Pobierz fragment - Wydawnictwo UMCS

Wstęp
Komunikacja jest jednym z najstarszych procesów społecznych, który zapewnia ciągłość istnienia społeczeństwa i kultury. Człowiek, jak dowodził Arystoteles, jest istotą społeczną, która do prawidłowego rozwoju potrzebuje kontaktu
z drugim człowiekiem. Umiejętność i możliwość komunikowania jest niezbędnym składnikiem procesu socjalizacji, odgrywającym decydującą rolę w kształtowaniu ludzkiej świadomości. Wobec tak oczywistych dzisiaj stwierdzeń nie dziwi
fakt, że naukowe zainteresowania procesami porozumiewania się ludzi mają bardzo długą historię1 i koncentrują się na zróżnicowanych aspektach badań.
Proponowana w niniejszej pracy analiza komunikacji politycznej, jako jednego z obszarów badań komunikacji społecznej, nawiązuje metodologicznie do najnowszych badań językoznawczych, w których dokonała się zmiana perspektywy
w kierunku komunikacyjno-dyskursywnej interpretacji zachowań językowych.
Przyjęcie w analizach perspektywy dyskursywnej pozwala na położenie nacisku na
komunikujące się podmioty oraz zawiązującą się między nimi interakcję, daje także
podstawę do badań politycznych praktyk komunikacyjnych z szerszej perspektywy uwarunkowań kulturowych i sytuacyjnych. Komunikowanie polityczne ściśle
wiąże się z najwyższym poziomem komunikowania w społeczeństwie, tj. komunikowaniem masowym2. Ma ono charakter pośredni i polega na emisji komunikatów
Jej początki sięgają czasów starożytnych i badań nad ars bene dicendi.
Uwzględnienie liczby uczestników oraz kontekstu społecznego komunikacji pozwoliło na
zbudowanie tzw. piramidy D. McQuaila (2007), którą tworzy sześć szczebli: 1. komunikowanie intrapersonalne, mające podłoże biologiczne, 2. komunikowanie interpersonalne, zachodzące między
dwoma osobami, 3. komunikowanie grupowe, dotyczące życia jednostki grupie, 4. komunikowanie
międzygrupowe, związane z grupami, w których nie wszyscy członkowie mają bezpośrednie styczności, 5. komunikowanie organizacyjne (instytucjonalne), w którym procesy komunikowania są
sformalizowane, władza i kontrola jasno zdefiniowane, role nadawcy i odbiorcy wyraźnie określone,
6. komunikowanie masowe. Komunikowanie masowe jest najmłodszym sposobem komunikowania
się ludzi. Powstało w połowie XV wieku, wraz z drukowaną książką. W XVII wieku rozwinęła się
prasa, jeszcze później kino, radio, telewizja. Jest to jednocześnie najszerszy proces komunikowania,
w którym uczestniczy największa liczba ludzi. Wymienione poziomy tworzą układ, którego cechą
jest to, że każdy wyższy poziom jest rozwinięciem poziomu niższego o nowe, specyficzne dla siebie
elementy. Por. także T. Goban-Klas (2000[b], 15–16), B. Dobek-Ostrowska (2002, 17–19). Poziomy
1
2
10
W stęp
od nadawcy medialnego do publiczności środków masowego przekazu za pośrednictwem mediów. Obecność mediów masowych3 we współczesnym życiu społecznym jest jedną z konstytutywnych cech demokracji. Najpierw prasa, potem radio
i telewizja stały się ogólnie dostępne. Kluczowymi zatem kategoriami określającymi kulturowy rozwój współczesnego społeczeństwa postmodernistycznego (Ożóg
2006; 2007; 2010) stały się informacja i media, stąd też cywilizacja określana jest
wiekiem informacji, a społeczeństwo – społeczeństwem informacyjnym bądź też
społeczeństwem medialnym4. Informacja jest dziś podstawą życia ekonomicznego,
społecznego, kulturalnego i politycznego, co w dużej mierze wpływa na zmianę
modelu zachowań (także językowych) oraz sposób myślenia charakteryzujący się
otwartością i kreatywnością (Żydek-Bednarczuk 2007, 23). Fakt, iż dominującą
współcześnie formę kontaktów społecznych stanowią kontakty zapośredniczone
przez media, spowodował ogromny wzrost zainteresowania językoznawców tym
środkiem przekazu i zaowocował wielością opracowań, w których obręb wpisuje się także niniejsza praca. Spowodowane zaostrzającą się konkurencją rynkową
przeobrażenia w sferze medialnej, które nastąpiły w Polsce na przełomie wieków,
przyczyniły się nie tylko do modyfikacji znanych i rozwoju nowych form przekazu wykorzystywanych w pracy dziennikarskiej (Żydek-Bednarczuk 2004[b]; Wolny-Zmorzyński 2009; Wojtak 2009), lecz wywołały także zmianę rozumienia roli
mediów, dla których telewidz czy radiosłuchacz stał się klientem. Istotę współczesnej komunikacji politycznej określa fakt, iż polityka to nie tyle sfera poszukiwania
prawdy, wymiany informacji dotyczących faktów, ile postaw dotyczących wartości.
Z tego względu w komunikacji politycznej ważną rolę odgrywają te narzędzia komunikowania, które odwołują się nie do komunikacji jednokierunkowej, lecz do
komunikacji dwukierunkowej, a więc do komunikacji interaktywnej5.
te uzależnione są od typu sytuacji, w której odbywa się komunikacja, dlatego niektórzy badacze nie
nazywają tego poziomami, lecz rodzajami kontekstów komunikacyjnych. Por. B. Sobkowiak (2005,
19). Rozwój nowych technologii zmobilizował badaczy do wyodrębnienie pośrednich poziomów
komunikowania, np. W. Głodowski (2006, 63) wyodrębnił poziom komunikowania interpersonalno-medialnego, łączącego cechy obu poziomów (użycie urządzeń technicznych z natychmiastowym sprzężeniem zwrotnym). We współczesnych mediach ten typ komunikowania obecny jest np.
w programie publicystycznym TVN 24 pt. Szkło kontaktowe.
3
Na swoistą całość mediów, tzw. mediosferę składają się: media masowe (prasa, radio, telewizja), media telekomunikacyjne (telefon, Internet) oraz multimedia (CD-ROM-y, rzeczywistość
wirtualna). Por. A. Lepa (2011).
4
Cykl modernizacyjny społeczeństwa składa się z pięć etapów: 1. społeczeństwo tradycyjne,
2. społeczeństwo na poły uprzemysłowione, 3. społeczeństwo przemysłowe (nowoczesne), 4. społeczeństwo poprzemysłowe (ponowoczesne), 5. społeczeństwo informacyjne (postmodernistyczne).
Por. S. Juszczyk (1999), K. Krzysztofek, M. S. Szczepański (2002, 36), Społeczeństwo informacyjne… (2006), K. Przybyszewski (2011, 98–99).
5
Nie sposób opisać wszystkich modeli komunikacji, tym bardziej, że temat pracy tego nie wymaga, a ich charakterystyka, opatrzona krytycznym komentarzem, obecna już jest w wielu polskich
opracowaniach, nie tylko o charakterze akademickim. Por. m.in.: Współczesne systemy komuniko-
W stęp
11
Celem podjętych w niniejszym opracowaniu badań jest analiza dyskursu politycznego na podstawie dwóch – odmiennych pod względem konwencji gatunkowych – programów poruszających kwestie polityczne i społeczno-gospodarcze:
1)telewizyjnego programu Forum – mającego charakter poważnej debaty
społecznej (emisja: TVP 2, dziennikarze prowadzący: Kamil Durczok, Marek
Czyż, Dorota Gawryluk).
2)radiowego programu Siódmy dzień tygodnia – mającego charakter heterogeniczny, mieszają się w nim bowiem cechy debaty społecznej z właściwościami
rozmowy potocznej (emisja: Radio Zet, dziennikarz prowadzący: Monika Olejnik). To program typu „okrągły stół”, w którym politycy, siedząc przy suto zastawionym stole, rozmawiają na temat różnych spraw o charakterze politycznym,
społecznym i obyczajowym.
Obydwa programy, w założeniu będące płaszczyzną pluralistycznej wymiany
poglądów, posiadają pewne cechy wspólne, ale także różniące, co stanowi podstawę ich gatunkowej odmienności.
Komunikacja polityczna jest najważniejszą częścią składową procesów
politycznych, przebiegających według określonego porządku i w określonych
ramach. Analizowane programy związane są najczęściej z drugą i ostatnią –
szóstą fazą procesu polityki. W fazie drugiej – definiowania problemu – następuje uznanie danego tematu za temat publiczny, tj. wart dyskusji i szerszego
omówienia. W tej fazie wpływ mediów jest stosunkowo duży, mobilizują one
polityków do zajęcia się danym problemem i tym samym wprowadzają go do
obiegu politycznego. Mediatyzacja komunikacji politycznej sprawiła, że to elity
symboliczne decydują o politycznym „być albo nie być” zjawisk politycznych,
tworząc lub ugruntowując przekonania społeczeństwa na podstawie telewizyjnych i prasowych doniesień. Tak więc media podtrzymują społeczną dyskusję
wokół problemu i nie dopuszczają do zaniku zainteresowania. Ponownie rola
mediów wzrasta dopiero w fazie szóstej, zwanej ewaluacją polityki6. Następuje
w niej ocena podjętych decyzji, przyjętych aktów normatywnych i konsekwencji wprowadzenia ich w życie. Na tej podstawie, jeśli przyjęte rozwiązania nie
wania (1998), J. Fiske (1999), T. Goban-Klas (2000[b]), B. Dobek-Ostrowska (2002), W. Głodowski (2006), W. Schulz (2006), S. P. Morreale i in. (2007).
6
Podział procesu politycznego na sześć faz został zaproponowany przez niemieckich badaczy O. Warrena, H. Schatza, H. Weβlera w pracy Median und politischer Prozess z 1996 roku,
przybliżonej przez S. Michalczyka (2005, 31–34). Zgodnie z propozycją wymienionych autorów
każdy proces polityczny rozpoczyna się fazą artykulacji problemu, czyli sformułowania problemu,
który powinien zostać w jakiś sposób rozwiązany. Do opinii publicznej trafia on za pośrednictwem
mediów, które w tej fazie odgrywają istotną rolę. Tak jak filtry mogą one wzmacniać lub osłabiać
znaczenie danego problemu. Fazy od trzeciej do piątej obejmują kolejno następujące działania:
ekspertyzy wewnątrz systemu polityczno-administracyjnego (faza definiowania polityki), formułowanie ustaw i aktów prawnych (faza rozwoju problemu), wprowadzanie ich w życie (faza implementacji polityki).
12
W stęp
Tabela 1. Cechy wspólne (ujęcie własne)
Lp.
1
2
3
4
Programy: Forum i Siódmy dzień tygodnia
Kierowanie do odbiorcy zewnętrznego, którymi są telewidzowie i radiosłuchacze
Dialog jako podstawowa forma wypowiedzi
Emisja „na żywo”
Cykliczność programów – programy emitowane są/były raz w tygodniu o stałych
godzinach
Tabela 2. Cechy różniące (ujęcie własne)
Lp.
Program Forum
Program Siódmy dzień tygodnia
1
2
Globalny gatunek dialogu: debata społeczna
Charakter monotematyczny: najważniejszy
w danym tygodniu temat
Interakcja ma charakter oficjalny
Stała liczba uczestników: jedno miejsce
dla każdej z 8 partii, reprezentowanych
w kolejnych programach przez różnych
przedstawicieli*
Interakcyjność: połączenie telefoniczne/
internetowe z odbiorcą zewnętrznym
Globalny gatunek dialogu: rozmowa sterowana
Charakter politematyczny: różna skala
poruszanych tematów
Interakcja ma charakter półoficjalny;
Stali goście w liczbie 5–7, reprezentujący
wybrane partie polityczne**
3
4
5
Brak połączenia z odbiorcą zewnętrznym
* Do każdego programu Forum zapraszani byli przedstawiciele następujących partii: SLD, UP,
PSL, Samoobrona, PO, PiS, LPR, UW, którzy zajmowali swoje stałe miejsca po prawej (pierwsze
cztery partie) i lewej stronie dziennikarza prowadzącego. W niektórych programach miejsce przedstawiciela danej patii zajmowały osoby bezpartyjne, których udział w danym programie był istotny,
np. w programie z 10.02.2004 roku poświęconym błędnym decyzjom Urzędu Skarbowego wziął
udział Roman Kluska, prezes „Optimusa”.
** W Programie Siódmy dzień tygodnia brało zwykle udział 5–7 polityków, do których w analizowanym okresie najczęściej należeli: R. Giertych (LPR), T. Nałęcz (SdPl), J. Oleksy (SLD),
J. Rokita (PO), L. Kaczyński (PiS), J. Wojciechowski (PSL), D. Szymczycha (bezpartyjny). Czasem
gościem bywali także: A. Celiński (SLD), W. Olejniczak (SLD), J. Lewandowski (PO), L. Dorn
(PiS), M. Sawicki (PSL), W. Pawlak (PSL), B. Geremek (UW).
były optymalne, mogą zostać wyartykułowane kolejne problemy, które rozpoczynają nowy proces.
Podstawę analiz stanowią nagrania z lat 2004–2005 czterdziestu godzinnych audycji radiowych i telewizyjnych (20 godz. programu Forum i 20 godz. programu Siódmy
dzień tygodnia), przetranskrybowanych zgodnie z zasadami polskiej ortografii i interpunkcji. Ramy czasowe dla analizowanych programów ściśle wiążą się z końcowym
okresem rządów Sojuszu Lewicy Demokratycznej (SLD), partii która zajęła centralne
miejsce w polskim życiu politycznym i partyjnym w wyborach z 2001 roku. Sukces
wyborczy SLD zapewniło przyjęcie „retoryki umiarkowanej i wyważonej socjaldemokracji, otwartej na wartości liberalne, chętnie absorbującej społeczną naukę Kościoła, uciekającej od konfliktów ideologicznych i sporów politycznych” (Migalski
W stęp
13
i in. 2007, 48), jednak w analizowanym okresie nikt już nie mówił o sukcesie wyborczym, lecz o porażce SLD, spowodowanej odejściem od założeń programowych,
a także o aferach, w których uczestniczyli członkowie rządu (np. sprawa Rywina).
W owym czasie SLD tworzyła już tylko rząd mniejszościowy z niektórymi ugrupowaniami lewicowymi. Prowadzona pod kierunkiem SLD polityka rządu nie zyskała
poparcia społecznego, niezadowolenie spowodowało m.in. rozpad koalicji rządowej,
dekompozycję partii i wyłonienie się z jej łona Socjaldemokracji Polskiej7.
Praca składa się z pięciu rozdziałów. Część analityczna pracy (rozdziały III, IV
i V) poprzedzona jest rozważaniami teoretycznymi, w których przybliżone zostały
podstawowe terminy, tj. „dyskurs” i „strategia”, funkcjonujące w obrębie różnych
dyscyplin naukowych; omówione zostały także podstawowe założenia metodologiczne oraz stan badań nad dyskursem politycznym oraz istotnymi dla pracy gatunkami dialogowymi o strukturze wymian. Perspektywa przyjęta w niniejszej pracy
ma charakter lingwistyczny, jednak w świetle zorientowanego komunikacyjnie językoznawstwa zaciera się różnica między wyznacznikami społecznymi i kulturowymi
a czysto językowymi. Są one zakodowane gramatycznie i leksykalnie w struktuDo 2003 roku SLD tworzyła rząd większościowy z PSL i UP:
– Unia Pracy (UP) – partia polityczna założona w 1992 roku, opowiada się za zwiększeniem
aktywności państwa na polu polityki społecznej;
– Polskie Stronnictwo Ludowe (PSL) – partia polityczna założona w 1990 roku, odwołuje się do
idei agraryzmu, etyki chrześcijańskiej i tradycji ruchu ludowego.
Po roku 2003 SLD tworzyła tylko rząd mniejszościowy z niektórymi ugrupowaniami lewicowymi.
Do głównych partii opozycyjnych, które współtworzyły dyskurs polityczny, należały:
– Unia Wolności (UW) – partia polityczna założona w 1994 roku, opowiada się za umacnianiem
polskich instytucji demokratycznych, społeczeństwa obywatelskiego i rządów prawa;
– Samoobrona RP – partia polityczna założona w 1993 roku, która domaga się pozostawienia
poza procesem prywatyzacji przedsiębiorstw o znaczeniu strategicznym, przywrócenia państwowych monopoli, oddłużenia gospodarstw rolnych;
– Prawo i Sprawiedliwość (PiS) – partia polityczna założona w 2001 roku, opowiada się za
aktywną rolą państwa w sferze polityki społecznej i gospodarczej, jawnością życia politycznego,
obniżeniem podatków, walką z przestępczością gospodarczą;
– Platforma Obywatelska (PO) – partia polityczna założona w 2001 roku, opowiada się za gospodarką wolnorynkową z ograniczoną regulacyjną rolą państwa, odwołuje się do ideałów republikańskich (przestrzeganie prawa, wspieranie rodziny i tradycyjnych wartości obyczajowych);
– Liga Polskich Rodzin (LPR) – partia polityczna założona w 2001 roku, w programie odwołuje
się do wartości chrześcijańskich i narodowych, zasad solidaryzmu społecznego, opowiada się za
polityką prorodzinną;
– Socjaldemokracja Polska (SdPl) – partia polityczna założona w 2004 roku, głosi hasła solidarności społecznej, państwa opiekuńczego i neutralnego światopoglądowo, obrony praw pracowniczych, równego statusu kobiet i mężczyzn.
W analizowanych okresach funkcję premiera rządu sprawowali: Leszek Miller (4 III 2003
–4 V 2004) oraz Marek Belka (5 V 2004–31 X 2005). Dane na podstawie pracy M. Migalskiego
i in. (2007, 234–235). Por. także A. Paczkowski, A. Chwalba (2008, 407–420), Współczesne partie
i systemy partyjne… (2005).
7 14
W stęp
rze poszczególnych języków. Punktem wyjścia uczynione zostały pojęcia dyskursu
i strategii. Jak wykażą analizy z rozdziału I terminy „dyskurs” i „dyskursywny”
w rozumieniu, które proponuje komunikacyjnie zorientowana lingwistyka różnią
się od znaczenia dyskursu, które akcentuje logiczne uwarunkowania procesów poznawczych. Lingwistyce bliżej jest do potocznego rozumienia dyskursu – włączając
tekst pisany i mówiony w obszar badań dyskursywnych. Obydwa typy tekstów noszą cechy dialogiczności, co pociąga za sobą uzależnienie od kontekstu sytuacyjnego. Formy niedyskursywne nie istnieją. Przejście od badań nad językiem do badań
nad procesami komunikacji społecznej sprawiło, że dominujący obecnie nurt dociekań językoznawczych stawia w centrum uwagi nadawcę i odbiorcę, uwikłanych
w różnorodne aspekty uwarunkowań. Konsekwencją tego jest stopniowe odchodzenie od lingwistyki strukturalnej i uzależnienie się od różnych metodologii i innych
dyscyplin badawczych, a więc jej interdyscyplinarność. Dyskurs jako przedmiot badań językoznawczych wiązany jest współcześnie z perspektywą socjolingwistyczną
(np. E. Laskowska 2004), pragmalingwistyczną (B. Taras 1999; M. Kawka 1999)
lub kognitywistyczną (A. Duszak 1998; G. Zarzycka 2006; E. Miczka 2002). Natomiast przedstawiona w niniejszej pracy analiza dyskursu związana jest z jednej
strony ze społecznymi sposobami użycia języka, a z drugiej z uwarunkowaniami
psychicznymi. Traktowanie dyskursu jako zjawiska dynamicznego i kompleksowego wymaga osadzenia go w rzeczywistości pozajęzykowej danej społeczności,
tj. odwołania się do czynników społecznych, kulturowych i sytuacyjnych. Drugi
istotny dla pracy termin „strategia”, należący pierwotnie do terminologii wojskowej, jest dzisiaj bardzo często używany w odniesieniu do zjawisk o charakterze
komunikacyjnym i politycznym w odniesieniu do aspektu podejmowania decyzji. Zasadność takiego stosowania można upatrywać w wojowniczym charakterze
działań politycznych, a także we właściwościach, jakie temu pojęciu przypisuje się
w potocznym rozumieniu. Nie chodzi tu jednak o najbardziej rozpowszechnione
rozumienie „strategii” jako „sposobu”, lecz jako „planu”. Pojęcie strategia wydaje
się przydatne dlatego, że zawiera elementy planowania. Przewidując przyszły rozwój sytuacji, strategia uwzględniać musi zarówno czynniki wewnętrzne, jak i zewnętrzne, w tym m.in. działania przeciwnika, których kierunku i przebiegu nie da
się ściśle przewidzieć. Plan obejmuje szerszą perspektywę czasową, jego realizacja
powinna przynieść podmiotowi optymalną pozycję w kontaktach z partnerem. Pojęcie strategii w badaniach jest dość często stosowane przez badaczy, którzy przedmiotem swojego zainteresowania czynią pragmatykę językową, lingwistykę tekstu
czy analizę dyskursu. Termin „strategia”8 opatrywana jest rozmaitymi przydawkami
przymiotnymi, np.: strategia perswazyjna (G. Maxwell, D. Schmidt, za: Z. NęcTermin „strategia” stał się także dogodny dla komunikacyjnego rozumienia literatury, pozwala
bowiem na uporządkowanie sposobów porozumiewania się nadawcy z odbiorcą. Por. E. Balcerzan
(1984), T. Lubelski (1992).
8
W stęp
15
ki 2000; S. Winch 2004), strategia komunikacyjna (C. Faerch, G. Kasper 1983;
1984; J. Bralczyk 1991; B. Drabik 2004), strategia dyskursywna (T. A. van Dijk,
W. Kintsch 1983; J. Labocha 1996; A. Duszak 1998; I. Kurcz 2000; M. Wojtak
2001; R. Wodak 2008; P. Pałka 2009), strategia konwersacyjna (A. Awdiejew 1991;
A. Oskiera 2006), strategia pragmatyczna (U. Żydek-Bednarczuk 2000), strategia
językowa (U. Żydek-Bednarczuk 2003; 2004[b]; K. Data 2008), strategia grzecznościowa (P. Brown i C. Levinson za: S. Blum-Kulka 2001; R. Piętkowa 1992;
J. Antas 1999; M. Marcjanik 2009) bądź przydawkami rzeczownymi, np. strategia
przetrwania i strategia adaptacji (A. Janowski 1998), strategia ataku i strategia obrony (K. Buczak-Sawczyńska 1999). Najbardziej wieloznaczny z wymienionych terminów jest termin „strategia dyskursywna”, który z jednej strony odnoszony jest do
procesu tworzenia i interpretacji dyskursu (T. A. van Dijk, W. Kintsch), z drugiej zaś
do gatunkowego ukształtowania dyskursu (np. M. Wojtak), a jeszcze z innej do wyrażania stereotypów (np. I. Kurcz). Z punktu widzenia niniejszej pracy najbardziej
przydatny jest termin „strategie komunikacyjne”, definiowany jako całokształt
świadomych procesów decyzyjnych zmierzających do wyboru optymalnego
sposobu działania językowego lub/i pozajęzykowego, umożliwiającego osiągnięcie pożądanego celu komunikacyjnego, a także kontroli efektu perlokucyjnego. Wybór strategii komunikacyjnych dokonywany jest przy wykorzystaniu
podstawowej wiedzy z zakresu mechanizmów psychologicznych i socjologicznych,
co umożliwia jednostce osiągnięcie zakładanego celu.
Przeprowadzone w rozdziałach praktycznych analizy, nawiązujące do ustaleń
Teuna Aadrianusa van Dijka i Waltera Kintscha oraz Clausa Faercha i Gabriele
Kasper, opierają się na założeniu, że badanie dyskursu powinno zmierzać do rekonstrukcji jego formalnej i semantycznej struktury, a jednocześnie uwzględniać
jego interakcyjny charakter. Dyskurs jest rodzajem interakcji, który odbywa się
w konkretnym kontekście społecznym. W związku z tym wyróżnione zostały dwa
typy strategii:
1)strategie tekstowe – odnoszące się do tematycznej organizacji przekazu –
odpowiada im pierwszy rozdział praktyczny (III w strukturze pracy);
2)strategie interakcyjne – odnoszące się do kształtu wzajemnej relacji nadawcy i odbiorcy – odpowiada im drugi i trzeci rozdział praktyczny (IV i V w strukturze pracy).
Strategie tekstowe determinują kształt tekstu w zależności od przyjętego celu
komunikacyjnego, przyczyniają się do organizowania elementów wypowiedzi
w całość, w której wszystkie elementy warunkują się nawzajem. Wśród strategii
tekstowych istotną rolę odgrywają strategie semantyczne związane z poznawczym
wymiarem dyskursu oraz strategie progresywne i strategie retardacyjne, które
obrazują rozwój linii tematycznej lub jej opóźnianie. W rozdziale poświęconym
strategiom tekstowym zanalizowane zostały także strategie strukturalne, którym
w płaszczyźnie językowej odpowiadają makrostrukturalne sygnały progresji tema-
16
W stęp
tycznej, pełniące istotną rolę w budowaniu koherentnego obrazu pojęć i wydarzeń.
Omówione w rozdziale IV strategie interakcyjne determinują przebieg znaczeń interpersonalnych w dyskursie i związane są z kształtowaniem tożsamości
jednostki. Wśród nich wyróżnione zostały dwa podstawowe typy: strategie kooperacyjne i strategie konfrontacyjne. Analizowane w niniejszych programach
dyskusje polityków są szczególnym przypadkiem tego, co Tadeusz Kotarbiński (1967) nazywa współdziałaniem pozytywnym i negatywnym, pożytecznym
dla racjonalnego prowadzenia walki. W pierwszym przypadku uczestnicy dążą
do zgodnych celów, w drugim – do celów niezgodnych, wiedzą o tym i z tej
racji starają się sobie nawzajem przeszkodzić w dążeniach. Zakorzeniony
w obrazie komunikacji kontakt z odbiorcą jako walki i konfrontacji znajduje
odzwierciedlenie w takich zachowaniach mówcy, które zmierzają do narzucenia mu własnego punktu widzenia, zdominowania przeciwnika. Interakcja zatem rozumiana jest jako wszelkie działania o charakterze kooperacyjnym lub
konfrontacyjnym podejmowanie przez co najmniej dwie strony będące ze sobą
w kontakcie. Analiza wypowiedzi polityków musi uwzględniać kontekst, który
obejmuje „wszystkie właściwości sytuacji społecznej, które są istotne dla wytwarzania i odbierania dyskursu. Cechy kontekstu wpływają na komunikację,
ale też vice versa: przekaz zwykle może po swojemu określić albo zmienić charakter kontekstu” (Dijk 2001, 29).
Ostatni rozdział V stanowi dopełnienie całości, jest w nim bowiem obecne spojrzenie na stylistyczny i retoryczny (etyczny) wymiar strategii komunikacyjnych.
Uczestniczenie w programach publicystycznych uzależnione jest w największej
mierze od uczestników spotkania, którzy występują nie tylko jako reprezentanci
określonej roli i rangi społecznej, lecz jako jednostki o charakterze indywidualnym
i niepowtarzalnym, wyposażone w określony system wartości pozajęzykowych.
Przyjęcie w poniższej pracy metody analizy dyskursu politycznego uwzględniającego poziom tekstowy (strukturalny) i pragmatyczny daje możliwość odpowiedzi na pytania o temat tekstu, sposób jego skonstruowania, a także o cel.
Uwzględnienie tych parametrów implikuje jednoczesne przyjęcie perspektywy
nadawcy tworzącego tekst i odbiorcy podejmującego wysiłek jego interpretacji.
***
W tym miejscu chciałabym złożyć serdeczne podziękowanie tym, których bezcenne rady pozwoliły mi nadać pracy ostateczny kształt. Wdzięczność swoją kieruję
ku Recenzentowi – prof. dr. hab. Kazimierzowi Ożogowi za wnikliwą lekturę i ocenę oraz za wszystkie komentarze i inspirujące sugestie dotyczące tekstu. Jak najserdeczniej dziękuję również Prof. dr. hab. Janowi Mazurowi za inspirację twórczą
i wiarę w moje siły, a także za konsultacje oraz nieustanne mobilizowanie do pracy.