MINISTER Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej

Warszawa, dnia
MINIST ER
Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
czerwca 2016 r.
DSR-IV-I.0700.66.2016.AW
Pan
Marek Kuchciński
Marszałek Sejmu RP
Odpowiadając na wystąpienie z dnia 9 czerwca 2016 r., znak: K8INT3857, dotyczące
interpelacji poselskiej Iwony Michałek, w sprawie interpretacji pojęcia „rodzina” na gruncie
ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz marnotrawienia świadczenia
wychowawczego, uprzejmie wyjaśniam:
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci
(Dz. U. z 2016, poz. 195), wprowadziła do systemu prawnego nowy rodzaj świadczenia
- świadczenie wychowawcze.
Zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci,
świadczenie wychowawcze przysługuje ojcu, matce, opiekunowi faktycznemu (opiekun
faktyczny to osoba faktycznie sprawująca opiekę nad dzieckiem, jeżeli wystąpiła do sądu
o przysposobienie dziecka) albo opiekunowi prawnemu dziecka.
Natomiast, zgodnie z art. 5 ust.1 ustawy, świadczenie wychowawcze przysługuje
ww. osobom, w wysokości 500,00 zł miesięcznie na dziecko w rodzinie. Przyznanie
świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko, rozumiane jako jedyne lub najstarsze
dziecko w wieku do ukończenia 18 roku życia, jest uzależnione od spełnienia kryterium
dochodowego, które wynosi 800 zł miesięcznie na osobę w rodzinie lub 1200 zł w przypadku
rodzin z dzieckiem niepełnosprawnym.
Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
ul. Nowogrodzka 1/3/5, 00-513 Warszawa
e-mail: [email protected], tel. 222-500-108
W związku z powyższym, istotnym z punktu widzenia ustalenia prawa do świadczenia
wychowawczego, jest zdefiniowanie rodziny oraz osób wchodzących w jej skład. Zgodnie
z art. 2 pkt 16 ww. ustawy, rodzina oznacza odpowiednio: małżonków, rodziców dzieci,
opiekuna faktycznego dziecka oraz zamieszkujące wspólnie z tymi osobami, pozostające na
ich utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25. roku życia, a także dzieci, które ukończyły
25. rok życia, legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli
w związku z tą niepełnosprawnością przysługuje świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny
zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia
2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2016 r. poz. 162).
Do członków rodziny nie zalicza się dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego,
dziecka pozostającego w związku małżeńskim, a także pełnoletniego dziecka posiadającego
własne dziecko.
Zgodnie z ww. definicją, w skład rodziny wchodzą odpowiednio małżonkowie.
Oznacza to, że jeśli osoba wnioskująca o świadczenie wychowawcze pozostaje w związku
małżeńskim, to współmałżonek jest członkiem jej rodziny.
Fakt ustanowienia rozdzielności majątkowej przez małżonków lub oddzielne
zamieszkiwanie, nie skutkuje brakiem konieczności wskazania współmałżonka w składzie
rodziny. Należy podkreślić, że orzeczony przez sąd rozwód małżonków, nie jest jedynym
rozwiązaniem, którego efektem będzie brak obowiązku zaliczenia do rodziny drugiego
(byłego) małżonka. Także uzyskanie, w drodze prawomocnego orzeczenia sądu, separacji,
oznacza, że wnioskodawca nie podaje w składzie rodziny współmałżonka. W związku
z powyższym, aby współmałżonek nie był wliczany do składu rodziny wnioskodawcy i tym
samym aby dochód współmałżonka nie musiał być dokumentowany przez wnioskodawcę,
niezbędne jest uregulowanie przez wnioskodawcę swojej sytuacji prawnej, choćby w postaci
uzyskania sądowej separacji.
Należy podkreślić, że powyższe regulacje nie są nowe ani niespotykane - analogiczne
rozwiązania, stosowane przez gminne organy właściwe, funkcjonują od kilkunastu lat
w ustawie o świadczeniach rodzinnych.
Jak zostało wyżej wskazane, przyznanie świadczenia wychowawczego na pierwsze
dziecko, rozumiane jako jedyne lub najstarsze dziecko w wieku do ukończenia 18 roku życia,
jest uzależnione od spełnienia kryterium dochodowego.
Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
ul. Nowogrodzka 1/3/5, 00-513 Warszawa
e-mail: [email protected], tel. 222-500-108
2
Ustalając dochód rodziny, będący podstawą przyznania świadczenia wychowawczego
na pierwsze dziecko, należy wziąć pod uwagę dochód wszystkich jej członków, w tym
małżonków.
W świetle ww. definicji rodziny, rodzic może uwzględnić dziecko w składzie rodziny,
a w konsekwencji także wystąpić z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia
wychowawczego na to dziecko, jedynie, gdy łącznie spełnione zostaną dwie przesłanki:
pozostawanie dziecka na utrzymaniu rodzica oraz wspólne zamieszkiwanie dziecka
z rodzicem.
Wyjątek od tej zasady wprowadza art. 2 pkt 16 zdanie trzecie ustawy, zgodnie
z którym, w sytuacji, gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną
obojga rodziców rozwiedzionych lub żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu,
dziecko zalicza się jednocześnie do członków rodzin obydwojga rodziców.
Opieka naprzemienna jest instytucją prawa rodzinnego pozwalającą na pozostawienie
władzy rodzicielskiej i sprawowanie opieki nad dzieckiem, jego obojgu rodzicom. W takiej
sytuacji, sąd orzekając o opiece wskazuje okresy, w jakich rodzice naprzemiennie będą
zamieszkiwać z dzieckiem i sprawować nad nim opiekę, np. w oparciu o plan wychowawczy.
I w tych okresach, na podstawie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci,
każdemu z rodziców przysługuje odpowiednio świadczenie wychowawcze na dziecko objęte
opieką naprzemienna.
Natomiast nie stanowi opieki naprzemiennej sytuacja, gdy dziecko, zgodnie
z orzeczeniem sądu, stale zamieszkuje z jednym z rodziców, a drugi rodzic ma jedynie
ustalone w określonym wymiarze i okresie kontakty z dzieckiem.
W świetle powyższego, w sytuacji, gdy rodzice są rozwiedzeni, pozostają w separacji
lub rozłączeniu i nie sprawują orzeczonej sądownie opieki naprzemiennej, świadczenie
wychowawcze przysługuje temu rodzicowi, który utrzymuje dziecko i z którym dziecko
zamieszkuje.
Zgodnie z art. 22 ust .1 ustawy, w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów
prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego,
świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów
faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. W sytuacji, gdy opieka
nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych
dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu,
kto pierwszy złoży wniosek.
Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
ul. Nowogrodzka 1/3/5, 00-513 Warszawa
e-mail: [email protected], tel. 222-500-108
3
Natomiast, w sytuacji, gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia
wychowawczego przez rodzica, drugi rodzic złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia
wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, organ właściwy ustali kto
sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej
o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, w celu ustalenia osoby
sprawującej opiekę nad dzieckiem.
Powyższe
regulacje
zawierają
więc
procedury
przyznawania
świadczenia
wychowawczego w przypadku jednoczesnego ubiegania się o świadczenie na to samo dziecko
przez obydwoje rodziców.
Odnosząc się do poruszonej kwestii marnotrawienia świadczeń wychowawczych,
uprzejmie informuję, że celem świadczenia jest częściowe pokrycie wydatków związanych
z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nimi zaspokojeniem jego potrzeb życiowych.
Ustawodawca,
kierując
się
poszanowaniem
autonomii
rodziny
przyjął,
że ewentualna ingerencja w funkcjonowanie danej rodziny, może nastąpić tylko
w wyjątkowych, kryzysowych sytuacjach.
Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci zawiera możliwe do zastosowania
w nadzwyczajnych, wyjątkowych sytuacjach, mechanizmy zapobiegające marnotrawieniu
świadczenia wychowawczego lub wydatkowaniu świadczenia niezgodnie z jego celem.
Rozwiązania te określa art. 9 ww. ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.
W przypadku, gdy osoba uprawniona do świadczenia wychowawczego marnotrawi
wypłacane jej świadczenie wychowawcze lub wydatkuje je niezgodnie z celem, organ
właściwy przekaże należne osobie świadczenie wychowawcze w całości lub w części
w formie rzeczowej lub w formie opłacania usług.
W przypadku marnotrawienia świadczenia wychowawczego, organ wypłacający
to świadczenie może zatem zamienić jego wypłatę pieniężną na pomoc nie tylko w formie
rzeczowej, tj. np. żywność, ubrania, lekarstwa, itp., ale także na pomoc rodzinie w formie
opłacania usług, tj. np. opłacanie kursów językowych, żłobka, przedszkola, basenu, teatru,
kosztów internatu, wykupienie obiadów, czy czynszu, itp.
W przypadku posiadania przez gminny organ właściwy wypłacający świadczenie
wychowawcze, informacji lub sygnałów o marnotrawieniu świadczenia wychowawczego lub
wydatkowania niezgodnie z przeznaczeniem, w celu ustalenia faktycznej sytuacji danej
rodziny, u takiej rodziny, zgodnie z art. 15 ww. ustawy, może zostać przeprowadzony przez
pracownika socjalnego rodzinny wywiad środowiskowy. Zaś uniemożliwienie, na etapie
Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
ul. Nowogrodzka 1/3/5, 00-513 Warszawa
e-mail: [email protected], tel. 222-500-108
4
wypłacania świadczenia wychowawczego, przeprowadzenia ww. rodzinnego wywiadu
środowiskowego lub nieudzielenia podczas tego wywiadu wyjaśnień, co do okoliczności
objętych wywiadem, powoduje wstrzymanie wypłaty świadczenia.
W przypadku potwierdzenia faktu marnotrawienia świadczenia wychowawczego lub
wydatkowania niezgodnie z celem, powyższe rozwiązania pozwalają gminnemu organowi
właściwemu, w każdej, konkretnej, indywidualnej sprawie, określić, jaka forma niepieniężna
realizacji świadczenia wychowawczego będzie najbardziej właściwa dla danej rodziny.
Należy jednak podkreślić, że w świetle powyższych regulacji, organ ustalający prawo
do świadczenia wychowawczego, nie może z góry założyć, jeszcze przed pierwszą wypłatą
przyznanego świadczenia, że dana rodzina będzie wypłacane środki marnotrawiła
i w związku z tym dokonać od razu zmiany formy wypłaty z pieniężnej na formę rzeczową
lub opłacenie usług.
Jednocześnie informuję, że Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej planuje
dokonać, nie później niż w ciągu 12 miesięcy od wejścia w życie ustawy o pomocy państwa
w wychowywaniu dzieci, jej przeglądu, który obejmie między innymi ocenę realizacji jej
założeń oraz wpływu świadczenia wychowawczego na polskie rodziny.
Również powyższe regulacje, dotyczące postępowania w przypadku marnotrawienia
świadczeń, nie są nowe ani niespotykane - analogiczne rozwiązania funkcjonują od kilkunastu
lat w ustawie o świadczeniach rodzinnych.
Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
ul. Nowogrodzka 1/3/5, 00-513 Warszawa
e-mail: [email protected], tel. 222-500-108
5