Pobierz bezpłatnie artykuł w formie PDF

PRACA ORYGINALNA
Bezsenność i stosowanie leków nasennych
wśród osób starszych przebywających
w domach opieki
Insomnia and usage of hypnotics in elderly residents of nursing home
Mariusz Siemiński1, Małgorzata Potocka1, Magdalena Karwacka1, Janusz Jakitowicz2,
Anna Nitka-Siemińska3, Walenty Nyka1
1Klinika
Neurologii Dorosłych, Akademia Medyczna w Gdańsku
Psychiatrii Biologicznej, Akademia Medyczna w Gdańsku
3Klinika Chorób Psychicznych i Zaburzeń Nerwicowych, Akademia Medyczna w Gdańsku
2Zakład
t Abstract
Insomnia and therapy with hypnotics in elderly subjects
Introduction. The aim of this study was to assess the prevalence of sleep disorders in population of residents of nursing homes, its relation to symptoms of dementia and depression
and frequency of usage of hypnotics.
Material and methods. Residents of Gdansk nursing hospitals, aged over 65 participated in
the study. Geriatric Depression Scale, Mini-Mental State Examination and a questionnaire
focusing on neurological symptoms, including sleep disorders, were used.
Results. There were 194 subjects participating in the study (148 females and 46 males,
mean age 79.5 years). Problems with sleep initiation were present in 59.3% and early awakenings in 48.9% of the subjects. Patients with cognitive disorders had problems with sleep
initiation more frequently. Problems with sleep initiation, early awakenings and daytime
naps were more common in patients with symptoms of depression. 10% of the subjects were
taking hypnotics continously.
Adres do korespondencji:
Mariusz Siemiński
Klinika Neurologii Dorosłych
Akademia Medyczna w Gdańsku
ul. Dębinki 7, 80–212 Gdańsk
tel.: 058 349 23 00
faks: 058 349 23 20
e-mail: [email protected]
ISSN 1641–6007
Sen 2006, Tom 6, Nr 2, 54–57
Copyright © 2006 Via Medica
Conclusions. Sleep disorders are very common among residents of nursing homes. Symptoms of dementia and depression increase frequency of sleep disorders. Lack of medical
care may lead to inadequate usage of hypnotics.
Key words: sleep disorders, elderly subjects, nursing home
t Wstęp
Wśród osób w podeszłym wieku zaburzenia snu,
w tym bezsenność, występują bardzo często. Według
danych problemy z zapoczątkowaniem snu zgłasza
15–45% osób starszych, problemy z utrzymaniem ciągłości snu — 20–45%, a zbyt wczesne wybudzenia rano
— 15–54% [1]. W badaniu przeprowadzonym z udziałem 9000 osób powyżej 65. roku życia problemy z zainicjowaniem i utrzymaniem snu stwierdzano u 42%
badanych [2]. W populacji osób przebywających w domach opieki częstość zaburzeń snu nocnego wynosiła
60% [3].
54
Przyczyną dużej częstości zaburzeń snu u osób w podeszłym wieku mogą być zaburzenia rytmu snu i czuwania występujące wraz ze starzeniem się organizmu. U ludzi starszych obserwuje się tendencję do wcześniejszego kładzenia się spać i wcześniejszego budzenia się. Dochodzi do skrócenia latencji snu i jego większej fragmentacji. Zmniejsza się ilość snu wolnofalowego i fazy REM.
Sen osób starszych jest płytszy, łatwiej ulega przerwaniu przez bodźce zewnętrzne. Zmiany te mogą doprowadzić do obniżenia jakości snu i pogorszenia funkcjonowania w ciągu dnia [4, 5]. U osób starszych na jakość
snu nierzadko wpływają również współwystępujące cho-
www.sen.viamedica.pl
Mariusz Siemiński i wsp., Bezsenność i stosowanie leków nasennych wśród osób starszych
roby somatyczne i psychiczne oraz przyjmowane leki.
Niekiedy bezsenność występuje u osób z chorobami serca, płuc czy przebytym udarem mózgu [6]. Jak wiadomo,
bezsenność bardzo często występuje również u osób
z depresją w wieku starszym i ocenia się, że jest ona istotnym objawem u 65% tych pacjentów [7]. Zaburzenia snu
mogą występować nawet u 44% osób z chorobą Alzheimera [8]. W niektórych publikacjach relacjonowano istnienie związku pomiędzy występowaniem zaburzeń snu
a nasileniem objawów behawioralnych i poznawczych
u pacjentów z chorobą Alzheimera [9].
Terapia zaburzeń snu u osób w wieku podeszłym jest
trudnym problemem i wymaga należytej kontroli lekarskiej. Należy pamiętać o możliwych skutkach ubocznych
stosowania leków nasennych w tej populacji. Ray i wsp.
[10] zaobserwowali między innymi, że u osób starszych
przyjmujących benzodiazepiny może występować zwiększone ryzyko upadków.
Celem prezentowanej pracy była ocena częstości problemów z zapoczątkowaniem i utrzymaniem snu u osób
powyżej 65. roku życia przebywających w domach opieki, związku tych zaburzeń z objawami obniżenia funkcji
poznawczych oraz z objawami depresji, jak również ocena częstości stosowania leków nasennych.
t Materiał i metody
Badanie to było częścią projektu, którego celem było
zbadanie rozpowszechnienia objawów neurologicznych
w populacji osób starszych przebywających w domach
opieki. W badaniu wzięli udział pensjonariusze 3 domów
opieki w Gdańsku. Do badania włączano osoby, które
wyraziły zgodę na udział w nim oraz które w opinii badających były w stanie w pełni współpracować w trakcie
badania. Z każdym z uczestników badania przeprowadzono bezpośrednią rozmowę, w trakcie której odpowiadali
oni na pytania z autorskiego kwestionariusza dotyczącego danych demograficznych, wywiadu ogólnomedycznego oraz schorzeń i objawów neurologicznych. Cztery pytania kwestionariusza dotyczyły zaburzeń snu (tab. 1).
Ponadto w badaniu wykorzystano skróconą wersję
Geriatrycznej Skali Oceny Depresji (GDS, Geriatric Depression Scale) oraz Krótką Skalę Oceny Stanu Psychicznego (MMSE, Mini-Mental State Examination) [11]. Uzyskane wyniki poddano analizie statystycznej z zastosowaniem testu chi dla porównań między grupami.
SEN
Tabela 1. Pytania związane z zaburzeniami snu,
zawarte w kwestionariuszu wykorzystanym
w badaniu
1. Czy ma Pani/Pan problemy z zasypianiem?
2. Czy budzi się Pani/Pan zbyt wcześnie?
3. Czy czuje Pani/Pan nadmierną senność w trakcie dnia?
4. Czy sypia Pani/Pan w ciągu dnia?
t Wyniki
W badaniu wzięły udział 194 osoby (148 kobiet
i 46 mężczyzn). Średni wiek badanej grupy wynosił 79,5
roku. Wynik skali GDS powyżej 5 punktów, wskazujący
na obecność zaburzeń nastroju, stwierdzono u 120 osób
(61,8%). Wynik w skali MMSE poniżej 24 punktów, sugerujący obecność zaburzeń otępiennych, stwierdzono
u 105 osób (54,1%).
Wyniki odpowiedzi na pytania dotyczące snu przedstawiono w tabeli 2. Nie stwierdzono istotnych statystycznie różnic w rozpowszechnieniu zaburzeń snu zależnych
od płci i wieku uczestników badania.
Porównanie rozpowszechnienia objawów zaburzeń
snu u pacjentów z objawami i bez objawów otępienia
przedstawiono w tabeli 3. Rozpowszechnienie zaburzeń
snu u osób z objawami i bez objawów depresji przedstawiono w tabeli 4.
W badanej populacji 20 osób (10,3%) przewlekle
przyjmowało leki nasenne — benzodiazepiny (diazepam, estazolam lub nitrazepam). W tej grupie tylko
4 osoby nie zgłaszały żadnych problemów z zasypianiem ani z utrzymaniem snu. Żadna z osób przyjmujących leki nasenne nie pozostawała pod stałą specjalistyczną opieką lekarską.
t Dyskusja i omówienie wyników
W niniejszym badaniu autorzy skupili się na specyficznej populacji: osób w podeszłym wieku, przebywających w domach opieki. Charakterystyczną cechą badanej grupy była znacznie większa liczba kobiet. Fakt
ten może być konsekwencją między innymi różnicy
w średniej długości życia mężczyzn i kobiet w populacji polskiej. Różnica ta mogła mieć wpływ na opisane
obserwacje.
Tabela 2. Rozpowszechnienie zaburzeń snu w całej badanej populacji
Pytanie
Odsetek pozytywnych odpowiedzi
Czy ma Pani/Pan problemy z zasypianiem?
59,3%
Czy budzi się Pani/Pan zbyt wcześnie?
48,9%
Czy czuje Pani/Pan nadmierną senność w trakcie dnia?
Czy sypia Pani/Pan w ciągu dnia?
52%
56,2%
www.sen.viamedica.pl
55
SEN
2006, Tom 6, Nr 2
Tabela 3. Rozpowszechnienie zaburzeń snu w zależności od wyniku w Krótkiej Skali Oceny Stanu Psychicznego
(MMSE, Mini-Mental State Examination)
Pytanie
Pacjenci z wynikiem
Pacjenci z wynikiem
MMSE ≥ 24
MMSE < 24
p
Czy ma Pani/Pan problemy z zasypianiem?
56,2%
61,9%
0,028*
Czy budzi się Pani/Pan zbyt wcześnie?
48,3%
49,5%
0,81
Czy czuje Pani/Pan nadmierną senność w trakcie dnia?
56,2%
48,6%
0,12
Czy sypia Pani/Pan w ciągu dnia?
65,2%
48,6%
0,00089*
*istotne statystycznie
Tabela 4. Rozpowszechnienie zaburzeń snu w zależności od wyniku w Geriatrycznej Skali Oceny Depresji (GDS,
Geriatric Depression Scale)
Pytanie
Pacjenci z wynikiem
Pacjenci z wynikiem
GDS < 5
GDS ≥ 6
p
Czy ma Pani/Pan problemy z zasypianiem?
51,3%
64,2%
0,007*
Czy budzi się Pani/Pan zbyt wcześnie?
36,5%
65,7%
< 0,0001*
Czy czuje Pani/Pan nadmierną senność w trakcie dnia?
48,6%
54,1%
0,2
50%
60%
0,04*
Czy sypia Pani/Pan w ciągu dnia?
*istotne statystycznie
Skargi związane z zainicjowaniem snu zgłaszało
niemal 60% badanych osób. Problemy z utrzymaniem
snu relacjonowało prawie 50% badanych. Rozpowszechnienie to jest znacznie większe niż w badanych
populacjach osób w podeszłym wieku. Ganguli i wsp.
[12] stwierdzili, że problemy z zaśnięciem zgłaszało
36,7% mieszkańców terenów wiejskich w podeszłym
wieku, a zbyt wczesne budzenie się — 19,1% badanych. W badaniu włoskiej populacji osób starzejących
się bezsenność rozpoznano u 36% mężczyzn i u 54%
kobiet [13]. Jednak te 2 ostatnie badania nie obejmowały osób mieszkających w instytucjach opiekuńczych, co może tłumaczyć widoczną różnicę wyników.
W badaniach prowadzonych wśród mieszkańców domów opieki obserwowano większą częstość zaburzeń
snu. Rao i wsp. [14], badając mieszkańców domów
opieki, stwierdzili bezsenność u 42% uczestników badania, a nadmierną senność dzienną — u 34,6%. Większa częstość zaburzeń snu w populacji badanej przez
autorów może być konsekwencją różnic metodologicznych — autorzy posługiwali się jedynie 4 pytaniami
dotyczącymi snu, natomiast inni autorzy stosowali
rozbudowane kwestionariusze diagnostyczne.
Obecność zaburzeń dementywnych, rozpoznawanych
na podstawie wyniku w skali MMSE, istotnie wpływała
na częstość skarg związanych ze snem. Chorzy z zaburzeniami poznawczymi nieznacznie częściej mieli problemy z zasypianiem, natomiast rzadziej zgłaszali spanie w ciągu dnia. Wielokrotnie opisywano rozpowszech-
56
nienie zaburzeń snu wśród pacjentów z demencją. Moran i wsp. [15] wykryli zaburzenia snu u 24,5% pacjentów z łagodną i umiarkowaną chorobą Alzheimera.
W innym badaniu problemy ze snem zgłaszało 27,6%
pacjentów [16]. Wyniki te są niższe w porównaniu z niniejszym badaniem. Trzeba jednak zwrócić uwagę, że pacjenci opisani w cytowanych publikacjach nie byli zinstytucjonalizowani. Należy spodziewać się negatywnego wpływu umieszczenia w domu opieki na jakość snu
u osób w wieku podeszłym, zwłaszcza przy współwystępującym zespole otępiennym.
Problemy ze snem były statystycznie istotnie częstsze
wśród osób, które w Geriatrycznej Skali Oceny Depresji
uzyskały powyżej 5 punktów. Obserwacja ta jest zgodna
z wynikami innych badań dotyczących związku między
zaburzeniami snu a depresją. W badaniu australijskiej populacji pacjentów podstawowej opieki zdrowotnej w wieku powyżej 60 lat prawdopodobieństwo występowania depresji było niemal 4-krotnie większe u osób zgłaszających
problemy ze snem [17]. Vandeputte i de Weerd [18] stwierdzili objawy depresji u 60% pacjentów z bezsennością.
Foley i wsp. [2] stwierdzili, że depresja ponad dwukrotnie
zwiększała ryzyko bezsenności w populacji osób starszych.
W badanej populacji 10% osób przewlekle przyjmowało leki nasenne. Biorąc pod uwagę to, że 60% uczestników
badania zgłaszało problemy z zasypianiem, odsetek ten
wydaje się niski. Na częstość przyjmowania leków nasennych może wpływać fakt, że nikt z uczestników badania
nie pozostawał pod specjalistyczną opieką lekarską doty-
www.sen.viamedica.pl
Mariusz Siemiński i wsp., Bezsenność i stosowanie leków nasennych wśród osób starszych
czącą zaburzeń snu. Brak regularnej opieki medycznej może
być również przyczyną przyjmowania leków nasennych
przez osoby niezgłaszające problemów z zasypianiem.
t Wnioski
1.
Zaburzenia snu są częstym problemem u osób
w podeszłym wieku przebywających w domach opieki.
SEN
2. Problemy z inicjacją snu są częstsze u osób z zaburzeniami poznawczymi.
3. Obecność objawów depresji zwiększa częstość zaburzeń snu.
4. Brak specjalistycznej opieki medycznej może prowadzić do nieprawidłowego stosowania leków nasennych w tej populacji.
t Streszczenie
Bezsenność i stosowanie leków nasennych u osób w wieku podeszłym
Wstęp. Celem pracy była ocena częstości problemów z zapoczątkowaniem i utrzymaniem snu u osób powyżej 65. roku
życia przebywających w domach opieki, związku tych zaburzeń z otępieniem i depresją oraz częstości stosowania
leków nasennych.
Materiał i metody. Badaniem objęto 194 osoby przebywające w gdańskich domach opieki (w tym 148 kobiet i 46 mężczyzn),
w wieku powyżej 65 lat (śr. wieku: 79,5 roku). W badaniu wykorzystano skróconą wersję Geriatrycznej Skali Oceny Depresji
(GDS), Krótką Skalę Oceny Stanu Psychicznego (MMSE) oraz kwestionariusz zawierający pytania dotyczące występujących
objawów, w tym zaburzeń snu.
Wyniki. Problemy z zasypianiem zgłaszało 59,3%, a zbyt wczesne budzenie się — 48,9% wszystkich badanych. U pacjentów
z objawami depresji częściej niż w grupie bez depresji stwierdzano zbyt wczesne budzenie się rano, problemy z zasypianiem
i drzemki w ciągu dnia. U pacjentów z objawami zaburzeń poznawczych częściej niż u osób zdrowych występowały problemy
z zasypianiem oraz drzemki w ciągu dnia. Leki nasenne przewlekle przyjmowało 10,3% wszystkich badanych.
Wnioski. Zaburzenia snu są bardzo częste wśród osób przebywających w domach opieki. Objawy otępienne i depresyjne
zwiększają częstość zaburzeń snu. Brak odpowiedniej opieki lekarskiej może prowadzić do nieprawidłowego stosowania
leków nasennych.
Słowa kluczowe: zaburzenia snu, osoby w wieku podeszłym, domy opieki
t Piśmiennictwo
1. Ohayon M. Epidemiology of insomnia: what we know and what
we still need to learn. Sleep Med. Rev. 2002; 6: 97–111.
2. Foley D.J., Monjan A.A., Brown S.L. i wsp. Sleep complaints
among elderly persons: an epidemiologic study of three communities. Sleep 1995; 18: 425–432.
3. Martin J.L., Webber A.P., Alam T., Harker J.O., Josephson K.R.,
Alessi C.A. Daytime sleeping, sleep disturbance, and circadian
rhythms in the nursing home. Am. J. Geriatr. Psychiatry 2006;
14 (2): 121–129.
4. Kamel N.S., Gammack J.K. Isomnia in the elderly: cause, approach and treatment. Am. J. Med. 2006; 119: 463–469.
5. Prinz P.N. Age impairments in sleep, metabolic and immune functions. Exp. Gerontol. 2004; 39: 1739–1743.
6. Foley D., Ancoli-Israel S., Britz P. i wsp. Sleep disturbances and
chronic disease in older adults: results of the 2003 National Sleep Foundation Sleep in America Survey. J. Psychosom. Res. 2004;
56: 497–502.
7. Ohayon M.M., Roth T. What are the contributing factors for insomnia in the general population? J. Psychosom. Res. 2001; 51:
745–755.
8. Vitiello M.V., Borson S. Sleep disturbances in patients with Alzheimer’s disease. CNS Drugs 2001; 15 (10): 777–796.
9. McCurry S.M., Logsdon R.G., Teri L. i wsp. Characteristics of
sleep disturbance in community-dwelling Alzheimer’s disease
patients. J. Geriatr. Psychiatr. Neurol. 1999; 12: 53–59.
10. Ray W.A., Thapa P.B., Gideon P.B. Benzodiazepines and the risk
of falls in nursing home residents. J. Am. Geriatr. Soc. 2000; 48:
682–685.
11. Pużyński S., Wciórka J. Narzędzia oceny stanu psychicznego. W: Bilikiewicz A., Pużyński S., Rybakowski J., Wciórka J.
(red.). Psychiatria. Wyd. Med. Urban & Partner, Wrocław
2002.
12. Ganguli M., Reynolds C.F., Gilby J.E. Prevalence and persistence
of sleep complaints in a rural older community sample: the MoVIES project. J. Am. Geriatr. Soc. 1996; 44 (7): 778–784.
13. Maggi S., Langlois J.A., Minicuci N., Grigoletto F. i wsp. Sleep
complaints in community-dwelling older persons: prevalence,
associated factors, and reported causes. J. Am. Geriatr. Soc. 1998;
46 (2): 161–168.
14. Rao V., Spiro J.R., Samus Q.M. i wsp. Sleep disturbances in the
elderly residing in assisted living: findings from the Maryland
Assisted Living Study. Int. J. Geriatr. Psychiatry 2005; 20 (10):
956–966.
15. Moran M., Lynch C.A., Walsh C., Coen R., Coakley D., Lawlor
B.A. Sleep disturbance in mild to moderate Alzheimer’s disease.
Sleep Med. 2005; 6 (4): 347–352.
16. Tractenberg R.E., Singer C.M., Kaye J.A. Symptoms of sleep disturbance in persons with Alzheimer’s disease and normal elderly. J. Sleep Res. 2005; 14 (2): 177–185.
17. Almeida O.P., Pfaff J.J. Sleep complaints among older general
practice patients: association with depression. Br. J. Gen. Pract.
2005; 55 (520): 864–866.
18. Vandeputte M., de Weerd A. Sleep disorders and depressive feelings: a global survey with the Beck depression scale. Sleep Med.
2004; 4: 343–345.
www.sen.viamedica.pl
57