tu - Ausstellung Zwangsarbeit

Teczka prasowa
Zawartość:
1.
Arkusz informacyjny: „Informacje podstawowe oraz plan wystawy”
2.
Arkusz informacyjny: „Katalog towarzyszący wystawie”
3.
Arkusz informacyjny: „Materiały dydaktyczne do wystawy”
4.
Arkusz informacyjny: „Program edukacyjny Zamku Królewskiego”
5.
Arkusz informacyjny: „Zdjęcie na plakacie”
6.
Arkusz informacyjny: „Akcja w przestrzeni publicznej”
7.
Arkusz informacyjny: „Europejski wymiar pracy przymusowej”
8.
Arkusz informacyjny: „Kuratorzy wystawy”
9.
Arkusz informacyjny: „Zarząd Fundacji Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość”
10. Arkusz informacyjny: „Fundacja Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość”
11. Działalność Fundacji „Polsko – Niemieckie Pojednanie”
Kontakty prasowe:
Zamek Królewski w Warszawie
Monika Siadak, Małgorzata Król
Tel.: +48 883 357 403
Mail: [email protected], [email protected]
Anna Długosz
Tel.: +48 664 118 361
Mail: [email protected]
Fundacja Miejsc Pamięci i Buchenwald-Dora
Philipp Neumann
Tel.: +49 3643 430143
Mail: [email protected]
Fundacja „Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość”
Dietrich Wolf Fenner
Tel. +49 (0)30 25 92 97-76
[email protected]
Fundacja „Polsko-Niemieckie Pojednanie”
Jakub Deka
Tel. +48 (0)22 695 9965
[email protected]
2
Informacje podstawowe i układ wystawy
Informacje podstawowe o wystawie
•
Przygotowana przez 7 historyków w ciągu dwóch lat
•
•
Kwerendy w setkach prywatnych kolekcji, zbiorów muzealnych, miejsc pamięci, archiwów –
od gminnych do państwowych w 18 krajach (Niemcy, Austria, Szwajcaria, Holandia, Belgia,
Francja, Czechy, Polska, Białoruś, Ukraina, Rosja, Norwegia, USA, Węgry, Chorwacja,
Wielka Brytania, Izrael, Włochy)
Powierzchnia wystawy 900 metrów kwadratowych
•
Około 450 zdjęć i ponad 500 dokumentów
•
Około 65 scen epizodów
•
38 relacji świadków na 30 ekranach i w 30 punktach odsłuchu
•
Prezentacja wielu losów indywidualnych
Części wystawy
1. Oswajanie. Praca przymusowa przed wojną (1933–1939)
2. Radykalizacja. Praca przymusowa w okupowanej Europie (od 1939)
3. Zjawisko masowe. Praca przymusowa w Rzeszy Niemieckiej (1942 - 1945)
4. Wyzwolenie: rozrachunek z pracą przymusową i jej następstwa
5. Sprawiedliwość
Szczegółowy układ wystawy
Prolog
1. Oswajanie – Praca przymusowa przed wojną (1933–1939)
1.1.
1.1.1.
1.1.2.
1.1.3.
Praca jako „zaszczytna służba narodowi niemieckimu“
„Narodowy Dzień Pracy“
„Praca uszlachetnia“
Konkurs dla uczniów
1.2.
1.2.1.
1.2.2.
1.2.3.
1.2.4.
Członkowie „wspólnoty narodowej“ i wykluczeni
Poniżanie przeciwników politycznych
Przemoc i wykluczenie
Publiczna presja na członków „wspólnoty narodowej“
„Roth wolne od Żydów“
1.3.
1.3.1.
„Wychowanie przez pracę“
Obozy emslandzkie
1.4.
1.4.1.
1.4.2.
1.4.3.
1.4.4.
Wykluczenie i obozy
Praca jako forma upokorzenia
Pogromy w listopadzie 1938
„Żydowskie brygady“
Prześladowanie Sinti i Romów
1.5.
1.5.1.
„Naród pozbawiony przestrzeni życiowej“
Propaganda wojenna
2. Radykalizacja – praca przymusowa w okupowanej Europie (od 1939)
2.1.
2.1.1.
2.1.2.
2.1.3.
2.1.4.
2.1.5.
Siła robocza jako zdobycz wojenna
Okręg Rzeszy Kraj Warty: urzędy pracy organizują pracę przymusową
Mińsk: niemieckie firmy w okupowanej Europie Wschodniej
Radzieccy jeńcy wojenni: śmierć głodowa zamiast zatrudnienia
Norwegia: radykalizacja pod kołem polarnym
Wał Atlantycki: praca przymusowa na wielkich budowach
2.2.
2.2.1.
2.2.2.
2.2.3.
Praca przymusowa i eksterminacja
Żołnierze szykanują Żydów
Ghetto Litzmannstadt (Łódź ) – przegrana walka o przeżycie
Praca przymusowa przy Durchgangsstraße IV
2
2.2.4.
2.2.5.
IG Farben Auschwitz-Monowitz – praca przymusowa w sąsiedztwie obozu zagłady
Mord na europejskich Sinti i Romach
2.3.
2.3.1.
2.3.2.
2.3.3.
2.3.4.
Rekrutacja do „zatrudnienia w Rzeszy“
Francja: rekrutacja „ochotników“
Warszawa: Uwaga, łapanka!
„Jedźcie sami do Niemiec!“
Transport
3. Zjawisko masowe – praca przymusowa w Rzeszy Niemieckiej (1942-1945)
3.1.
3.1.1.
3.1.2.
3.1.3.
„Praca w Rzeszy“
Hierarchie i reguły
Przybycie
Wymiary pracy przymusowej
3.2.
3.2.1.
3.2.2.
3.2.3.
Rolnictwo
Samemu w Niemczech
Praca w polu
„Zakazane kontakty“
3.3.
3.3.1.
3.3.2.
Budownictwo
Plac budowy w wysokich górach
Zakłady REIMAHG
3.4.
3.4.1.
3.4.2.
3.4.3.
3.4.4.
Przemysł zbrojeniowy
Monachium-Allach: praca w zakładach BMW
Monachium: świat obozów w niemieckiej metropolii
Głód
Domy publiczne dla cudzoziemców
3.5.
3.5.1.
3.5.2.
3.5.3.
Nadzór i przemoc
Totalny nadzór
Obóz pracy wychowawczej (AEL)
Terror poprzez egzekucje
3.6.
3.6.1.
3.6.2.
3.6.3.
Ucieczka i opór
Ucieczka
Protest i sabotaż
Opór polityczny
3
3.7.
3.7.1.
3.7.2.
3.7.3.
3.7.4.
3.7.5.
„Wojna totalna“
Dzieci i młodzież jako ostatnia rezerwa
Ciąże i porody
Wyrok smierci – „trwała niezdolność do pracy“
Mittelbau-Dora: praca przymusowa w zakładach zbrojeniowych w obozie
koncentracyjnym
Od sojuszników do robotników przymusowych
3.8.
3.8.1.
Zbrodnie pod koniec wojny
Mordowanie robotników przymusowych
4. Wyzwolenie: rozrachunek z pracą przymusową i jej następstwa
4.1.
Wyzwolenie 1945
4.2.
Powroty
4.3.
„Displaced Persons“
4.4.
Postępowania sądowe przeciwko sprawcom
4.5.
4.5.1.
4.5.2.
4.5.3.
4.5.4.
4.5.5.
Długa droga do uznania krzywd (Epilog)
Niemiecka biurokracja
Upośledzenie społeczne w ojczyźnie
Walka o uznanie krzywd
Spór o pamięć
Uznanie odpowiedzialności
5. Sprawiedliwość
4
Międzynarodowa wystawa objazdowa
P r a c a p r z y m us owa .
niemcy, robotnicy przymusowi
i wojna
Wystawa Fundacji Miejsc Pamięci Buchenwald i Mittelbau-Dora, zainicjowana
i sfinansowanana przez Fundację „Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość”,
pod wspólnym Patronatem Honorowym Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej
Bronisława Komorowskiego oraz Prezydenta Republiki Federalnej Niemiec
Joachima Gaucka, prezentowana na Zamku Królewskim w Warszawie.
Pr ac a
Pr z ymus owa .
niemcy, robotnicy przymusowi
i wojna
Katalog wystawy
Praca przymusowa. Niemcy, robotnicy przymusowi
i wojna
Wydany przez Volkharda Kniggego, Rikolę-Gunnara Lüttgenaua
i Jensa-Christiana Wagnera na zlecenie Fundacji Miejsc Pamięci
Buchenwald i Mittelbau-Dora.
P r a c a P r z y m u s owa .
niemcy, robotnicy przymusowi i wojna
Wystawa ukazuje po raz pierwszy całą historię pracy przymusowej w czasach narodowego socjalizmu oraz jej skutki po 1945 r. Dowodzi, że praca
przymusowa była zjawiskiem masowym: podczas drugiej wojny światowej w narodowosocjalistycznych Niemczech i w krajach okupowanych
pracowało przymusowo ponad 20 milionów ludzi z całej niemal Europy.
Wyjaśnia, że praca przymusowa wykluczonych od początku była częścią
rasistowskiego porządku społecznego państwa narodowosocjalistycznego
– należała do niego na równi z propagowaną „wspólnotą narodową”.
Katalog dokumentuje ekspozycję w jej głównych zarysach i prezentuje
liczne, nieznane dotąd fotografie historyczne oraz dokumenty. Uzupełniające eseje naukowe oferują pogłębiony wgląd w badania na temat historii
pracy przymusowej i niewolniczej na rzecz Trzeciej Rzeszy.
Ilość stron: 268
− 180 stron prezentacji wystawy
− 80 stron artykułów naukowych
− 190 ilustracji
Format: 20,5 x 27,5 cm
− broszura zszywana
ISBN wydania polskiego: 978-3-935598-22-4
Katalog można zamówić również w sklepie internetowym Fundacji Miejsc
Pamięci Buchenwald i Mittelbau-Dora na stronie www.buchenwald.de.
W celu zamówienia egzemplarzy recenzenckich katalogu proszę się
zwracać do działu prasowego i promocji Fundacji Miejsc Pamięci
Buchenwald i Mittelbau-Dora.
mail: [email protected]
www.exhibiton-forcedlabor.org
Kontakt: Philipp Neumann Fundacji Miejsc Pamięci Buchenwald i Mittelbau-Dora
[email protected]
Międzynarodowa wystawa objazdowa
P r a c a p r z y m us owa .
niemcy, robotnicy przymusowi
i wojna
Wystawa Fundacji Miejsc Pamięci Buchenwald i Mittelbau-Dora, zainicjowana
i sfinansowanana przez Fundację „Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość”,
pod wspólnym Patronatem Honorowym Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej
Bronisława Komorowskiego oraz Prezydenta Republiki Federalnej Niemiec
Joachima Gaucka, prezentowana na Zamku Królewskim w Warszawie.
Praca Przymusowa.
niemcy, robotnicy przymusowi
i wojna
1
Materiały dydaktyczne do międzynarodowej wystawy objazdowej
bERNHARD KuHNT
PubLICZNE WYKLuCZENIE PRZECIWNIKA
POLITYCZNEGO
SKĄD POCHODZI TA FOTOGRAFIA?
Ta fotografia należy do serii zdjęć, które zostały wykonane
9 marca 1933 r. przez członka SA w Chemnitz. Po ich wykonaniu
zaopatrzył je w szydercze podpisy i puścił w obieg jako pocztówki. Dzisiaj ta fotografia znajduje się w Archiwum Miejskim
w Chemnitz.
JAKIE HISTORIE MOŻNA POŁĄCZYĆ Z TĄ
FOTOGRAFIĄ?
Chemnitz, 9 marca 1933 r., Archiwum Federalne, Koblencja
biografia
Bernhard Kuhnt urodził się w 1876 r. w Lipsku. Przed pierwszą
wojną pracował jako ślusarz maszynowy i działał w SPD.
Podczas pierwszej wojny światowej był palaczem w marynarce wojennej. W listopadzie 1918 r. brał udział w demonstracjach i strajkach za rozejmem. W roku 1924 został wybrany
Ta fotografia ukazuje, jak członkowie SA ciągną Bernharda
Kuhnta przez Chemnitz. Później zmusili go do usunięcia ze ścian
budynków plakatów i haseł lewicowych. Oprócz Bernharda
Kuhnta zmuszeni do tego zostali również radny miejski z ramienia KPD Heinrich Wesche, radny miejski SPD dr Kurt Glaser oraz
nauczyciel Robert Müller.
Po przejęciu władzy przez narodowych socjalistów jednostki
SA i SS ścigały w całej Rzeszy przeciwników politycznych, przede
wszystkim socjaldemokratów i komunistów. W wielu miejscach
SA, organizacja paramilitarna NSDAP, została powołana jako
policja pomocnicza i bez przeszkód wykorzystywała swoją władzę. Ochrona prawna nie miała już żadnego znaczenia, również
posłowie do Reichstagu ze swoimi immunitetami nie mogli się
uchronić przed atakami. Z publiczną agresją narodowi socjaliści łączyli groźbę dla wszystkich: ten, kto sprzeciwia się swojej
„wspólnocie narodowej”, nie otrzymuje żadnej ochrony.
(z ramienia SPD) do Reichstagu i sprawował swój mandat do
1933 r. W marcu 1933 r. wraz z innymi politykami ruchu
DALSZA HISTORIA
robotniczego został aresztowany w Chemnitz, w maju
narodowi socjalisci deportowali go do obozu koncentracyjnego Sachsenburg. Po zwolnieniu w lipcu 1934 r. żył wycofany
z życia politycznego w Berlinie. Bernhard Kuhnt zmarł w 1946 r.
w Westensee koło Kiel.
W ten sam dzień członkowie SA w Chemnitz napadli również na
sąd krajowy. Córka ówczesnego prezydenta sądu krajowego dr
Rudolfa Ziela wspomina:
Dziewiątego marca 1933 r. mój ojciec został […] pozbawiony
urzędu przez członków SA w swoim slużbowym pokoju. Pretekstem
miały być jego nieodpowiedzialnie politycznie działania. To były
oczywiście maniery rodem z Dzikiego Zachodu, które zostały zalegalizowane działającą wstecznie ustawą, jak to często robi się w państwach autorytarnych. ale była przede wszystkim ustawa działająca
wstecz, on był liberalnym demokratą.
Dr Rudolf Ziel odbywał areszt prewencyjny w więzieniu, które
wcześniej podlegało jego zwierzchnictwu.
Cytat za Addi Jacobi, Dr Rudolf Ziel. Prezydent Sądu Krajowego w Chemnitz do 1933 r.
i od 1946 r., „Stadtstreicher”, Chemnitzmagazin, wydanie sierpień 1997.
Materiały dydaktyczne
Po raz pierwszy na wystawie zostaje zaprezentowana cała historia pracy
przymusowej w czasach narodowego socjalizmu oraz jej skutki do dnia
dzisiejszego. Szczególną uwagę poświęcono wzajemnym stosunkom
między Niemcami a robotnikami przymusowymi. Sprawstwa nie da się bowiem ograniczyć do małej grupy funkcjonariuszy reżimu. Każdy Niemiec
musiał decydować, jak traktować pracowników przymusowych: po ludzku,
z obojętnością albo z motywowanym rasizmem chłodem i bezwzględnością
rzekomej „rasy panów”. Różne były też zakresy możliwego działania. To,
w jaki sposób je wykorzytywano, mówi nie tylko o jednostkach, ale także
o presji oraz atrakcyjności narodowosocjalistycznej ideologii i praktyki.
Z tej perspektywy wystawa przekracza historię pracy przymusowej
w ścisłym znaczeniu. Ukazuje funkcjonowanie społeczeństwa ukształtowanego w skrajnie rasistowski sposób – społeczeństwa opartego na
wykluczeniu, prześladowaniu i wykorzystaniu „obcych” i rzekomo mniej
wartościowych.
Wystawie towarzyszy prezentowany tu materiał dydaktyczny. Główny
nacisk położono na pokazanie spektrum możliwych zachowań i działań
osób, które konfrontowały się ze sobą w bardzo różnych sytuacjach
historycznych.
Znajdujące się na dwunastu arkuszach roboczych reprodukcje fotografii
oraz dokumentów dają wgląd – z perspektywy biografii i działań –
w zróżnicowane formy i miejsca pracy przymusowej w Rzeszy oraz na
obszarach okupowanych. W wyborze biografii zostało czytelnie przedstawione nie tylko całe spektrum prześladowania (od Żydów oraz Romów
i Sinti, poprzez więźniów obozów koncentracyjnych i jeńców wojennych,
do pracowników cywilnych z wielu części Europy), lecz także omówiono
długą historię walki o uznanie i rekompensaty dla ofiar narodowego
socjalizmu po 1945 r.
W proponowanym programie grupowym uczestnicy korzystają na początku z fotografii i dokumentów do opracowania pojedynczych pytań, po
czym omawiają je w małych grupach na wystawie, a wnioski zapisują
w arkuszach roboczych. Na końcu uczestnicy wymienią się zebranymi
w ten sposób informacjami i wrażeniami, a następnie wspólnie rozmawiają
o znaczeniu, jakie ma dziś dla nich temat pracy przymusowej i wykluczenia.
www.exhibiton-forcedlabor.org
Kontakt: Philipp Neumann Fundacji Miejsc Pamięci Buchenwald i Mittelbau-Dora
[email protected]
Program edukacyjny towarzyszący wystawie
Prezentowanej w Zamku Królewskim wystawie „Praca przymusowa. Niemcy,
robotnicy przymusowi i wojna“ będzie towarzyszył bogaty program edukacyjny.
W dwunastu wykładach, konferencji naukowej oraz sympozjum zostaną pogłębione
i przedyskutowane tematy związane z wystawą w kontekście najnowszych badań.
Informacje na temat oferty edukacyjnej znajdą Państwo na:
http://www.ausstellung-zwangsarbeit.org/de/611/ (język niemiecki i polski).
Do tego dochodzi program organizowany przez Zamek Królewski i Fundację „PolskoNiemieckie Pojednanie“.
„Jedź z nami do Niemiec! Praca przymusowa w III Rzeszy“ to tytuł programu
przeznaczonego dla uczniów szkół podstawowych (od klasy V), gimanzjów i szkół
ponadgimanzjalnych oraz dla grup zorganizowanych. Zgłoszenia prosimy kierować
do Pracowni Działań Muzealnych, tel. 22 35 55 291 lub email [email protected].
Międzynarodowa wystawa objazdowa
P r a c a p r z y m us owa .
niemcy, robotnicy przymusowi
i wojna
Wystawa Fundacji Miejsc Pamięci Buchenwald i Mittelbau-Dora, zainicjowana
i sfinansowanana przez Fundację „Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość”,
pod wspólnym Patronatem Honorowym Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej
Bronisława Komorowskiego oraz Prezydenta Republiki Federalnej Niemiec
Joachima Gaucka, prezentowana na Zamku Królewskim w Warszawie.
PRACA
PRZYMUSOWA
niemcy,
robotnicy
przymusowi
i wojna
Zdjęcie: Archiwum Miejskie w Norymberdze/ sygn. E 39 nr 1703/21. Projekt graficzny: gewerk design, Berlin
wystawa
9.1. – 8.3.2013
zamek królewski
w warszawie
arkady kubickiego
Patronat Honorowy Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Bronisława Komorowskiego
oraz Prezydenta Republiki Federalnej Niemiec Joachima Gaucka
Wystawa Fundacji Miejsc Pamięci Buchenwald i Mittelbau–Dora na Zamku Królewskim
w Warszawie, zainicjowana i sfinansowana przez Fundację „Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość“.
Fundacja Miejsc Pamięci Buchenwald i Mittelbau–Dora
Fundacja „Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość“
Historia zdjęcia na plakacie
Jako motyw na plakat towarzyszący wystawie zostało wybrane zdjęcie, na
którym niemiecki żołnierz, przypuszczalnie członek SS, szykanuje Żyda w
Polsce jesienią 1939 roku. Należy ono do szeregu fotografii (scena 2/2/2),
które ukazują, jak w wielu miejscach, do których wkraczał Wehrmacht,
Żydzi byli publicznie poniżani i wykorzystywani do często bezsensownych prac. Niemieccy żołnierze znęcali się nad swoimi ofiarami bijąc ich i
obcinając ortodoksyjnym Żydom brody. W tych szykanach często uczestniczyli także miejscowi mieszkańcy niemieckiego pochodzenia.
Na uwagę zasługuje pochodzenie tej fotografii. Znaleziono ją w Archiwum
Miejskim w Norymberdze w trakcie obszernej kwerendy przeprowadzonej
na potrzeby wystawy. Przekazano tam fragmenty byłego archiwum narodowosocjalistycznego tygodnika „Der Stürmer“. Zasób archiwum składa
się między innymi z przesyłanych przez czytelników fotografii i listów.
Antysemickie czasopismo zachęcało do współuczestnicwa w nagonce, przy
czym propagowano wśród czytelników postawę „aktywną“: fotografowali
więc znęcanie się nad Żydami, denuncjowali niemieckich „towarzyszy
partyjnych“, którzy nie bojkotowali żydowskich sklepów, gorliwie naśladowali cyniczne tyrady „Stürmera“.
Po rozpoczęciu wojny redakcja „Stürmera“ wezwała żołnierzy Wehrmachtu
do nadsyłania zdjęć, przedstawiających zmuszanie Żydów do pracy. Z tego
właśnie zbioru pochodzi również fotografia na plakacie. Nadawca nie jest
znany. Redakcja „Stürmera“ opublikowała fragment innej fotografii, na
której ten sam mężczyzna ukazany jest w innej pozycji. Fragment został
tak wykadrowany, że nie widać ani żołnierza, ani żadnych gapiów. Fotografii towarzyszył typowy komentarz gadzinówki: „Po raz pierwszy produktywna praca! Żydowski lichwiarz w Polsce musi pomagać na budowie“.
Od góry do dołu: plakat międzynarodowej wystawy
„Praca przymusowa. Niemcy, robotnicy przymusowi i wojna“.
Niemiecki żołnierz (prawdopodobnie członek SS) szykanujący Żyda w okupowanej Polsce,
jesień 1939 r. Fotografia z byłego archiwum „Stürmera“. W tle grupa cywilnych gapiów.
Źródło: Archiwum Miejskie w Norymberdze
Fragment ze strony „Stürmera“, Nr 47, listopad 1939 r.
Źródło: Niemieckie Muzeum Historyczne, Berlin
www.exhibiton-forcedlabor.org
Kontakt: Philipp Neumann Fundacji Miejsc Pamięci Buchenwald i Mittelbau-Dora
[email protected]
Międzynarodowa wystawa objazdowa
P r a c a p r z y m us owa .
niemcy, robotnicy przymusowi
i wojna
Wystawa Fundacji Miejsc Pamięci Buchenwald i Mittelbau-Dora, zainicjowana
i sfinansowanana przez Fundację „Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość”,
pod wspólnym Patronatem Honorowym Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej
Bronisława Komorowskiego oraz Prezydenta Republiki Federalnej Niemiec
Joachima Gaucka, prezentowana na Zamku Królewskim w Warszawie.
Akcja w przestrzeni publicznej
Od początku stycznia 2013 r. w warszawskich kawiarniach i restauracjach znajdą się pocztówki, które zwracają uwagę już samym swoim czarno-białym wyglądem. Kto weźmie je do ręki zobaczy przyjazne twarze. Pomyśli pewnie, że to muszą być stare,
prywatne fotografie. Ubrania fotografowanych wskazują na lata 40–te. Kto jednak przyjrzy się uważniej, dostrzeże zapewne
frapujące szczegóły, które pokazują, że coś tu się jednak nie zgadza. W tle widać ogrodzenie obozu, jedna z kobiet ma na ubraniu znak „P“, można rozpoznać szyld lokalnej grupy Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników (NSDAP).
Na pierwszy rzut oka motywy przedstawione na fotografiach mogą budzić konsternację: ukazują robotników przymusowych
w pozornie prywatnych, codziennych sytuacjach. Ważne sfery życia – praca, przemoc, ruch oporu czy ucieczki nie zostały
uchwycone na tych zdjęciach. Deportowane dzieci, kobiety i mężczyźni starali się wywalczyć odrobinę normalności i w ten
sposób wyjść z roli wyjętych spod prawa, jaką przepisali dla nich narodowi socjaliści. Dlatego zdjęcia przedstawią ją przede
wszystkim takie doświaczenia, które sportretowani chcieliby pamiętać. Często też próbowali uspokoić swoich bliskich wysyłając im fotografie, które budują pozytywny obraz warunków życiowych na robotach przymusowych.
Osiem motywów, które zostaną zaprezentowane w przestrzeni publicznej pochodzi w większości ze zbioru Fundacji „Polsko-Niemieckie Pojednanie“. Jako instytucja partnerska niemieckiej Fundacji „Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość“ FPNP
była odpowiedzialna za wypłatę świadczeń finansowych dla byłych robotników przymusowych w Polsce. Fundacja dysponuje
prywatnymi fotografiami, które zostały jej przekazane przez byłych robotników przymusowych jako dowód przy ubieganiu się
o środki finansowe za wykonywaną w Niemczech pracę.
Wraz z zebranymi przy tej okazji wspomnieniami powstał jedyny w swoim rodzaju zbiór historycznych fotografii prywatnych,
który daje wyjątkowy wgląd w codzienność pracy przymusowej w Rzeszy Niemieckiej. Zdjęcia te konfrontują widza z ludźmi
pewnymi siebie. Tymczasem zgromadzone wspomnienia pokazują rzeczywiste okoliczności ich powstania.
Zgodnie z niemieckim prawodawstwem rasistowskim zarówno polskim, jak i radzieckim robotnikom przymusowym zabraniono
posiadania aparatów fotograficznych. Dlatego autorami fotografii byli często robotnicy z krajów zachodniej Europy oraz Czesi,
którzy mogli posiadać te urządzenia. Takźe niemieccy fotografowie zarabiali na fotografowaniu wschodnioeuroejskiej siły
roboczej. Poza tym również niektórzy Polacy i obywatele Związku Radzieckiego posiadali potajemnie aparaty fotograficzne.
www.exhibiton-forcedlabor.org
Kontakt: Philipp Neumann Fundacji Miejsc Pamięci Buchenwald i Mittelbau-Dora
[email protected]
Europejski wymiar pracy przymusowej w czasach narodowego
socjalizmu
Co to jest praca przymusowa?
W opinii publicznej do kategorii pracowników przymusowych włączane są w
niezróżnicowany sposób rozmaite grupy osób. Jednak ramy formalne, stanowiące
podstawę zmuszania ludzi do pracy w czasach narodowego spocjalizmu były
rozmaite. Także stopień przymusu i warunki życiowe różnych grup mogły być
bardzo zróźnicowane.
Sposób wykorzystania pracy przymusowej i traktowania robotników
przymusowych zależały, z jednej strony, od pozycji określonej grupy w
nazistowskim porządku rasowym: istniała podstawowa różnica, czy do pracy
przymusowej brano Żydów albo Romów (im ideologia nazistowska odbierała
prawo do życia), czy chodziło o słowiańską siłę roboczą (tę grupę narodowi
socjaliści uznawali za rasowo podrzędną i w konsekwencji pozbawioną praw), czy
też o Europejczyków z północy i zachodu kontynentu, którzy w nazistwoskiej
hierarchii rasowej znajdowali się znacznie wyżej. Z drugiej strony kategoria
robotników przymusowych („robotników cudzoziemskich“, jeńców wojennych,
osadzonych w obozach pracy wychowawczej, więźniów obozów
koncentracyjnych, osadzonych w gettach, itd.) miała decydujący wpływ na warunki
egzystencji i szanse przeżycia. Najgorsze warunki pracy i życia znosić musieli
Żydzi, więźniowie obozów koncentracyjnych i radzieccy jeńcy wojenni.
Definicja
Stosunek pracy może być uznany za przymusowy, jeśli powstaje wbrew woli
zatrudnionego z użyciem pozaekonomicznego przymusu, a zatrudniony nie ma
żadnego, albo tylko znikomy, wpływ na warunki egzystencji (wybór miejsca pracy i
życia, wynagrodzenie, urlop, itd.). Najczęściej narodowosocjalistyczna praca
przymusowa wiązała się z deportacją.
Kto musiał pracować przymusowo dla Rzeszy Niemieckiej?
„Robotnicy cudzoziemscy“ (Fremdarbeiter)
Deportowani do Niemiec robotnicy i robotnice cywilne z terenów okupowanych,
którym nie wolno było opuszczać miejsca pracy ani pobytu. Na ogół byli oni
1
zakwaterowani w „obozach zbiorczych” [Gemeinschaftslager]. W obrębie tej grupy
najcięższe warunki życia mieli robotnicy cywilni z terenów Związku Radzieckiego
(„Ostarbeiter“) oraz z Polski. Łączna liczba robotników cudzoziemskich wyniosła
8,4 miliona mężczyzn i kobiet – około 2 milionów pochodziło z Polski.
Jeńcy wojenni
Łamiąc postanowienia Konwencji Genewskiej z 1929 r. w sprawie traktowania
jeńców, Wehrmacht zmuszał jeńców wojennych (przede wszystkim radzieckich i
włoskich) do pracy w przemyśle zbrojeniowym. Łączna liczba jeńców pracujących
przymusowo w przemyśle zbrojeniowym i w rolnictwie wyniosła 4,6 miliona
mężczyzn. Większość z nich pochodziła ze Związku Radzieckiego (prawie 2
miliony), z Francji (prawie 1,3 miliona), z Włoch (niemal 500 tysięcy) i z Polski (co
najmniej 300 tysięcy).
Więźniowie obozów koncentracyjnych
Od 1943 roku angażowano do pracy w przemyśle zbrojeniowym niemal
wszystkich więźniów obozów koncentracyjnych. Łączna liczba pracujących
przymusowo w tej grupie wynosiła około miliona mężczyzn i kobiet. Większość
więźniów obozów pochodziła ze Związku Radzieckiego i z Polski.
Pracujący Żydzi – „Arbeitsjuden“
Od 1938 r. Żydzi zamieszkujący tereny znajdujące się pod kontrolą Niemiec byli
zmuszani do pracy. Ludzi tych kwaterowano w obozach dla robotników cywilnych i
w gettach. Później prawie wszystkich wymordowano w obozach zagłady. Łączna
liczba Żydów i Żydówek, zmuszonych do pracy na terenie Rzeszy (poza obozami
koncentracyjnymi), wyniosła około 110 000. Poza granicami Rzeszy ich liczba była
zdecydowanie wyższa.
Romowie i Sinti
Od końca lat 1930-tych odebrano Sinti i Romom w Rzeszy Niemieckiej prawo
swobodnego poruszania się i zmuszono ich do pracy. Po rozpoczęciu wojny Sinti i
Romów wykorzystywno do pracy przymusowej przede wszystkim na terenach
okpowanych na wschodzie. Wielu zginęło.
Strafgefangene
Do pracy zmuszano także osadzonych w więzieniach i obozach karnych –
najczęsciej były to roboty budowlane i melioracyjne. Taka grupa obejmowała
przede wszystkim Niemców. Łączna liczba niemieckich więźniów zakładów
karnych wykorzystywanych do pracy przymusowej szacowana jest na około
200 000 osób.
Cierpienie w liczbach
W czasie drugiej wojny światowej w „Wielkiej Rzeszy Niemieckiej“ (a zatem w
Niemczech, Austrii i na zaanektowanych teranach krajów sąsiednich – przede
wszystkim Czech i Polski) wykorzystywano do pracy przymusowej 13 milionów
osób, w tym ponad 2 miliony z Polski. Różnica z podanymi wcześniej liczbami w
ramach każdej z grup bierze się z wielokrotnego liczenia niektórych osób. Tak na
2
przykład jeńcy wojenni mogli zmienić status na „robotników cudzoziemskich“, a ci
ostatni byli często aresztowani przez Gestapo i wysyłani do obozów
koncentracyjnych.
Liczba osób, które pracowały przymusowo poza granicami Rzeszy – na terenach
okupowanych czy kontrolowanych może być podana jedynie szacunkowo ze
względu na złą podstawę źródłową. Należy jednak założyć, że chodzi o co
najmniej 7 milionow ludzi. To daje łączną liczbę 20 milionów mężczyzn i kobiet i
dzieci, które pracowały przymusowo dla Rzeszy Niemieckiej w jej granicach i poza
nimi.
Liczba ofiar śmiertelnych pracy przymusowej daje się oszacować wyłącznie dla
terenu Rzeszy. Między rokiem 1933 a 1945 zmarło tam około 2,7 milionów
robotników przymusowych. Powodem ich śmierci było wyczerpanie pracą,
mordowanie, głód, niedostateczne warunki higieniczne, brak opieki medycznej i
okrucieństwa wyrządzane przez niemiecki nadzór. Największą część ofiar
śmiertelnych stanowią więźniowie obozów koncentracyjnych oraz radzieccy jeńcy
wojenni.
3
Kuratorzy wystawy
prof. dr Volkhard Knigge
od 1994 roku jest Dyrektorem Fundacji Miejsc Pamięci Buchenwald i Mittelbau–
Dora, od 2002 r. profesorem honorowym, od 2008 profesorem zwyczajnym
w Instytucie Historii Uniwersytetu Friedricha-Schillera w Jenie - specjalność
„Historia w Mediach oraz przestrzeni publicznej“. Jest naukowym kierownikiem
projektu wystawy „Praca przymusowa. Niemcy, robotnicy przymusowi i wojna“.
Volkhard Knigge, urodził się w Bielefeld w roku 1954. W latach 1975 – 1981
studiował historię, germanistykę oraz pedagogikę na Uniwersytecie w Oldenburgu.
Dodatkowo odebrał wykształcenie w zakresie gier pedagogicznych oraz
psychodramy. W 1986 roku dzięki stypendium Studienstiftung des Deutschen
Volkes doktoryzował się na podstawie historyczno-dydaktycznopsychoanalitycznej pracy pod tytułem „‚Triviales’ Geschichtsverständnis und
verstehender Geschichtsunterricht”. W związku z tym projektem w latach 19831984 pracował w paryskim Maison des Sciences de l`Homme oraz uczestniczył
w psychoanalitycznych seminariach Jacques'a Lacana. W latach 1984–2003 był
członkiem Grupy Roboczej Psychodrama-CH w Zürychu. Zaangażowany
w grupową pracę psychodramatyczną na temat przeplatania się historii życia
z historią, był też konsultantem instytucji pedagogicznych i psychospołecznych.
W latach 1986-1989 pracował naukowo w „Zentrum für wissenschaftliche
Weiterbildung” na Uniwersytecie Carla-von-Ossietzkiego w Oldenburgu.
Zainicjował i kierował, wspólnie z prof. dr Detlefem Hoffmannem, modelowym
projektem „Kultura i region“ dla Federalnego Ministerstwa Edukacji i Nauki. Od
1990 roku realizował wspólnie z Detlefem Hoffmanem i prof. dr Jörnem Rüsenem
finansowany przez Fundację Volkswagena projekt pilotażowy
„Vergegenständlichte Erinnerung – Denkmale auf den Geländen ehemaliger
Konzentrations- und Vernichtungslager in Polen, Deutschland und Frankreich“
[Urzeczowiona pamięć – pomniki na terenie byłych obozów koncentracyjnych
i zagłady w Polsce, Niemczech i Francji], co wiązało się z pobytem naukowym
w Polsce, Francji, Izraelu i USA. W latach 1992-1993 był pracownikiem naukowym
grupy badawczej „Ikonographie des Politischen – Ästhetische Inszenierung der
Demokratie“ [Ikonografia polityczności – estetyczne inscenizacje demokracji]
w Instytucie Kulturoznwastwa w Nadrenii-Północnej Westfallii. Od 1993 r.
pracował naukowo w katedrze Historii Najnowszej Instytutu Historycznego
Uniwersytetu w Jenie (prof. dr Lutz Niethammer). Jako Dyrektor Fundacji Miejsc
Pamięci Buchenwald i Mittelbau-Dora zasadniczo ukształtował nową koncepcję
obu tych miejsc. Stąd wychodziły potem ważne impulsy dla kultury historycznej
i kultury pamięci w całych Niemczech.Volkhard Knigge jest członkiem licznych
gremiów. Należy do Grupy Koncepcyjnej Miejsc Pamięci Republiki Federalnej
Niemiec (Gedenkstättenförderkonzeption der Bundesrepublik Deutschland), jest
także przewodniczącym rady naukowej kolegium Imre Kertész Kolleg Jena
„Europas Osten im 20. Jahrhundert. Historische Erfahrungen im Vergleich“
(Europa Wschodnia w XX wieku. Doświadczenia historyczne w perspektywie
porównawczej) w Jenie.
Jego praca była wielokrotnie nagradzana. W 1999 r.otrzymał „Richard-FrankPreis“ Niemieckiej Biblioteki Historii Najnowszej, w 2000 r. Nagrodę Kulturalną
Miasta Weimar; w 2001 r. „Colaborator`s Award“ - American Society for GroupPsychotherapy and Psychodrama; w 2005 r. Krzyż Oficerski Orderu Zasługi
Rzeczypospolitej Polskiej oraz „Carl-von-Ossietzky-Preis für Politik und
Zeitgeschichte“ Miasta Oldenburg, w 2006 r. Federalny Krzyż Zasługi; w 2007 r.
„Heinz-Galinski-Preis“ Gminy Żydowskiej w Berlinie, w 2011 r. Wartburg-Preis
przyznawaną przez Wartburg Stiftung.
Liczne publikacje w zakresie historii, kultury pamięci, dydaktyki historii, sztuki
i miejsc pamięci, w tym „Versteinertes Gedenken. Das Buchenwalder Mahnmal
von 1958“, 2 tomy (wydany wspólnie z Jürgenem M. Pietschem oraz Thomasem
A. Seidelem na zlecenie Fundacji Miejsc Pamięci Buchenwald i Mittelbau-Dora
oraz Kuratorium Zamku Ettersburg, Spröda 1997; „Verbrechen erinnern. Die
Auseinandersetzung mit Holocaust und Völkermord“ (wyd. wraz z Norbertem
Freiem, München 2002); „Józef Szajna: Kunst und Theater“ (wyd. wraz z Ingrid
Scheurmann, Göttingen 2002; „ ... mitten im deutschen Volke“. Buchenwald,
Weimar und die nationalsozialistische Volksgemeinschaft“ (wyd. wraz
z Imanuelem Baumannem, Göttingen 2008).
Poza tym kierownictwo naukowe licznych wystaw historycznych i artystycznych,
w tym „Leben – Terror – Geist. 73 Künstler und Intellektuelle aus dem KZ
Buchenwald“ (wystawa specjalna 1999/2000); „Vom Antlitz zur Maske. Wien –
Weimar – Buchenwald 1939“ / „Gezeichneter Ort – Goetheblicke auf Weimar und
Thüringen“. (podwójna wystawa 1999); „Techniker der ‚Endlösung’. Topf und
Söhne – Die Ofenbauer von Auschwitz“ (wystawa objazdowa, otwarcie w 2005);
„Gulag. Spuren und Zeugnisse 1929 – 1956“, (kierownictwo naukowe wraz z dr
Iriną Scherbakową (Moskwa), otwarcie w 2012); „Konzentrationslager Buchenwald
1937–1945“ (kierownictwo naukowe wystawy stałej Miejsca Pamięci Buchenwald,
otwarcie w 2015 r.).
dr Jens-Christian Wagner
od 2001 roku jest pracownikiem naukowym Fundacji Miejsc Pamięci i MittelbauDora oraz kierownikiem Miejsca Pamięci Mittelbau-Dora. Równocześnie jest
wykładowcą na Uniwersytecie w Getyndze. Wraz z Rikolą-Gunnarem Lüttgeauem
jest kuratorem wystawy „Praca przymusowa. Niemcy, robotnicy przymusowi
i wojna” przygotowanej pod kierownictwem prof.dr Volkharda Knigge.
Jens-Christian Wagner urodził się w roku 1966 w Getyndze. W latach 1987-1995
studiował historię średniowieczną i najnowszą, geografię oraz filologię romańską
w Getyndze i Santiago de Chile. Od 1996 roku był wolnym współpracownikiem
Miejsca Pamięci Mittelbau-Dora, w 1997 roku współpracował przy
opracowaniu wystawy stałej w Muzeum Peenemünde. Od 1997 do 1999 pisał
doktorat w katedrze prof. dr Bernda Weisbroda na Uniwersytecie w Getyndze na
temat historii obozu koncentracyjnego Mittelbau-Dora w ramach projektu
badawczego wspieranego finansowo przez Fundację Volkswagena. W roku 2000
był naukowcem wizytującym w programie badawczym „Historia Kaiser-WilhelmGesellschaft w czasach narodowego socjalizmu”(Berlin).
Opublikował liczne prace na temat narodowego socjalizmu, wśród nich monografie
„Produktion des Todes. Das KZ Mittelbau-Dora“ (Göttingen 2001); „Zwangsarbeit
für Forschungseinrichtungen der Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft 1939-1945. Ein
Überblick“ (wraz z Bernhardem Strebelem, Berlin 2003); „Ellrich 1944/45.
Konzentrationslager und Zwangsarbeit in einer deutschen Kleinstadt“ (Göttingen
2009); dzieło zbiorowe „Zwangsarbeit im Nationalsozialismus und die Rolle der
Justiz. Täterschaft, Nachkriegsprozesse und die Auseinandersetzung um
Entschädigungsleistungen“ (wydane wraz z Helmutem Kramerem i Karstenem
Uhlem, Nordhausen 2007), poza tym „Konzentrationslager Mittelbau-Dora 19431945. Begleitband zur Ständigen Ausstellung in der KZ-Gedenkstätte MittelbauDora“, (Göttingen 2007), „Mittelbau-Dora, Stammlager und Außenlager“
(w: Wolfgang Benz/Barbara Distel (red.), Der Ort des Terrors. Geschichte der
nationalsozialistischen Konzentrationslager, Bd. 7, München 2008, S. 223-342) i
„Work and extermination in the concentration camps (w: Jane Caplan, Nikolaus
Wachsmann (red.): Concentration Camps in Nazi Germany. The new histories,
London 2009, S. 127-148).
Poza tym kuratorował m.in. wystawom „KZ Mittelbau-Dora, 1943-1945“ (stała
wystawa Miejsca Pamięci Mittelbau-Dora, otwarta w 2006 r.); „Zwangsarbeit für
den ,Endsieg’. Das KZ Mittelbau-Dora“ (wystawa objazdowa 2009); „Fresken aus
Ellrich“ (wystawa specjalna 2010), „Von Auschwitz in den Harz“ (wystawa
objazdowa od 2012), jak również „Zeugnisse aus Holzen“ o sieci ruchu oporu
francuskich, polskich i niemieckich więźniów w filii obozu koncentracyjnego
Buchenwald (kierownictwo naukowe; wystawa objazdowa od kwietnia 2013 r.)
pracuje obecnie nad „Konzentrationslager Buchenwald 1937–1945“ (wystawa
stała Miejsca Pamięci Buchenwald, otwarcie w 2015 r.).
Członkostwo w różnych gremiach, wśród nich w Komitecie Międzynarodowym
Fundacji Auschwitz-Birkenau.
3
Rikola-Gunnar Lüttgenau
od 1999 jest Zastępcą Dyrektora Fundacji Miejsc Pamięci Buchenwald i MittelbauDora. Od 1993 roku zatrudniony w Miejscu Pamięci Buchenwald – początkowo
jako pracownik naukowy, w latach 1995-1999 na stanowisku zastępcy dyrektora.
Wraz z dr Jensem-Christianem Wagnerem jest kuratorem wystawy „Praca
przymusowa. Niemcy, robotnicy przymusowi i wojna” przygotowanej pod
kierownictwem prof.dr Volkharda Knigge.
Rikola-Gunnar Lüttgenau urodził się w 1966 roku, w latach 1986-1992 studiował
historię oraz wiedzę o mediach ze specjalnością dydaktyka historii w Bochum,
Hamburgu oraz Düsseldorfie. W 1992 roku wykonywał kwerendę w Miejscu
Pamięci Buchenwald, uczestniczył w tworzeniu tam nowej koncepcji wystawy
stałej. Kuratorował licznym wystawom Miejsca Pamięci, bądź Fundacji, w tym
wystawom stałym „Konzentrationslager Buchenwald 1937-1945“ (współautor
koncepcji, otwarcie w 1995 r.), „Sowjetisches Speziallager Nr. 2“ (otwarcie w 1997
r.), Geschichte der Gedenkstätte Buchenwald (otwarcie w 1999 r.), jak również
wystawom objazdowym „Vergessene Frauen von Buchenwald. Die Ausbeutung
weiblicher Häftlinge in der Rüstungsindustrie (od 2001 r.), „Techniker der
‚Endlösung’. Topf & Söhne – Die Ofenbauer von Auschwitz“ (od 2005 r.), „Schwarz
auf Weiß. Fotografien aus dem KZ Buchenwald“ (od 2007 r., wystawa wirtualna od
2008 r.), „Gulag. Spuren und Zeugnisse 1929 – 1956“, (kurator wspólnie z Nikitą
Ochotinem (Moskwa) oraz dr Bodo Ritscherem) oraz „Konzentrationslager
Buchenwald 1937–1945“ (współpraca nad wystawą stałą Miejsca Pamięci
Buchenwald, otwarcie w 2015 r.).
Poza tym jest współwydawcą materiałów dydaktycznych oraz publikacji
naukowych jak „Sowjetisches Speziallager Nr. 2 1945-1950. Katalog zur ständigen
historischen Ausstellung“ (wyd. wspólnie z Bodo Ritscherem, Göttingen 1998);
„Techniker der Endlösung. Topf & Söhne – Die Ofenbauer von Auschwitz“ (wyd.
wraz z Volkhardem Knigge oraz Annegret Schüle, Weimar 2005); „Weimar im
Nationalsozialismus. Ein Stadtplan (Weimar 2007); „Arbeitsmaterialien zur
Geschichte des KZ Buchenwald“ (Weimar 2008).
4
ŻYCIORYS GÜNTERA SAATHOFFA
Zarząd Fundacji „Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość“
Günter Saathoff urodził się w 1954 r., od października 2003 r. jest przewodniczącym zarządu
Fundacji „Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość“ (EVZ). Zanim został powołany do
Zarządu od października 2000 r. pracował w Fundaji EVZ jako pełnomocnik ds. współpracy
z partnerami organizacyjnymi programu wypłaty odszkodowań. Od zakończenia programu
wypłaty odszkodowań w roku 2007 zajmuje się prowadzeniem międzynarodowych projektów
wspierających Fundacji w zakresie historycznego opracowania niesprawiedliwości
narodowego socjalizmu, projektów humanitarnych, porozumienia między narodami, kultury
pamięci, Stinti i Roma, życiem Żydów w Niemczech jak również międzynarodowymi
szkolnymi i pozaszkolnymi projektami spotkań młodzieży.
Studiował politologię, socjologię, pedagogikę (jako główne kierunki), prawo oraz psychologię;
dyplomowany socjolog oraz pedagog. Następnie pracował w wolnym zawodzie oraz jako
wykładowca na Uniwersytecie w Marburgu i Wyższej Szkole Zawodowej w Emden.
Od roku 1987 do października 2000 był pracownikiem naukowym, od 1990 r.
koordynatorem zespołu polityki wewnętrznej, polityki prawnej, polityki na rzecz kobiet
i młodzieży Frakcji Sojusz 90/Zieloni w Niemieckim Bundestagu. Odgrywał dużą rolę
w przygotowaniu ustawy o Fundacji EVZ oraz innych inicjatyw parlamentarnych w zakresie
rozliczenia i odszkodowań dla poszkodowanych w wyniku niesprawiedliwości z czasów
narodowego socjalizmu oraz ofiar niesprawiedliwości SED.
Fundacja „Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość“ (EVZ)
Fundacja EVZ angażuje się na rzecz pamięci ofiar II wojny światowej, obrony praw
człowieka oraz porozumienia między narodami. Ponadto wspiera tych, którzy
przeżyli. Fundacja EVZ popiera ciągłą polityczną i moralną odpowiedzialność
państwa, gospodarki i społeczeństwa za niesprawiedliwości narodowego socjalizmu.
Fundacja EVZ wspiera międzynarodowe projekty w zakresie
Działalności na rzecz praw człowieka
Zaangażowania na rzecz ofiar narodowego socjalizmu
Fundacja EVZ została założona w roku 2000 przede wszystkim po to, aby dokonać
wypłat odszkodowań dla byłych robotników przymusowych. Program wypłat został
zakończony w roku 2007. Kapitał założycielski w wysokości 5,2 miliarda Euro został
wniesiony przez państwo niemieckie oraz niemiecką gospodarkę. Z tego 358
milionów Euro jako kapitał Fundacji został zarezerwowany na działalność
wspierającą. Fundacja EVZ finansuje swoją stałą działalność z odsetek od kapitału.
Fundacja poprzez międzynarodową wystawę objazdową chciała zmierzyć się historią
pracy przemusowej w czasach narodowego socjalizmu oraz przypomnieć o losie
byłych robotników przymusowych. Przez prezentację na szeroką skalę powinna
zostać umocniona w pamięci zbiorowej świadomość i wiedza na temat tej
historycznej niesprawiedliwości.
ul. Krucza 36
00-921 Warszawa
Tel.: +48-22-695 99 41
Fax: +48-22-629 52 78
E-Mail: [email protected]
Web: www.fpnp.pl
Fundacja „Polsko-Niemieckie Pojednanie”
Fundacja „Polsko-Niemieckie Pojednanie” działa od 1991 r. Powstała w wyniku
porozumienia zawartego pomiędzy rządem RP i RFN. Jest organizacją non profit,
działa na rzecz ofiar prześladowań nazistowskich i polsko-niemieckiego dialogu.
Prowadzi działalność społeczną, humanitarną i edukacyjną.
Od 20 lat Fundacja zajmuje się wypłatami świadczeń finansowych dla byłych
więźniów obozów koncentracyjnych i robotników przymusowych Trzeciej Rzeszy,
niesieniem pomocy żyjącym ofiarom nazizmu z funduszy zagranicznych, realizacją
różnorodnych programów pomocy humanitarnej. W tym czasie Fundacja wypłaciła
poszkodowanym ok. 4 miliardy 800 milionów złotych, pochodzących z różnych
funduszy zagranicznych, przede wszystkim z niemieckiej Fundacji „Pamięć,
Odpowiedzialność i Przyszłość”, Austriackiego Funduszu Pojednania, Pokoju
i Współpracy, Funduszu na rzecz Ofiar Prześladowań Hitlerowskich, tzw. Funduszu
Londyńskiego Złota, Szwajcarskiego Funduszu na rzecz Potrzebujących Ofiar
Holocaustu – Shoa, Fundacji Flicka i innych.
Od dziesięciu lat obok wypłat zagranicznych świadczeń finansowych Fundacja
prowadzi wiele różnorodnych programów pomocy humanitarnej. Dla naszych
podopiecznych organizowaliśmy kuracje sanatoryjne w polskich uzdrowiskach oraz
bezpłatne operacje wszczepienia sztucznych stawów biodrowych i kolanowych w
polskich, niemieckich i austriackich szpitalach. Osoby potrzebujące otrzymują za
naszym pośrednictwem sprzęt rehabilitacyjny. Prowadziliśmy programy pomocy
finansowej polegające na wypłatach zasiłków socjalnych, częściowej refundacji
wydatków na leki czy opiekę pielęgnacyjną.
Realizujemy projekty, w ramach których seniorzy korzystają z bezpłatnych porad,
m.in. specjalistów z dziedziny prawa i medycyny geriatrycznej oraz szkoleń
ułatwiających aktywne włączenie się w życie społeczne. Obecnie Fundacja prowadzi
m.in. projekty humanitarne finansowane ze środków przekazanych w formie
darowizny przez zarząd koncernu Deutsche Bahn AG.
Nasze projekty realizujemy wspólnie z organizacjami zrzeszającymi kombatantów i
osoby poszkodowane przez III Rzeszę, wpływając w ten sposób na integrację i
aktywizację tych środowisk.
Statutowym celem Fundacji „Polsko-Niemieckie Pojednanie”, obok niesienia pomocy
żyjącym ofiarom nazizmu, jest praca na rzecz zachowania i upowszechniania
prawdy historycznej o II wojnie światowej i zbrodniach niemieckiego nazizmu oraz
inicjowanie i wspieranie dialogu obywatelskiego, jako drogi do pojednania i
porozumienia między narodami, a zwłaszcza między Polakami i Niemcami.
Cele te Fundacja realizuje poprzez działalność edukacyjną i wydawniczą,
organizację międzynarodowych konferencji historycznych, wystaw, konkursów i
spotkań z młodzieżą, współpracę z zagranicznymi instytutami historycznymi oraz
niemieckimi i międzynarodowymi organizacjami społecznymi.
Prowadząc wypłaty zagranicznych świadczeń finansowych na rzecz ofiar nazizmu w
Polsce, Fundacja „Polsko-Niemieckie Pojednanie” zgromadziła w swoim archiwum
ponad 5 km bieżących akt, dokumentujących losy przeszło miliona poszkodowanych
osób i jest w posiadaniu jednego z największych zbiorów oryginalnych
dokumentów, zdjęć, listów, spisanych wspomnień i innych pamiątek, które przez
ponad 60 lat przechowywali sami poszkodowani lub ich spadkobiercy. W ciągu
ostatnich dwóch lat Fundacja przeniosła akcent z dotychczasowej działalności,
głównie archiwizacyjnej, na ekspansywną działalność edukacyjną i naukowobadawczą przy współpracy z instytucjami zewnętrznymi.
Fundacja ma już na swoim koncie kilkanaście pozycji wydawniczych. Są to relacje
i wspomnienia
byłych
więźniów
obozów
koncentracyjnych
i robotników
przymusowych, opowiadania, biografie, albumy i opracowania historyczne (w j.
polskim, niemieckim i angielskim) a także materiały pomocnicze do nauczania
historii, przygotowane specjalnie dla nauczycieli tego przedmiotu, zaopatrzone w
aparat dydaktyczny, mający pomóc w prowadzeniu lekcji.
Fundacja organizuje lekcje historii dla młodzieży polskiej, niemieckiej i
amerykańskiej, spotkania ze studentami, warsztaty historyczne dla polskoniemieckich grup, konkursy, międzynarodowe konferencje i spotkania naukowe.
Fundacja przygotowała dotychczas pięć wystaw o tematyce historycznej:
•
„Zachować Pamięć. Praca przymusowa i niewolnicza obywateli polskich na
rzecz III Rzeszy w latach 1939-1945”
•
„Naznaczeni. Mieszkańcy wsi polskiej na robotach przymusowych w III
Rzeszy”
•
„Nazajutrz. Losy mieszkańców Warszawy po 1 sierpnia 1944”
•
„Wojenne ślady”
•
„Baudienst. Polska Służba Budowlana w Generalnym Gubernatorstwie 19401945”.
Wystawę „Zachować pamięć. Praca niewolnicza i przymusowa obywateli polskich na
rzecz Trzeciej Rzeszy”, połączoną najczęściej z warsztatami dla uczniów i studentów,
Fundacja zaprezentowała już w 18 polskich i 20 niemieckich miastach. Niemiecka
wersja wystawy miała swoje otwarcie w berlińskim ratuszu. W samych Niemczech
obejrzało ją ok. 300 tys. osób, a kolejne miasta już czekają na tę ekspozycję.
FPNP prowadzi prace nad digitalizacją zasobów archiwalnych, inicjuje i wspiera
prowadzenie badań naukowych. Zgodnie z założeniami naszej strategii na najbliższe
lata, do głównych zadań Fundacji należeć będzie realizowanie wystaw w kraju i za
granicą, organizowanie krajowych i międzynarodowych konferencji oraz rozwijanie
działalności wydawniczej.