SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOŁY PODSTAWOWEJ
Transkrypt
SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOŁY PODSTAWOWEJ
SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 4 Szkolny program profilaktyki Spis treści: 1. Podstawy prawne............................................................................................. 3 2. Istota i zasady profilaktyki. ............................................................................. 4 3. Wychowanie a profilaktyka............................................................................. 7 4. Diagnoza potrzeb............................................................................................. 8 5. Zasoby wewnętrzne szkoły.......................................................................... 19 6. Opis populacji uczniów w szkole. ................................................................. 21 7. Czynniki ryzyka i czynniki chroniące ........................................................... 23 8. Ramowy program oddziaływań przewidzianych do realizacji w szkolnym programie profilaktyki w latach 2003-2006 w Szkole Podstawowej Nr 4 ... 27 9. Procedury postępowania w sytuacjach.......................................................... 32 10. Bibliografia.................................................................................................... 39 11. Monitoring i ewaluacja działań profilaktycznych......................................... 40 12. Załączniki ...................................................................................................... 41 protokoły z: zebrania Zespołu Wychowawczego z dn. 7.06.2002 r. zebrania Zespołu Wychowawczego z dn. 15.01.2003 r. wyciąg z Rady Klasyfikacyjnej z dn. 17.01.2003 r. analiza Szkolnego Programu Wychowawczego wzór ankiety dla uczniów sprawozdanie z badań wzór ankiety dla rodziców sprawozdanie z badań ankieta dla nauczycieli analiza ankiety propozycje nauczycieli do pracy w poszczególnych obszarach 2 1.Podstawy prawne Podstawy prawne uwzględnione w budowaniu szkolnego programu profilaktyki: Podstawy prawne uwzględnione w budowaniu szkolnego programu profilaktyki: - Konstytucja RP - Konwencja o Prawach Dziecka - Ustawa o systemie oświaty - Powszechna Deklaracja Praw Człowieka - Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 21 maja 2001 r. w sprawie ramowych statutów publicznego przedszkola oraz publicznych szkół ( Dz .U. nr 61,poz. 624) z późn. zm. (Dz. U. nr 10 poz. 96 z 31.01.2002r.) - Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 19 kwietnia 1999 r. w sprawie sposobu prowadzenia przez publiczne przedszkola, szkoły i placówki dokumentacji przebiegu nauczania, działalności wychowawczej i opiekuńczej oraz rodzajów tej dokumentacji. (Dz. U. nr 41, poz. 414). - Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 stycznia 2001 roku w sprawie szczegółowych zasad działania publicznych poradni psychologiczno- pedagogicznych i innych publicznych poradni specjalistycznych oraz ramowego statutu tych poradni (Dz. U. nr 123, poz. 109). - Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 7 stycznia 2003 roku, w sprawie zasad udzielania i organizacji pomocy psychologicznopedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach - (Dz. U. nr 11, poz. 114). - Ustawa z dnia 26 października 1982 o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi ( Dz. U. z 2002 nr 147 poz. 1231, nr 157 poz. 1372) znowelizowana w 2001r.- Dz. U. nr 60 z dnia 13 VI 2001r. - Ustawa z dnia 9 listopada 1995r. o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych ( Dz. U .nr 10 z 1996r.) - Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994r. o ochronie zdrowia psychicznego ( Dz. U. nr 111 poz. 535 z 1994 r.) - Ustawa z dnia 24 kwietnia 1997 o przeciwdziałaniu narkomanii ( Dz. U. nr 75 poz. 468 z 1998 nr 106 poz. 668 i nr 113 poz. 715, z 2000 nr 20 poz. 256 i Nr 103 poz. 1097, z 2001 Nr 111 poz. 1194 i Nr 125 poz. 1367 oraz z 2002 nr 25 poz. 253 i nr 113 poz. 984) - Rozporządzenie MENiS z dnia 26.02.2002 roku w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół ( Dz. U. nr. 51, poz. 458 z 2002r.). 3 Istota i zasady profilaktyki. Profilaktyka to proces wspomagania człowieka w radzeniu sobie z trudnościami zagrażającemu prawidłowemu rozwojowi i zdrowemu życiu, a także ograniczanie i likwidowanie czynników niekorzystnych dla zdrowia i życia jednostki (Z.B. Gaś, 2000). Celem profilaktyki szkolnej jest ochrona ucznia przed różnorodnymi zakłóceniami jego rozwoju. Z powyższej definicji wynika, że punktem wyjścia do planowania działań zapobiegawczych powinna być odpowiedź na pytanie, czym uwarunkowane są zachowania problemowe dzieci i młodzieży, a co stanowi zabezpieczenie przed nimi. Wyodrębnić należy w tym miejscu czynniki ryzyka i czynniki chroniące. Czynniki ryzyka – to cechy jednostki i środowiska, które sprzyjają podejmowaniu zachowań ryzykownych. Zbadane czynniki ryzyka (K.Wojcieszek, 2002): - środowisko społeczne promujące pewne wzorce zachowań, - normy społeczne promujące pewne zachowania, - modelowanie takich zachowań w domu i w szkole, - konflikty i doświadczenie izolacji w dzieciństwie, - grupa rówieśnicza, w której normą są zachowania dysfunkcyjne, - niskie wyniki osiągane w szkole i brak celów życiowych, - łatwy dostęp do substancji psychoaktywnych, - wczesna inicjacja w zachowania ryzykowne, Czynniki chroniące – to cechy jednostki i środowiska zwiększające odporność uczniów na działanie czynników ryzyka (J. Szymańska, 2000). Najważniejsze czynniki chroniące to: - silna więź emocjonalna z rodzicami, - zainteresowanie nauką szkolną, - regularne praktyki religijne, - uwewnętrzniony szacunek do norm, wartości, autorytetów, - stała opieka sprawowana przez kompetentną osobę dorosłą, - zdolności umożliwiające dobre wyniki w nauce, - umiejętność rozwiązywania problemów, - wrażliwość społeczna, - poczucie własnej skuteczności. Wzajemny układ i siła oddziaływania czynników chroniących i czynników ryzyka może uruchamiać zachowania ryzykowne, czyli działania zwiększające prawdopodobieństwo pojawienia się niekorzystnych konsekwencji psychologicznych, społecznych i zdrowotnych, które zaburzają prawidłowy rozwój jednostki. Do najczęściej pojawiających się należą: ( J. Szymańska, 2000) - palenie papierosów, 4 - używanie alkoholu używanie innych środków psychologicznych, zachowania agresywne i przestępcze, wczesna inicjacja seksualna. Zachowania ryzykowne są nieprawidłowymi sposobami przystosowania się. Pełnią określoną funkcję w życiu uczniów, a mianowicie są: a. zastępczym sposobem zaspokajania zdeprywowanych potrzeb psychicznych, b. zastępczym sposobem realizowania celów wieku rozwojowego, c. sposobem radzenia sobie z trudnymi sytuacjami życiowymi. Rozpoznanie stopnia aktywności uczniów w odniesieniu do zachowań ryzykownych pozwala na wyodrębnienie grup o specyficznym poziomie ryzyka: 1. Grupy niskiego ryzyka - dzieci i młodzież nie podejmujące jeszcze zachowań ryzykownych. 2. Grupa podwyższonego ryzyka – osoby, które podjęły choć jedno zachowanie ryzykowne. 3. Grupy wysokiego ryzyka – osoby, u których zachowania ryzykowne są utrwalone i które odczuwają negatywne konsekwencje tych zachowań. W zależności od adresata, do którego skierowane są działania profilaktyczne rozróżnia się trzy fazy poziomu profilaktyki: 1. Profilaktyka pierwszorzędna – skierowana do grupy niskiego ryzyka. Polega na promowaniu zdrowego stylu życia i zapobieganiu zagrożeniom. Jej celem jest opóźnianie wieku inicjacji lub zachęcanie do abstynencji. Szczególnie wyraźnie akcentuje się tutaj budowanie i rozwijanie różnorodnych umiejętności radzenia sobie z wymogami życia, albowiem deficyty w tym zakresie są powszechne spotykane w populacji osób uwikłanych w używanie środków odurzających. Równie ważne jest dostarczanie rzetelnych informacji, dostosowanych do specyfiki odbiorców. 2. Profilaktyka drugorzędowa – skierowana do grupy podwyższonego ryzyka. Polega na ograniczeniu podejmowania zachowań ryzykownych i zachęcaniu do wycofywania się z nich. 3. Profilaktyka trzeciorzędowa – skierowana do grupy wysokiego ryzyka. Jest interwencją w sytuacji pojawiania się uzależnienia, leczeniem, które ma na celu ograniczenie negatywnych skutków uzależnienia. Na wszystkich poziomach profilaktyki stosuje się następujące strategie profilaktyczne: - informacyjna – mają dostarczać adekwatnych informacji na temat skutków zachowań ryzykownych i tym samym umożliwiać racjonalny wybór; - edukacyjne – mają pomaga w rozwijaniu ważnych umiejętności psychologicznych i społecznych; 5 - alternatyw – mają pomagać w zaspokojeniu ważnych potrzeb oraz osiągnięciu satysfakcji życiowej przez stwarzanie możliwości zaangażowania się w działalność pozytywną (artystyczną, społeczną, sportową itp.) - interwencyjne – celem tych działań jest pomoc osobom mającym trudności w identyfikowaniu i rozwiązywaniu swoich problemów oraz wspieranie w sytuacjach kryzysowych. Celem interwencji profilaktycznych jest oddziaływanie zarówno na czynniki ryzyka, jak i na czynniki chroniące. Warunkiem skutecznej profilaktyki jest skierowanie interwencji profilaktycznej na najważniejsze czynniki ryzyka tkwiące zarówno w samej jednostce, jak i jej najbliższym środowisku. 6 3.Wychowanie a profilaktyka Wychowanie – to proces wspomagania dziecka w rozwoju, ukierunkowanym na osiągnięcie pełni dojrzałości w czterech obszarach: fizycznym, psychicznym, społecznym i duchowym Profilaktyka – to proces wspomagania człowieka w radzeniu sobie z trudnościami zagrażającymi prawidłowemu rozwojowi i zdrowemu życiu, a także ograniczenie i likwidowanie czynników, które blokują prawidłowy rozwój i zaburzają zdrowe życie (Z. B. Gaś) Ważne Chociaż profilaktyka koncentruje się na przeciwstawianiu złu, a wychowanie polega na otwieraniu dziecka na dobro, mają one ten sam naczelny cel, jakim jest zapewnienie pełni rozwoju człowieka. Do najważniejszych zadań wychowawczo- profilaktycznych szkoły zalicza się : - stwarzanie przyjaznego klimatu, - reprezentowanie przez nauczycieli pozytywnych wzorców, - wypracowanie wspólnej polityki szkoły wobec zachowań ryzykownych, - współpracę z rodzicami, - pomoc uczniom mającym trudności w nauce, - wczesne rozpoznawanie uczniów z grup ryzyka i kierowanie ich do specjalistów w celu dokonania diagnozy, - kierowanie uczniów zagrożonych – w porozumieniu z rodzicami – do instytucji udzielających specjalistycznej pomocy, - szkolenie kadry pedagogicznej w zakresie zagrożeń i umiejętności wychowawczych (Biblioteczka reformy MEN 40) 7 4.Diagnoza potrzeb Analiza badań. Dokonano wstępnej identyfikacji problemów na podstawie następujących metod i technik badawczych: 1. Obserwacji dokonywanej przez nauczycieli podczas lekcji, przerw i zajęć pozalekcyjnych oraz podczas różnego rodzaju imprez. 2. Analizy dokumentów szkolnych takich jak: - protokołów z posiedzeń rad kwalifikacyjnych (z dn. 7.06.2002 r., 17.01.2003 r.) - protokołu z posiedzenia Zespołu Wychowawczego (z 15.01.2003 r.) - opisów zespołów klasowych dokonywanych przez wychowawców, - dzienników lekcyjnych, - opinii z badań psychologiczno-pedagogicznych przeprowadzanych w Poradni Psychologiczno Pedagogicznej. 3. Ankiet dla uczniów przeprowadzonych w dn. 31.10.2002 r. przez Jadwigę Baranowską 4. Ankiet dla rodziców w dniu 15,18,19.11.2002 r. przeprowadzonych przez wychowawców 5. Ankiety dla nauczycieli przeprowadzonej przez Jadwigę Baranowską 6. Raportu z badań sopockich na zlecenie miasta Siedlce „Problemy alkoholowe na terenie miasta Siedlce w latach 1998-2002.” W oparciu o analizowane dokumenty i badania uzyskano informacje o: a) bezpieczeństwie uczniów w szkole, b) higienie zdrowia psychicznego ( w tym zachowaniach agresywnych) c) higienie zdrowia fizycznego (z ujęciem problemu ubóstwa) d) warunkach do nauki a trudnościach edukacyjnych uczniów e) wkraczaniu w uzależnienia, 8 Wykres nr 1. Analiza porównawcza bezpieczeństwa w szkole wg uczniów i rodziców nie 8% tak 92% nie 8% tak 92% 9 Wykres nr 2. Higiena zdrowia psychicznego uczniów – analiza porównawcza zachowań agresywnych wg uczniów i rodziców. wspólne rozmowy i zabawy koleżestwo strach przed kolegami udział w bójkach 13,50% 86,50% 13,50% 86,50% 70,20% 29,80% 82,10% 17,90% Wypowiedzi rodziców 85% 6% strach przed kolegami 9% ofiary przemocy 10 nie wiem tak nie Wykres nr 3. Osoby, do których zwraca się uczeń w sytuacji zagrożenia. inni 9% nauczyciel 32% kolega 18% rodzic 41% Wykres nr 4. Warunki do nauki w domu, a liczba uczniów potrzebujących pomocy w nauce 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% tak nie Warunki do nauki w domu 11 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% tak nie Liczba uczniów potrzebujących pomocy w nauce Wykres nr 5. Zdrowie fizyczne uczniów – częstotliwość spożywania posiłków. 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% śniadanie drugie śniadanie obiad kolacja 12 Wykres nr 5a. Liczba uczniów w szkole, a liczba uczniów korzystających z obiadów finansowanych przez MOPR 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% śniadanie drugie śniadanie obiad kolacja Wykres nr 6. Bezpieczeństwo uczniów w drodze do szkoły. 100,00% 90,00% 80,00% 70,00% 60,00% 50,00% 40,00% 30,00% 20,00% 10,00% 0,00% uczniowie twierdzący, ze znają zasady ruchu drogowego uczniowie znający zasady ruchu drogowego uczniowie nie znający zasad ruchu drogowego 13 Wykres nr 7. Spożywanie alkoholu przez dzieci i jego dostępność – porównanie wyników badań szkolnych i sopockich uczniowie, którzy przynajmniej raz w życiu wypili alkohol uczniowie, którzy pili alkohol w domu 100 90 uczniowie, którzy pili alkohol w domu u kogoś 80 70 60 uczniowie, którzy pili alkohol poza domem 50 40 30 20 10 0 wyniki badań szkolnych w wyniki badań sopockich w 2002 r. w % 2002 r. w % Pięciu ankietowanych rodziców stwierdziło, że ich dziecko próbowało pić alkohol, w tym jeden rodzic, który potwierdził podejmowanie prób przez jego dziecko trzy razy. Wykres nr 8. Palenie papierosów przez uczniów – wypowiedzi uczniów 0,60% 31,30% uczniowie palący papierosy uczniowie, którzy widzieli kolegów palących papierosy 14 Badani rodzice widzieli 13 uczniów naszej szkoły palących papierosy. Czworo rodziców widziało podejmowanie prób palenia przez ich dziecko. Wykres nr 9. Zestawienie wyników ankiet uczniów i rodziców w zakresie bezpieczeństwa zachowań agresywnych palenia papierosów i picia alkoholu. 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 rodzice uczniowie bezpieczeństwo przemoc palenie papierosów picie alkoholu Podsumowanie wyników badań wynikające z analizy dokumentów szkolnych, oraz badań ankietowych szkolnych i tzw. Sopockich: 1. Z badanych uczniów 92 % stwierdziło, że w naszej szkole czują się bezpiecznie. Z badanych rodziców 77% uważa, że ich dzieci uważa, że ich dzieci czują się bezpiecznie, 17% nie ma informacji na ten temat, 6% uważa, że ich dzieci nie czują się bezpiecznie (patrz wykres 1) - Z badanych uczniów 29,85% boi się swoich kolegów i koleżanek, rodzice uważają, że 3,6% ich dzieci nie lubi chodzić do szkoły bo boja się innych dzieci, a 2,4% z innych powodów. 29,85% dzieci brało udział w bójkach, 50,75% było świadkiem przemocy, aż 181 zachowań agresywnych. - Rodzice wiedzą, że 9 dzieci było ofiarą przemocy jeden raz a 2 kilka razy. Według rodziców, sześciokrotnie przemoc stosowali wobec ich dzieci 15 inni uczniowie. Wśród badanych rodziców 13 brało udział w szkoleniu nt. przeciwdziałania przemocy. - Osoby do których zwraca się uczeń w sytuacji zagrożenia (wykres nr 3) to rodzic – 41%, nauczyciel –32%, kolega – 18% - Z 66 badanych uczniów mimo stwierdzenia znajomości zasad ruchu drogowego 47 nie potrafi ich wymienić –, co stanowi 70% badanych (wykres nr 6) 2. Z analizy protokołów rad klasyfikacyjnych wynika, że dodatkowej pomocy w nauce potrzebuje 75 uczniów, co stanowi 20% (wykres nr 4). Z badanych wynika, że 63 uczniów z grupy badanej ma miejsce do odrabiania lekcji. 3. Z dokumentów szkolnych wynika, że duża liczba rodzin naszej szkoły korzysta z pomocy MOPR, instytucji, organizacji pozarządowych. 116 uczniów dostaje finansowany przez MOPR obiad co stanowi 27,16 %. 30 uczniów uczęszcza do świetlicy Caritas. 17 rodzin jest objętych nadzorem kuratorów dla nieletnich z powodu niewydolności (alkoholizm, przemoc itp.) z badań wynika (wykres nr 5), że 14,92% z grupy badanych uczniów zjada 1 lub 2 posiłki dziennie. 4. Z otrzymanych wyników (wykres nr 7) można stwierdzić, że znacząca liczba uczniów z grupy badanej podejmowała próby picia alkoholu. Tą odpowiedź zaznaczano 68 razy. Do picia alkoholu przyznało się 13 uczniów. Z badań wynika, że uczniowie mają łatwy dostęp do alkoholu. - 5 rodziców przyznało, że ich dziecko próbowało pić alkohol. Badania szkolne i badania sopockie potwierdzają, że młodzi ludzie nie maja problemów z dostępem do alkoholu. Liczba rodzin z problemem alkoholowym objętych pomocą w roku 2002 – 385 przez MOPR, który uważa, że główną przyczyną trudności ekonomicznych rodzin jest nadużywanie w nich alkoholu. Wśród ankietowanych w szkole rodziców 22 brało udział w szkoleniach dotyczących uzależnień. - Do palenia przyznało się 4 uczniów. Uczniowie widzieli swoich kolegów palących papierosy 21 razy. - 4 rodziców widziało, że ich dziecko próbowało palić, rodzice widzieli 13 uczniów z naszej szkoły palących papierosy (wykres nr 8) Z badanych rodziców 21 brało udział w szkoleniach nt. uzależnień od papierosów. 16 Wnioski do pracy 1. W ramach dbałości o poczucie bezpieczeństwa i przeciwdziałaniu zachowaniom agresywnym konieczne jest: integrowanie uczniów ( szczególnie klas I-IV) zapoznanie ich z obowiązującymi zasadami i procedurami ( Regulamin, Statut) wdrażanie do przestrzegania zasad obowiązujących w szkole i norm społecznych dostarczanie pozytywnych wzorców osobowych prezentowanie różnych systemów wartości uczenie norm społecznych prowadzenie zajęć rozwijających osobowość stosowanie technik służących odreagowywaniu napięć prowadzenie dla rodziców i nauczycieli zajęć otwartych i szkoleń włączenie rodziców we wszystkie formy oddziaływań a. W ramach bezpieczeństwa uczniów podejmować działania służące ich bezpiecznemu uczestnictwu w ruchu drogowym poprzez: cykl lekcji wychowawczych zajęcia pozalekcyjne zajęcia przygotowujące do zdobycia karty rowerowej spotkania z policjantami z ruchu drogowego 2. Wspierać dziecko w procesie nauki poprzez zajęcia wyrównawcze , logopedyczne, korekcyjno – kompensacyjne samopomoc koleżeńską Klub Wolontariusza „Równy Start” pomoc w świetlicy szkolnej współpracę z Poradnią Psychologiczną i organizacjami pozarządowymi organizację zajęć pozalekcyjnych rozwijających zainteresowania uczniów 3. Wspierać rodzinę w kształtowaniu umiejętności radzenia sobie z sytuacją jaką jest ubóstwo poprzez: wskazywanie organizacji społecznych i charytatywnych tworzenie grup wsparcia dla rodziny organizowanie pomocy wolontarystycznej na rzecz dzieci z trudnościami w nauce organizowanie różnorodnych zajęć dla dzieci z grup ryzyka 17 4. Uwzględniając zainteresowanie i łatwość dostępu do alkoholu i innych używek dzieci i młodzieży należy: budować podmiotowość ucznia i jego poczucie własnej wartości kształtować postawy i nawyki prozdrowotne uczniów organizować zajęcia pozalekcyjne opracować procedury szybkiego reagowania w sytuacjach kryzysowych. 18 5. Zasoby wewnętrzne szkoły 1. Zasoby ludzkie Zdecydowana większość nauczycieli jest przygotowana merytorycznie do prowadzenia różnorodnych zajęć. Doskonalenie zawodowe, które mogliby wykorzystać do realizacji zadań z zakresu profilaktyki to: warsztaty z zakresu agresji, profilaktyki uzależnień, kurs „Metody i techniki aktywizujące w kształceniu zintegrowanym” p. Barbara Chomicka biblioterapia p. Jolanta Niewęgłowska warsztaty „Przemoc w rodzinie” ; „Niepowodzenia szkolne” p. Hanna Sadowska warsztaty „Przemoc w rodzinie” p. Halina Matuła przygotowanie w zakresie logopedii, muzykoterapii, zarządzania oświatą p. Grażyna Kubicka, A. Szymani profilaktyka uzależnień p. Wanda Ignatiuk przygotowanie do prowadzenia programu prozdrowotnego, programu „Domowych Dedektywów”, „Szkoła dla Rodziców”, p. Maria Szmeja kursy dramowe p. Elżbieta Sołtysiuk program „Siedmiu kroków”; „Domowych Dedektywów” p. Anna Pluta studia podyplomowe z przyrody, przygotowanie do prowadzenia programu prozdrowotnego p. Teresa Szyba ewaluacja w procesie dydaktycznym, zachowania asertywne, zachowania emocjonalne uczniów p. Agnieszka Szymani ewaluacja w szkole, kurs z oligofrenopedagogiki, drama w wychowaniu p. Edyta Malewicz 19 zajęcia prowadzone metodą dramy, trening z zakresu deficytów środowiskowych s. Józefa Kwiatkowska warsztaty „Bajka terapeutyczna”, p. Anita Dziewulska profilaktyka uzależnień, zajęcia z rozwoju osobowości, programy „Elementarz czyli program siedmiu kroków” , „ Domowych Dedektywów” warsztaty „Szkoła dla rodziców” ; „Agresja w szkole”; „Szkolny lider profilaktyki” i szereg innych p. Jadwiga Baranowska Z badanych nauczycieli niektórzy wypowiedzieli się na temat stopnia przygotowania w zakresie ewaluacyjnych technik i metod badawczych. Umiejętności wykorzystywania kroków weryfikacyjnych mających na celu potwierdzenie rzetelności badań i ich wyników posiadają wszyscy nauczyciele. Analizę statystyczną z wykorzystaniem technik korelacji potrafią zastosować wszyscy nauczyciele Techniki socjometryczne potrafią zastosować wszyscy nauczyciele Kwestionariusz to technika znana wszystkim nauczycielom. Badania ankietą w swojej pracy stosowali wszyscy nauczyciele 2. Zasoby finansowe. Szkoła posiada niewielkie środki finansowe które może przeznaczyć na realizację szkolnego programu profilaktyki. Może jedynie zapewnić drobne pomoce typu: bloki, kredki, farby. Szkoła posiada niewielki zbiór materiałów informacyjnych w postaci kaset video z zakresu profilaktyki uzależnień. Badani nauczyciele obawiają się w realizacji szkolnego programu profilaktyki ograniczeń i trudności jakimi według nich są: baza szkoły – brak oddzielnej odpowiednio wyposażonej sali, brak wystarczających środków na materiały i pomoce, doskonalenie zawodowe nauczycieli czas pracy z dziećmi który można przeznaczyć na realizację zagadnień z 20 profilaktyki ( godziny wychowawcze są dalece niewystarczające), brak dobrze przygotowanych scenariuszy- poza ofertą na którą konieczne jest przeznaczenie nakładów finansowych) brak aktywnego włączenia się w oddziaływania szkoły rodziców mimo stwierdzenia w badaniach, że szkoła jest odpowiednim miejscem do realizacji profilaktyki ( z badanych 125 rodziców 93% wypowiedziało się za). Wykres . Gotowość nauczycieli do realizacji zadań na rzecz uczniów 18 16 14 12 10 8 6 4 2 0 odpłatne społeczne Gotowość nauczycieli do realizacji zadań na rzecz uczniów jest zawarta w analizie ankiety ( pkt. 11) Prowadzeniem zajęć dla uczniów odpłatnie jest zainteresowanych 13 nauczycieli, społecznie 9 nauczycieli. 6.Opis populacji uczniów w szkole. 21 Populacja dzieci uczących się w szkole stanowi liczbę 487 w tym 238 chłopców i 300 dziewcząt w wieku od 7 do 12 lat. Zgodnie z podziałem p. Marii Żebrowskiej uczniowie naszej szkoły są w tzw. młodszym wieku szkolnym. Jest to okres istotny dla rozwoju dziecka , w czasie którego następuje intensywny rozwój całego organizmu. Początek nauki szkolnej stanowi dla dziecka ogromne obciążenie emocjonalne. Podstawowe znaczenie ma tzw. dojrzałość szkolna ( gotowość dziecka do podjęcia nauki w szkole). W przypadku braku dojrzałości wymagania stawiane przez szkołę mogą wpłynąć na: ukształtowanie się postawy lękowej u dziecka, wycofującej bądź agresywnej w stosunku do otaczającego świata. Dzieci, które nie mogą sprostać wymaganiom szkolnym mogą poczuć się gorsze, nie akceptowane, wręcz odrzucone . Ta sytuacja może przyczynić się do negatywnych skutków, które będą towarzyszyły dziecku przez całe życie. Badacze twierdzą, że taka sytuacja może doprowadzić do zahamowania rozwoju tzw. wyższych uczuć społecznych, co w konsekwencji przyczynia się do izolacji, egoizmu i postawy antyspołecznej. Dzieci prawidłowo rozwinięte radzą sobie lepiej w szkole i dość szybko dojrzewają emocjonalnie. Wczesne doświadczenia emocjonalne, jak i rodzaj przeżywanych emocji ( pozytywnych lub negatywnych) decydują o późniejszym rozwoju emocjonalnym. Dla dziecka i jego stosunku do świata ogromne znaczenie mają jego: możliwości odnoszenia sukcesów w nauce, dobre relacje z rówieśnikami, posiadanie przyjaciół. Przekłada się to na: jego otwartość w stosunku do świata, sprawia że dziecko jest bardziej odporne na przykrości i niepowodzenia jeśli się one pojawią. W miarę rozwoju poszerza się zakres doświadczeń dziecka. Znając prawidłowości rozwoju emocjonalno-społecznego nauczyciel może lepiej zrozumieć zachowanie się dziecka Podstawowe potrzeby dziecka w młodszym wieku szkolnym: miłości, akceptacji, przynależności, szacunku, uznania, bezpieczeństwa Emocje dzieci w tym wieku cechuje: chwiejność, labilność, przesada, afektacja Z dokumentów szkolnych wynika, że 116 uczniów, co stanowi 27,16% korzysta z posiłków finansowanych przez MOPR. 22 30 uczniów uczęszczających do świetlicy Caritas otrzymuje w niej posiłek. 17 rodzin z powodu swej niewydolności jest objętych nadzorem kuratorów do spraw nieletnich Niezbędnej pomocy w nauce potrzebuje 75 uczniów. 7.Czynniki ryzyka i czynniki chroniące U podłoża różnych zachowań ryzykownych leży wspólny zestaw podstawowych czynników ryzyka i czynników chroniących. Na podstawie fachowej literatury ( patrz bibliografia) oraz doświadczeń z pracy wychowawczej określiliśmy zestaw najważniejszych tego typu czynników. Uporządkowaliśmy je według następujących obszarów: poczucie bezpieczeństwa a zachowania agresywne wspieranie dziecka w nauce ubóstwo uzależnienia Obszary Czynniki ryzyka Czynniki chroniące poczucie bezpieczeństwa a zachowania agresywne Brak jasnych, wyraźnych reguł postępowania. Brak rygorów lub surowa dyscyplina i niekonsekwencje, stosowanie kar cielesnych. Konflikty w rodzinie. Presja grupy rówieśniczej. Problemy emocjonalne. Brak umiejętności radzenia sobie z problemami. Wyuczone sposoby reakcji na sytuacje trudne. Uznawane przez członków rodziny normy i wzory zachowania. Konsekwencja w działaniach wychowawczych. Poczucie bezpieczeństwa na badań terenie szkoły i poza psychologicznych nią. Prawidłowe relacje w badań ankietowych obrębie zespołu klasowego. Umiejętność reagowania na sytuacje problemowe. Szacunek do obowiązujących norm społecznych. Zdolność empatii. 23 Informacje z analizy dokumentów i badań obserwacje, rozmowy, protokoły z posiedzeń Zespołu Wychowawczego i Rad Pedagogicznych wspieranie dziecka w nauce ubóstwo Nawarstwiające się problemy w nauce. Poczucie bezradności wobec problemów związanych z nauką szkolną. Brak umiejętności radzenia sobie z trudnościami i problemami. Niski poziom wytrwałości i konsekwencji w działaniu. Brak wiary w sens podejmowanych działań. Niska motywacja do nauki. Opóźnienia programowe. Specyficzne trudności spowodowane deficytami rozwojowymi. Niewystarczająca pomoc w nauce, Potrzeba osiągnięć szkolnych. Sukcesy szkolne. Bazowanie w działaniach na mocnych stronach ucznia. Ciekawość poznawcza. Zdolności i zainteresowania. Umiejętność autoprezentacji. Wspomaganie rozwoju dziecka. Stosowanie wzmocnień pozytywnych. Wspierające i motywujące ocenianie. Akceptacja rodziców. Pomoc w nauce. Osiąganie wyników w nauce zgodnych z możliwościami. Atmosfera szkolna motywująca do nauki. Indywidualizacja działań edukacyjnych. Przekonanie o zależności między nauką a możliwością osiągania sukcesów życiowych. Niski status Umiejętność radzenia materialny sobie z problemami. rodziny. Dostrzeganie własnych Poczucie braku możliwości. perspektyw Pozytywne życiowych. doświadczenia życiowe. Brak umiejętności Stwarzanie okazji do radzenia sobie z działań w różnych problemami. obszarach Konformizm i funkcjonowania. podatność na Wzmocnienia wpływy. pozytywne. 24 Rejestr uczniów potrzebujących pomocy w nauce Dane zawarte w protokołach Rejestr uczniów skierowanych do badania w PP Wykaz obiadów finansowanych przez MOPR Wykaz rodzin z orzeczonym nadzorem kuratora ds. nieletnich Niskie poczucie własnej wartości. Deprywacja podstawowych potrzeb. Nadmierne skupianie się rodziców na zabezpieczaniu bytu materialnego. uzależnienia Wzór rodzica/ rodziców palących, pijących lub zażywających środki psychoaktywne. Tolerancja rodziców wobec picia alkoholu i palenia papierosów przez dzieci. Wagary. Brak zainteresowania nauką. Presja grupy rówieśniczej. Wejście w grupę rówieśniczą, w której normą jest picie, palenie. Poczucie osamotnienia i odrzucenia. Ciekawość doznania nowego przeżycia Prawidłowa pozycja dziecka w rodzinie. Autentyczny kontakt z dzieckiem, wrażliwość na jego potrzeby i pragnienia. Negatywna postawa Badanie ankietowe rodziców do picia uczniów i rodziców alkoholu, palenia papierosów, zażywania Badania sopockie środków psychaktywnych. Modelowanie własnym zachowaniem wolnego od nałogów stylu życia. Obowiązujące w szkole normy zachowania. Osobisty przykład nauczycieli. System reagowania na przypadki picia alkoholu, palenia papierosów, zażywania środków psychoaktywnych. Odporność na manipulację. Świadomość zagrożeń społecznych. Umiejętność odpierania presji i nacisków grupy. Preferowanie zdrowego stylu życia. Umiejętność rozwiązywania konfliktów wewnętrznych. Realizowane pasje i zainteresowania. 25 Umiejętności asertywne. W odniesieniu do wyżej wymienionych czynników mających wpływ na zachowanie ryzykowne, sformułowaliśmy szereg oddziaływań, których zadaniem jest wzmocnienie czynników chroniących. Zostały one skierowane do uczniów, rodziców, nauczycieli (Ramowy program oddziaływań). 26 8. Ramowy program oddziaływań przewidzianych do realizacji w szkolnym programie profilaktyki w roku szkolnym 2011/2012 w Szkole Podstawowej Nr 4 im. Adama Mickiewicza w Siedlcach Cele główne: 1. Nabywanie przez dziecko kompetencji do radzenia sobie z trudnościami zagrażającymi prawidłowemu rozwojowi i zdrowemu życiu 2. Ograniczenie i likwidowanie czynników niekorzystnych dla życia i zdrowia ucznia Lp. Cele Zadania 1 Diagnozowanie problemów, potrzeb środowisk rodzinnych uczniów rozpoczynających naukę w szkole 1.Poznawanie sytuacji rodzinnej dziecka pod kątem zagrożeń dla jego rozwoju 2 Wyposażanie ucznia 1. Budowanie poczucia w umiejętności własnej wartości. radzenia sobie 2. Umożliwianie z trudnymi sytuacjami przeżywania sukcesów w rodzinie 3. Budowanie umiejętności radzenia sobie z trudnymi sytuacjami w rodzinie. Sposoby realizacji Poziomy kształcenia Osoby Odbiorcy odpowiedziane za realizację Strategie wywiad rozmowa obserwacja pozyskiwanie informacji od instytucji współpracujących z rodziną I – III uczeń rodzic wychowawcy informacyjna -Odziaływania wychowawcze. -Włączanie uczniów do realizowanych programów wychowawczych , profilaktycznych. -Zachęcanie do udziału w zajęciach alternatywnych. I-VI uczeń uczący nauczyciele pedagog informacyjna edukacyjna alternatywna 27 3 4 Pomoc dzieciom i rodzinom Pomoc uczniowi w zakresie wyrównywania deficytów rozwojowych. 1 Informacja o instytucjach, organizacjach pozarządowych zajmujących się wspieraniem rodzin w trudnych sytuacjach materialnych 2. Propagowanie informacji na tablicy ogłoszeń/ hol na dole 2. Oferta Poradni Psychologicznej / Szkoła dla Rodziców -Stała współpraca I-VI z instytucjami i organizacjami m. in. MOPR, Sąd Rodzinny Caritas, fundacje, stowarzyszenia... -Współpraca z organizatorami akcji charytatywnych na rzecz dzieci -Pomoc organizowana w szkole we współpracy z U.M. Siedlce w formie wyprawek, stypendiów … - Organizowanie opieki w okresie ferii rodzic uczeń wychowawcy dyrekcja pedagog informacyjna 1.Gromadzenie informacji o uczniu w zakresie trudności szkolnych - Obserwacja - Rozmowy z rodzicami i opiekunami - Wywiady środowiskowe - Analiza dokumentów rodzic dyrekcja szkoły informacyjna I-V uczący nauczyciele edukacyjna 2. Organizowanie zindywidualizowanej i grupowej pomocy dzieciom z deficytami rozwojowymi -Zajęcia wyrównawcze -Terapia pedagogiczna -Klub wolontariusza „Równy start” -Pomoc świetlicy szkolnej w odrabianiu lekcji -Samopomoc koleżeńska 28 I-VI uczeń koordynator programu Klub wolontariusza, n-le świetlicy 5 Wspomaganie rodzica 1. Informowanie w radzeniu sobie z rodziców o niepowodzeniami możliwościach szkolnymi dziecka pomocy dzieciom. 2. Oferta zajęć warsztatowych dla zainteresowanych rodziców. 6 Współdziałanie z instytucjami i organizacjami pozarządowymi zajmującymi się problematyką uzależnień -Tablica informacyjna / dolny hol -Spotkania tematyczne dla rodziców - wywiadówki - dni otwarte w szkole 1. Systematyczne zapoznawanie uczniów -Statut z obowiązującymi procedurami. -Procedury 2. Aktualizowanie informacji o miejscach w których uzależnieni i ich rodziny mogą uzyskać pomoc. 3. Monitorowanie funkcjonalności procedur obowiązujących w szkole. 29 I-VI uczeń rodzic I - VI nauczyciel rodzic uczący nauczyciele informacyjna informacyjna 7 Propagowanie zdrowego stylu życia w społeczności szkolnej 1. Kształtowanie postaw i nawyków prozdrowotnych. 2. Rozbudzanie zainteresowania i dbałości o zdrowie oraz rozwój fizyczny. 3. Tworzenie warunków sprzyjających zdrowemu stylowi życia. 1. Zapoznawanie uczniów z zasadami higieny osobistej. 2. Wdrażanie zasad zdrowego odżywiania. 3. Organizacja imprez szkolnych i klasowych o tematyce zdrowotnej. 4. Udział w programach: „Nie pal przy mnie” „Znajdź właściwe rozwiązanie” 5. Uczestnictwo w zajęciach z zakresu udzielania pierwszej pomocy przedmedycznej. 6. Udział w realizacji programów unijnych: „Owoce i warzywa w szkole” „Szklanka mleka” oraz włączenie się do programów: „Szkoły promującej zdrowie” „Zdrowe dzieci to nasz kapitał” 7. Organizowanie zajęć i rozgrywek sportowych w tym realizacja rozszerzonego programu dla klas sportowych oraz program „Trzymaj formę”. 8. Dożywianie dzieci z rodzin zaniedbanych w ramach zadań realizowanych przez Szkolne Koło Caritas. 30 I –VI społeczność przedstawiciele szkolna instytucji i organizacji współpracujących ze szkołą koordynatorzy I –III IV –VI I – VI IV -VI dyrekcja wychowawcy klas koordynator p. Szyba współpraca z SP7 nauczyciele w-f przedstawiciel Sanepidu IIa, IVa koordynator informacyjna edukacyjna alternatywna 8 Doskonalenie nauczycieli Rozszerzanie wiedzy i umiejętności Udział w szkoleniach dających kompetencje do pracy wychowawczej i profilaktycznej Ewaluacja programów profilaktycznych Zakup literatury i pomocy gromadzonych w zbiorach bibliotecznych 31 - nauczyciele nauczyciele prowadzący pracę profilaktyczną dyrekcja szkoły informacyjna edukacyjna 9. Procedury postępowania w sytuacjach Zachowań agresywno - przemocowych dorosłych w stosunku do dziecka Typu: obrażenia ciała (siniaki, zadrapania, poparzenia, …) bezwarunkowe reakcje dziecka wskazujące na stany lękowe zachowania agresywne dziecka nieadekwatne do sytuacji izolowanie się od grupy rówieśniczej 1. Obowiązkowe zgłoszenie przez pracowników szkoły wyżej wymienionych obrażeń i zachowań do wychowawcy i pedagoga 2. Przeprowadzenie wywiadu środowiskowego przez wychowawcę i pedagoga w celu potwierdzenia bądź wykluczenia domniemań związanych z zachowaniami agresywno – przemocowymi dorosłych. 3. W przypadku niepokojących spostrzeżeń i informacji dyrektor ds. wychowawczych i pedagog przeprowadzają rozmowę z rodzicami a) przy potwierdzeniu zachowań agresywno - przemocowych w stosunku do dziecka udzielają pełnej informacji o miejscach, w których można poszukiwać pomocy specjalistycznej oraz konsekwencjach wynikających z zachowań przemocowych b) w przypadku stwierdzenia braku poprawy sytuacji dziecka zespół wychowawczy wnioskuje o przekazanie sprawy do Sądu Rodzinnego i Nieletnich 4. Jeżeli z rozmowy z dzieckiem wynika, że agresorem jest osoba najbliższa, to szkoła bez informowania rodziców powiadamia Policję i Sąd W ramach współpracy z Poradnią Psychologiczną szkoła będzie zabiegała o zorganizowanie punktu interwencji kryzysowej prowadzonego przez psychologa specjalistę. 32 Procedura postępowania w sytuacji: Przypadki zaniedbań ze strony rodziców w stosunku do dziecka: Zaniedbania dotyczą podstawowych potrzeb dziecka: brak odpowiedniego ubrania (stosownego do pory roku) głód lub niedożywienie (obserwowane ciągłe przebywanie na stołówce, wielokrotne proszenie o obiad) brak podręczników brak zainteresowania się sprawami dziecka brak kontaktu ze szkołą długotrwała bądź częsta nieobecność dziecka w szkole (nie dotyczy dzieci chorych) 1. Wszyscy pracownicy szkoły dostrzegający powyższe nieprawidłowości obowiązkowo informują wychowawcę i pedagoga 2. Wychowawca i pedagog przeprowadzają wywiad środowiskowy (w przypadku niepokojących spostrzeżeń nawiązują kontakt z opiekunem społecznym z MOPR) 3. Pedagog i dyrektor d/s wychowawczych inicjują rozmowę z rodzicami na terenie szkoły ukierunkowaną na konsekwencje zaniedbań ze strony rodziców 4. Pracownicy szkoły (zobligowani do dyskrecji) dokonują wnikliwej obserwacji dziecka (minimalny okres: 1 miesiąca) 5. W przypadku zaobserwowania zaniedbań zagrażających zdrowiu fizycznemu i psychicznemu dziecka na wniosek Zespołu Wychowawczego pedagog kieruje sprawę rodziny do Sądu Rodzinnego i Nieletnich. 33 Procedura postępowania w sytuacji: Kradzieży (sposób postępowania w przypadku stwierdzenia faktu) Kradzież jednorazowa na terenie szkoły 1. Poinformowanie wychowawcy i pedagoga 2. Rozmowa wychowawcy i pedagoga z rodzicami i sprawcą kradzieży 3. Zobowiązanie ucznia do zwrotu ukradzionej rzeczy bądź równoważnej rekompensaty 4. Pouczenie ucznia i rodziców o konsekwencjach w przypadku powtórnej kradzieży 5. W przypadku kradzieży o znacznej wartości powiadamiana jest Policja. Kradzież powtórna na terenie szkoły (sytuacja dotyczy tego samego ucznia) 1. Obowiązkowe poinformowanie wychowawcy, pedagoga i dyrektora szkoły ds. wychowawczych 2. Pedagog organizuje spotkanie w którym udział biorą: Dyrektor do spraw wychowawczych Nauczyciel religii Uczeń Rodzice 3. Rozmowa nauczyciela religii odwołująca się do wartości etycznych i moralnych z uczniem – sprawcą kradzieży 4. Obowiązkowe zgłoszenie kradzieży zgodnie z art. 278 K.K. na Policję (kradzież bez względu na jej wartość jest ścigana z Urzędu) Kradzież poza szkołą (w przypadku zgłoszenia faktu przez osobę prawną lub fizyczną władzom szkolnym 1. Władza szkolna organizuje spotkanie z uczniem-sprawcą i jego rodzicami 2. Pedagog powiadamia Policję W każdym przypadku stwierdzenia faktu kradzieży uczniowi należy obniżyć ocenę ze sprawowania. 34 Procedura postępowania w sytuacji: Zdarzeń jednorazowych typu: Znieważenie (jeden uczeń uderzył drugiego w twarz) Pobicie (uczeń-sprawca + uczeń-pokrzywdzony) Bójka (minimum dwóch sprawców + pokrzywdzony) Bójka z podżeganiem (uczeń-sprawca bije, a pozostali są obserwatorami lub zachęcają) Wszyscy pracownicy szkoły zobowiązani są do: 1. Zatrzymania zdarzenia (zdecydowanie przerwać, np. bójkę) 2. Uczniów biorących udział w zdarzeniu zaprowadzić do pedagoga lub dyrektora d/s wychowawczych) 3. Okoliczności powyższych zdarzeń wyjaśnia pedagog lub dyrektor poprzez: przypomnienie sprawcy o obowiązujących normach i zasadach zachowania zawartych w regulaminie szkoły poinformowania ucznia-sprawcę o konsekwencjach w przypadku powtarzających się zdarzeń W przypadku zdarzenia jednorazowego należy dążyć do zawarcia ugody między sprawcą a pokrzywdzonym. Zdarzenia powtarzające się (znieważenie, pobicie, bójka, bójka z podżeganiem) Wszyscy pracownicy szkoły zobowiązani są do: 1. 2. 3. Zatrzymania zdarzenia. Obowiązkowego poinformowania o zdarzeniu wychowawcy klasy. Obowiązkowego poinformowania o zdarzeniu przez wychowawcę pedagoga i dyrektora d/s wychowawczych, którzy dokonują: Rozpoznania okoliczności zdarzenia Zapraszają do szkoły rodziców ucznia-sprawcy (rozmowa o zachowaniu się w zdarzeniach ich dziecka). Wspólnie wypracowują kontrakt dla ucznia (dyrektor, pedagog, rodzice). 4. Zawarty z uczniem-sprawcą kontrakt należy włączyć do dokumentacji klasowej (zapisać w dzienniku lekcyjnym). W przypadku zdarzenia skutkującego obrażeniami ciała (np. złamany nos, podbite oko lub uszkodzone zęby) wszyscy pracownicy szkoły zobowiązani są: 1. 2. 3. 4. Zatrzymać zdarzenie Natychmiast poinformować pedagoga lub dyrektora d/s wychowawczych Pedagog lub dyrektor powiadamia rodziców obojga stron. Przeprowadzają rozmowę z rodzicami poszkodowanego i sprawcy na zadośćuczynienia poszkodowanemu i konsekwencjach dla sprawcy. 5. Podejmują decyzje o zastosowaniu kar wynikających ze Statutu Szkoły. 6. Powiadamiają o zdarzeniu Policję. 35 temat Procedura postępowania w sytuacji: Palenia papierosów 1. Każdy pracownik szkoły ma obowiązek poinformowania wychowawcy i pedagoga w przypadku stwierdzenia palenia papierosa przez ucznia 2. Pedagog przeprowadza rozmowę z uczniem i rodzicami 3. Za podejmowanie kolejnej próby palenia papierosów wychowawca zobowiązany jest do obniżenia uczniowi oceny ze sprawowania 36 Procedura postępowania w sytuacji: Picia alkoholu 1. Każdy pracownik szkoły ma obowiązek poinformowania wychowawcy i pedagoga w przypadku stwierdzenia faktu picia alkoholu przez ucznia w szkole bądź przebywania w stanie wskazującym na spożycie alkoholu 2. Pedagog i dyrektor przeprowadza rozmowę z uczniem i rodzicami informując o konsekwencjach picia alkoholu 3. Fakt przeprowadzonej rozmowy jest zapisywany w rejestrze 4. Przy stwierdzeniu powtarzającego się picia alkoholu pedagog jest zobowiązany skierować ucznia do Poradni Psychologicznej celem otrzymania pomocy 5. Wychowawca zobowiązany jest do obniżenia oceny ze sprawowania 37 Procedura postępowania w sytuacji: Używania narkotyków 1. W przypadku stwierdzenia faktu każdy pracownik szkoły ma obowiązek poinformować dyrektora d/s wychowawczych i pedagoga 2. Dyrektor, pedagog i wychowawca przeprowadzają rozmowę z uczniem i rodzicami na temat konsekwencji używania narkotyków 3. W przypadku stwierdzenia powtórnego faktu używania narkotyków pedagog prowadzi negocjacje z rodzicami w celu zachęcenia ich do poszukiwania pomocy dla dziecka a) Pedagog informuje rodziców o miejscach, w których mogą poszukiwać pomocy dla dziecka i rodziny. 38 10. Bibliografia 39 11. Monitoring i ewaluacja działań profilaktycznych 40 12. Załączniki 41