Annekathrin Genest, Instytut Polski w Berlinie Biblioteka Instytutu

Annekathrin Genest, Instytut Polski w Berlinie
Biblioteka Instytutu Polskiego w Berlinie - biblioteka polska, polonijna czy berlińska?
Gdy otrzymałam zaproszenie na „Wrocławskie spotkania bibliotekarzy polonijnych“ nasunęło mi
się pytanie, czy aby na pewno chodzi o moją osobę. Nie mogę się bowiem określić ani jako
„bibliotekarz polonijny“, zważywszy, że brak mi polskich korzeni, ani jako bibliotekarz pracujący
w „bibliotece polonijnej“ dzialającej głównie na rzecz Polonii.
Instytut Polski w Berlinie od dawna promuje kulturę polską w Berlinie. W czerwcu zeszłego roku w
słynnym Tränenpalast („Pałacu Łez“), tuż przy dawnym niemiecko-niemieckim przejsciu
granicznym Friedrichstraße obchodziliśmy 50-tą rocznicę powstania Instytutu. Właśnie na
Friedrichstraße w Berlinie Wschodnim znajdowala sie pierwsza siedziba „Domu Kultury Polskiej“.
W latach 70-tych i 80-tych Instytut, już jako „Polskie Centrum Informacji i Kultury“, miał swoją
siedzibę na Karl-Liebknecht-Straße, w pobliżu Alexanderplatz. W czasach „Solidarności”, był dla
obywateli NRD prawdziwym „oknem na świat“; m.in. oferując aktualną prasę polską, ktora po
części wychodziła w przekładzie niemieckim.
Po przełomie 1989 roku nastąpiła zmiana strategii promocyjnej i działalności Instytutu polegająca
na większym otwarciu się na Berlin i lokalnych partnerów. W 2005 roku udało się przeprowadzić
Instytut do mniejszych, lecz nowocześniejszych pomieszczeń w historycznym sercu miasta, na
Burgstrasse 27. Nowa strategia promocyjna polega głównie na wychodzeniu z kulturą polską w
miasto, do atrakcyjnych klubów, galerii, teatrów i kin, pozwalającym dzięki temu pozyskać nową
publiczność.
Biblioteka polska
Funkcja bibliotek Instytutów Polskich wynika z celów statutowych i zasad funkcjonowania
Polskich Instytutów zagranicznych
ƒ
będących placówkami dyplomatycznymi Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP
ƒ
zajmującymi się upowszechnianiem polskiej kultury wsród społeczności kraju, w którym się
znajdują
ƒ
funkcjonującymi w Niemczech na podstawie Polsko-Niemieckiego Traktatu o Współpracy i
Dobrym Sąsiedztwie z 17 czerwca 1991, szczególnie artykułu 24 mówiącego o założeniu i
działalności instytutów kultury (na tej podstawie powstały w Polsce Instytuty Goethego, a w
Niemczech Instytuty Polskie).
Zadaniem biblioteki jest więc zaopatrzenie pracowników Instytutu i ich partnerów w materiały i
informacje służące przygotowaniu imprez oraz przekaz aktualnego i zróżnicowanego wizerunku
Polski i Polaków czytelnikom, głównie w regionie Berlina i Brandenburgii, choć nie tylko.
Szczególnym zadaniem pracy bibliotekarskiej jest nawiązywanie kontaktów ze środowiskami
naukowymi i edukacyjnymi oraz troska o nie. Stąd wynika stałe uzupełnianie zbiorów biblioteki o
nowości wydawnicze na polskim rynku księgarskim, począwszy od beletrystyki skończywszy na
literaturze fachowej oraz dokonywanie zakupu niemieckich nowości wydawniczych poświęconych
stosunkom polsko-niemieckim, zarówno w kontekście historycznym, społecznym, jak i
politycznym.
Obecnie w bibliotece Instytutu Polskiego znajduje się ponad 40 tysięcy książek w języku polskim i
niemieckim, ponadto w stałej prenumeracie znajduje się 35 periodyków, do zbiorów należą także
multimedia: płyty muzyczne, książki audio, zbiór filmów video i DVD.
Lista czytelników zapisanych do biblioteki obejmuje ok. 2.500 osób. Nie obejmuje ona
użytkowników korzystających wyłącznie z zasobów istniejących, tzn. przede wszystkim
przedstawicieli instytucji naukowych lub kulturalnych oraz szkół lub firm korzystających z
zasobów biblioteki IP w celu przygotowania własnych imprez o tematyce polskiej. Stosunek
użytkowników polskich i obcych jest wyrównany, przy czym przyporządkowanie czytelników do
tych kategorii w wielokulturowym Berlinie jest trudne. Zaobserwować można widoczne
„odmłodzenie” czytelników oraz silniejszą tendencję naukową. Dostrzegalny jest także przyrost
ilości czytelników niepolskich, lecz mówiących po polsku lub uczących się języka polskiego.
W celu rozszerzania kompetencji i możliwości informacyjnych biblioteki IP nawiązana została
współpraca z niemiecko-polskim centrum dokumentacji w Słubicach, które podtrzymuje kontakty z
polskimi bibliotekami uniwersyteckimi.
Biblioteka polonijna
Pojęcie „biblioteka polonijna“ kojarzy się z biblioteką, która w sposób instytucjonalny powiązana
jest z Polonią. Kryterium to spełnia biblioteka Instytutu Polskiego o tyle, iż częśc budżetu na zakup
mediów pochodzi z Fundacji Oświaty Polski za Granicą.
Berlińska Polonia jako grupa docelowa jest nader liczna i różnorodna, stanowi bowiem trzecią co
do wielkości grupę narodowościową Berlina po Niemcach i Turkach. Statystyki podają, iż w
Berlinie jest aż 44.461 Polaków mających stałe zamieszkanie, a wszystkich Polaków szacuje się na
ok. 130.000. [1] W tym kontekście warto podkreślić, że w Berlinie istnieje mnóstwo inicjatyw i
środowisk polonijnych oraz polsko-niemieckich. Polacy berlińscy są więc ważnymi pośrednikami
kultury polskiej w Niemczech, a zarazem adresatami, do których skierowana jest oferta biblioteki
Instytutu Polskiego, ponieważ wielu polskich migrantów drugiego pokolenia, pomimo używania
języka polskiego w domu, nie ma kontaktu z polską literaturą.
2
Biblioteka berlińska
Pojęcie „biblioteka berlińska“ oznacza tutaj bibliotekę bedącą integralną cześcią regionalnej
infrastruktury edukacyjnej, naukowej, kulturalnej, informacyjnej i rozrywkowej.
W tym miejscu chciałabym przedstawić owe placówki, które z uwagi na swoją funkcję bądź zbiory
dysponują pokaźnymi zasobami poloników. Innym kryterium jest to, iż biblioteka Instytutu
Polskiego utrzymuje z bibliotekami berlińskimi różnorakie stosunki, choćby poprzez wymianę
informacji
fachowej,
wymianę
wydawnictw
i
dubletów,
czy
oddawanie
egzemplarzy
obowiązkowych, poprzez hospitację praktykantów, kontakty z nauczycielami i pracownikami
naukowymi, wspólne projekty, udział w wyszukiwarkach wirtualnych i.t.d. Poniższe przykłady
prezentują różne typy bibliotek w niemieckiej przestrzeni bibliotecznej, uwarunkowane rozwojem
polityczno-historycznym Niemiec jako federacji.
Naukowa biblioteka uniwersalna:
Z racji później konsolidacji Niemiec w ramach państwa narodowego i ich podziału po II wojnie
światowej
nie
posiadamy
w
Niemczech
żadnej
centralnej
Biblioteki
Narodowej.
Niemieckojęzyczną literaturę zbiera się w Niemieckiej Bibliotece we Frankfurcie nad Menem i w
Książnicy Niemieckiej w Lipsku, które to wespół z Niemieckim Archiwum Muzycznym w Berlinie
tworzą „Niemiecką Bibliotekę Narodową“. Odpowiedzialność za zakup naukowo wartościowej
literatury zagranicznej spada na tak zwane obszary zbiorów specjalnych, które są rozmieszczone na
terenie całych Niemczech i wspierane finansowo przez Niemieckie Towarzystwo Badawcze (DFG).
Biblioteka Państwowa w Berlinie – Fundacja Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego jako największa
biblioteka uniwersalna Niemiec sprawuje pieczę m.i. nad gromadzeniem filologii i literatury
słowiańskiej. Posiada ona około 160.000 tomów, co obok Bawarskiej Biblioteki Państwowej w
Monachium i biblioteki Instytutu Herdera w Marburgu stanowi chyba najobszerniejszy zbiór
poloników w Niemczech. Na uwagę zasługuje tutaj również fakt, iż opieka nad zbiorami odbywa
się na komfortowych - w porównaniu do innych typów bibliotek - warunkach finansowych. I tak na
przykład zatrudniony jest referent przedmiotu, odpowiedzialny za zakup i opracowanie rzeczowe
polskich tytułów. Do jego zadań należy ponadto opieka nad użytkownikami działów specjalnych,
utrzymywanie kontaktów z polskimi bibliotekami i śledzenie nowości na polskim rynku
wydawniczym. Również opracowanie formalne leży w rękach bibliotekarzy władających językiem
polskim bądź będących polskiego pochodzenia. [2]
Biblioteki publiczne: Amerykańska Bibioteka Pamięci (AGB) – dar Stanów Zjednoczonych dla
berlińczyków po blokadzie sowieckiej 1948/49 – jest zorganizowana według modelu amerykańskiej
„Public Library“, z bardzo szeroką, ale równomiernie wyspecjalizowaną ofertą mediów. Udział
3
literatury obcojęzycznej jest tu bardzo wysoki. Nie posiada ona za to własnego działu
polskojęzycznego z odpowiednio wykwalifikowaną opieką fachową, jak jest np. w przypadku
języka albańskiego, greckiego, kurdyjskiego, rosyjskiego, serbsko-chorwackiego czy tureckiego.
Polskie tytuły
sprowadza
się poprzez dział
beletrystyki i wystawia się
tam obok
niemieckojęzycznych wydań odpowiednich autorów. Biblioteka ma znaczny zasób polskich
filmów. Polskie gazety i czasopisma zainteresowany czytelnik znajdzie w Bibliotece Miejskiej w
dzielnicy Mitte, która to, razem z Amerykańską Bibioteką Pamięci, tworzy Centralną i Krajową
Bibliotekę w Berlinie. Ponieważ nie istnieje tam specjalny dział polonistyki, zakup polskich
tytułów odbywa się tu dzięki wielkiemu zaangażowaniu pojedynczych bibliotekarzy, którzy przy
wyborze i opracowaniu mediów znajdują pomoc i fachowe wsparcie w Instytucie Polskim. [3]
Dzielnicowe biblioteki miejskie
Związek Publicznych Bibliotek Berlińskich składa się z ok. 100 bibliotek dwunastu dzielnic
berlińskich, których zbiory zebrano we wspólnym katalogu elektronicznym i udostępniono
użytkownikom posiadającym wspólną legitymację czytelnika. Zależnie od skladu etnicznego
ludności w poszczególnych dzielnicach miasta istnieją tu również biblioteki z obcojęzyczną
literaturą, gazetami, muzyką, filmami itp. To, w jakiej ilości nabywa się owe media, leży w gestii
bibliotek i zależy – jak w wyżej wymienionych bibliotekach – m.in. od kwalifikacji personelu i
sytuacji finansowej bibliotek. Orientację dają tutaj wskazówki IFLA „Multicultural Communities
Guidelines for Library Services“. [4]
Biblioteki Uniweryteckie, Biblioteki Szkół Wyższych i Zawodowych
Innymi typami bibliotek, posiadających znacznie szersze zbiory polskojęzyczne, są biblioteki
uniwerysteckie. Istnieją one przy uniwersytetach oferujących polonistyczne lub slawistyczne
kierunki studiów np.: przy Uniwersytecie Humboltów (Slawistyka), przy Wolnym Uniwersytecie
(Studia Wschodnioeuropejskie), przy Uniwersytecie Poczdamskim (kierunki Bachelor i Master
Polonistyki oraz Polski jako Język Nauczany). Inne uczelnie wyższe i zawodowe np. Uniwersytet
Sztuk Pięknych, Wyższa Szkoła Filmu i Telewizji w Poczdamie, Szkoły Zawodowe (Turystyka,
Zarządzanie Kulturą, Ekonomia, Praca Socjalna) również oferują zajęcia na temat Polski, zgodnie z
realizowanym programem. Ich docenci i studenci – podobnie jak w przypadku wyżej
wymienionych uniwersytetów – bardzo chętnie korzystają z biblioteki Instytutu Polskiego, w której
oprócz konkretnych tytułów, mogą otrzymać również informacje i materiały, pomoc w
poszukiwaniach naukowych, tłumaczeniach tekstów i poszukiwaniach lokalnych partnerów w
różnych dziedzinach nauki i życia społecznego. Biblioteki szkolne należą niestety w Niemczech do
4
rzadkości, tak więc uczniowie i nauczyciele szkolni również szukają informacji o Polsce w
Instytucie Polskim.
Biblioteki Specjalne to biblioteki umiejscowione przy najrozmaitszych instytucjach, takich jak
muzea, miejsca pamięci, instytuty kultury i badań, władze administracji itd. Zasadniczo kieruje
nimi minimalna liczba personelu, nierzadko tylko jedna osoba. Pracujący tam bibliotekarze są w
szczególny sposób zdani na współpracę, a w regionie istnieje dla nich np. Zespół Roboczy
„Bibliotekarzy Jednoosobowych” (OPL-Arbeitskreis Berlin-Brandenburg), który już po raz trzeci
spotkał się na corocznym zebraniu w Instytucie Polskim. Przykładem biblioteki tego typu, mającej
szersze zbiory poloników, to, obok Instytutu Polskiego z ok. 40.000 jednostek mediów [5],
biblioteka Centrum Europy Wschodniej [6] mająca swą siedzibę przy Placówce Pamięci i Badań na
Normannenstraße, w dawnej siedziby NRD-owskiej Stasi. Tam znajdują się też archiwa, do których
obywatele od początku lat 90-ych mogą kierować wnioski o wgląd do swoich akt. Zajmuje się ona
dokumentacją opozycji i ruchu oporu przeciwko dyktaturze komunistycznej, ze szczególnym
uwzględnieniem wóczesnego rozwoju w Polsce. W dalszej kolejności trzeba wymienić Bibliotekę
Fundacji Topografii Terroru [7] specjalizujacej sie w historii socjalizmu narodowego, Trzeciej
Rzeszy i II wojny światowej oraz Centrum Dokumentacji Pracy Przymusowej w BerlinieSchöneweide. Nota bene Centrum to w maju tego roku otworzyło wystawę "Zachować pamięć praca przymusowa i niewolnicza obywateli polskich na rzecz Trzeciej Rzeszy w latach 1939-1945"
i założyło bibliotekę specjalną odnoszącą się do tematu pracy przymusowej.
Praca socjalna bibliotek:
Lektura i informacja jest szczególnie ważna dla ludzi nie mogących się swobodnie poruszać.
Biblioteka dla Pacjentów Charité posiada media w 20 językach, m.in. w języku polskim. [8]
Biblioteka Więzienia Śledczego Moabit posiada ksiazki w 22 jezykach, a dzięki darom książkowym
Polskiego Institutu tytuły polskojęzyczne stanowią drugi co do wielkości zasób po języku
niemieckim. [9]
Wnioski i perspektywy rozwoju
Biblioteka Instytutu Polskiego poczyniła w ostatnich latach postępy w procesie modernizacji i
otwarcia się na nowe grupy użytkowników i współpracę z nowymi partnerami
Wejście Polski do Unii Europejskiej i rosnące zainteresowanie lokalnymi aktorami w sąsiednim
kraju przyspieszyły ów proces, tak że można odnotować znaczny zwrost zapotrzebowania na usługi
informacyjne biblioteki. Priorytety układają się następująco: nawiazywanie kontaktow z
konkretnymi multiplikatorami, wywieranie merytorycznego wpływu na kulturę, ekonomię i oświatę
5
w regionie, „widoczność“ Polski i podnoszenie aktywności Instytutu Polskiego oraz długotrwała
działalność w regionie jako instytucja i partner.
Przypisy:
[1] Amt für Statistik Berlin-Brandenburg: Pressemitteilung vom 20.04.2007 – Nr. 88.
http://www.statistik-berlin-brandenburg.de/pms/2007/07-04-20.pdf
[2] Informacje o Staatsbibliothek w jezyku polskim na stronie internetowej biblioteki: [dostęp 12
maja 2007]. http://staatsbibliothek-berlin.de/polnisch/imagefaltblatt_pl.pdf
[3] Informacje dla polskich czytelnikow Zentral- und Landesbibliothek [dostep 12 maja 2007].
http://www.zlb.de/wissensgebiete/oea_114_erstinfo_polnisch.pdf
[4] IFLA Multicultural Communities Guidelines for Library Services, 2. nd. edition, revised. 1998,
[dostep 12 maja 2007]. http://www.ifla.org/VII/s32/pub/guide-e.htm
[5]
Strona
internetowa
biblioteki
Instytutu
Polskiego:
[dostep
12
maja
2007].
http://www.polnischekultur.de/bibliothek.html
[6] Strona internetowa Osteuropa-Zentrum [dostep 12 maja 2007]. http://www.osteuropazentrum.de/
[7] strona internetowa Topographie des Terrors [dostep 12 maja 2007]. http://www.topographie.de/
[8] strona internetowa Patientenbibliothek der Charité - Campus Benjamin Franklin [dostep 12
maja 2007]. http://www.charite.de/patientenbib-cbf/
[9] Gudrun Petersen-Buck, kierownik pedagogiczny JVA Moabit i opiekunka biblioteki dla
więźniów na spotkaniu OPL-Arbeitskreis Berlin-Brandenburg 10.2. 2006 r. w Niemieckim
Institutucie Urbanistyki (DIfU), protokół spotkania w blogu zespolu [dostęp 12 maja 2007 r.].
http://oplbb.blogg.de/eintrag.php?id=46
6