wyłczenie wiernych ze wspólnoty z kociołem

ROCZNIKI NAUK PRAWNYCH
Tom XXIV, numer 2 – 2014
KRZYSZTOF NYKIEL∗
WYŁĄCZENIE WIERNYCH ZE WSPÓLNOTY Z KOĝCIOŁEM
ASPEKTY PRAWNE I TEOLOGICZNE
Na wstĊpie, aby obraz zagadnienia był kompletny, naleĪy zaznaczyü, Īe prawo
obejmuje tylko czĊĞü problemu, którego dotyczy opracowanie, czyli zagadnienia
wspólnoty z KoĞciołem i jej treĞü teologiczna. Dlatego teĪ te dwie perspektywy
nie mogą i nie powinny siĊ całkowicie pokrywaü, ale jedynie naleĪy mieü na uwadze, z jednej strony teologiĊ prawa, a z drugiej – prawo w perspektywie teologicznej, czyli nie moĪna, bez naraĪenia siĊ na krytykĊ, negowaü odrĊbnego statusu
epistemologicznego kaĪdej z tych dyscyplin. Nie znaczy to, Īe chodzi tu o dwie
perspektywy zupełnie rozłączne czy nieskoordynowane; problemem jest właĞnie
ustalenie ich wspólnych obszarów. Inaczej mówiąc, potrzebne jest prawo, aby
wprowadziü porządek w ludzką rzeczywistoĞü. TakĪe KoĞciół jako rzeczywistoĞü
ludzka potrzebuje prawa. Wiadomo jednak, Īe jest w nim głĊbsza prawda, boska
czy duchowa, która formuje i wykształca swoje własne cechy. I choü prawdą jest,
Īe Īadne prawo nie moĪe przewidzieü i zamknąü w schemacie wszystkich moĪliwych przypadków, to naleĪy pamiĊtaü, Īe Duch ĝwiĊty jest zawsze mocniejszy
niĪ prawo.
Prawo kanoniczne ma swoją specyfikĊ: nie moĪna porównywaü logiki jego
kanonów czy jego zastosowania z logiką prawa cywilnego; ponadto prezbiterzy
i biskupi – nie są zwykłymi prawnikami, którzy analizują aseptycznie problemy
akademickie, ale pasterzami, którzy chcą pomóc swoim wiernym, braciom w wierze i w naĞladowaniu Boga przeĪywaü intensywnie komuniĊ z KoĞciołem, utrzymywaü ją, rozwijaü i odzyskaü, gdy jest okaleczona. Nie mają oni do czynienia
jedynie z kazusami, ale z prawdziwymi, indywidualnymi osobami: mĊĪczyznami
i kobietami, których mają zawsze przed oczyma wypełniając swoją misjĊ, poczynając od codziennej – pokornej i niezbĊdnej – słuĪby w konfesjonale, przez osoKs. dr KRZYSZTOF NYKIEL – Regens Penitencjarii Apostolskiej, Rzym.
138
KRZYSZTOF NYKIEL
biste prowadzenie wiernego, katechezĊ, nauczanie oraz stosowanie prawa w urzĊdach lub w sądach.
W takim znaczeniu niniejsze opracowanie nie moĪe byü zwykłym – i ograniczonym retorycznie – odniesieniem do znanych zasad, ale musi dotykaü kontekstu
kaĪdego tekstu prawnego, w szczególnoĞci dyspozycji kanonicznych: wszystko to
zgodnie z kan. 17 Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 r.1, który nie odsyła jedynie do stałego i ograniczonego kontekstu, ale analizuje kaĪdą sprawĊ, jako odrĊbną i niepowtarzalną. Dlatego stosując prawo kanoniczne w przypadkach schizmy,
herezji, odrzucenia wspólnoty czy ekskomuniki, naleĪy mieü zawsze na uwadze
konkretny przypadek i wzglĊdem niego odpowiednio interpretowaü ogólne zasady i normy przewidziane Kodeksem. Innymi słowy, interpretacja prawa to nie jest
hermetycznie zamkniĊty proces zachodzący miĊdzy dwoma czynnikami: tekstem
a wykonawcą, ale dynamiczne postĊpowanie, na które składają siĊ: tekst, wykonawca i osoby, których sprawa dotyczy, a konkretna sytuacja musi pomóc w jak
najwłaĞciwszym zastosowaniu prawa2. W ten sposób tworzy siĊ krąg, w którym
pojmuje siĊ ludzkie doĞwiadczenie i daje siĊ mu zastosowanie, zgodnie z prawem; badane są róĪne aspekty prawne wykluczenia ze wspólnoty wiernych w takim stopniu, w jakim prawo moĪe rozstrzygnąü i wyraziü głĊbszą rzeczywistoĞü
teologiczną. Tutaj otwiera siĊ przestrzeĔ prawa słusznoĞci kanonicznej (aequitas),
które nie moĪe byü tylko zasadą abstrakcyjną, ale staje siĊ konkretnym i powszednim narzĊdziem. Benignitas, tolerantia, dissimulatio – historyczna triada,
która stanowi takĪe dziĞ o specyfice tej dyscypliny powstałej na bazie konkretnych przypadków – dekretów – gdzie pomoc okazana osobie dokonuje salus
animae, uzdrowienia duszy. PapieĪ Benedykt XVI w przemówieniu do Trybunału
Roty Rzymskiej w dniu 21 stycznia 2012 r. powiedział: „dla zrozumienia właĞciwego znaczenia prawa trzeba zawsze patrzeü na rzeczywistoĞü, którą siĊ normuje, i to nie tylko wtedy, gdy ustawa w przewaĪającej mierze deklaruje prawo BoĪe, ale takĪe wtedy, gdy konstytutywnie wprowadza ludzkie reguły. Te bowiem
winny byü interpretowane równieĪ w Ğwietle normowanej rzeczywistoĞci […]
z całoĞciową rzeczywistoĞcią KoĞcioła”. I to jest najwaĪniejsze w tej tak zawiłej
strefie Īycia wiernych, jaką są kary kanoniczne i ich zastosowanie3.
1
Codex Iuris Canonici auctoritate Ioannis Pauli PP. II promulgatus (25.01.1983), AAS 75
(1983), pars II, s. 1-317 [dalej cyt.: KPK].
2
Por. O. D e B e r t o l i s, L’ellisse giuridica, Padova 2011, s. 108.
3
B e n e d i c t u s PP. XVI, Allocutio ad Sacrae Rotae Romanae Tribunal, occasione inaugurationis Anni Iudicialis (21.01.2012), AAS 104 (2012), s. 103-107.
WYŁĄCZENIE WIERNYCH ZE WSPÓLNOTY Z KOĝCIOŁEM
139
1. PODSTAWY PRAWNE I PERSPEKTYWA TEOLOGICZNA
Te dwie perspektywy ostatecznie siĊ uzupełniają. Naturalnie, biorąc pod uwagĊ fundamentalną rolĊ prawa boskiego w tworzeniu prawa kanonicznego oraz
charakter KoĞcioła, którego podstawą jest Objawienie, perspektywa teologiczna
wysuwa siĊ na pierwsze miejsce. Dlatego teĪ prawo kanoniczne musi odczytaü
potrzeby, tworząc odpowiednie do nich przepisy. W takim znaczeniu rzeczywistoĞü wspólnoty to przede wszystkim boska rzeczywistoĞü, poniewaĪ jej podstawą
jest Trójca ĝwiĊta. Znane są liczne, pouczające w tym wzglĊdzie, teksty Pisma
ĝwiĊtego, Tradycji czy Magisterium soborowego i papieskiego. Komunia to takĪe
ludzka rzeczywistoĞü, poniewaĪ człowiek został stworzony na obraz i podobieĔstwo BoĪe, capax Dei w swoim transcendentnym i jedynym powołaniu i dlatego
zdolny do wspólnoty z podobnymi do siebie: zdolny do miłoĞci. Mówiąc słowami
Ğw. Jana: „My miłujemy [Boga], poniewaĪ Bóg sam pierwszy nas umiłował”4 –
na tym opiera siĊ niniejsze rozumowanie.
W tym znaczeniu prawdziwa rzeczywistoĞü, głĊboka i niestety ludzka, która
odgradza nas od miłoĞci, od Boga, a tym samym od bliĨniego – to grzech. KaĪdy
grzech to rana zadana wspólnocie, to zaniedbanie konstytutywnego wezwania
naszej egzystencji, zasad i podstawy człowieka. Wiadomo jednak, Īe KoĞciół
tworzą ludzie grzeszni – wszyscy ludzie są grzeszni, z wyjątkiem oczywiĞcie boskiego ZałoĪyciela i Jego NajĞwiĊtszej Matki, a mimo to wszyscy są członkami
KoĞcioła, tworzą z nim wspólnotĊ, a przez KoĞciół Īyją w komunii z Ojcem, Jego
Synem, Jezusem Chrystusem i Duchem ĝwiĊtym. Na podstawie tego moĪna wiĊc
stwierdziü, Īe grzech, nawet Ğmiertelny nie wyłącza z KoĞcioła, a sankcje przez
niego nałoĪone nie dotyczą grzechu jako takiego, ale zagroĪenia, które on stwarza.
Oto dwie główne kategorie, które naleĪą do aspektów, o których wczeĞniej była juĪ mowa: grzech, rzeczywistoĞü, która dotyka Īycia teologalnego niszcząc je
lub anulując, i przestĊpstwo, które równieĪ jest grzechem i dlatego podlega karze
KoĞcioła, którą moĪe byü ekskomunika lub inna kara.
I tak wszystkie przestĊpstwa są grzechami, karanymi róĪnymi sankcjami (karami), bardziej lub mniej ciĊĪkimi, ale nie wszystkie grzechy są przestĊpstwami,
to znaczy nie powodują wyłączenia z KoĞcioła. Te dwa róĪne aspekty powinny
byü zawsze obecne, umiejĊtnie rozdzielane, a tym samym skoordynowane w rozumowaniu teologiczno-moralnym i prawnym. Fakt, który powoduje, Īe ktoĞ
zostaje wyłączony ze wspólnoty wiernych, nie jest skutkiem grzechu – jest skut-
4
1 J 4,19.
140
KRZYSZTOF NYKIEL
kiem przestĊpstwa; i to nie jakiegokolwiek przestĊpstwa z jakąkolwiek karą, ale
tylko takiego, które skutkuje ekskomuniką.
Interdykt, na przykład, mimo iĪ jego konsekwencje są bardzo powaĪne, nie
wyklucza człowieka ze wspólnoty z KoĞciołem, w przeciwieĔstwie do ekskomuniki. Wszyscy powinni zrozumieü jedno, Īe celem KoĞcioła, poprzez jego prawo
karne, nie jest tylko ukaranie winnego i zadanie pokuty, ale przede wszystkim
powstrzymanie niezgodnego z prawem zachowania, spowodowanie skruchy u winnego i postawienie go przed skutkami jego działania. KoĞciół nakłada kary
z rozwagą (odiosa restringenda), a jego dąĪeniem jest usuniĊcie ich najszybciej,
jak to tylko moĪliwe i ułatwienie procesu pokuty i nawrócenia wiernego oraz
ochrona wspólnoty wiernych. W tym znaczeniu wyłączenie z KoĞcioła, niezaleĪnie od przyjĊtej formy, jest zjawiskiem, do którego absolutnie nie moĪna siĊ
przyzwyczaiü, jest to kara nie tylko dla winnych, ale takĪe dla całej wspólnoty:
popełniający przestĊpstwo wciąĪ są braümi, nawet jeĪeli o tym nie wiedzą lub nie
chcą wiedzieü, jak naucza Ğw. Augustyn. Wyłączenie jest Ğrodkiem ostatecznym,
podjĊtym na podstawie surowych kryteriów.
2. WSPÓLNA PŁASZCZYZNA: TEOLOGICZNA I PRAWNA
Mówiąc o wspólnocie KoĞcioła, naleĪy przytoczyü w całoĞci kan. 205:
„W pełnej wspólnocie KoĞcioła katolickiego pozostają tutaj na ziemi ci ochrzczeni, którzy w jego widzialnym organizmie łączą siĊ z Chrystusem wiĊzami wyznawania wiary, sakramentów i zwierzchnictwa koĞcielnego”. KaĪde słowo tego kanonu jest dokładnie wywaĪone i naleĪy starannie odczytaü jego znaczenie. Kanon
ten jest jednym z najwaĪniejszych kanonów Kodeksu, pełnym odniesieĔ teologicznych, które wykraczają poza temat niniejszego opracowania. Wystarczy
wspomnieü, Īe formuła, która pochodzi z czasów kardynała Bellarmina, a która
została uwzglĊdniona w Lumen gentium, przedstawia trzy filary wspólnoty koĞcielnej: wiarĊ, sakramenty i zwierzchnictwo koĞcielne5. ĩeby moĪna było mówiü
o pełnej komunii, te trzy aspekty muszą współistnieü z sobą. NaleĪy jednak
pamiĊtaü, Īe ich brak lub wada nie oznacza automatycznie wykluczenia z KoĞcioła, to znaczy „nie – wspólnota”, ale „wspólnota nie w pełni”, czĊĞciowa, początkowa, rzeczywistoĞü, która musi siĊ rozwijaü, tak jak krew, która moĪe krąĪyü w zatkanych Īyłach i utrzymywaü organizm przy Īyciu, choü z wielkim trudem i wysiłkiem. Innymi słowy, wspólnota nie moĪe byü traktowana w katego5
Concilium Oecumenicum Vaticanum II, Constitutio dogmatica de Ecclesia „Lumen gentium”,
AAS 57 (1965), s. 5-75, nr 14.
WYŁĄCZENIE WIERNYCH ZE WSPÓLNOTY Z KOĝCIOŁEM
141
riach logiki binarnej, to znaczy „tak” lub „nie”, poniewaĪ te terminy nie są adekwatne do rzeczywistoĞci człowieka, sprowadzając jedynie człowieka do swoistego mechanizmu, nie moĪna zastosowaü logiki binarnej z konsekwencją tertium
non datur. Komunia to przede wszystkim rzeczywistoĞü teologiczna, naleĪąca do
istoty Boga, a takĪe człowieka; istota ludzka jest zasadniczo w ciągłym tworzeniu, rozwoju i postĊpie, choü proces ten moĪe zostaü zatrzymany lub zablokowany. Pan Bóg, jak zapisał to Prorok Izajasz, „nie złamie trzciny nadłamanej, nie
zagasi knotka o nikłym płomyku”6, a KoĞciół winien naĞladowaü Jego dzieło.
NaleĪy teraz zbadaü te trzy obszary głównie pod kątem kanonicznym, ograniczając siĊ praktycznie tylko do aspektów wewnątrz eklezjalnych, mimo Īe kanon
odnosi siĊ takĪe do stosunków z chrzeĞcijanami niekatolikami, poczynając od
kan. 96, który przyznaje ochrzczonym prawa i obowiązki, jeĞli są we wspólnocie
koĞcielnej i o ile nie przeszkadza sankcja wymierzona zgodnie z przepisem prawa. PojĊcie sankcji jest bardziej obszerne niĪ kary; ograniczając prawa wiernych,
przenosi na jĊzyk prawny tĊ niepełną wspólnotĊ, w której Īyją, poniewaĪ komunia moĪe osiągnąü odpowiedni stopieĔ.
3. PRZESTĉPSTWA PRZECIWKO WIERZE I JEDNOĝCI KOĝCIOŁA
ORAZ ICH KONSEKWENCJE KARNE
(KAN. 751 I 1364 KPK I KAN. 1436 I 1437 KKKW7)
3.1. HEREZJA
WłaĞciwym przykładem dla naszego przedłoĪenia jest kara za herezjĊ, którą
kan. 751 KPK (kan. 1436 § 1 KKKW) okreĞla jako uporczywe zaprzeczanie
przez ochrzczonego jakiejĞ prawdzie, w którą naleĪy wierzyü wiarą boską i katolicką, albo uporczywe powątpiewanie o niej. Chodzi tutaj o osoby ochrzczone
w KoĞciele katolickim, gdyĪ prawo kanoniczne dotyczy tylko osób ochrzczonych
w KoĞciele katolickim lub do niego przyjĊtych (kan. 11 KPK). PrzestĊpstwo to
moĪe zatem popełniü tylko osoba ochrzczona. Herezji tej nie popełniają katechumeni, bo oni nie naleĪą jeszcze do KoĞcioła. Na podstawie tego kanonu oraz
kan. 1 KPK ochrzczeni poza KoĞciołem katolickim – bracia odłączeni – nie są
heretykami, albowiem nie obowiązują ich prawa koĞcielne. PrzestĊpstwo herezji
jest dokonane, gdy katolik uporczywie odrzuca jakąkolwiek prawdĊ wiary. Upór
6
Iz 42,3.
Codex Canonum Ecclesiarum Orientalium auctoritate Ioannis Pauli PP. II promulgatus
(18.10.1990), AAS 82 (1990), s. 1045-1363 [dalej cyt.: KKKW].
7
142
KRZYSZTOF NYKIEL
jest nieodzownym warunkiem popełnienia herezji. PrzestĊpstwem herezji nie jest
prosty sprzeciw wobec doktryny KoĞcioła. Herezja bowiem musi cechowaü siĊ
dobrowolnoĞcią i uporem, czyli Ğwiadomym i wolnym działaniem przeciwko wierze i UrzĊdowi Nauczycielskiemu KoĞcioła. Gdy chodzi o prawdy wiary, kan.
750 KPK8 stanowi, które są to prawdy: ten, kto zaprzecza jakiejĞ prawdzie,
w którą naleĪy wierzyü wiarą boską i katolicką – wyraĪenia naleĪy rozwaĪaü
w Ğcisłym ich znaczeniu, wiedząc jak waĪne są słowa. NaleĪy takĪe pamiĊtaü, Īe
grzechy przeciwko wierze to nie tylko to szczególne wykroczenie, jakim jest
herezja, która podlega ekskomunice na podstawie kan. 1364 KPK.
Tak czy inaczej ten, kto zaprzecza prawdom zawartym miĊdzy innymi w kan.
750 § 2 KPK, to znaczy proponowanym przez Urząd Nauczycielski KoĞcioła
w sposób definitywny, przeciwstawia siĊ doktrynie KoĞcioła, a mimo to nie jest
heretykiem, poniewaĪ nie chodzi tutaj o prawdy „do uwierzenia” (kan. 750 § 1),
ale do przyjĊcia i uznania je za stałe. Z tego powodu kan. 1371 § 1 KPK nakazuje
sprawiedliwą karĊ, inną niĪ w kan. 1364 § 1, w której heretyk podlega emskomunice latae sententiae. PoniewaĪ Kodeks Kanonów KoĞciołów Wschodnich
jedynie reguluje kary ferendae sententiae, w kan. 1436 przewiduje dla herezji
obligatoryjne wymierzenie ekskomuniki wiĊkszej, naturalnie wobec tego, kto
uparcie trwa w swoim przekonaniu. Duchowny, poza tym, moĪe zostaü ukaranym
innymi karami, włącznie z pozbawieniem urzĊdu. NaleĪy równieĪ przypomnieü,
Īe Kongregacja Nauki Wiary w WyjaĞnieniach doktrynalnych dotyczących koĔcowej czĊĞci formuły „Wyznania wiary” z 29 czerwca 1998 r.9 podkreĞliła, Īe kto
„odrzucałby prawdy nauki katolickiej […] tym samym nie byłby juĪ w pełnej
komunii z KoĞciołem katolickim” (nr 6)10.
Trzeba jednak zauwaĪyü, Īe aby doszło do przestĊpstwa w ogóle, a w szczególnoĞci do herezji, konieczne jest naruszenie zewnĊtrzne, a nie tylko wewnĊtrzne
prawa koĞcielnego. Naruszenie prawa wewnĊtrzne to takie, które dokonuje siĊ
w wewnĊtrznym Ğwiecie myĞli i pragnieĔ. PoniewaĪ herezja to przestĊpstwo, które polega na wyraĪeniu myĞli, zostaje zastosowany kan. 1330, według którego
8
Wiernych KoĞciołów wschodnich obowiązuje paralelny kan. 598 §§ 1-2 KKKW, który jest
identyczny z kan. 750; § 2 takĪe tego kanonu został dodany przez Jana Pawła II: I o a n n e s P a u l u s PP. II, Litterae apotolicae motu proprio datae quibus normae quaedam inseruntur in Codice
Iuris Canonici et in Codice Canonum Ecclesiarum Orientalium „Ad tuendam fidem” (18.05.1998),
AAS 90 (1998), s. 457-461.
9
Congregatio pro Doctrina Fidei, Professio fidei et Iusiurandum fidelitatis in suscipiendo officio
nomine Ecclesiae exercendo una cum nota doctrinali adnexa (29.06.1998), AAS 90 (1998), s. 542551.
10
OdnoĞnie do tej kwestii por. Codice di Diritto Canonico commento, Milano 2001, s. 225,
komentarz do kan. 205.
WYŁĄCZENIE WIERNYCH ZE WSPÓLNOTY Z KOĝCIOŁEM
143
przestĊpstwo naleĪy uwaĪaü za niedokonane, jeĞli nikt nie spostrzegł tego oĞwiadczenia lub ujawnienia myĞli; jeĪeli te, rzeczywiĞcie popełnione (jakimkolwiek
narzĊdziem komunikacji zewnĊtrznej: pismem, słowem, znakiem czy czynem) nie
zostały przyjĊte (nie tylko postrzeĪone, ale faktycznie zrozumiane) przez nikogo,
ten kanon zakłada, Īe nie zostały one dokonane. Naturalnie, podmiot musi byü
ciĊĪko poczytalny na skutek winy umyĞlnej albo nieumyĞlnej (kan. 1321 § 1).
NaleĪy tutaj zauwaĪyü, Īe nie wystarczy fakt materialny: istotne jest, aby był to
czyn dokonany z wolnej woli, ludzki, znaczący, a tym samym moralnie, czyli
prawnie odpowiedzialny. NaleĪy równieĪ rozróĪniü kontekst, w którym siĊ znajdujemy: np. debata teologiczna jest, i powinna byü, miejscem wymiany myĞli,
w którym moĪna dyskutowaü bardzo Ğmiałe tezy – tezy te pozostają wątpliwe,
dyskusje pomiĊdzy profesorami, czĊsto bezczelne i odwaĪne, ale niekoniecznie
heretyckie, co jest właĞnie konsekwencją definicji herezji, którą daje nam Kodeks.
Widaü wiĊc, Īe zgodnie z tym, co zostało wyĪej przedstawione, nie jest karany
grzech herezji, ale przestĊpstwo, które posiada znamiona wyĪej opisane. Stąd teĪ
ochrzczony „nie mający wiary”, w potocznym tego słowa znaczeniu, nie jest heretykiem, pomimo popełnionego grzechu przeciwko wierze: jest czĊĞcią KoĞcioła,
jest nadal we wspólnocie z Nim.
3.2. APOSTAZJA
Po wyjaĞnieniu znaczenia terminu „herezja”, łatwiej bĊdzie zrozumieü, czym
jest apostazja. Według kan. 751 KPK (inaczej niĪ w KKKW, chociaĪ moĪna by
ująü go w ogólnym sensie kan. 1436 § 1), apostazja to całkowite porzucenie wiary
chrzeĞcijaĔskiej dokonane przez osobĊ ochrzczoną. PrzestĊpstwa tego nie popełniają nieochrzczeni (nawet katechumeni). Apostazją jest równieĪ odrzucenie Objawienia BoĪego, zaprzeczanie istnienia Boga, Bóstwa Chrystusa. Apostazja polega na wewnĊtrznym i jednoczeĞnie zewnĊtrznym odstąpieniu od wiary. Za apostatĊ nie moĪe byü uznany ten, kto porzuca praktyki religijne, chyba Īe porzuca wiarĊ. W odróĪnieniu od apostaty, heretyk w rzeczywistoĞci wyznaje wiarĊ chrzeĞcijaĔską, przynajmniej jej podstawy: Boga Jedynego w Trzech Osobach oraz dwoistoĞü natury Chrystusa. Zaprzecza innej prawdzie, w którą naleĪy wierzyü wiarą
boską i katolicką, albo uporczywie powątpiewa o niej, Anie nie neguje tych
prawd wyĪej wymienionych. Dlatego teĪ heretyk, w przeciwieĔstwie do apostaty,
ciągle pozostaje chrzeĞcijaninem, pomimo Īe za popełnione przestĊpstwo wyłączony został ze wspólnoty z KoĞciołem. Apostata juĪ nim nie jest, bowiem jako
ochrzczony w KoĞciele katolickim lub do niego przyjĊty, całkowicie potem po-
144
KRZYSZTOF NYKIEL
rzucił wiarĊ chrzeĞcijaĔską, aby przyjąü inną religiĊ (np. Islam, Hinduizm, Judaizm) lub zostaü ateistą.
Tak jak przy herezji, naleĪy rozróĪniü grzech apostazji od przestĊpstwa apostazji. Kan. 751 wyjaĞnia, kto jest apostatą w sensie teologicznym i moralnym.
Aby grzech apostazji był takĪe przestĊpstwem, naleĪy sprawdziü, czy zaistniały
istotne elementy przestĊpstwa według kan. 1330. Aby uznaü przestĊpstwo apostazji za dokonane, konieczne jest całkowite odrzucenie wiary chrzeĞcijaĔskiej.
Ponadto, aĪeby móc powiedzieü o dokonaniu przestĊpstwa, musi byü ono przez
kogoĞ zauwaĪone. Podstawą twierdzenia jest fakt, Īe na podstawie zewnĊtrznej
postawy, zachowania siĊ, sądzi siĊ o jej porzuceniu (takĪe wewnĊtrznym).
PrzestĊpstwo apostazji moĪna popełniü jedynie działając z winą umyĞlną. Apostazja jest zawsze herezją.
Karą przewidzianą za apostazjĊ, tak zresztą jak za herezjĊ czy schizmĊ, jest
według kan. 1364 ekskomunika latae sententiae, i właĞnie ten fakt powinien
pomóc w rozróĪnieniu skutków grzechu apostazji od przestĊpstwa apostazji. JeĞli
jest to duchowny, mogą byü nałoĪone równieĪ inne kary ekspiacyjne, okreĞlone
kan. 1336 § 1, 1°-3°. Duchowny poza tym z mocy samego prawa zostaje
pozbawiony urzĊdu (kan. 194 § 1, 2°). Ponadto w § 2 kan. 1364 jest mowa, Īe
w razie przedłuĪającego siĊ uporu czy ciĊĪkiego skandalu, mogą byü nałoĪone
dodatkowe kary, nie wykluczając w przypadku duchownego przeniesienia do
stanu Ğwieckiego11. W Kodeksie Kanonów KoĞciołów Wschodnich, kan. 1436
§ 1, za całkowite odrzucenie wiary chrzeĞcijaĔskiej (apostazjĊ) wymierza siĊ karĊ
ekskomuniki wiĊkszej, a w przypadku duchownego, takĪe pozbawienie urzĊdu.
3.3. SCHIZMA
Schizma nie narusza wiary, to jednak skierowana jest bezpoĞrednio przeciwko
wiĊzom pełnej wspólnoty koĞcielnej. Ten sam kan. 751 (kan. 1437 KKKW,
w którym jest zapisane, Īe kto upomniany nie zmienia swojego postĊpowania,
powinien byü ukarany, jako schizmatyk, ekskomuniką wiĊkszą) definiuje schizmmĊ, jako odmowĊ uznania zwierzchnictwa Biskupa Rzymskiego lub odmowĊ
trwania (utrzymywania) we wspólnocie z członkami KoĞcioła, uznającymi to
zwierzchnictwo, tak jak Kolegium Biskupów czy pojedynczych biskupów w ich
diecezjach. Schizma polega na odłączeniu siĊ od wspólnoty koĞcielnej, którą
stanowi jednoĞü pomiĊdzy sobą i papieĪem, który jest widzialną Głową KoĞcioła.
Zwykle nieposłuszeĔstwo papieĪowi nie stanowi przestĊpstwa schizmy. W takim
11
Por. V. D e P a o l i s, Apostata, [w:] Nuovo Dizionario di diritto canonico, red. C. Corral
Salvador, V. De Paolis, G. Ghirlanda, Cinisello Balsamo 1993, s. 34-35 [dalej cyt.: NDDS].
WYŁĄCZENIE WIERNYCH ZE WSPÓLNOTY Z KOĝCIOŁEM
145
znaczeniu nie chodzi bezpoĞrednio o aspekt doktrynalny, ale chodzi o jednoĞü
z papieĪem i członkami KoĞcioła uznającymi to zwierzchnictwo; jeĞli nieposłuszeĔstwo prowadzi do nieuznawania doktryny katolickiej dotyczącej prymatu
nastĊpcy Ğw. Piotra w aspektach dogmatycznie zdefiniowanych, schizmĊ nazywa
siĊ heretycką.
MoĪna wyróĪniü dwa rodzaje schizmy: schizma w czystej postaci – polegająca
na bezpoĞrednim lub poĞrednim odrzuceniu prymatu Biskupa Rzymu, i wspomniana juĪ schizma heretycka – oprócz bezpoĞredniego i poĞredniego odrzucenia
prymatu Biskupa Rzymu, winny mieü miejsce takĪe elementy herezji.
Tak jak zostało przedstawione przy omawianiu herezji i apostazji, grzech
schizmy12 naleĪy odróĪniü od przestĊpstwa schizmy. NaleĪy równieĪ przypomnieü, Īe przepisy karne dotyczą tylko wiernych ochrzczonych w KoĞciele katolickim lub do niego włączonych (kan. 11). Brak wiĊzi posłuszeĔstwa w wierze czy
kulcie, o których mowa w kan. 205, sprawia, Īe osoba nie pozostaje w pełnej
wspólnocie KoĞcioła katolickiego, ale nie wiąĪe siĊ to automatycznie z emskomuniką; ekskomunice – na podstawie kan. 1364 – podlega wyłącznie ten, kto
dokonał przestĊpstwa apostazji, herezji i schizmy. Muszą zatem zweryfikowaü siĊ
wszystkie znamiona przestĊpstwa.
NaleĪy jednak podkreĞliü waĪny szczegół, który odróĪnia przestĊpstwo
schizmy od innych jemu podobnych. Apostata i heretyk, którzy odrzucają wiarĊ
słowami (ustnie) ze strachu lub z innych powodów, popełniają grzech przeciwko
wierze, ale nie moĪna nazwaü ich ani apostatą, ani heretykiem, poniewaĪ brakuje
wewnĊtrznej woli odrzucenia wiary. ĝciĞle mówiąc, nie moĪna powiedzieü, Īe
popełniają oni przestĊpstwo apostazji czy herezji. Kto jednak, z jakiegokolwiek
powodu, odmawia posłuszeĔstwa KoĞciołowi i wspólnocie, nawet jeĞli nie chodzi
o sprawy związane z wiarą, jest schizmatykiem.
W miejscu tym konieczne jest zwrócenie uwagi na problem, który dotyczy
wielu krajów, zwłaszcza Europy ĝrodkowej, a mianowicie na problem podatku
koĞcielnego, którego pobieranie powierzone zostało urzĊdom paĔstwowym, jak
w Niemczech, strukturom cywilnym, jak w Szwajcarii, lub samym diecezjom, jak
w Austrii. Pomijając fakt, Īe o podatku koĞcielnym mówi bezpoĞrednio samo
prawo kanoniczne w kan. 1260 i 222 § 1 KPK, a poĞrednio takĪe w innych
miejscach i Īe w istocie jest to obowiązek słuszny, naleĪy podkreĞliü, Īe wielu
wiernych z tego właĞnie powodu odchodzi od KoĞcioła, składając deklaracje
przed urzĊdnikami. NiezaleĪnie od rozwiązaĔ technicznych: kanonicznych czy teĪ
cywilnych, proponowanych w celu zaĪegnania problemu relacji miĊdzy dwoma
jurysdykcjami, naleĪy zwróciü uwagĊ, Īe w tej kwestii nie zawsze jest mowa
12
Por. V. D e P a o l i s, Scismatico, [w:] NDDC, s. 958-959.
146
KRZYSZTOF NYKIEL
o schizmie, chociaĪ niewątpliwie jest to odmówienie posłuszeĔstwa władzom
koĞcielnym. Brak wyraĪenia zgody na pobranie podatku, a tym samym brak
dokonania wpłaty, nie oznacza schizmy czy apostazji. I tak, jeĪeli deklaracja,
która dokonuje siĊ wobec KoĞcioła, bĊdzie składana wyłącznie wobec paĔstwa,
nie moĪe podlegaü karze kanonicznej. Nie naruszając obowiązku zaspokojenia
potrzeb KoĞcioła, duszpasterze powinni znaleĨü nowe sposoby sprostania tym
problemom. NaleĪy pamiĊtaü, aby kaĪdą sprawĊ rozpatrywaü w sposób szczególny, a przy ocenie przypadku trzeba uwzglĊdniaü miejsce i motywacjĊ, jakimi
kieruje siĊ osoba, traktując problem nie w sposób biurokratyczny, ale z naleĪytą
uwagą i duszpasterską miłoĞcią13.
4. NIEKTÓRE KARY KANONICZNE: EKSKOMUNIKA I INTERDYKT
Dla całoĞci zagadnienia konieczne wydaje siĊ omówienie tylko dwóch kar
kanonicznych, z pominiĊciem wielu innych, zarówno w zakresie ogólnym prawa
kanonicznego, jak i w pojedynczych przypadkach. Przykładowo przedmiotem
analizy nie bĊdzie zawieszenie, kary ekspiacyjne czy Ğrodki karne i pokuty.
Kodeks Prawa Kanonicznego z 1917 r.14 podał nastĊpującą definicjĊ emskomuniki: „Excommunicatio est censura qua quis excluditur a communione fidelium
cum effectibus qui in canonibus, qui sequuntur enumerantur, quique separari
nequeunt” (kan. 2257 § 1). Ta definicja moĪe byü zaakceptowana takĪe dzisiaj na
podstawie kan. 6 § 2 KPK, w którym czytamy, Īe jeĪeli kanony aktualnego
Kodeksu zawierają stare prawo, to powinny byü interpretowane z uwzglĊdnieniem równieĪ kanonicznej tradycji, co jest bardzo uĪyteczne, poniewaĪ precyzuje,
kiedy jest siĊ wykluczonym z wspólnoty KoĞcioła, inaczej niĪ interdykt, który
w tym samym Kodeksie był okreĞlony w nastĊpujący sposób w kan. 2268: „Interdictum est censura qua fideles in comunione Ecclesiae permenentes, prohibentur
sacris quae in canonibus, qui sequuntur, enumerantur”.
Aktualny Kodeks nie definiuje ekskomuniki, w przeciwieĔstwie do poprzedniego, ale ogranicza siĊ do wskazania jej skutków w kan. 1331: „Ekskomunikowanemu zabrania siĊ: 1° jakiegokolwiek udziału posługiwania w sprawowaniu
Ofiary Eucharystycznej lub w jakichkolwiek innych obrzĊdach kultu; 2°sprawowaü sakramenty i sakramentalia oraz przyjmowaü sakramenty; 3° sprawowaü
13
Por. O. D e B e r t o l i s, L’atto di defezione dalla Chiesa, „La civiltà cattolica” 2007, nr 4,
s. 125-138.
14
Codex Iuris Canonici Pii X Pontificis Maximi iussu digestus Benedicti Papae XV auctoritate
promulgatus (27.05.1917), AAS 9 (1917), pars II, s. 1-593.
WYŁĄCZENIE WIERNYCH ZE WSPÓLNOTY Z KOĝCIOŁEM
147
koĞcielne urzĊdy lub posługi albo jakiekolwiek inne zadania, bądĨ wykonywaü
akty rządzenia”. W tym przypadku jest mowa o ekskomunice latae sententiae
niedeklarowanej, która zabrania pod sankcją niegodziwoĞci (nielegalnoĞci), ale
nie niewaĪnoĞci udziału ministerialnego we Mszy ĞwiĊtej lub sprawowanie jakiejkolwiek ceremonii koĞcielnej (sam udział bez wykonywania funkcji nie jest
zabroniony), udzielania i przyjmowania sakramentów i sakramentaliów (zakaz
ulega zawieszeniu, jeĪeli winny znajduje siĊ w niebezpieczeĔstwie Ğmierci – kan.
1352 § 1, lub konieczna jest posługa wobec osób znajdujących siĊ w niebezpieczeĔstwie Ğmierci); sprawowania urzĊdów koĞcielnych (kan. 145); wykonywania
aktów rządzenia (ustawodawczych, wykonawczych czy sądowych, z wyjątkiem
wniosków, które dla dobra sprawy muszą byü rozpatrzone – kan. 1335).
JeĪeli natomiast ekskomunika została wymierzona lub deklarowana, prawodawca w § 2 kan. 1331 stwierdza, Īe przestĊpca: „1° gdyby chciał działaü wbrew
postanowieniu § 1, n. 1, powinien byü usuniĊty albo czynnoĞü liturgiczna powinna byü przerwana, chyba Īe przeszkadza temu powaĪna przyczyna; 2° niewaĪnie
podejmuje akty rządzenia, które według § 1, n. 3, są niegodziwe; 3° nie moĪe
korzystaü z przywilejów wczeĞniej mu udzielonych; 4° nie moĪe waĪnie otrzymaü w KoĞciele godnoĞci, urzĊdu lub innego zadania; 5° dochody z tytułu
godnoĞci, urzĊdu, jakiegokolwiek zadania i posiadanej ewentualnie w KoĞciele
pensji nie stanowią jego własnoĞci”. W tym przypadku zakaz udziału ministerialnego staje siĊ coraz bardziej rozległy i dochodzi do tego, Īe przestĊpca jest
odsuniĊty od celebracji, musi porzuciü działanie liturgiczne, jeĞli nie ma
powaĪnego powodu, co wiĊcej, w sytuacji opisanej w § 1 były to działania niezgodne z prawem, teraz są takĪe niewaĪne. Powodem tego jest fakt, Īe przechodzi
siĊ od ekskomuniki zaciągniĊtej, czyli latae sententiae, to znaczy przez sam fakt
popełnienia czynu, przy załoĪeniu, Īe spełnione są wszystkie wymagane warunki,
bez dodatkowej interwencji ze strony odpowiednich władz, do ekskomuniki
wymierzonej lub deklarowanej. JeĞli ekskomunika jest wymierzona, czyli
ferendae sententiae, po dokonaniu przestĊpstwa, oprócz tego, Īe ustawa działa
„automatycznie”, konieczna jest interwencja władz koĞcielnych (sĊdzia ogłasza
wyrok, jeĪeli procedura jest sądowa; przełoĪony odpowiedni dekret, jeĪeli
procedura jest pozasądowa), która deklaruje karĊ.
NaleĪy raz jeszcze powtórzyü, Īe czyn, przez który wierny zostaje wyłączony
z pełnej wspólnoty z KoĞciołem, to nie grzech, ale przestĊpstwo, i to nie kaĪde
przestĊpstwo, ale tylko to, które skutkuje ekskomuniką. W efekcie osoba ukarana
interdyktem, która popełniła grzech ciĊĪki, pozostaje we wspólnocie wiernych
i nie moĪe byü postrzegana jako ekskomunikowana. Wykluczenie z pełnej wspólnoty wiernych polega takĪe na pozbawieniu dóbr, którymi KoĞciół dysponuje,
148
KRZYSZTOF NYKIEL
czyli dóbr duchowych i tych, przez które KoĞciół pomaga wiernym w zbawieniu.
Poza tym, co zostało zamieszczone w kan. 1331, w Kodeksie Prawa Kanonicznego znajdziemy inne dyspozycje: ekskomunikowany nie moĪe uzyskiwaü
odpustów, mieü chrzeĞcijaĔskiego pochówku, byü chrzestnym i Ğwiadkiem bierzmowania. Z teologicznego punktu widzenia traci duchowe korzyĞci wynikające
z uczestnictwa w modlitwach i zasługach KoĞcioła.
Ekskomunika zatem to kara konstytutywna, poniewaĪ wprowadza wiernego
w nową sytuacjĊ prawną. Nie znaczy to, Īe niektóre z jej efektów nie są konsekwencją grzechu lub przestĊpstwa. Jest karą, z wszystkimi jej skutkami, przewidzianymi przez prawo kanoniczne jako prawo pozytywne, czyli ze skutkami
okreĞlonymi przez prawo15.
Na zakoĔczenie niniejszej analizy naleĪy pokrótce rozwaĪyü niektóre szczególne przykłady przestĊpstw zagroĪonych karą ekskomuniki.
5. NIEKTÓRE PRZESTĉPSTWA
I KARA EKSKOMUNIKI LATAE SENTENTIAE ZA ICH POPEŁNIENIE
5.1. PROFANACJA POSTACI KONSEKROWANYCH
W kan. 1367 KPK (por. kan. 1442 KKKW, który przewiduje karĊ emskomuniki wiĊkszej i, jeĪeli sprawcą jest osoba duchowna, takĪe inne kary) prawodawca stanowi, Īe karze ekskomuniki latae sententiae podlega ten, kto Postacie Konsekrowane porzuca albo w celu ĞwiĊtokradczym zabiera lub przechowuje16. EkskomunikĊ w tym przypadku zdeklarowaü lub wymierzyü moĪe
tylko Stolica Apostolska i dlatego moĪe byü ona zdeklarowana i uchylona przez
PenitencjariĊ Apostolską, jako trybunał forum wewnĊtrznego, lub przez KongregacjĊ Nauki Wiary jako trybunał forum zewnĊtrznego17, a takĪe przez kaĪdego
spowiednika w niebezpieczeĔstwie Ğmierci zagraĪającemu sprawcy przez trybunał sakramentalny z nałoĪeniem obowiązku na penitenta, w przypadku wyzdrowienia lub wyjĞcia z sytuacji zagroĪenia, udania siĊ do odpowiednich władz
koĞcielnych. PrzestĊpstwo to, niestety, dokonywane jest czĊĞciej, niĪ moĪna to
15
Na temat ekskomuniki por.L V. D e P a o l i s, Scomunica, [w:] NDDC, s. 959-962; zob.
t e n Ī e, Appartenenza alla Chiesa, [w:] NDDC, s. 37-42.
16
Zob. takĪe Pontificium Consilium de Legum Textibus Interpretandis, Responsio ad propositum dubium (4.06.1999), AAS 91 (1999), s. 918.
17
I o a n n e s P a u l u s PP. II, Constitutio apostolica „Pastor bonus” de Romana Curia
(28.06.1988), AAS 80 (1988), s. 841-912, art. 52 i 118; Regolamento Generale della Curia Romana, Libreria Editrice Vaticana 1999, art. 11.
WYŁĄCZENIE WIERNYCH ZE WSPÓLNOTY Z KOĝCIOŁEM
149
sobie wyobraziü. W niektórych przypadkach wierny dokonuje zbezczeszczenia
potajemnie, np. w domu, w jakimĞ innym pomieszczeniu czy teĪ na ulicy. Wiele
z tych profanacji popełnionych zostaje podczas rytuałów satanistycznych, a sposoby ich popełnienia są róĪne, bo człowiek zdolny jest do dokonania nieprawdopodobnych rzeczy. RóĪne są teĪ powody, które prowadzą do profanacji Postaci
Konsekrowanych: czasem z nienawiĞci do Boga, czasami z zemsty lub ze wzglĊdu na przesądy, albo z powodów obscenicznych. Aby zapobiec tego typu przestĊpstwom, bardzo waĪne jest obserwowanie przez kapłanów, co czynią wierni,
którzy otrzymują KomuniĊ Ğw. na rĊkĊ, gdy zorientują siĊ, Īe ci wrócili na swoje
miejsce bez spoĪycia Komunii, powinni podjąü odpowiednie działania.
5.2. BEZPOĝREDNIE NARUSZENIE TAJEMNICY SAKRAMENTALNEJ
Zgodnie z kan. 1388 § 1 spowiednik, który narusza bezpoĞrednio tajemnicĊ
sakramentalną spowiedzi (sigillum sacramentale), podlega ekskomunice latae
sententiae, z której uwolnienie jest zastrzeĪone Stolicy Apostolskiej. JeĞli zaĞ
narusza ją tylko poĞrednio, powinien byü ukarany stosownie do ciĊĪkoĞci przestĊpstwa, czyli w trybie ferendae sententiae. Obowiązek zachowania tajemnicy
rozumianej jako sekret (secretum) dotyczy takĪe tłumacza, jeĞli wystĊpuje, oraz
osób, które w jakikolwiek sposób weszły w posiadanie wiadomoĞci o grzechach
(por. kan. 983 § 2). W przypadku tłumacza i innych osób, o których w kan. 983 §
2, jeĞli naruszają tajemnicĊ (secretum), do której zachowania są zobowiązani,
powinni byü ukarani sprawiedliwą karą, nie wyłączając ekskomuniki. W ich
przypadku byłaby to ekskomunika ferendae sententiae, a nie latae sententiae, tak
jak to ma miejsce w przypadku naruszenia bezpoĞredniego tajemnicy ze strony
spowiednika.
BezpoĞrednim naruszeniem prawa jest wyjawienie penitenta i grzechów, które
ten popełnił, przy czym wystarczy dokładny jego opis. Takiej samej karze
ekskomuniki latae sententiae podlega takĪe ten, kto nagrywa za pomocą
jakiegokolwiek urządzenia technicznego to, co w spowiedzi prawdziwej lub
symulowanej, własnej lub kogoĞ innego, lub upowszechnia to za poĞrednictwem
Ğrodków masowego przekazu18.
18
Zob. Congregatio pro Doctrina Fidei: Decretum quo, ad Poenitentiae sacramentum tuendum,
excommunicatio latae sententiae illi quicumque ea quae a confessario et a poenitente dicuntur vel
per instrumenta technica captat vel per communicationis socialis instrumenta evulgat, infertur, AAS
80 (1988), s. 1367; tekst polski w: W trosce o pełniĊ wiary. Dokumenty Kongregacji Nauki Wiary
1966-1994, red. J. Królikowski, Z. Zimowski, t. II, Tarnów 1997, s. 20.
150
KRZYSZTOF NYKIEL
BezpoĞrednie naruszenie tajemnicy sakramentalnej reguluje takĪe Kodeks
Kanonów KoĞciołów Wschodnich w kan. 1456, bez efektu latae sententiae, mimo
Īe rozgrzeszenie z grzechu, o którym mowa w § 1, zarezerwowane jest Stolicy
Apostolskiej (kan. 728 § 1, 1º KKKW).
5.3. ROZGRZESZENIE OSOBY BĉDĄCEJ WSPÓLNIKIEM
W GRZECHU PRZECIW CZYSTOĝCI
Prawodawca w kan. 1378 § 1 (por. kan. 1457 KKKW) stanowi, Īe kapłan,
który działa wbrew przepisowi kan. 977 – to znaczy usiłuje rozgrzeszyü osobĊ bĊdącą wspólnikiem w grzechu przeciw szóstemu przykazaniu – podlega ekskomunice latae sententiae, z której uwolnienie jest zastrzeĪone Stolicy Apostolskiej,
tak jak w poprzednio omawianym przypadku bezpoĞredniego naruszenia tajemnicy sakramentalnej. Przez termin „Stolica Apostolska” naleĪy rozumieü KongregacjĊ Nauki Wiary, która moĪe wymierzyü lub zdeklarowaü karĊ19, oraz PenitencjariĊ Apostolską, do której naleĪą decyzje na forum wewnĊtrznym sakramentalnym i niesakramentalnym. Otwiera siĊ tutaj obszar delicta graviora, ale jest to
temat na osobne opracowanie.
NaleĪy pamiĊtaü, Īe odpowiednik § 1 kan. 1378 KPK znajduje siĊ w kan. 1457
KKKW, (bez klauzuli latae sententiae), z moĪliwoĞcią rozgrzeszenia tego grzechu wyłącznie przez StolicĊ Apostolską (kan. 728 § 1, 2° KKKW). Pozostałe dwa
paragrafy są zestawione w kan. 1443. Rozgrzeszenie wspólnika w grzechu,
z wyjątkiem niebezpieczeĔstwa Ğmierci, jest niewaĪne takĪe w przypadku wiernych KoĞciołów wschodnich, na podstawie kan. 730 KKKW.
Trzeba zauwaĪyü, Īe zarówno za bezpoĞrednie naruszenie tajemnicy sakramentalnej, jak i rozgrzeszenie wspólnika w grzechu, dyspozycje kan. 729 1° i 2°
KKKW stanowią, Īe jakiekolwiek zastrzeĪenie rozgrzeszenia nie mają mocy, jeĞli
spowiada siĊ osoba chora, która nie moĪe opuĞciü domu, oraz jeĞli na podstawie
roztropnego osądu spowiednika nie moĪe siĊ on zwróciü do kompetentnej władzy
o upowaĪnienie do rozgrzeszenia penitenta.
19
I o a n n e s P a u l u s PP. II, Litterae apostolice motu proprio datae „Sacramentorum
sanctitatis tutela” quibus Normae de gravioribus delictis Congregationi pro Doctrina Fidei reservatis promulgantur (30.04.2001), AAS 93 (2001), s. 737-739; Congregatio pro Doctrina Fidei,
Normae de gravioribus delictis (18.05.2010), AAS 102 (2010), s. 419-431, art. 4, nr 1 [dalej cyt.:
SST].
WYŁĄCZENIE WIERNYCH ZE WSPÓLNOTY Z KOĝCIOŁEM
151
5.4. UĩYCIE SIŁY FIZYCZNEJ WOBEC PAPIEĩA
I KONSEKRACJA BISKUPA BEZ MANDATU PAPIESKIEGO
Prawodawca w kan. 1370 § 1 KPK (por. kan. 1445 KKKW, z wyjątkiem kary
latae sententiae i w przypadkach bardzo ciĊĪkich; KKKW rozszerza w § 2 przepis § 3 Kodeksu KoĞcioła łaciĔskiego, chroniąc osobĊ Ğwiecką qui actu minus
ecclesiasticum exercet) postanawia, Īe kto stosuje przymus fizyczny wobec
Biskupa Rzymu, podlega ekskomunice latae sententiae, mimo iĪ w praktyce jest
to przestĊpstwo, do którego bardzo rzadko dochodzi w dzisiejszych czasach, podobnie jak konsekrowanie na biskupa bez papieskiego mandatu (kan. 1382 KPK).
To drugie przestĊpstwo polega na udzieleniu wiernemu sakramentu ĞwiĊceĔ
w stopniu episkopatu, bez odpowiedniego zezwolenia papieskiego. Takiego przestĊpstwa dopuĞciü siĊ moĪe tylko biskup katolicki, w momencie kiedy udziela
ĞwiĊceĔ biskupich bez zgody papieĪa. ĝwiĊcenia takie są waĪne, ale nielegalne.
Ten, kto udziela ĞwiĊceĔ i ten, kto te ĞwiĊcenia przyjmuje, podlegają karze
ekskomuniki latae sententiae, od której uwolnienie naleĪy zawsze do Stolicy
Apostolskiej, a w przypadku okultyzmu, sprawĊ rozpatruje Penitencjaria Apostolska lub Kongregacja Nauki Wiary, jeĞli przestĊpstwo zostało dokonane publicznie.
W Kodeksie Kanonów KoĞciołów Wschodnich w kan. 1459 § 1 (bez skutku
latae sententiae) mówi siĊ o zezwoleniu władz kompetentnych, a nie o zezwoleniu papieskim, ze wzglĊdu na procedury związane z wyborem biskupów w KoĞciołach patriarchalnych i arcybiskupich wiĊkszych. Sankcją za to przestĊpstwo
jest ekskomunika wiĊksza.
5.5. USIŁOWANIE UDZIELENIA ĝWIĉCEē KOBIECIE
NaleĪy teĪ przypomnieü o wprowadzeniu do kanonicznych norm nowego
przestĊpstwa, jakim jest usiłowanie udzielenia ĞwiĊceĔ kobiecie, za które sankcją
jest ekskomunika latae sententiae zastrzeĪona Stolicy Apostolskiej20– Kongregacji Nauki Wiary w zakresie forum zewnĊtrznego i Penitencjarii Apostolskiej –
na forum wewnĊtrznym. Takie „ĞwiĊcenia” oczywiĞcie są niewaĪne, a karze podlega zarówno biskup, który usiłuje udzieliü ĞwiĊceĔ, jak i kobieta usiłująca je
przyjąü. JeĞli ten, kto usiłuje udzieliü ĞwiĊceĔ, lub kobieta, która ĞwiĊcenia usiłuje
przyjąü, naleĪą do KoĞcioła wschodniego, podlegają obligatoryjnej karze
ekskomuniki wiĊkszej, z której zwolnienie jest zastrzeĪone Stolicy Apostolskiej21.
20
21
SST, art. 5, nr 1.
Por. SST, art. 5, nr 2.
152
KRZYSZTOF NYKIEL
Niestety, bardzo czĊste jest przestĊpstwo aborcji, o którym w kan. 1398 KPK:
„kto powoduje skutecznie aborcjĊ, podlega ekskomunice latae sententiae”. Nie są
przestĊpstwem próby dokonania aborcji bez osiągniĊcia zamierzonego celu, choüby skutek nie nastąpił z przyczyn niezaleĪnych od sprawcy czynu. Poza tym, jeĞli
nie ma pewnoĞci co do osiągniĊcia zamierzonego celu, np. jak w przypadku
niektórych pigułek, nie ponosi siĊ kary. KarĊ ponosi wykonawca aborcji, asystenci, pielĊgniarki, nie ponosi jej jednak ten, kto do aborcji namawia (ten ostatni
ponosi jedynie powaĪną odpowiedzialnoĞü moralną). Doradcy i zleceniodawcy,
według kan. 1329, podlegają takiej samej karze tylko w przypadku, gdy chodzi
o karĊ ferendae sententiae, tutaj jednak mówimy o latae sententiae. Kara w tym
przypadku nie jest zastrzeĪona: moĪe byü uchylona przez miejscowego lub innego ordynariusza. Podczas spowiedzi moĪe byü uchylona przez biskupa, kanonika
penitencjarza lub spowiednika, który posiada odpowiednie uprawnienia. Ordynariusz miejsca, który posiada władzĊ uwalniania od kar, zgodnie z kan. 1354 § 1
i 2 – moĪe udzieliü jej innym.
Kan. 1398, paralelny do kan. 1450 § 2 KKKW (bez efektu latae sententiae),
odsyła do kan. 728 § 2, który odpuszczenie tego grzechu rezerwuje biskupowi
eparchialnemu.
6. INTERDYKT
Interdykt, okreĞlony w kan. 1332, pociąga za sobą takie same skutki, jak
ekskomunika, ograniczone jednak do aspektu uczestniczenia w naboĪeĔstwach
KoĞcioła, to znaczy zakaz otrzymywania i udzielania sakramentów, włącznie
z sakramentem pokuty i namaszczenia chorych. Warto jednak zauwaĪyü, Īe taka
kara, zestawiona w relacji z ekskomuniką, nie pozbawia chrzeĞcijanina wszystkich dóbr duchowych, poniewaĪ wierny pozostaje uczestnikiem mistycznego
ciała KoĞcioła, to znaczy moĪe uczestniczyü w jego modlitwach i zasługach.
W tym miejscu wyliczone zostaną niektóre przestĊpstwa, które podlegają
karze interdyktu latae sententiae. I tak kan. 1373 KPK stanowi, Īe ten, „kto
publicznie wzbudza niechĊü lub nienawiĞü podwładnych wzglĊdem Stolicy
Apostolskiej lub ordynariusza z powodu jakiegoĞ aktu władzy lub posługi
koĞcielnej albo prowokuje podwładnych do nieposłuszeĔstwa wobec nich, winien
byü ukarany interdyktem lub innymi sprawiedliwymi karami”. Natomiast kan.
1374 potwierdza, Īe ten, „kto zapisuje siĊ do stowarzyszenia działającego
w jakikolwiek sposób przeciw KoĞciołowi, powinien byü ukarany sprawiedliwą
karą; kto zaĞ popiera tego rodzaju stowarzyszenie lub nim kieruje, powinien byü
WYŁĄCZENIE WIERNYCH ZE WSPÓLNOTY Z KOĝCIOŁEM
153
ukarany interdyktem”. Z kolei kan. 1378 § 2, 1° przewiduje, Īe „podlega wiąĪącej
mocą samego prawa karze interdyktu lub, jeĞli jest duchownym, suspensy: 1° kto
nie mając ĞwiĊceĔ kapłaĔskich usiłuje sprawowaü liturgiczną czynnoĞü Ofiary
eucharystycznej”. Kan. 1378 § 2, 2° stanowi nastĊpnie, Īe „podlega wiąĪącej
mocą samego prawa karze interdyktu lub, jeĞli jest duchownym, suspensy […]
kto oprócz wypadku, o jakim w § 1, nie mogąc daü waĪnie absolucji sakramentalnej, usiłuje jej udzieliü albo słucha sakramentalnej spowiedzi”. Według
kan. 1380 ten, „kto stosując symoniĊ sprawuje lub przyjmuje sakrament, powinien byü ukarany interdyktem lub suspensą”, a kan. 1394 § 2: ,„zakonnik Ğlubów
wieczystych, który nie jest duchownym, usiłując zawrzeü małĪeĔstwo choüby
tylko cywilne, podlega interdyktowi wiąĪącemu”. Zgodnie z kan. 1390 § 1, taka
sama kara zarezerwowana jest dla tego, kto fałszywie donosi przełoĪonemu koĞcielnemu na niewinnego spowiednika, Īe nakłaniał do grzechu przeciwko czystoĞci w trakcie, z okazji lub pod pretekstem spowiedzi.
Warta analizy jest takĪe sytuacja rozwodników, którzy pozostają w nowym
związku, a których sytuacja podobna jest do wczeĞniej wymienionych, jako Īe nie
mogą oni otrzymaü rozgrzeszenia w sakramencie pokuty i przyjąü Komunii Ğw.
Pomijając załoĪenia kan. 1352, według którego, jeĞli kara zabrania przyjmowania
sakramentów lub sakramentaliów, zostaje ona zawieszona w przypadku niebempieczeĔstwa Ğmierci winnego, naleĪy pamiĊtaü, Īe osoby rozwiedzione pozostające w nowych związkach nie podlegają ekskomunice i powinni oni, w zaleĪnoĞci
od indywidualnych sytuacji, otrzymaü wsparcie, aby mogli Īyü, w jakim stopniu
to moĪliwe, pełnią Īycia chrzeĞcijaĔskiego. Powinni otrzymaü pomoc w ich drodze pokuty, modlitwy, słuchania słowa BoĪego, dobrych uczynkach. Istotne jest,
aby odczuli bliskoĞü KoĞcioła, który nie moĪe poprzeü ich błĊdu, ale ich nie
odrzuca, przede wszystkim, jeĞli proszą o chrzest dla swoich dzieci lub przy
innych okazjach Īycia chrzeĞcijaĔskiego. PoniewaĪ nie mogą oni korzystaü ze
wszystkich moĪliwych Ğrodków prowadzących do zbawienia, naleĪy im pomóc,
aby w pełni korzystali z tych, z których mogą: modlitwa prywatna i w rodzinie,
słuchanie słowa BoĪego, duchowy i czynny udział w liturgii, praktykowanie
uczynków miłoĞci i miłosierdzia, które same w sobie zasłaniają wiele grzechów.
7. DODATKOWE UWAGI
KoĔcowe uwagi dotyczą kan. 1321 § 2 KPK. Według tego kanonu kara ustanowiona ustawą lub nakazem wiąĪe tego, kto rozmyĞlnie przekroczył ustawĊ lub
154
KRZYSZTOF NYKIEL
nakaz22. Wynika z tego, Īe wymagana jest uprzednia znajomoĞü ustawy lub
nakazu, to znaczy nie tylko wiedza o tym, Īe dane działanie czy zaniechanie są
zabronione, ale Īe z takim działaniem czy zaniechaniem wiąĪe siĊ okreĞlona kara.
W tym sensie niejasna i ogólna wiedza o istnieniu prawa czy nakazu nie jest
wystarczająca, aby ten, kto nie jest Ğwiadomy, Īe prawu lub nakazowi przypisana
jest odpowiednia kara, podlegał karze latae sententiae (por. kan. 1324 §§ 1 i 3).
Osoba ta musi dokładnie wiedzieü, jaka kara jest przewidziana za dane przestĊpstwo. Kto wie, Īe dany czyn podlega karze, ale nie wie jakiej, albo błĊdnie
myĞli, Īe przypisana jest inna kara, nie ponosi ustalonej kary. Na przykład ten, kto
uwaĪa, Īe wynoszenie Postaci Konsekrowanych w celu ĞwiĊtokradczym jest tylko
okazaniem braku szacunku do Nich, ale nie wie, Īe istnieje ustawa, która tego
zabrania, albo wiedząc, Īe jest taka ustawa, nie wie, Īe wiąĪe siĊ ono z odpowiednią karą, albo wie, Īe wyznaczona jest kara, ale nie wie jaka lub myĞli, Īe łączy
siĊ to z utratą urzĊdu, a nie naganą, nie podlega ekskomunice ustalonej przez
prawo. Podobnie, jeĪeli kobieta, która dokonała aborcji, nie jest Ğwiadoma, Īe
przestĊpstwo to podlega karze ekskomuniki, kary takiej nie moĪe zaciągnąü.
RoztropnoĞü duszpasterska uczy, jak postĊpowaü w takich przypadkach. Zalecana
jest szczególna troska, łagodnoĞü i takt.
Na zakoĔczenie naleĪy takĪe przypomnieü o wielkim znaczeniu, w posłudze
w konfesjonale, kan. 1357 § 1, który stanowi, Īe spowiednik, w zakresie wewnĊtrznym sakramentalnym, moĪe zwolniü z cenzury latae sententiae – ekskomuniki i interdyktu, wiąĪących mocą samego prawa, jeszcze nie deklarowanych, jeĞli
penitentowi jest trudno pozostawaü w grzechu ciĊĪkim przez czas konieczny do
tego, aby zaradził kompetentny przełoĪony. Warto takĪe zauwaĪyü, Īe umorzenie
moĪe nastąpiü równieĪ wzglĊdem kar zastrzeĪonych Stolicy Apostolskiej,
a dokonaü tego moĪe praktycznie kaĪdy spowiednik. Udzielając zwolnienia
z kary, zgodnie z kan. 1357 § 2, „spowiednik powinien nałoĪyü na penitenta obowiązek odniesienia siĊ w ciągu miesiąca, pod groĨbą ponownego popadniĊcia
w karĊ, do kompetentnego przełoĪonego, bądĨ do kapłana posiadającego odpowiednie uprawnienia […] Tymczasem spowiednik powinien nałoĪyü odpowiednią
pokutĊ i w razie potrzeby nakazaü naprawienie zgorszenia i wyrównanie Wyrządzonej szkody. Odniesienia moĪe dokonaü takĪe spowiednik bez podania nazwiska”.
22
Por. A. C a l a b r e s e, Diritto penale canonico, Roma 1996, s. 43-44.
WYŁĄCZENIE WIERNYCH ZE WSPÓLNOTY Z KOĝCIOŁEM
155
*
W rozwaĪaniach zostały omówione tylko wybrane zagadnienia. Przedmiot
niniejszego opracowania jest bardzo rozległy. Jego celem było przypomnienie, Īe
kapłan, zwłaszcza spowiednik jest sługą, powiernikiem, poĞrednikiem w dziele
pojednania, a nie podziału i Īe powinien postĊpowaü jako ambasador Boga,
a jedynym celem, w tym co mówi i co czyni, muszą byü słowa: „Pojednajcie siĊ
z Bogiem”.
Penitencjaria Apostolska, czĊsto nazywana Trybunałem Miłosierdzia w słuĪbie KoĞciołowi, zapewnia na podstawie doĞwiadczenia wieków historii KoĞcioła,
Īe to wszystko to, co stanowi forum wewnĊtrzne w KoĞciele, ma niezgłĊbioną
wartoĞü. Misją KoĞcioła jest zbawienie dusz. W tĊ misjĊ w sposób jakĪe szczególny włącza siĊ Trybunał Penitencjarii Apostolskiej. Dobrze jest wiĊc, Īe istnieje
taki Trybunał BoĪego Miłosierdzia i Īe słuĪy wiernym w ich drodze pojednania
z Bogiem. Trybunał ten był i jest na co dzieĔ Ğwiadkiem jakĪe wielu nawróceĔ.
Penitencjaria nie ukrywa przestĊpstw, ale działając na forum wewnĊtrznym
i rozpatrując sprawy ludzkiego sumienia i ludzkiej słaboĞci, zdaje sobie sprawĊ
z otrzymanej misji jednania człowieka z Bogiem i KoĞciołem, nie zapominając
o podstawowej prawdzie, Īe wiara oparta jest na prawdzie Objawienia PaĔskiego,
a nie na osobach w KoĞciele. KoĞciół tworzą grzesznicy, ale jego ZałoĪyciel jest
ĞwiĊty, jego doktryna jest ĞwiĊta i wzywa nas do Īycia w ĞwiĊtoĞci.
BIBLIOGRAFIA
ħródła prawa
B e n e d i c t u s PP. XVI: Allocutio ad Sacrae Rotae Romanae Tribunal, occasione inaugurationis Anni Iudicialis (21.01.2012), AAS 104 (2012), s. 103-107.
Concilium Oecumenicum Vaticanum II: Constitutio dogmatica de Ecclesia „Lumen gentium”, AAS 57 (1965), s. 5-75.
Congregatio pro Doctrina Fidei, Normae de gravioribus delictis (18.05.2010), AAS 102
(2010), s. 419-431.
Congregatio pro Doctrina Fidei: Decretum quo, ad Poenitentiae sacramentum tuendum,
excommunicatio latae sententiae illi quicumque ea quae a confessario et a poenitente
dicuntur vel per instrumenta technica captat vel per communicationis socialis instrumenta evulgat, infertur, AAS 80 (1988), s. 1367; tekst polski w: W trosce o pełniĊ wiary. Dokumenty Kongregacji Nauki Wiary 1966-1994, red. J. Królikowski, Z. Zimowski, t. II, Tarnów 1997, s. 20.
Congregatio pro Doctrina Fidei: Professio fidei et Iusiurandum fidelitatis in suscipiendo
officio nomine Ecclesie exercendo una cum nota doctrinali adnexa (29.06.1998), AAS
90 (1998), s. 542-551.
I o a n n e s P a u l u s PP. II: Constitutio apostolica „Pastor bonus” de Romana Curia
(28.06.1988), AAS 80 (1988), s. 841-912.
156
KRZYSZTOF NYKIEL
I o a n n e s P a u l u s PP. II: Litterae apostolice motu proprio datae „Sacramentorum
sanctitatis tutela” quibus Normae de gravioribus delictis Congregationi pro Doctrina
Fidei reservatis promulgantur (30.04.2001), AAS 93 (2001), s. 737-739.
I o a n n e s P a u l u s PP. II: Litterae apotolicae motu proprio datae quibus normae quaedam inseruntur in Codice Iuris Canonici et in Codice Canonum Ecclesiarum Orientalium „Ad tuendam fidem” (18.05.1998), AAS 90 (1998), s. 457-461.
Pontificium Consilium de Legum Textibus Interpretandis: Responsio ad propositum dubium (4.06.1999), AAS 91 (1999), s. 918.
Regolamento Generale della Curia Romana, Libreria Editrice Vaticana 1999.
Literatura
C a l a b r e s e A.: Diritto penale canonico, Roma 1996.
Codice di Diritto Canonico commento, Milano 2001.
D e B e r t o l i s O.: L’atto di defezione dalla Chiesa, „La civiltà cattolica” 2007, nr 4,
s. 125-138.
D e B e r t o l i s O.: L’ellisse giuridica, Padova 2011.
D e P a o l i s V.: Apostata, [w:] Nuovo Dizionario di diritto canonico, ed. C. Corral Salvador, V. De Paolis, G. Ghirlanda, Cinisello Balsamo 1993, s. 34-35.
D e P a o l i s V.: Appartenenza alla Chiesa, [w:] Nuovo Dizionario di diritto canonico,
ed. C. Corral Salvador, V. De Paolis, G. Ghirlanda, Cinisello Balsamo 1993, s. 37-42.
D e P a o l i s V.: Scismatico, [w:] Nuovo Dizionario di diritto canonico, ed. C. Corral
Salvador, V. De Paolis, G. Ghirlanda, Cinisello Balsamo 1993, s. 958-959.
D e P a o l i s V.: Scomunica, [w:] Nuovo Dizionario di diritto canonico, ed. C. Corral
Salvador, V. De Paolis, G. Ghirlanda, Cinisello Balsamo 1993, s. 959-962.
WYŁĄCZENIE WIERNYCH ZE WSPÓLNOTY Z KOĝCIOŁEM
ASPEKTY PRAWNE I TEOLOGICZNE
Streszczenie
W artykule scharakteryzowane zostały typy przestĊpstw przeciwko wierze i jednoĞci KoĞcioła.
Szczegółowo analizie poddano przestĊpstwa: herezji, schizmy i apostazji, których popełnienie przez
wiernych powoduje wyłączenie ze wspólnoty z KoĞciołem. Autor wyjaĞnił róĪnicĊ miĊdzy grzechem i przestĊpstwem oraz zaznaczył, Īe w koĞcielnym prawie karnym karalne jest popełnienie
przestĊpstwa, a nie sam grzech. Opisał takĪe związane z tymi przestĊpstwami kary – ekskomuniki
i interdyktu. Wymienił skutki odnoszące siĊ do zaciągniĊcia wskazanych kar przez podmiot czynny
przestĊpstwa, czyli sprawcĊ.
Autor przypomniał równieĪ dyspozycjĊ kan. 1357 Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 r. oraz
dokonał jego interpretacji. ZauwaĪył przy tym, Īe celem misji KoĞcioła nie jest karanie ludzi,
poniewaĪ system kar w KoĞciele ma charakter leczniczy, który prowadzi do nawrócenia.
Słowa kluczowe: apostazja, schizma, herezja, ekskomunika, przestĊpstwo, koĞcielne prawo karne.
WYŁĄCZENIE WIERNYCH ZE WSPÓLNOTY Z KOĝCIOŁEM
157
EXCLUSION OF THE FAITHFUL FROM THE COMMUNION WITH THE CHURCH
LEGAL AND THEOLOGICAL ASPECTS
Summary
The paper describes the types of crimes against the faith and unity of the Church. The following
crimes were analysed in detail: heresy, schism, and apostasy, the perpetration of which causes one
to be removed from the communion with the Church. The Author explains the difference between
sin and crime, emphasising that ecclesiastical criminal law punishes a crime, not sin, mentioning
relevant penalties, namely excommunication and interdict. The consequences of such penalties,
incurred by the active subject of crime, i.e. the perpetrator, are enumerated.
The Author recalls the disposition of can. 1357 of CIC/83 and provides an interpretation thereof,
suggesting that the mission of the Church is not to punish people since punishments in the Church
have a healing nature that fosters moral conversion.
Key words: apostasy, schism, heresy, excommunication, crime, ecclesiastical criminal law.
Translated by Tomasz Pałkowski