek DNA).
(c) Wreszcie w procesie poznania (nie tylko naukowego) powstaj¹ te¿ pojêcia, które choæ nie wyra¿aj¹ w³aœciwoœci przedmiotu, u³atwiaj¹ cz³owiekowi zapamiêtanie lub porównywanie przedmiotów (np. pojêcie
grupy, typu, gromady, lub bezkrêgowca). Te pojêciowe elementy techniki badawczej mog¹ byæ po¿ytecznym rusztowaniem, mog¹ chwilowo
zastêpowaæ brak danych, niekompletnoœæ wiedzy, ale mog¹ te¿ prowadziæ do iluzji, artefaktów i b³êdów.
(24) W naszym przekonaniu istnieje znaczna ró¿nica pomiêdzy treœci¹ wiedzy
ukrytej w œwiadomoœci uczonych a treœciami komunikowalnymi poprzez struktury
aktualnej konwencji jêzyka naukowego. Szanse porozumienia na terenie pojêæ s¹
znacznie wiêksze ni¿ na terenie konkretnego jêzyka. Dlatego, w dyskusji filozoficznej
ogromn¹ rolê odgrywa definicja dejktyczna (ostensywna), dziêki której terminy jêzyka uzyskuj¹ pewn¹ weryfikacjê, lub „kalibracjê” znaczenia opart¹ na porównywaniu
rezultatów bezpoœredniego kontaktu poznawczego.
(25) Filozofia nauki mo¿e stanowiæ próbê badania wiarygodnoœci fundamentalnych opcji i ograniczeñ przyjmowanych przez wspó³czesne nauki przyrodnicze.
(26) W szczególnoœci filozofia nauki powinna – w naszym przekonaniu – badaæ
wiarygodnoœæ intra- i ekstrapolacji dokonywanych przez nauki w opisie rzeczywistoœci, poprawnoœæ metod wynosz¹cych pewne abstrakcje do rangi istotnych cech rzeczywistoœci, a uznaj¹cych inne za cechy nieistotne. Innymi s³owy, filozofia nauki mog³aby badaæ poziom ograniczeñ kontaktu poznawczego, wynikaj¹cy z rozstrzygniêæ
uczonego.