Konkurs na tarnogórski Ratusz

Montes Tarnovicensis - Tarnowskie Góry
Konkurs na tarnogórski Ratusz
110 lat Ratusza
„Projekt tarnogórskiego ratusza powstał w wyniku konkursu, rozpisanego przez Berliński Związek
Architektów w roku 1895 wśród swych członków na zlecenie miasta Tarnowskie Góry. Spośród 17 prac,
przyjęto projekt wyróżniony drugą nagrodą bez większych zmian i zlecono autorowi projektu, profesorowi
H. Guth z Charlottenburga dalsze rozpracowanie szczegółów projektu.”
Tak rozpoczyna się artykuł Nowy ratusz w Tarnowskich Górach (w oryginale: Das neue Rathhaus in
Tarnowitz) w Zeitschrift für Bauwesen z roku 1901. Informacja ta była powtórzona w wielu
opracowaniach dotyczących historii Tarnowskich Gór i samego tarnogórskiego ratusza. O pozostałych
projektach zapomniano, choć wtajemniczeni wiedzieli, że część konkursowych projektów zachowało się w
archiwum Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej. Niestety, projekty opatrzone były tylko
hasłem lub mottem, nie były podpisane, więc ich autorów nie można było ustalić. Dopiero niedawno
dzięki digitalizacji zbiorów Muzeum Architektury Uniwersytetu Technicznego w Berlinie oraz digitalizacji,
praktycznie w Polsce niedostępnych czasopism niemieckich z końca XIX wieku, i udostępnieniu ich w sieci
Internet było możliwe przypomnienie nazwisk architektów i szczegółów konkursu z 1895 roku. Dzięki
zbiorom Berlińskiego Muzeum Architektury można się również dowiedzieć więcej o twórczości Hermanna
Gutha – w muzeum znalazło się bowiem 250 rysunków i dokumentów związanych z tym
architektem.
Początki
Od 1608 roku tarnogórski ratusz mieścił się przy Rynku 14. W 1859 roku stan budynku musiał być nie
najlepszy, gdyż powstały plany budowy nowego ratusza w miejscu policyjnej wartowni na rogu Rynku i
„Strasse nach der Blaschine” - czyli dzisiejszej ulicy Strzeleckiej. W archiwum
Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej zachowały się cztery rysunki z tego okresu. Dwa
przedstawiające projekt ratusza oraz stajni podpisał mistrz budowlany Constantin von Koschützki (ur. w
1828 r. - zmarły przed 1887, syn Ludwika, pana na Kryzkowie) z datą 12 lutego 1859 roku. Dwa
pozostałe przedstawiające elewacje, przekroje i rzuty mają pod miejscem i datą wykonania „Tarnowitz d. 1-ten Februar 1859” - jedynie podpis „maurermeister”. W tym
czasie obok Koschützkiego jedynym mistrzem budowlanym w Tarnowskich Górach był Mrowietz (ur 1809
r) i jest on prawdopodobnym autorem drugiego projektu. Zapewne z powodu braku środków, żaden z
tych projektów nie został zrealizowany.
Do planów budowy nowego ratusza wrócono po ponad 30 latach ale już w innym miejscu. W 1894 roku
kosztem 180 tys. marek ukończono, pod nadzorem budowlanym Eichelberga, Eugena Rohra i Fritza
Schulza budynek sądu rejonowego przy ulicy Opolskiej. Budynek na narożu rynku przy wlocie ulicy
Górniczej, będący dotąd siedzibą sądu, a wcześniej Urzędu Górniczego Wolnego Miasta Tarnowskie Góry,
nie był już potrzebny. Sprzedano go więc tegoż roku, wraz z parcelą magistratowi za 57 tys. marek.
Władze miejskie postanowiły budynek zburzyć, a na jego miejscu wznieść nowy ratusz. W archiwum
SMZT zachowały się plany projektu nowego ratusza, powiatowego inspektora budowlanego
(Kreisbauinspektor) Schulza z datą 15 października 1984 roku. Dosyć proste formy tego projektu musiały
jednak nie zadowolić ówczesnego burmistrza Simona Kotitschke i zwrócono się do Berlińskiego Związku
Architektów o rozpisanie konkursu na projekt nowego ratusza.
Konkurs
Konkursy Berlińskiego Związku Architektów rozpisywane były co miesiąc, mogli w nich brać udział
wyłącznie członkowie Związku, a czas na dostarczenie projektu był bardzo krótki (miesiąc – dwa
miesiące). Zleceniodawca fundował nagrody, za co otrzymywał nagrodzone projekty, a często także
możliwość kupna za ustaloną w warunkach konkursu kwotę szczegółowych planów. Zleceniodawca nie
uczestniczył w komisji konkursowej, więc zdarzało się, tak jak w przypadku tarnogórskiego ratusza, że do
realizacji wybierał inny projekt niż wskazany przez berlińską komisje.
Konkurs na ratusz w Tarnowskich Górach został ogłoszony w Deutsche Bauzeitung 7 sierpnia 1895 roki i
Zentralblatt der Bauverwaltung dnia następnego. W ogłoszeniach można było przeczytać, że ratusz
http://www.montes.pl/montes
Kreator PDF
Utworzono 7 March, 2017, 06:42
Montes Tarnovicensis - Tarnowskie Góry
powinien mieć dwa sklepy na parterze, mieszkanie dla burmistrza na piętrze i salę Rady Miejskiej o
powierzchni 120 m2 na drugim piętrze. Koszt budowy nie powinien przekroczyć 130 tys. marek. Należało
dostarczyć rysunek perspektywiczny z widokiem ratusza z rynku, plany w skali 1:150 i rysunki fasady w
skali 1:100. Nagrodą za pierwsze 3 miejsca było odpowiednio; 1000, 600 i 400 marek. Termin nadesłania
projektów ustalono na 7 października 1895 roku. Startujący w konkursie mieli do dyspozycji plan
tarnogórskiego rynku z przyległościami.
Na zebraniu Związku Architektów Berlina w dniu 21 października, Friedrich Körte (prawdopodobnie
przewodniczący komisji) poinformował o rozstrzygnięciu konkursu (notatki w Zentralblatt der
Bauverwaltung z 23 października i Deutsche Bauzeitung z 30 października). Z nadesłanych 17 projektów,
11 zostało odrzuconych, gdyż nie spełniało warunków konkursu. Sumę nagród - 2000 marek –
podzielono w następujący sposób: 1. nagroda (800 marek) - Karl Wilde rządowy mistrz budowlany z
Berlina za projekt opatrzony hasłem „sketch only”, 2. nagroda (600 marek) - Hermann
Guth architekt z Charlottenburga za projekt z hasłem „Vielleicht ?”; 3. nagrody (po 300
marek) - Hans Rösener krajowy inspektor budowlany z Berlina za projekt z rysunkiem podkowy i Ismar
Herrmann rządowy mistrz budowlany z Berlina za projekt z mottem „Noch einer”.
Wyróżniono także projekt Georga Zeidlera, rządowego kierownika budowlanego z Glatzu za projekt z
mottem „Eile”.
A jednak Guth!
Jak wiemy, władze miejskie do realizacji nie wybrały jednak zwycięskiego projekt Karla Wilde, lecz
projekt Hermanna Gutha. Szukając informacji o innych konkursach, w których uczestniczył Hermann
Guth, zauważyłem, że działo się tak bardzo często. Na przykład w konkursie na niewielki ratusz w
Poppelsdorf (obecnie dzielnica Bonn) gdzie w 1894 roku projekt Hermanna Gutha zdobył drugą nagrodę,
a pierwszą przyznano wspólnemu projektowi Hermanna Solfa i Franza Wichardsa, do realizacji wybrano
projekt Heinricha Reinhardta i Georga Süssengutha, który otrzymał tylko wyróżnienie. W konkursie na
starostwo w Bytomiu (czyli dzisiejszy budynek Muzeum Górnośląskiego) z roku 1896 także wygrał Solf i
Wichards, Guth otrzymał wyróżnienie, a do realizacji wybrano projekt Waltera Kerna, który otrzymał
drugą nagrodę.
Skąd rozbieżność między wyborami: berlińskiej komisji a tarnogórskich władz?
Możemy się jedynie domyślać. Uzasadnienia berlińczyków nie znamy, natomiast w cytowanym wcześniej
Nowym ratuszu w Tarnowskich Górach mamy uzasadnienie władz miasta: „Szczególne uznanie
uzyskało dostojne wejście, którego przedsionek umożliwiał dostęp do dwóch sklepów.“ I dalej
„Strona zwrócona do ulicy Górniczej potraktowana została skromniej. Na zamykającej osi
otrzymała jednak ścianę szczytową z dobrze zakomponowanym wykuszem przebiegającym przez dwa
piętra; która znacznie przewyższa otaczające budynki i zamyka wlot ulicy prostopadłej do
Górniczej”. Projekt Wildego nie miał ani tak okazałego wejścia z arkadami, a znacznie
skromniejsza dominanta na stronie od ulicy Górniczej przypadała na środku – nie byłoby jej więc
widać z ulicy Jurczyka. Dodajmy także że u Wildego nie było rzeźby na fasadzie ani bogatych zdobień na
narożnej wieżyczce. Pod pewnymi względami projekt Gutha był więc ciekawszy i bogatszy.
Ciekawostki
Projekt Gutha dla Tarnowskich Gór nie jest całkiem oryginalny, gdyż nieco wcześniej autor pracował nad
ratuszem dla miasta Jawor.
W marcu 1895 spłonął ratusz w Jaworze, a już w czerwcu rozpisano konkurs na nowy budynek. Ten
ratusz miał mieć podobną wielkość i tyle samo kosztować – 130 tys marek. Architekci musieli
jednak wkomponować w projekt zabytkową wieżę z XIV wieku. Sam konkurs przeprowadzony był na
innych zasadach niż dla Tarnowskich Gór. Konkurs był otwarty - spowodowało to, że napłynęło aż 111
projektów o zróżnicowanym poziomie. W komisji konkursowej zasiadali obok budowniczego rządowego z
Berlina, konserwatora prowincji śląskiej z Wrocławia i miejskiego budowniczego również - burmistrz i
przewodniczący rady miejskiej Jawora – dlatego zwycięski projekt był automatycznie kierowany do
realizacji. Hermann Guth wziął udział w tym konkursie, a komisja na przełomie września i października
wybrała jego projekt jako najlepszy.
http://www.montes.pl/montes
Kreator PDF
Utworzono 7 March, 2017, 06:42
Montes Tarnovicensis - Tarnowskie Góry
- Projektowane prawie równocześnie Ratusze są do siebie bardzo podobne. W konkursie dla Tarnowskich
Gór Guth przedstawił dwa warianty projektu. Szczególnie wariant II, na planie zbliżonym do litery
„L” d - jest podobny do projektu w Jaworze. Przypomnijmy, że pierwszy wariant był na
planie zbliżonym do kwadratu, a kubatura budynku obliczona była na 10046 m3. Drugi skromniejszy
wariant założony był na planie zbliżonym do litery „L”, miał kubaturę szacowaną na 8012
m3. Oba warianty różniły się również detalami fasady. Pierwszy miał wejście z okazałą trójarkadową
loggią, a zachodni ryzalit był dwuosiowy z rzeźbą na pierwszym piętrze pomiędzy oknami. W drugim
wariancie główne wejście ozdobione było portalem z kolumienkami, w narożniku budynku było drugie
mniejsze wejście, a zachodni ryzalit był trójosiowy (bez rzeźby). I najciekawsze - oba tarnogórskie
warianty, ten większy, okazalszy, z rzeźbą na fasadzie, i ten mniejszy miały kosztować 130 tysięcy
marek! Oczywiście koszty przekroczono. W Tarnowskich Górach wyniosły one 166 tys. marek (bez
rzeźby podarowanej przez powiat, 5 tys. marek na meble oraz 13 tys. marek na nadzór budowlany i dla
architekta), a w Jaworze – 170 tys marek.
Wróćmy jeszcze do budowy. W styczniu 1896 roku Hermann Guth przedstawił ostateczny projekt.
Oparty był on na wariancie pierwszym z konkursu z niewielkimi zmianami – zasugerowanymi
zapewne przez zleceniodawcę – tarnogórski Magistrat. I tak: wyprostowano ścianę południową (od
strony dawnego więzienia) dzięki czemu kubatura budynku wzrosła do 10880 m3 bez zużycia
dodatkowych materiałów budowlanych oraz dodano małe okno doświetlające salę sesyjną. W maju
powstały według niego szczegółowe plany w skali 1:50 znajdujące się obecnie w Archiwum Urzędu
Miejskiego w Tarnowskich Górach. Już podczas budowy plany skorygowano - gdyż na zdjęciu z 1901 roku
widać dodatkowe narożne wejście (takie jak w wariancie II) i powiększone okna na parterze – 3
od strony rynku i jedno od ulicy Górniczej. Budową kierował Carl Benjamin Szameitke (późniejszy
budowniczy miejski). Roboty kowalskie, w tym kutą balustradę wykonała firma Gustava Trelenberga z
Wrocławia, dekoracje kamieniarskie – firma Schilling z Berlina, centralne ogrzewanie - Minsapost
& Prauser z Wrocławia. Drewniane pseudosklepienie Sali Rady Miejskiej wykonała firma tarnogórskiego
mistrza ciesielskiego i murarskiego Otto Kotzulla. Ratusz został poświęcony 11 sierpnia 1898 roku, w
obecności prezydenta regencji i hrabiego Guido Henckel von Donnersmarck, a wspomniany pomnik
Jerzego Brandenburskiego, autorstwa Heinricha Kiesewalter (1854 - po 1902) z Wrocławia, uroczyście
oddano 15 listopada 1899 r.
Podczas 110 letniej historii ratusz przeszedł tylko drobne przebudowy, m.in. zlikwidowano trzecią
narożną klatkę schodową, a w 1957 roku zastąpiono figurę Jerzego Brandenburskiego figurą gwarka
wykonaną przez Edmunda Halke.
Na koniec jeszcze kilka słów
o kolekcji rysunków oraz dokumentów w Muzeum Architektury Uniwersytetu Technicznego w Berlinie i ich
autorze Hermannie Guth. Wśród kilkudziesięciu konkursowych projektów - najciekawsze dla nas są
rysunki budynków administracyjnych. Ratusze w: Rheydt (1893/94), Bonn-Poppelsdorf (1894 – II
nagroda), Jaworze (1895 – I nagroda, realizacja), Słupsku (1898 - wyróżnienie), EssenRüttenscheid (1899 roku), Eberswalde (1902) i starostwa w: Zell/Mosel (1887), Itzehoe (1893), Wesel
(1893), Bytomiu (1896 - wyróżnienie), Recklinghausen (1902/03). Szczególnie projekt ratusza dla EssenRüttenscheid jest ciekawy, gdyż jest rozwinięciem projektów dla Jawora i Tarnowskich Gór. Warto też
zwrócić uwagę, że Guth bardzo często wykorzystywał pomysł trójlistnego pseudosklepienia – nie
tylko w sali Rady Mieskiej w Jaworze i Tarnowskich Górach, ale także w projektach dla Bytomia,
Eberswalde, Essen-Rüttenscheid i Poppelsdotf. W Muzeum Architektury nie ma natomiast najokazalszego
ratusza, jaki Guth zaprojektował, dla miasta Charlottenburg. W konkursie dla Charlottenburga w 1897
roku Guth zajął III miejsce, za co otrzymał 4000 marek, czyli dwa razy więcej niż suma nagród w
konkursie dla Tarnowskich Gór! Ratusz w Charlotenburgu miał mieć ponad 110 metrów długości i fasadę
szeroką na 60 metrów, co wymownie świadczy o skali projektu.
Na podstawie czasopism takich jak: Zentralblatt der Bauverwaltung i Deutsche Bauzeitung można także
skorygować błędne informacje zawarte w leksykonie Thiema-Beckera (Allgemeines Lexikon der Bildenden
Künstler von der Antike, T. XV, s. 353/354) powtarzane przez późniejszą literaturę. Hermann Guth (ur.
Seelow 24.07.1851, zm. 1924) nie wygrał i nie wybudował starostw w: Zell/Mosel i Wesel oraz ratusza w
Słupsku. Kościół Świętego Jana w Saarbrücken wybudował architekt o podobnym nazwisku - Heinrich
Güth (1858-1918). Informacji o kościołach w Spandau i Plauen nie udało mi się zweryfikować. Jedynymi
pewnymi realizacjami projektów Hermanna Gutha pozostają więc ratusze w Tarnowskich Górach i
http://www.montes.pl/montes
Kreator PDF
Utworzono 7 March, 2017, 06:42
Montes Tarnovicensis - Tarnowskie Góry
Jaworze oraz kilka budynków w Berlinie-Charlottenburgu.Marek Wojcik
Autor składa serdeczne podziękowanie Stowarzyszeniu Miłośników Ziemi Tarnogórskiej za pomoc i
udostępnienie rysunków.
http://www.montes.pl/montes
Kreator PDF
Utworzono 7 March, 2017, 06:42