1 Katarzyna Rymwid-Mickiewicz, Jarosław Chmielewski, Wanda

Katarzyna Rymwid-Mickiewicz, Jarosław Chmielewski, Wanda Kacprzyk – Instytut Ochrony
Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa
Propozycja modelu szkolenia w dziedzinie BHP pracowników
eko-przemysłu w oparciu o wyniki projektu THESEIS
OH&S training model for eco-industry workers
based on the THESEIS project outcomes
Słowa kluczowe: bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP), kształcenie ustawiczne, szkolenia, e-learning, model
VET-THESEIS, oczyszczanie ścieków
Key words: occupational health and safety (OH&S), life-long learning, training, e-learning, THESEIS VET
model, wastewater treatment
Streszczenie W artykule wskazano na znaczenie efektywnie przeprowadzonych szkoleń w dziedzinie BHP z
punktu widzenia pracodawcy (zmniejszenie ilości wypadków przy pracy i strat materialnych) i pracowników
(ochrona ich zdrowia i życia). Odniesiono się do wyników badań przeprowadzonych przez IOŚ-PIB w ramach
projektu THESEIS odnośnie potrzeb szkoleniowych w dziedzinie BHP pracowników eko-przemysłu oraz
zakresu i funkcjonalności pilotowej wersji modelu VET-THESEIS. Zaprezentowano strukturę i zakres kursu
szkoleniowego w dziedzinie BHP dla pracowników związanych zawodowo z infrastrukturą gospodarki
ściekowej, wykorzystującego możliwości stwarzane przez wirtualne środowisko nauczania (e-learning).
Abstract The importance of effective training on occupational health and safety (OH&S) is emphasized not only
from the employer’s point of view (reduced number of occupational accidents, less material losses) but also
from the workers’ perspective (health and life protection). The results of surveys carried out by the Institute of
Environmental Protection – National Research Institute under the international THESEIS project reflect the
current OH&S training needs of the eco-industry workers and an outline of the pilot version of the THESEIS
Vocational Education and Training (VET) model which has been lately developed, initially validated and is
presently accessible for further use and dissemination (taking advantage of the e-learning tools) among those
involved in wastewater treatment.
Wprowadzenie
Przepisy prawne1 regulujące podstawowe obowiązki pracodawców w zakresie
bezpieczeństwa i higieny pracy (BHP) odnoszą się do wszystkich bez wyjątku zakładów
pracy, w tym z sektorów gospodarki związanych z ochroną środowiska (eko-przemysłu).
Pracodawcy są zobowiązani do zapewnienia takich warunków pracy, które nie narażałyby
pracowników na utratę zdrowia lub życia. Stąd konieczność rozpoznania zagrożeń i
negatywnych skutków dla zdrowia pracowników narażonych na szkodliwe oddziaływania w
miejscu pracy oraz podjęcie właściwych działań profilaktycznych.
Jedną z form kształtującą bezpieczne warunki pracy jest przeprowadzanie regularnych
szkoleń w dziedzinie BHP. Za organizację i jakość tych szkoleń odpowiedzialni są
pracodawcy, którzy mogą prowadzić je samodzielnie (z wyłączeniem pewnych grup
zawodowych) lub zlecać uprawnionym jednostkom szkoleniowym. Rozporządzenie Ministra
Gospodarki i Pracy z dnia 27 lipca 2004 r. określa kryteria, jakim winni sprostać pracodawcy
1
art. 207 Kodeksu pracy
1
oraz jednostki szkoleniowe prowadzące działalność szkoleniową w dziedzinie BHP, a także
minimum programowe określone w ramowych programach szkoleń. Wyniki działań
kontrolnych prowadzonych przez Państwową Inspekcję Pracy wskazują na liczne
niedociągnięcia pracodawców w tym zakresie (PIP, 2013).
Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy (IOŚ-PIB) w ramach
Projektu THESEIS: Szkolenia w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy pracowników
związanych z ochroną środowiska, ustanowionego jako grant współfinansowany przez Unię
Europejską w ramach europejskiego Programu Kształcenia i Szkolenia Zawodowego Leonardo da Vinci - stanowiącego element edukacyjnego programu „Uczenie się przez całe
życie”, przeprowadził badania własne, które posłużyły jako wkład partnerski do
wypracowania propozycji modelu szkolenia w dziedzinie BHP pracowników związanych
zawodowo z oczyszczaniem ścieków.
Szkolenia drogą do sukcesu bezpiecznej pracy
W naturze ludzkiej leży niechęć do obowiązków, w tym odnośnie szkoleń w
dziedzinie BHP. Generalnie niechęć pracowników do uczestniczenia w takich szkoleniach (J.
Chmielewski, 2004) podyktowana jest nużącym sposobem ich prowadzenia, brakiem
właściwych pomocy dydaktycznych, małą świadomością celowości ich organizowania, jak
również nie zawsze odpowiednim stopniem przygotowania kadry wykładowców oraz
właściwym doborem treści, środków i form dydaktycznych. Pracodawcy zaś z niechęcią je
organizują. Wiąże się to z dodatkowymi kosztami związanymi zarówno z organizacją
szkoleń, jak i z dezorganizacją procesu technologicznego (produkcyjnego).
Jednak z roku na rok wśród pracodawców i kadry kierowniczej wzrasta świadomość
korzyści płynących z efektywnie przeprowadzonych szkoleń w dziedzinie BHP, które
pozwalają na podniesienie poziomu świadomości pracowników w odniesieniu do wymogów
BHP, na ograniczenie ryzyka wypadków i chorób zawodowych na poszczególnych
stanowiskach pracy, na identyfikację potencjalnych zagrożeń i sposobów przeciwdziałania
im, a także na podniesienie jakości i wydajności pracy. Chcąc osiągnąć wymaganą jakość i
założone efekty nauczania przy organizacji szkoleń w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny
pracy należy pamiętać nie tylko o korzyściach materialnych, ale przede wszystkim należy
mieć świadomość, że od jakości szkolenia zależy życie i zdrowie szkolonych pracowników.
Ukształtowanie właściwych postaw pracowniczych w dziedzinie BHP ma bardzo duże
znaczenie w zakładach pracy, w których występują szczególne zagrożenia dla zdrowia i życia
2
pracowników. Do zakładów tych zaliczyć można wszystkie związane z eko-przemysłem, w
tym oczyszczalnie ścieków. Zwiększenie bezpieczeństwa pracy przynosi wymierne efekty nie
tylko ekonomiczne, ale również i społeczne. Stąd konieczność podjęcia właściwych działań
ukierunkowanych
na
wypracowanie
takich
metod
oddziaływania
na
zachowania
pracowników i ich postawę oraz na zaangażowanie w wykonywane czynności w procesie
pracy, które pozwolą na osiągnięcie zamierzonych efektów. Temu celowi służą właśnie
szkolenia w dziedzinie BHP.
W kształtowaniu bezpiecznych i dogodnych warunków pracy decydującą rolę
odgrywają czynniki techniczne, organizacyjne i ludzkie (szerzej ujmowane jako czynniki
społeczne). Ostatnia grupa czynników jest często niedoceniana i lekceważona przez
pracodawców. Klasyczne podejście pracodawców do zagadnień i problemów bezpieczeństwa
i higieny pracy w odniesieniu do zatrudnionych pracowników wiąże się z zabezpieczeniem
odpowiedniego stanu technicznego wykorzystywanych maszyn i urządzeń oraz właściwej
organizacji pracy. Zapomina się często o czynniku ludzkim. Nawet najlepiej zorganizowane
zakłady wraz z nowoczesnymi procesami technologicznymi i wyposażeniem technicznym, a
także przyjęte normy i precyzyjne sformułowane instrukcje pracy nie spełnią swej roli, jeżeli
zawiedzie pracownik.
Zagadnienia związane z bezpieczeństwem i ochroną zdrowia wymagają nieustannej
popularyzacji i poszerzania o nich wiedzy, zarówno wśród pracodawców, jak i samych
najbardziej zainteresowanych – pracowników, a także osób związanych zawodowo z tą
dziedziną. Jednak nie jest to tematyka łatwa do promowania i tak efektowna w odbiorze, jak
inne bardziej poruszające problemy społeczne.
Waga i znaczenie szkoleń pracowników w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy
wynika nie tylko z obowiązku prawnego2 ale przede wszystkim ma czysto praktyczny
charakter, ukierunkowany na utrzymanie na wysokim poziomie stanu bezpieczeństwa pracy w
zakładzie. Wiąże się to również z obowiązkiem zapoznania i uświadomienia pracownikowi
zagrożeń płynących z charakteru wykonywanej przez niego pracy oraz sposobów
zapobiegania tym zagrożeniom3.
Przeprowadzenie szkoleń BHP w sposób prawidłowy, zgodnie z zasadami dydaktyki
oraz wymogami wynikającymi z przepisów prawa, jest ważne nie tylko z punktu widzenia
pracodawcy (zmniejszenie ilości wypadków przy pracy, strat materialnych, uniknięcie kar i
sankcji prawnych) ale także jest ważne dla pracowników (ochrona zdrowia i życia).
2
3
art. 2373 Kodeksu pracy
art. 226 Kodeksu pracy
3
Szkolenie pracowników w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy jest procesem
złożonych działań, dzięki którym osoby szkolone zostają wyposażone w odpowiednią wiedzę,
kompetencje, a także umiejętności i motywację, które umożliwiają im wykonywanie pracy w
sposób bezpieczny i higieniczny.
Szkoleni pracownicy powinni więc najpierw zrozumieć dany materiał dydaktyczny i
posiąść określoną wiedzę dotyczącą istniejących w środowisku pracy zagrożeń zdrowia i
sposobów ich uniknięcia. Następnie wiedzę tę powinni sobie przyswoić jako własną, tzn.
taką, którą akceptują (czyli powinna ona stać się przedmiotem ich wewnętrznego
przekonania). Pracownicy powinni być nauczeni, poprzez odpowiednie pokazy, prezentacje i
ćwiczenia, właściwych zachowań, które pozwolą im ustrzec się przed negatywnymi skutkami
zagrożeń. Efektem szkolenia powinno być zwiększenie motywacji pracowników do
przestrzegania przepisów i zasad BHP oraz do wykorzystywania zdobytych umiejętności w
codziennym życiu zawodowym.
W wyniku efektywnie przeprowadzonego szkolenia pracownicy powinni dostrzegać
implikacje zdrowotne swojego postępowania w pracy i osobistą odpowiedzialność za
zaniedbania i lekceważenie przepisów i zasad bezpiecznej pracy.
Procesem szkolenia BHP muszą być objęte nie tylko osoby nowoprzyjmowane, lecz
wszyscy pracownicy, bez względu na zajmowane przez nich stanowiska. Takie podejście
przez ustawodawcę do problemu BHP wskazuje na jego wysoką rangę w procesie pracy a co
za tym idzie w kształtowaniu kultury bezpieczeństwa pracy.
Pedagodzy zwracają uwagę, iż proces uczenia się ludzi dorosłych jest efektywniejszy
wówczas, gdy elementy wiedzy deklaratywnej (opisu – jak jest) łączą się z wiedzą
proceduralną (co należy zrobić) i wyjaśniającą (dlaczego) (…). Często wiedza i umiejętności
tworzą nową jakość, nazywaną mądrością (wisdom), wynikającą z operacji intelektualnych
wykonywanych na bazie zdobytego bogatego doświadczenia (J.E. Karney, 2000).
Kształcenie i szkolenie zawodowe pracowników wymaga specjalistycznej wiedzy i
kompetencji ze strony wykładowców oraz odpowiedniej organizacji procesu uczenia
dostosowanej do możliwości i potrzeb osób dorosłych. Kształcenie dorosłych często wpływa
pozytywnie na rozwój ich potrzeb poznawczych i na dążenie do samorealizacji.
4
Przygotowanie modelu szkolenia BHP w ramach projektu THESEIS
Ewolucja rozwiązań technicznych w unijnych sektorach gospodarki związanych z
ochroną środowiska wymaga od zatrudnionego personelu nowych umiejętności i lepszego
przygotowania zawodowego. Pracownicy zatrudnieni w tym dynamicznie rozwijającym się
eko-przemyśle muszą stawiać czoła określonym zagrożeniom związanym z ich działalnością
zawodową. Mimo iż przeprowadzanych jest wiele szkoleń i są dostępne materiały
szkoleniowe w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy wciąż brakuje rozwiązań z tego
zakresu ukierunkowanych na specyficzne potrzeby pracowników eko-przemysłu.
Jednym z celów edukacyjnych projektu THESEIS4 jest zaspokojenie tych potrzeb
przez opracowanie, testowanie i upowszechnianie innowacyjnego modelu szkoleń, z
wykorzystaniem możliwości stwarzanych przez wirtualne środowisko nauczania (e-learning),
w odniesieniu do zagadnień BHP w sferze gospodarki ściekowej.
Dla osiągnięcia tak
szerokiego celu w projekcie THESEIS przewidziano m.in. następujące cele szczegółowe:
•
ocena potrzeb szkoleniowych w dziedzinie BHP w eko-przemyśle w oparciu o analizę
odpowiedzi zawartych w opracowanych kwestionariuszach, udzielonych przez
wybrane grupy docelowe w krajach uczestniczących w projekcie;
•
wsparcie osób i instytucji prowadzących i uczestniczących w szkoleniach
zawodowych w eko-przemyśle w wyniku opracowania modelu szkoleniowego,
opartego na metodyce e-learning, uwzględniającego zidentyfikowane potrzeby
szkoleniowe w dziedzinie BHP;
•
wzmocnienie akceptowalności opracowanego modelu szkoleniowego w wyniku
sporządzenia wytycznych ułatwiających korzystanie z modelu VET-THESEIS,
przeprowadzenia testów pilotowych;
•
promowanie efektywnego wykorzystania wyników projektu poprzez stymulację
zainteresowania projektem w poszczególnych krajach i w całej UE.
Potrzeby szkoleniowe w dziedzinie BHP
Z podsumowania badań ankietowych odnośnie poziomu wiedzy i umiejętności
pracowników związanych z instalacjami oczyszczania ścieków przeprowadzonych w 2012 r.
4
realizowanego przez 12 instytucji z ośmiu państw UE: Grecji, Polski, Belgii, Niemiec, Republiki Czeskiej,
Finlandii, Szwecji i Bułgarii, w tym instytuty naukowe (Helleński Instytut ds. Zdrowia i Bezpieczeństwa
Zawodowego, Instytut Badawczy Bezpieczeństwa Zawodowego z Pragi, Fiński Instytut Zdrowia Zawodowego,
Instytut Badawczy Kształcenia i Szkolenia Zawodowego z Norymbergii, Instytut ds. Bezpieczeństwa i Zdrowia
Zawodowego z Brukseli i polski Instytut Ochrony Środowiska-Państwowy Instytut Badawczy), mające
doświadczenie w zakresie metod pedagogicznych, opracowywania internetowych narzędzi szkoleń, kształcenia
zawodowego w zakresie ochrony środowiska oraz kształcenia/szkolenia w dziedzinie BHP.
5
przez IOŚ-PIB (M. Borysiewicz i in., 2013), wynika jednoznaczny obraz ukazujący
zadowalający poziom wiedzy w zakresie polityki i procedur bezpieczeństwa, środków
ochrony osobistej, różnorodnych zagrożeń, postępowania z materiałami niebezpiecznymi i
zasad przeciwpożarowych. Badania potwierdziły, że szkolenia BHP są organizowane zgodnie
z wymaganiami ustawowymi. Tylko w 3% przypadków wskazano na brak udziału
pracowników w szkoleniach w dziedzinie BHP w ciągu ostatnich trzech lat. Ankietowani
zwrócili uwagę na różnorodną jakość prowadzonych szkoleń i brak, w niektórych
przypadkach, dostosowania przekazywanych informacji do specyficznych wymagań
związanych z konkretnym stanowiskiem pracy. Podkreślając znaczenie instrukcji pracy dla
konkretnych stanowisk i urządzeń, zgłosili zapotrzebowanie na bardziej specjalistyczne
szkolenia m.in. w zakresie:
•
rozpoznawania zagrożeń i ich zapobiegania na konkretnych stanowiskach pracy,
•
występowania potencjalnych zagrożeń wybuchowych i zasad bezpieczeństwa
przeciwwybuchowego,
•
narażenia na działanie szkodliwych czynników biologicznych – ochrona indywidualna i
możliwe choroby zawodowe,
•
prac szczególnie niebezpiecznych – podstawowe zasady bezpieczeństwa i zasady
proceduralne.
Walidacja wersji pilotowej modelu szkolenia BHP
Przy opracowaniu
pilotowej
wersji
kursów
szkoleniowych
w dziedzinie
bezpieczeństwa i higieny pracy dla pracowników związanych zawodowo z gospodarką
ściekową (model VET-THESEIS), wykorzystano:
1) wnioski z raportu oceniającego poziom wiedzy i kompetencji oraz potrzeby szkoleniowe
pracowników eko-przemysłu;
2) założone efekty szkolenia (kształcenia) w odniesieniu do wiedzy, umiejętności i
kompetencji możliwych do uzyskania w wyniku skorzystania z modelu VET-THESEIS;
3) dostępne materiały z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy w oczyszczalniach ścieków;
4) wszystkie niezbędne usługi udostępnione poprzez Wirtualną Platformę Wspólnoty
THESEIS (VCP) działającą w trybie on-line.
W połowie 2013 r. pilotowa wersja modelu VET-THESEIS, dostępna na Platformie
szkoleniowej THESEIS5 (rys.1), była przedmiotem wstępnego testowania i oceny.
Zorganizowano 7 jednodniowych warsztatów, których celem była walidacja modelu na
5
wejście na tę platformę jest bezpłatne, po wprowadzeniu hasła udostępnionego na podstawie prośby
skierowanej bezpośrednio do kierownika projektu THESEIS ([email protected]).
6
poziomie transeuropejskim i sprawdzenie jego funkcjonalności przez osoby nieuczestniczące
w realizacji projektu. Ocena dotyczyła percepcji modelu VET-THESEIS i zagadnień, w
których uczestnicy warsztatów i forum on-line pogłębili wiedzę i rozwinęli umiejętności w
dziedzinie BHP w wyniku udziału w procesie szkolenia.
Rysunek 1. Strona tytułowa modelu VET-THESEIS
Z udzielonych w Polsce odpowiedzi na pytania z kwestionariusza oceniającego model
VET-THESEIS
wynika, że jest duże zapotrzebowanie na materiały szkoleniowe w
dziedzinie BHP ukierunkowane na potrzeby pracowników sektora ochrony środowiska,
którzy są chętni podnosić swój poziom wiedzy, umiejętności i kompetencji, także z
wykorzystaniem możliwości stwarzanych przez wirtualne środowisko nauczania (e-learning)
– 95% respondentów, ponieważ mają doświadczenie w korzystaniu z modułów e-learning
(85%), jak również z nowoczesnych technologii informacji i komunikacji (90%). Zawartość
merytoryczną modułów szkoleniowych 70% respondentów oceniło jako bardzo użyteczną a
20% jako użyteczną w pracy zawodowej oraz uznano moduły szkoleniowe za odpowiadające
oczekiwaniom szkolonych osób (95%). Testy dołączone do poszczególnych modułów
szkoleniowych umożliwiły samoocenę postępu w podnoszeniu wiedzy, kompetencji i
umiejętności w zakresie zagadnień BHP w 40% w sposób bardzo zadawalający i w 60% w
sposób zadawalający. Takie same proporcje odpowiedzi uzyskano w stosunku do osiągnięcia
zakładanych celów szkolenia i w zakresie poprawy wyniku szkolenia wiedzy teoretycznej i
praktycznej w zakresie różnych aspektów zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, niezbędnych
w pracy zawodowej.
Model VET-THESEIS
Wnioski ze wspólnego raportu z walidacji modelu (A.S. Becker, 2013) zostały
wykorzystane do dostosowania zawartości merytorycznej i przygotowania końcowej wersji
7
kursów szkoleniowych w dziedzinie BHP dla pracowników związanych zawodowo z
infrastrukturą gospodarki ściekowej (model VET-THESEIS), zawierającej wszystkie moduły
szkoleniowe (teorię i testy) w 9 językach (polskim, angielskim, niemieckim, francuskim,
czeskim, bułgarskim, greckim, fińskim i szwedzkim).
Model VET-THESEIS jest interaktywną platformą, w formacie 3D, przedstawiającą
modelowy plan mechaniczno-biologicznej oczyszczalni ścieków z pełnym procesem
technologicznym (rys.1). Materiały szkoleniowe podzielono na 4 rozdziały:
I. Wstęp
W rozdziale I zamieszczono informacje na temat celu i zakresu projektu THESEIS,
założonych efektów szkolenia oraz wytyczne, jak korzystać z modelu VET-THESEIS.
ΙΙ. Przegląd: oczyszczanie ścieków – ogólna charakterystyka
Przegląd
obejmuje
ogólną
charakterystykę
podstawowych
procesów
przeprowadzanych w typowej oczyszczalni ścieków komunalnych oraz przykładowy
zakres obowiązków pracowników oczyszczalni.
III. Zagrożenia
Rozdział III obejmuje cześć teoretyczną na temat: zagrożeń chemicznych,
biologicznych, elektrycznych, fizycznych, pożarowych i zagrożeń w przestrzeniach
zamkniętych oraz środków ochrony osobistej, a także cześć testową. W prezentacjach
w formie slajdów zamieszczono informacje na temat potencjalnych zagrożeń w
oczyszczalniach ścieków na różnych stanowiskach pracy, sposoby i środki
zapobiegania zagrożeniom i minimalizujące ryzyko ich wystąpienia oraz wymagane
procedury postępowania w przypadku wystąpienia zagrożenia i/lub wypadku.
IV. Procedury bezpieczeństwa pracy
W rozdziale IV przybliżono procedury bezpieczeństwa pracy w oczyszczalni ścieków
w odniesieniu do poszczególnych obiektów i etapów oczyszczania ścieków: a) stacje
pomp, b) komory krat, c) piaskowniki, d) zbiorniki wyrównawcze, e)
osadniki
wstępne, f) komory napowietrzania, g) osadniki wtórne, h) dezynfekcja, i)
zagęszczanie osadu, j) beztlenowa stabilizacja osadu, k) odwadnianie osadu. Każda
prezentacja ma następującą wspólną strukturę:
1. Cel
2. Charakterystyka (procesu/obiektu)
3. Działania –Zagrożenia
4. Środki/Działania
5. Test sprawdzający
8
6. Bibliografia i linki
Rysunek 2. Przykładowe okno z modelu VET-THESEIS
Jak wspomniano wyżej, każdy uczestnik kursów THESEIS ma możliwość
sprawdzenia poziomu swoich wiadomości i kompetencji zdobytych w dziedzinie BHP
odnośnie potencjalnych zagrożeń i środków ograniczania ryzyka przy oczyszczaniu ścieków,
a także procedur bezpieczeństwa pracy wymaganych na poszczególnych obiektach
oczyszczalni ścieków. Testy sprawdzające do zagadnień ujętych w rozdziałach III i IV
modelu VET-THESEIS, skonstruowano w formie odpowiedzi na pytania, z których należy
wskazać jedną właściwą lub kilka poprawnych odpowiedzi. Zapewniono możliwość
powracania do pytań w ramach danej sekcji i poprawiania wskazanych odpowiedzi do
momentu ich finalnego zaakceptowania. Uzyskane w ramach testu rezultaty są widoczne po
wejściu w zakładkę WYNIKI.
Model VET-THESEIS jest łatwy w obsłudze dzięki prostej, intuicyjnej nawigacji i
w wyniku osadzenie go w odtwarzaczu Flash dostępnym przez przeglądarkę internetową.
Wdrożona technologia ułatwia szybkie ładowanie materiałów szkoleniowych w dziedzinie
BHP odnośnie wybranych obiektów z terenu oczyszczalni ścieków. Zastosowane interfejsy
umożliwiają dostęp do finalnego modelu VET-THESEIS w wielu wersjach językowych, jak
również jego przyszłe aktualizacje.
Autorzy modelu VET-THESEIS zakładają, że nowoczesne podejście do kształcenia i
doskonalenia zawodowego z wykorzystaniem możliwości stwarzanych przez środowisko e-
9
learning pomoże pracownikom oczyszczalni ścieków w aktywnym kształtowaniu swojego
rozwoju zawodowego, z uwzględnieniem zasad bezpieczeństwa i higieny pracy.
Literatura
1. Becker A.S. (2013), THESEIS Evaluation Report (http://www.theseistraining.eu/main/?page_id=5114 - dostęp w dniu 1.10.2013)
2. Bednarek J. (2008). Multimedia w kształceniu. WN PWN
3. Borysiewicz M., Kacprzyk W., Rymwid-Mickiewicz K., Chmielewski J. (2013),
Identyfikacja wiedzy i umiejętności oraz potrzeb szkoleniowych pracowników związanych z
infrastrukturą gospodarki ściekowej w Polsce w ramach projektu THESEIS „Edukacja
Ustawiczna Dorosłych”, nr 1, s. 54-60
4. Chmielewski J. (2004), Badania własne na potrzeby pracy: Rola i znaczenie szkoleń w
dziedzinie bhp w procesie edukacyjnym kształcenia zawodowego dorosłych, Warszawa
5. Competencies of the Operator of Wastewater Treatment Plants. (2008), Report under the
Project: Evaluation of competences in the sector of water treatment (ES/07/LLPLdV/TOI/149056)
6. Dymaczewski Z. (red.).( 2011), Poradnika Eksploatatora Oczyszczalni Ścieków. Wydanie III.
PZITS O/Wielkopolski
7. ECOTEC. (2002), Analysis of the EU Eco-Industries, their Employment and Export Potential.
Final Report to DG Environment
8. PIP. (2013),
http://www.pip.gov.pl/html/pl/sprawozd/12/pdf/g_05_wyniki_kontroli_ujetych_w_planie_roc
znym.pdf (dostęp w dniu 30.09.2013)
9. Karney J.E. (2000), Człowiek i praca, MSM, Warszawa
10. KOWEZiU. (2011), Badanie funkcjonowania systemu kształcenia zawodowego w Polsce.
Raport końcowy (http://biblioteka-krk.ibe.edu.pl/opac_css/doc_num.php?explnum_id=104)
11. OECD/Eurostat. (1999), The Environmental Goods and Services Industry – Manual for Data
Collection and Analysis
12. Rauner F., Maclean R. (eds) (2008), Handbook of Technical and Vocational Education and
Training Research. UNEVOC/UNESCO
13. Rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 27.07.2004 r. w sprawie szkolenia w
dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy (DzU z 2004 r. nr 180, poz. 1860 ze zm.)
14. Stecyk A. (2008), ABC e-learningu. System LAMS (Learning Activity Management System)
15. Ustawa z dnia 26.06.1974 r. Kodeks pracy (j.t. DzU z. 1998 r. nr 21, poz. 94 ze zm.)
mgr inż. Katarzyna Rymwid-Mickiewicz,
mgr Jarosław Chmielewski, mgr Wanda Kacprzyk
Instytut Ochrony Środowiska - Państwowy Instytut Badawczy
00-548 Warszawa, ul. Krucza 5/11D
tel./fax: (+48) 22 6294135
[email protected]
10