Dochody i wydatki gospodarstw domowych

Transkrypt

Dochody i wydatki
gospodarstw domowych
Miros³aw Gorczyca, dr hab. n. ekon., profesor w Wy¿szej Szkole Informatyki i Zarz¹dzania w Rzeszowie
1. Wprowadzenie
Nic nie podlega tak subiektywnym ocenom zdeterminowanym osobistym
ogl¹dem, jak kondycja ekonomiczna naszego spo³eczeñstwa. Zale¿¹ one w dominancie od zawartoœci portfeli i stanu kont. Kreuj¹ je te¿ sprzeczne doniesienia mediów oraz wyst¹pienia demagogicznych polityków, w zale¿noœci od
tego, czy s¹ oni u w³adzy, czy te¿ — znajduj¹c siê w opozycji — walcz¹ o ni¹.
Jest to tym istotniejsze w polskiej rzeczywistoœci sui generis „p³odozmianu
politycznego”, którego doœwiadczamy od kilkunastu lat. Rozbie¿noœciom
w ocenach i dezorientacji na temat statusu ekonomicznego sprzyja polaryzacja ekonomiczna naszego spo³eczeñstwa.
Wzglêdnie prawid³owy obraz sytuacji ekonomicznej Polaków zobrazowaæ
mo¿e, przedstawione sine ira et studio, statystyczne spektrum oparte na wynikach badañ bud¿etów gospodarstw, przeprowadzonych przez G³ówny Urz¹d
Statystyczny, na podstawie reprezentatywnej bazy faktograficznej1. Wydatki
polskich gospodarstw domowych, ich struktura oraz nominalna dynamika,
skorygowane deflatorem opartym na wskaŸnikach zmian cen towarów i us³ug
konsumpcyjnych wed³ug GUS-u, spektakularnie pokazuj¹, jak zmienia³ siê
obraz rzeczywistej si³y nabywczej strumienia naszych wydatków. Z kolei konfrontacja poziomu wydatków z minimum socjalnym czy te¿ minimum egzystencji ustalonymi dla 2003 r. w Instytucie Pracy i Polityki Socjalnej pozwoli
na usytuowanie poziomu ¿ycia podstawowych grup spo³eczno-ekonomicznych, w kontekœcie ich quasi-normatywnej wysokoœci.
Ze wzglêdu na ograniczon¹ objêtoœæ artyku³u, komentarz s³owny obfitego
materia³u faktograficznego w przedmiotowym zakresie ograniczono do najniezbêdniejszego — zdaniem autora — minimum. Szczególnym walorem poznawczym w tej informacji jest przedstawienie dyferencjacji dochodowo-wydatkowej polskich rodzin, a tak¿e zakresu marginalizacji (wykluczenia) znacz¹cej czêœci spo³eczeñstwa, która z powodu niskich dochodów musi rezygnowaæ nie tylko z zaspokojenia potrzeb wy¿szego rzêdu, ale nawet najniezbêdniejszych, podstawowych potrzeb ¿yciowych.
1
Por.: Bud¿ety gospodarstw domowych w … r. (edycje dla odpowiednich lat), w tym przede
wszystkim Bud¿ety gospodarstw domowych w 2003 r., GUS, Warszawa 2004 oraz Bud¿ety gospodarstw domowych w 2005 r., GUS, Warszawa 2006.
ekonomia 19
97
Miros³aw Gorczyca
2. Metodyka badania bud¿etów gospodarstw domowych2
i charakterystyka zgromadzonego materia³u Ÿród³owego
Badanie bud¿etów gospodarstw domowych jest wa¿nym Ÿród³em danych
o przychodach, rozchodach, spo¿yciu i innych aspektach warunków bytu ró¿nych grup spo³eczno-ekonomicznych. Podmiotem badania s¹ jedno- i wieloosobowe gospodarstwa domowe, a jego przedmiotem wielkoœæ przychodów
(pieniê¿nych i niepieniê¿nych) ich cz³onków oraz iloœciowe spo¿ycie wybranych artyku³ów i us³ug. Badania prowadzone s¹ przez GUS od lat, przy wykorzystaniu metody reprezentacyjnej. Gospodarstwo domowe stanowi zespó³
osób — spokrewnionych lub nie ze sob¹ — mieszkaj¹cych razem i wspólnie
utrzymuj¹cych siê (wieloosobowe) lub osoba utrzymuj¹ca siê samodzielnie,
bez wzglêdu na to, czy mieszka sama, czy te¿ z innymi osobami, nie ³¹cz¹c jednak z nimi swoich dochodów (jednoosobowe). Zatem osoby mieszkaj¹ce
wspólnie, ale utrzymuj¹ce siê oddzielnie, tworz¹ odrêbne gospodarstwa domowe. Tak wiêc kryterium wyodrêbnienia gospodarstwa domowego jest
wspólnota utrzymywania siê.
Bud¿et gospodarstwa domowego jest systematycznym zestawieniem jego
przychodów i rozchodów za dany okres. Poniewa¿ w opracowaniu tym przedstawione bêd¹ dochody rozporz¹dzalne i wydatki, poni¿ej przedstawione s¹
ich okreœlenia. Dochód rozporz¹dzalny obejmuje pieniê¿ne oraz niepieniê¿ne bie¿¹ce dochody (bez podatków) i przeznaczony jest na wydatki oraz przyrost oszczêdnoœci, W jego sk³ad wchodzi spo¿ycie naturalne oraz towary
i us³ugi otrzymane nieodp³atnie. Dochód rozporz¹dzalny tworz¹ dochody z:
pracy najemnej, gospodarstwa rolnego (dzia³ki), pracy w³asnej, tytu³u w³asnoœci, wynajmu, œwiadczeñ spo³ecznych i pozosta³e. Wydatki obejmuj¹ koszty
zakupu towarów i us³ug oraz pozosta³e wydatki.
W badaniach bud¿etów gospodarstw domowych wyró¿nione jest 5 grup
spo³eczno-ekonomicznych3:
— pracowników,
— pracowników u¿ytkuj¹cych gospodarstwo rolne,
— rolników,
— pracuj¹cych na w³asny rachunek,
— emerytów i rencistów.
O zaliczeniu do danej grupy konkretnego gospodarstwa domowego decyduje: w gospodarstwie wieloosobowym suma dochodów osób z danej grupy,
gdy w sk³ad jego wchodz¹ osoby o ró¿nym statusie, a w jednoosobowym najwy¿szy dochód z jego sk³adników.
2
Por.: Metodyka badania bud¿etów gospodarstw domowych., GUS, Warszawa 1999 (z póŸniejszymi zmianami).
3
Wystêpuje jeszcze szósta — „osób utrzymuj¹cych siê z niezarobkowych Ÿróde³, innych ni¿
emerytura lub renta”, z której dane s¹ uwzglêdniane w ogólnych wynikach, ale nie s¹ publikowane. Jest to mocno niejednorodna zbiorowoœæ, gdy¿ s¹ w niej bogaci rentierzy i biedacy utrzymuj¹cy siê z pomocy spo³ecznej. Ostatnio GUS nie podaje danych o dochodach i wydatkach gospodarstw domowych pracowników u¿ytkuj¹cych gospodarstwo rolne.
98
ekonomia 19
ekonomia 19
Pracowników u¿ytkuj¹cych
gospodarstwo
domowe
Pracowników
Ogó³em w
tym:
Gospodarst
wo domowe
PLN/osobê/
miesi¹c
Œredni dochód
rozporz¹dzalny
521,28
x
2,16
pracuj¹cych
PLN/osobê/
miesi¹c
4,58
100,0
2282
729,87
ogó³em,
w tym:
%
jednostek
Górna granica
przedzia³u decylowego
Œrednia liczba osób na 1
gosp. domowe
Liczba respondentów
PLN/osobê/
miesi¹c
Œredni dochód
rozporz¹dzalny
x
1,56
pracuj¹cych
PLN/osobê/
miesi¹c
3,39
100,0
%
ogó³em,
w tym:
12 732
680,50
jednostek
Górna granica
gosp. domowe
PLN/osobê/
miesi¹c
Œredni dochód
rozporz¹dzalny
x
1,04
pracuj¹cych
PLN/osobê/
miesi¹c
3,07
100,0
%
ogó³em,
w tym:
32 452
Ogó³em
jednostek
Górna granica
gosp. domowe
Wyszczególnienie
110,96
279,30
2,30
5,54
8,3
190
231,03
313,00
1,21
4,63
7,3
934
155,42
278,76
1,13
4,54
6,8
2198
I
271,33
335,88
2,16
5,34
8,5
195
339,89
395,22
1,34
4,25
8,0
1017
297,80
360,00
1,12
4,28
7,2
2324
II
326,66
384,98
2,19
5,32
8,6
197
417,98
474,17
1,46
4,07
8,3
1063
376,91
438,00
1,18
4,03
7,6
2468
III
378,89
441,43
2,10
4,84
9,5
217
488,73
550,38
1,56
3,79
9,0
1141
454,14
519,05
1,24
3,78
8,1
2632
IV
431,74
500,00
2,32
4,81
9,5
216
564,04
641,70
1,61
3,69
9,2
1171
532,60
610,00
1,17
3,42
9,0
2911
V
487,03
574,37
2,15
4,77
9,6
218
647,32
741,60
1,65
3,51
9,7
1229
620,52
700,00
1,04
3,04
10,1
3274
VI
550,03
644,19
2,21
4,55
10,0
229
753,14
868,18
1,70
3,28
10,3
1317
724,02
828,20
0,97
2,74
11,2
3634
VII
639,42
733,81
2,17
4,20
11,0
251
893,02
1043,33
1,71
3,08
11,0
1400
859,55
958,31
0,89
2,50
12,2
3975
VIII
783,42
986,57
2,04
3,85
11,9
271
1132,06
1410,00
1,68
2,76
12,3
1564
1072,40
1297,13
0,88
2,30
13,3
4324
IX
1266,50
5764,61
2,02
3,47
13,1
298
1980,40
15547,67
1,56
2,28
14,9
1896
1843,39
19350,00
1,03
2,11
14,5
4712
X
Podstawowe dane o gospodarstwach domowych objêtych w 2003 r. badaniami bud¿etów — wed³ug cech grup spo³eczno-ekonomicznych
Tabela 1.
99
100
PLN/osobê/
miesi¹c
Œredni dochód
rozporz¹dzalny
720,00
x
0,23
pracuj¹cych
PLN/osobê/
miesi¹c
2,27
100,0
ogó³em,
w tym:
%
860,20
12 051
jednostek
Górna granica
gosp. domowe
PLN/osobê/
miesi¹c
Œredni dochód
rozporz¹dzalny
x
1,63
pracuj¹cych
PLN/osobê/
miesi¹c
3,55
100,0
%
ogó³em,
w tym:
2021
474,31
jednostek
Górna granica
gosp. domowe
PLN/osobê/
miesi¹c
Œredni dochód
rozporz¹dzalny
x
1,95
pracuj¹cych
PLN/osobê/
miesi¹c
4,21
100,0
%
ogó³em,
w tym:
1241
Ogó³em
jednostek
Górna granica
gosp. domowe
Wyszczególnienie
240,90
314,50
0,59
4,47
5,1
612
200,15
318,00
1,38
4,32
8,3
168
–250,14
122,89
1,91
3,81
11,2
140
I
370,15
402,36
0,49
3,67
6,2
747
348,58
442,85
1,43
4,29
8,3
168
142,45
241,40
2,12
4,59
9,2
114
II
462,19
507,50
0,47
3,28
6,9
832
449,79
526,07
1,58
4,21
8,4
170
218,82
281,41
2,15
5,03
8,3
103
III
541,68
601,80
0,33
2,68
8,5
1019
537,05
599,13
1,66
4,04
8,8
178
276,14
350,50
2,15
4,73
8,9
110
IV
616,73
679,20
0,23
2,28
10,0
1198
641,18
722,21
1,60
3,87
9,3
187
334,67
405,52
1,93
4,61
9,2
114
V
702,32
773,28
0,21
2,08
10,9
1318
754,70
845,67
1,73
3,63
9,6
194
400,36
485,87
1,96
4,31
9,8
121
VI
760,69
876,41
0,15
1,88
12,0
1449
887,26
1032,00
1,75
3,61
9,9
200
482,73
571,36
2,03
4,38
9,6
119
VII
899,83
1009,46
0,12
1,78
12,8
1539
1068,97
1267,13
1,71
3,28
10,8
219
591,11
733,92
1,87
3,84
10,9
135
VIII
ród³o:
obliczenia na podstawie danych zebranych w Departamencie Statystyki Spo³ecznej G³ównego Urzêdu Statystycznego.
Emerytów
i rencistów
Pracuj¹cych na
w³asny
rachunek
Rolników
Gospodarst
wo domowe
1070,96
1262,45
0,11
1,69
13,4
1618
1360,99
1850,00
1,73
2,92
12,2
246
809,48
1178,50
1,67
3,61
11,7
145
IX
1625,97
14700,00
0,11
1,59
14,2
1719
2532,01
19350,00
1,65
2,45
14,4
291
1789,72
12537,99
1,86
3,67
11,2
140
X
Miros³aw Gorczyca
ekonomia 19
ekonomia 19
2-osobowe
1-osobowe
Ogó³em
w tym:
Gosp. dom.
x
PLN/osobê/miesi¹c
PLN/osobê/miesi¹c
Górna granica przedzia³u decylowego
Œredni dochód
rozporz¹dzalny
980,73
0,56
100,0
%
Œrednia liczba osób pracuj¹cych
8207
1120,94
x
jednostek
PLN/osobê/miesi¹c
Œredni dochód
rozporz¹dzalny
PLN/osobê/miesi¹c
100,0
%
0,20
5224
680,50
jednostek
PLN/osobê/
miesi¹c
x
1,04
pracuj¹cych
PLN/osobê/miesi¹c
3,07
100,0
%
ogó³em, w tym:
32 452
Ogó³em
jednostek
Górna granica przedzia³u
decylowego
Œredni dochód rozporz¹dzalny
decylowego
Œrednia liczba osób na 1 gosp.
domowe
Wyszczególnienie
34,31
278,05
0,67
2,0
163
54,73
263,00
0,38
2,0
107
155,42
278,76
1,13
4,54
6,8
2198
I
301,75
359,26
0,40
2,9
241
294,75
355,00
0,47
0,9
47
297,80
360,00
1,12
4,28
7,2
2324
II
377,52
437,90
0,43
3,8
313
383,31
435,37
0,36
1,1
55
376,91
438,00
1,18
4,03
7,6
2468
III
455,60
517,72
0,46
4,4
362
456,46
515,60
0,22
1,9
101
454,14
519,05
1,24
3,78
8,1
2632
IV
536,60
609,85
0,38
5,7
492
536,38
610,00
0,09
4,8
251
532,60
610,00
1,17
3,42
9,0
2911
V
621,45
700,00
0,38
10,2
846
629,05
700,00
0,10
8,1
421
620,52
700,00
1,04
3,04
10,1
3274
VI
726,11
828,20
0,40
13,0
1076
729,65
827,27
0,09
12,9
673
724,02
828,20
0,97
2,74
11,2
3634
VII
864,70
985,31
0,41
16,8
1307
862,03
985,02
0,10
17,4
910
859,55
958,31
0,89
2,50
12,2
3975
VIII
Podstawowe dane o gospodarstwach domowych objêtych w 2003 r. badaniami bud¿etów — wed³ug grup ich wielkoœci
Tabela 2.
1073,56
1292,50
0,53
19,1
1581
1081,66
1288,50
0,14
22,1
1153
1072,40
1297,13
0,88
2,30
13,3
4324
IX
1856,33
19350,00
0,95
22,1
1826
1976,38
17677,00
0,38
28,8
1506
1843,39
19350,00
1,03
2,11
14,5
4712
X
101
102
PLN/osobê/miesi¹c
PLN/osobê/miesi¹c
400,20
x
1,91
167,28
278,76
1,56
25,6
100,0
%
decylowego
560
166,89
277,42
2190
493,80
x
1,25
jednostek
PLN/osobê/miesi¹c
PLN/osobê/miesi¹c
1,64
15,3
100,0
%
decylowego
466
152,76
278,59
3035
621,18
x
1,03
8,7
580
130,74
277,90
0,86
4,5
322
I
jednostek
PLN/osobê/miesi¹c
PLN/osobê/miesi¹c
1,53
100,0
%
decylowego
6691
784,54
x
jednostek
PLN/osobê/miesi¹c
PLN/osobê/miesi¹c
100,0
%
1,23
7105
Ogó³em
jednostek
decylowego
Wyszczególnienie
296,26
359,85
1,75
19,8
432
296,83
359,24
1,26
16,7
506
298,53
360,00
1,11
10,1
679
300,87
360,00
0,79
5,9
419
II
374,76
437,50
1,89
17,1
374
376,29
437,25
1,54
13,3
405
379,01
437,37
1,25
11,8
791
377,30
438,00
0,82
7,5
530
III
453,79
518,05
2,11
11,5
252
451,22
516,00
1,62
14,3
434
454,35
519,05
1,45
13,0
869
456,13
519,00
0,96
8,6
614
IV
532,66
609,51
2,14
9,4
206
531,35
609,00
1,81
11,7
354
530,95
610,00
1,53
12,0
804
533,83
609,33
1,07
11,3
804
V
623,87
699,03
2,37
6,0
132
719,49
698,80
1,91
10,0
302
619,09
700,00
1,64
11,5
771
619,60
698,92
1,08
11,3
802
VI
721,38
827,57
2,40
4,3
95
722,24
827,76
1,97
7,5
228
722,18
825,29
1,79
10,3
688
724,34
827,87
1,28
12,3
874
VII
856,32
979,73
2,37
3,1
67
859,11
979,97
2,22
4,9
148
855,31
983,97
1,83
9,4
626
858,60
983,33
1,38
12,9
917
VIII
1052,35
1270,74
2,60
2,1
47
1057,38
1263,42
2,18
3,6
110
1069,22
1296,08
1,92
7,2
483
1075,42
1297,13
1,57
13,4
950
IX
ród³o: obliczenia na podstawie danych zebranych w Departamencie Statystyki Spo³ecznej G³ównego Urzêdu Statystycznego.
≥
6-osobowe
5-osobowe
4-osobowe
3-osobowe
Gosp. dom.
1883,16
4860,24
2,52
1,1
25
1659,06
5764,61
2,48
2,7
82
1802,97
12537,99
2,00
6,0
400
1804,96
15547,67
1,72
12,3
873
X
Miros³aw Gorczyca
ekonomia 19
Nie wchodz¹c w dalsze szczegó³y organizacji badañ oraz ich zakresu (dobór reprezentantów, formularze, ksi¹¿eczki pozycji bud¿etowych itp.), podkreœliæ nale¿y ich reprezentatywnoœæ, szczególnie na najwy¿szym szczeblu
agregacji, jako ¿e corocznie obejmuj¹ one ponad 30 tys. respondentów.
W 2003 r. objêto badaniem bud¿etów 32,5 tys. gospodarstw domowych (por.
tab. 1.). Poszczególne ich grupy spo³eczno-ekonomiczne stanowi³y nastêpuj¹c¹ czêœæ ca³ej zbiorowoœci (w %): pracowników (39,3), pracowników u¿ytkuj¹cych gospodarstwo rolne (7,0), rolników (3,8), pracuj¹cych na w³asny rachunek (6,2), emerytów i rencistów (37,1) oraz utrzymuj¹cych siê z niezarobkowych Ÿróde³, innych ni¿ emerytura lub renta (6,6). Z punktu widzenia liczby
osób przypadaj¹cych na gospodarstwo domowe (por. tab. 2.), ich struktura
przedstawia³a siê nastêpuj¹co (w %, od 1- do ? 6-osobowych): 16,1 — 25,3 —
21,9 — 20,6 — 9,4 i 6,7.
Dezagregacja respondentów, od których uzyskiwane by³y informacje
o bud¿etach wed³ug ich grup decylowych (por. tab. 2.), wskazuje na to, ¿e gros
badanych przychodów i rozchodów (51,3%) przypada³o na wy¿sze decyle (od
VII do X).
3. Relacje dochody–wydatki
Zestawione — na ró¿nych szczeblach agregacji — w tabelach 3. i 4. relacje
miêdzy poziomem dochodów rozporz¹dzalnych i wydatków wskazuj¹ na œrednio bardzo nik³¹ przewagê dochodów nad wydatkami. Œredni miesiêczny
poziom nadwy¿ki wyniós³ jedynie 36,7 PLN. Oznacza³o to, ¿e stanowi³a ona jedynie 5,4% dochodu rozporz¹dzalnego i o 5,7% przewy¿sza³a œrednie miesiêczne wydatki na 1 osobê. W ujêciu przeciêtnym na 1 gospodarstwo domowe
przypada³o zatem ok. 113 PLN oszczêdnoœci na 1 miesi¹c. W poszczególnych
grupach gospodarstw domowych nadwy¿ka dochodów nad wydatkami mia³a
ró¿ny poziom, przy czym jej wysokoœæ niekoniecznie zwi¹zana by³a z poziomem dochodów jednostkowych. I tak — w ujêciu wzglêdnym — to w³aœnie najmniejsze gospodarstwa domowe, reprezentuj¹ce najwy¿szy poziom dochodów rozporz¹dzalnych, mia³y niski poziom nadwy¿ki, a nawet — w przypadku
jednoosobowych (por. tab. 2.) wyst¹pi³a przewaga wydatków nad bie¿¹cymi
dochodami. Z kolei w najwiêkszych z nich, najgorzej sytuowanych, wyst¹pi³a
ona na relatywnie najwy¿szym poziomie. Mo¿na domniemywaæ, ¿e w³aœnie
owe niskie œrednio dochody moderowa³y poziom wydatków, a tak¿e wynika
on niskiej zdolnoœci kredytowej czy te¿ mo¿liwoœci uzyskania po¿yczek.
W strukturze decylowej dezagregacji dochodów, szczególnie na najwy¿szym jej szczeblu, spektakularnie ujawnia siê prawid³owoœæ rosn¹cej ich
nadwy¿ki nad wydatkami w miarê rosn¹cego ich poziomu. I tak, o ile w trzech
najni¿szych decylach (30%) zbiorowoœci danych wystêpowa³ niedobór œrodków na wydatki, przy czym bardzo wysoko w pierwszym (45%), to od czwartego
sukcesywnie ros³a ich nadwy¿ka. W poszczególnych grupach spo³eczno-ekonomicznych gospodarstw domowych w sytuacji ogólnej tendencji wzglêdnego
wzrostu nadwy¿ki dochodów nad wydatkami — w miarê rosn¹cych dochodów
ekonomia 19
103
104
Pracowników
u¿ytkuj¹cych
gospodarstwo
rolne
Pracowników
Dochody
Ogó³em
Nadwy¿ka dochodów
nad wydatkami
Wydatki
Dochody
Nadwy¿ka dochodów
nad wydatkami
Wydatki
Dochody
Nadwy¿ka dochodów
nad wydatkami
Wydatki
Wyszczególnienie
Gospodarstwo
domowe
–178,28
–61,6
36,70
7,6
%
100,0
100,0
%
PLN/osoba/miesi¹c
289,24
484,58
38,4
107,6
%
PLN/osoba/miesi¹c
110,96
521,28
–11,1
8,4
%
PLN/osoba/miesi¹c
–28,82
56,71
100,0
100,0
%
PLN/osoba/miesi¹c
259,85
673,16
88,9
108,4
%
PLN/osoba/miesi¹c
231,03
729,87
–44,6
4,7
%
PLN/osoba/miesi¹c
–125,36
36,66
100,0
100,0
%
PLN/osoba/miesi¹c
280,78
643,84
55,4
105,7
%
PLN/osoba/miesi¹c
155,42
680,50
I
PLN/osoba/miesi¹c
Ogó³em
–5,9
–17,01
100,0
288,34
94,1
271,33
–3,7
–12,91
100,0
352,80
96,3
339,89
–5,6
–17,61
100,0
315,41
94,4
297,80
II
–4,6
–15,60
100,0
342,26
95,4
326,66
–2,5
–10,01
100,0
407,97
97,6
417,98
–2,0
–7,73
100,0
384,54
98,0
376,91
III
–2,2
–8,42
100,0
387,31
97,8
378,89
4,3
20,20
100,0
468,53
104,3
488,73
1,4
6,32
100,0
447,82
101,4
454,14
IV
1,7
7,02
100,0
424,72
101,7
431,74
2,9
16,01
100,0
548,03
102,9
564,04
3,4
17,75
100,0
514,85
103,4
432,60
V
4,8
22,40
100,0
464,63
101,8
487,03
7,5
44,92
100,0
602,40
107,5
647,32
4,5
26,87
100,0
593,65
104,5
620,52
VI
11,8
58,01
100,0
492,02
111,8
550,03
9,1
62,70
100,0
690,44
109,1
753,14
7,0
47,55
100,0
676,47
107,0
724,02
VII
9,0
52,82
100,0
586,60
109,0
639,42
9,8
80,02
100,0
813,00
109,8
893,02
7,8
62,56
100,0
796,99
107,8
859,55
VIII
16,1
108,63
100,0
674,79
116,1
783,42
9,3
96,46
100,0
1035,60
109,3
1132,06
9,0
88,51
100,0
983,89
109,0
1072,40
IX
X
38,4
351,23
100,0
915,27
138,4
1266,50
18,2
304,68
100,0
1675,72
118,2
1960,40
19,0
294,84
100,0
1548,45
119,0
1843,29
Nadwy¿ka dochodów nad wydatkami gospodarstw domowych w 2003 r. w grupach spo³eczno-ekonomicznych gospodarstw domowych
Tabela 3.
Miros³aw Gorczyca
ekonomia 19
ekonomia 19
Nadwy¿ka dochodów
nad wydatkami
Wydatki
Dochody
Nadwy¿ka dochodów
nad wydatkami
Wydatki
Dochody
Nadwy¿ka dochodów
nad wydatkami
22,33
3,2
%
100,0
%
PLN/osoba/miesi¹c
697,67
103,2
%
PLN/osoba/miesi¹c
720,00
5,3
%
PLN/osoba/miesi¹c
42,96
100,0
%
PLN/osoba/miesi¹c
817,24
105,3
%
PLN/osoba/miesi¹c
860,20
2,8
%
PLN/osoba/miesi¹c
13,11
100,0
%
PLN/osoba/miesi¹c
461,20
102,8
%
PLN/osoba/miesi¹c
474,31
PLN/osoba/miesi¹c
Ogó³em
–15,1
–43,01
100,0
283,91
84,9
240,90
–42,2
–146,04
100,0
346,19
57,8
200,15
–43,0
–188,60
100,0
438,74
57,0
–250,14
I
–4,5
–17,26
100,0
387,41
95,5
370,15
–8,3
–31,73
100,0
380,27
91,7
348,54
–54,1
–168,14
100,0
310,59
45,9
142,45
II
2,6
11,76
100,0
450,43
102,6
462,19
–9,6
47,81
100,0
497,53
90,4
449,72
–26,9
–80,43
100,0
299,25
73,1
218,82
III
4,7
24,33
100,0
517,35
104,7
541,68
–3,7
–20,48
100,0
557,53
96,3
537,05
–21,9
–77,40
100,0
353,54
78,1
276,14
IV
ród³o:
obliczenia na podstawie danych
zebranych w Departamencie Statystyki Spo³ecznej G³ównego Urzêdu Statystycznego.
Emerytów
i rencistów
Pracuj¹cych
na w³asny
rachunek
Dochody
Rolników
Wydatki
Wyszczególnienie
Gospodarstwo
domowe
2,6
15,61
100,0
601,12
102,6
616,73
–1,5
–9,46
100,0
650,64
98,5
641,18
–2,4
–8,18
100,0
342,85
97,6
334,67
V
3,0
20,40
100,0
681,92
103,0
702,32
–1,2
–9,17
100,0
763,87
98,8
754,70
–4,3
–18,09
100,0
418,45
95,7
400,36
VI
0,9
6,96
100,0
783,73
100,9
790,69
10,5
84,12
100,0
803,14
110,5
887,26
5,4
24,52
100,0
458,21
105,4
482,73
VII
4,6
39,94
100,0
859,89
104,6
899,83
6,5
64,97
100,0
1004,00
106,5
1068,97
6,7
37,37
100,0
553,74
106,7
591,11
VIII
3,2
32,76
100,0
1038,20
103,2
1070,96
8,5
106,32
100,0
1254,67
108,5
1360,99
36,5
216,41
100,0
593,07
136,5
809,48
IX
9,8
144,66
100,0
1481,31
109,8
1625,97
23,4
480,46
100,0
2051,55
123,4
2532,01
122,5
985,20
100,0
804,52
122,5
1789,72
X
105
106
2-osobowe
1-osobowe
Dochody
Ogó³em
Nadwy¿ka dochodów
nad wydatkami
Wydatki
Dochody
Nadwy¿ka dochodów
nad wydatkami
Wydatki
Dochody
Nadwy¿ka dochodów
nad wydatkami
Wydatki
Wyszczególnienie
Gospodarstwo
domowe
31,65
3,3
%
100,0
%
PLN/osoba/miesi¹c
949,08
103,3
%
PLN/osoba/miesi¹c
980,73
–3,4
%
PLN/osoba/miesi¹c
–39,19
100,0
%
PLN/osoba/miesi¹c
1160,13
96,6
PLN/osoba/miesi¹c
%
1120,94
4,7
%
PLN/osoba/miesi¹c
36,66
100,0
%
PLN/osoba/miesi¹c
643,84
105,7
%
PLN/osoba/miesi¹c
680,50
PLN/osoba/miesi¹c
Ogó³em
–93,4
–486,26
100,0
520,57
6,6
34,31
–93,3
–767,01
100,0
821,74
6,7
54,73
–44,6
–125,36
100,0
280,78
55,4
155,42
I
–24,0
–95,32
100,0
397,07
76,0
301,75
–29,8
–125,03
100,0
419,78
70,2
294,75
–5,6
–17,61
100,0
315,41
94,4
297,80
II
–16,3
–73,32
100,0
450,84
83,7
377,52
–23,3
–116,35
100,0
499,69
76,7
383,31
–2,0
–7,73
100,0
384,54
98,0
376,91
III
–11,8
–60,74
100,0
516,34
88,2
455,60
–21,8
–127,38
100,0
584,84
78,2
456,46
1,4
6,32
100,0
447,82
101,4
454,14
IV
–6,9
–39,86
100,0
576,46
93,1
536,60
–13,7
–84,82
100,0
621,20
86,3
536,38
3,4
17,75
100,0
514,85
103,4
432,60
V
–4,3
–27,71
100,0
649,16
95,7
621,45
–10,6
–74,26
100,0
703,31
89,4
629,05
4,5
26,87
100,0
593,65
104,5
620,52
VI
0,9
6,8
100,0
719,31
100,9
726,11
–7,0
–54,66
100,0
784,31
93,0
729,65
7,0
47,55
100,0
676,47
107,0
724,02
VII
2,4
20,38
100,0
844,32
102,4
864,70
–4,4
–39,28
100,0
901,31
95,6
862,03
7,8
62,56
100,0
796,99
107,8
859,55
VIII
Nadwy¿ka dochodów nad wydatkami gospodarstw domowych w 2003 r. w grupach wielkoœci gospodarstw domowych
Tabela 4.
4,0
41,67
100,0
1031,89
104,0
1073,56
–4,6
–52,26
100,0
1133,92
95,4
1081,66
9,0
88,51
100,0
983,89
109,0
1072,40
IX
12,3
203,43
100,0
1652,90
112,3
1856,33
3,7
70,26
100,0
1906,12
103,7
1976,38
19,0
294,84
100,0
1548,45
119,0
1843,29
X
Miros³aw Gorczyca
ekonomia 19
ekonomia 19
Nadwy¿ka dochodów
nad wydatkami
Wydatki
Dochody
Nadwy¿ka dochodów
nad wydatkami
Wydatki
Dochody
Nadwy¿ka dochodów
nad wydatkami
Wydatki
Dochody
Nadwy¿ka dochodów
nad wydatkami
42,09
11,8
PLN/osoba/miesi¹c
100,0
%
%
358,11
PLN/osoba/miesi¹c
111,8
%
11,2
400,20
PLN/osoba/miesi¹c
%
100,0
62,31
PLN/osoba/miesi¹c
%
88,8
555,31
%
PLN/osoba/miesi¹c
493,00
7,7
PLN/osoba/miesi¹c
44,16
PLN/osoba/miesi¹c
100,0
%
577,02
%
–25,7
–57,71
100,0
224,99
74,3
167,28
–39,2
–107,53
100,0
274,42
60,8
166,89
–48,7
–145,18
100,0
297,94
51,3
107,7
%
PLN/osoba/miesi¹c
152,76
%
621,18
–66,8
PLN/osoba/miesi¹c
–263,17
6,0
100,0
393,91
44,57
100,0
33,2
130,74
I
PLN/osoba/miesi¹c
739,97
%
106,0
%
PLN/osoba/miesi¹c
784,54
PLN/osoba/miesi¹c
Ogó³em
5,2
14,62
100,0
281,64
105,2
296,26
–2,9
–8,71
100,0
305,54
97,1
296,83
–9,2
–30,19
100,0
328,72
90,8
298,53
–16,0
–57,11
100,0
357,98
84,0
300,87
II
8,1
28,11
100,0
346,25
108,1
374,36
4,8
13,65
100,0
362,64
103,8
376,29
–4,9
–19,49
100,0
398,50
95,1
379,01
–10,8
–45,81
100,0
423,11
89,2
377,30
III
18,1
48,92
100,0
404,87
112,1
453,79
6,3
26,72
100,0
424,50
106,3
451,22
0,6
2,76
100,0
452,19
100,6
454,95
–4,6
–21,79
100,0
477,92
94,5
456,13
IV
24,2
103,95
100,0
428,71
124,2
532,66
3,9
20,10
100,0
511,25
103,9
531,35
4,9
28,81
100,0
506,14
104,9
530,95
–1,9
–10,40
100,0
544,25
98,1
533,85
V
26,0
128,70
100,0
495,17
126,0
623,87
10,2
57,59
100,0
561,90
110,2
619,49
5,5
32,24
100,0
586,85
105,5
619,09
2,8
16,62
100,0
602,58
102,8
619,20
VI
27,5
155,53
100,0
565,85
127,5
721,38
21,1
126,03
100,0
596,21
121,1
722,24
9,9
65,10
100,0
657,08
109,9
722,18
3,2
22,66
100,0
701,68
103,2
724,34
VII
25,6
174,34
100,0
681,98
125,6
856,32
18,7
135,38
100,0
723,73
118,7
859,11
12,1
92,34
100,0
762,97
112,1
855,31
8,5
67,20
100,0
791,40
108,5
858,60
VIII
32,8
259,78
100,0
792,57
132,8
1052,35
35,6
277,66
100,0
779,92
135,6
1057,38
15,8
145,53
100,0
923,69
115,8
1069,22
9,6
94,13
100,0
981,29
109,6
1075,42
IX
ród³o: obliczenia na podstawie danych zebranych w Departamencie Statystyki Spo³ecznej G³ównego Urzêdu Statystycznego.
≥ 6-osobowe
5-osobowe
4-osobowe
Dochody
3-osobowe
Wydatki
Wyszczególnienie
Gospodarstwo
domowe
104,1
960,55
100,0
922,61
204,1
1883,16
56,9
601,67
100,0
1057,39
156,9
1659,06
37,6
492,42
100,0
1310,55
137,6
1802,97
21,5
319,00
100,0
1485,96
121,5
1804,96
X
107
Miros³aw Gorczyca
jednostkowych — wystêpowa³y zak³ócenia, co jest zrozumia³e wobec ich zró¿nicowania oraz mo¿liwoœci wyst¹pienia przypadkowych odchyleñ, odmiennie ni¿ w ca³ej populacji. Najwy¿szy niedobór dochodów bie¿¹cych nad
wydatkami, odnosz¹cy siê do co najmniej 60% ich zbiorowoœci, dotyczy³ gospodarstw domowych rolników i pracuj¹cych na w³asny rachunek, 40%, ch³oporobotników, ale tak¿e 30% pracowników i 20% weteranów pracy. Jak widaæ,
chocia¿ najgorzej sytuowane by³y gospodarstwa domowe osób zwi¹zanych
z rolnictwem, to równie¿ znaczny niedobór dochodów dotyczy³ „przedsiêbiorców”. Najwiêksza dyferencjacja objê³a w tym zakresie rolników (od –43,0 do
122,5% nadwy¿ki dochodów nad wydatkami), a najmniejsza weteranów pracy
i pracowników. Jeœli idzie o niedobór œrodków na wydatki z bie¿¹cych dochodów, to — z punktu widzenia wielkoœci gospodarstw domowych w skali
makro — jedynie u osób samotnie je prowadz¹cych wyst¹pi³ on w nieznacznym stopniu. W miarê zwiêkszaj¹cej siê liczby osób w nich rós³ wzglêdny poziom nadwy¿ki dochodów bie¿¹cych nad wydatkami, przy wzglêdnie ma³o
zró¿nicowanej jej wartoœci w PLN/osobê/miesi¹c. I tak, w najwiêkszych (z ≥ 6
osobami) tylko w pierwszym decylu obserwuje siê nadwy¿kê wydatków, gdy
z liczb¹ osób od 2 do 6, kolejno: do dziewi¹tego, do szóstego, do pi¹tego, do
trzeciego i drugiego. Rozpatruj¹c relacje miêdzy rozporz¹dzalnym dochodem a wydatkami w ujêciu na 1 osobê, pamiêtaæ nale¿y o tym, ¿e znacz¹ca
czêœæ wydatków ma charakter sta³y, niezale¿ny od liczby osób (por. szczegó³owe uwagi w punkcie o wydatkach).
4. Zró¿nicowanie dochodów
Rozporz¹dzalne dochody gospodarstw domowych charakteryzuj¹ siê znacz¹cym zró¿nicowaniem. Œwiadczy o tym, w sposób spektakularny, rozpiêtoœæ
jednostkowego ich poziomu (w PLN/osobê/miesi¹c), szczególnie na ni¿szych
poziomach agregacji (por. tab. 1.–2.). Je¿eli za 1,00 przyjmiemy ich przeciêtny
poziom ogó³em (688,50 PLN), to wynosi³ on kolejno (od najni¿szego do najwy¿szego):
— 0,70 — w rolniczych gospodarstwach domowych,
— 0,77 — w ch³oporobotniczych,
— 1,06 — u emerytów i rencistów,
— 1,07 — w pracowniczych,
— 1,26 — u „przedsiêbiorców” (pracuj¹cych na w³asny rachunek).
Najlepiej sytuowana grupa gospodarstw domowych mia³a go na poziomie
o 81% wy¿szym ni¿ grupa najbiedniejszych.
Obszar zmiennoœci (rozstêp wartoœci miêdzy pierwszym i dziesi¹tym decylem) œredniego, jednostkowego dochodu ogó³em wynosi³ 1688 PLN, czyli 2,48
wartoœci œredniej, a poziom przeciêtny dla najwy¿szego decylu by³ blisko
dwunastokrotnie wy¿szy ni¿ w najni¿szym. Prawie 60% badanej zbiorowoœci
mia³o poziom dochodów ni¿szy od œrednich dochodów rozporz¹dzalnych ogó³em. Z kolei, najwy¿szy jednostkowy dochód rozporz¹dzalny uwzglêdniony
w badaniach (19 350 PLN, tzn. górna granica dziesi¹tego decylu) stanowi³ pra-
108
ekonomia 19
wie 29-krotnoœæ œredniej krajowej i prawie 70-krotnoœæ górnej granicy pierwszego decyla, obejmuj¹cego 10% gospodarstw domowych o najni¿szych dochodach oraz ponad 10-krotnoœæ przeciêtnego poziomu 10% najlepiej sytuowanych gospodarstw domowych z dziesi¹tego decyla. W poszczególnych grupach gospodarstw domowych zró¿nicowanie jednostkowych dochodów
przedstawia³o siê w sposób nastêpuj¹cy (por. tab. 1.):
gospodarstwa domowe
rozpiêtoœæ wartoœci krañcowych
PLN
% œredniej
pracownicze
1749
240
ch³oporobotnicze
1156
222
rolnicze
2040
430
„przedsiêbiorców”
2332
271
weteranów pracy
1385
192
Jeœli idzie o zró¿nicowanie z punktu widzenia grup wielkoœci gospodarstw
domowych, to w miarê rosn¹cej ich wielkoœci mala³y jednostkowe dochody
rozporz¹dzalne. Gdy za 1,00 przyjmiemy ich poziom w najwiêkszych (z ≥ 6
osób), to w miarê spadku liczby osób (od 5 do 2) wynosi³ on, kolejno: 1,23 —
1,55 — 1,96 — 2,45 i 2,80. Ró¿nica wartoœci dochodów miêdzy 1- a ? 6-osobowym gospodarstwem domowym wynosi³a 721 PLN oraz 106% wartoœci œredniej. Z kolei ró¿nice wartoœci skrajnych wynosi³y:
gospodarstwa domowe
wg liczby osób
rozpiêtoœæ wartoœci krañcowych
PLN
% œredniej
1
1922
171
2
1822
186
3
1674
213
4
1650
266
5
1492
302
≥6
1716
429
Konfrontacje jednostkowych dochodów rozporz¹dzalnych na ka¿dym
szczeblu agregacji danych o bud¿etach ró¿nych grup gospodarstw domowych
(tab. 1. i 2.) œwiadcz¹ o ich ogromnej polaryzacji dochodowej. Na jej poziom
wp³yw mia³o wiele czynników, ale przede wszystkim zapewne liczba dzieci
w gospodarstwie domowym oraz liczba osób maj¹cych sta³e zatrudnienie
i innych, otrzymuj¹cych np. œwiadczenia spo³eczne. Nie bez wp³ywu by³y równie¿ poziomy wynagrodzeñ i œwiadczeñ spo³ecznych. Dlatego (por. tab. 1.) sta³y spadek œredniej liczby osób na 1 gospodarstwo domowe ogó³em, która wynosi³a œrednio 3,07 oraz kolejno w decylowych grupach dochodu (od I do X):
ekonomia 19
109
Miros³aw Gorczyca
4,54 — 4,28 — 4,03 — 3,78 — 3,42 — 3,04 — 2,74 — 2,50 — 2,30 i 2,11. Jak ju¿
wspomniano, ró¿nice w rozporz¹dzalnych dochodach nie przek³adaj¹ siê
w sposób prosty na mo¿liwoœci zaspokojenia potrzeb, jako ¿e znaczna czêœæ
ich ma charakter kosztów sta³ych.
Jak wynika z poni¿szego zestawienia œrednie jednostkowe dochody nieznacznie przekracza³y poziom wydatków, poniewa¿ nadwy¿ka dochodów nad
wydatkami wynosi³a w 2005 r. (w z³/osobê/miesi¹c) dla gospodarstw:
ogó³em
pracowników
rolników
pracuj¹cych na w³asny rachunek
emerytów i rencistów
71,2
85,6
72,3
100,2
54,2
Stanowi³a ona, kolejno dla nich, 9,3 — 11,2 — 11,9 — 10,3 i 6,8% dochodów.
Odnotowaæ nale¿y jednak jej rosn¹cy poziom, gdy¿ w 2003 r. œrednia nadwy¿ka dochodów rozporz¹dzalnych nad wydatkami wynosi³a 36,7 z³/osobê/miesi¹c, tj. jedynie 5,3% dochodu.
5. Poziom i struktura wydatków w latach 2003 i 2005
Przeciêtne, jednostkowe wydatki gospodarstw domowych wynosi³y w 2003
roku 643,8 PLN/osobê/miesi¹c (por. tab. 5.). Kszta³towa³y siê one od 461,2
w rolniczych do 817,2 u pracuj¹cych na w³asny rachunek. Je¿eli za 1,00 przyjmiemy ich krajowy poziom (643,8), wówczas w poszczególnych grupach spo³eczno- -ekonomicznych gospodarstw domowych ich poziom wynosi³, kolejno:
0,72 w rolniczych, 0,75 w ch³opopracowniczych, 1,05 w pracowniczych, 1,08
u weteranów pracy i 1,27 u pracuj¹cych na w³asny rachunek. Obszar zmiennoœci miêdzy grupami najlepiej i najgorzej sytuowanych w zakresie jednostkowych wydatków wynosi³ 356,0 PLN i stanowi³ 52% œredniej krajowej ich
poziomu. Inaczej, jednostkowe wydatki w gospodarstwach domowych „przedsiêbiorców” stanowi³y 177% ich poziomu u rolników.
Tabela 5.
Struktura wydatków gospodarstw domowych w 2003 r. — wed³ug ich grup
spo³eczno-ekonomicznych
Wydatki
Ogó³em
Gospodarstwa domowe
ogó³em
pracowników
pracowników u¿ytkuj¹cych gospodarstwo rolne
rolników
pracuj¹cych
na w³asny
rachunek
emerytów
i rencistów
a
643,84
673,16
484,58
461,20
817,24
697,67
%
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
a
182,13
172,34
165,45
185,95
191,60
209,33
%
28,3
25,6
34,1
40,3
23,4
30,0
a
18,53
20,12
13,88
14,84
22,57
18,10
%
2,9
3,0
2,9
3,2
2,8
2,6
z tego:
¿ywnoœæ
napoje alkoholowe i wyroby
tytoniowe
110
ekonomia 19
Wydatki
odzie¿ i obuwie
u¿ytkowanie mieszkania i noœniki
energii
wyposa¿enie mieszkania i prowadzenie gospodarstwa domowego
Gospodarstwa domowe
a
ogó³em
pracowników
pracowników u¿ytkuj¹cych gospodarstwo rolne
rolników
pracuj¹cych
na w³asny
rachunek
emerytów
i rencistów
33,70
39,58
28,69
24,35
52,99
25,89
%
5,2
5,9
5,9
5,3
6,5
3,7
a
132,07
134,47
77,33
67,45
143,71
166,99
%
20,5
20,0
16,0
14,6
17,6
24,0
33,74
a
32,28
35,04
23,11
22,24
43,21
%
5,0
5,2
4,8
4,8
5,3
4,8
a
30,24
22,97
18,31
18,64
26,44
53,54
%
4,7
3,4
3,8
4,0
3,2
7,7
a
86,48
100,91
72,69
58,46
144,77
68,61
%
13,4
15,0
15,0
12,7
17,7
9,8
rekreacja, kultura i edukacja
a
52,71
76,71
31,18
25,96
86,28
40,22
%
8,2
11,4
6,4
5,6
10,6
5,8
pozosta³e wydatki
a
75,70
71,01
53,94
43,71
105,67
81,25
%
11,8
10,5
11,1
9,5
12,9
11,6
zdrowie
transport i ³¹cznoœæ
a — PLN/osobê/miesi¹c
ród³o: obliczenia na podstawie: Bud¿ety gospodarstw domowych w 2003 r., GUS, Warszawa
2004.
Na poziom wydatków — tak¿e jednostkowych — gospodarstw domowych
ma wp³yw ich wielkoœæ. Wszak istotn¹ ich czêœæ stanowi¹ pozycje o charakterze kosztów sta³ych, niezale¿nych w ogóle lub zale¿nych jedynie nieznacznie
od stanu osobowego (koszty: ogrzewania, zakupu i u¿ytkowania sprzêtu RTV
i AGD, abonamenty itp.). Dlatego jest relatywnie wysoki poziom wydatków
(dochodów te¿) weteranów pracy, np. na tle niskich wydatków osób zwi¹zanych z rolnictwem. Wszak ci pierwsi zgrupowani s¹ w bardzo ma³ych gospodarstwach domowych (œrednio nieco ponad 2 osoby), a ci drudzy w du¿ych
(4–5), przy czym ¿ycie na terenach wiejskich jest tañsze, a licz¹ca siê czêœæ
wydatków pokrywana jest w ramach samozaopatrzenia (¿ywnoœæ). Ponadto na
wsi prawie w ca³oœci mieszka siê we w³asnych zasobach, o ni¿szych kosztach
utrzymania ni¿ w miastach oraz s³abiej wyposa¿onych w instalacje. St¹d bior¹ siê mniejsze wydatki zwi¹zane z utrzymaniem mieszkañ. Je¿eli za 1,00
przyjmiemy przeciêtny poziom wydatków we wszystkich gospodarstwach
domowych, to kolejno w ich grupach wielkoœci (od 1- do ≥ 6-osobowych)
wynosi³ on (por. tab. 6.): 1,70 — 1,39 — 1,09 — 0,85 i 0,53. Rozpiêtoœæ krañcowych jednostkowych wydatków tych grup w 2003 r. to a¿ 802,0 PLN, czyli 118%
wartoœci œredniej, co — inaczej — oznacza³o, ¿e wydatki w gospodarstwach
domowych osób samotnie je prowadz¹cych stanowi³y 324% ich poziomu
w najwiêkszych, z co najmniej szeœcioma osobami. Informacje te potwierdzaj¹ fakt zaobserwowany przy zró¿nicowaniu dochodów jednostkowych oraz
ekonomia 19
111
Miros³aw Gorczyca
dokumentuj¹ ogromn¹ polaryzacjê stanu ekonomicznego polskich gospodarstw domowych.
Tabela 6.
Struktura wydatków gospodarstw domowych w 2003 r. — wed³ug grup ich wielkoœci
Wydatki
Gospodarstwa domowe wg liczby osób
1
2
3
4
5
≥6
a
1160,13
949,08
739,97
577,02
455,31
358,11
%
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
a
283,72
245,12
194,92
166,18
147,14
133,47
%
24,4
25,8
26,3
28,8
32,3
37,3
napoje alkoholowe i wyroby tytoniowe
a
27,79
27,95
22,22
16,47
13,16
10,53
%
2,4
2,9
3,0
2,9
2,9
2,9
odzie¿ i obuwie
a
45,17
40,25
40,57
34,53
27,16
19,98
Ogó³em
z tego:
¿ywnoœæ
u¿ytkowanie mieszkania i noœniki
energii
wyposa¿enie mieszkania i prowadzenie
gospodarstwa domowego
zdrowie
pozosta³e wydatki
%
3,9
4,2
5,5
6,0
6,0
5,6
a
307,86
216,26
148,86
108,56
83,15
60,06
%
26,5
22,8
20,1
18,8
18,3
16,8
a
55,22
51,39
38,58
28,64
20,61
16,09
%
4,8
5,4
5,2
5,0
4,5
4,5
a
83,07
61,17
30,26
20,06
17,15
13,09
%
7,2
6,5
4,1
3,5
3,8
3,6
a
117,36
116,59
109,44
82,71
64,88
46,09
%
10,1
12,3
14,8
14,3
14,2
12,9
a
77,24
63,98
64,43
57,55
38,47
24,81
%
6,7
6,8
8,7
9,9
8,4
6,9
a
162,70
126,37
92,09
62,32
43,59
34,01
%
14,0
13,3
12,4
10,8
9,6
9,5
2004.
Struktura wydatków zarówno w bezwzglêdnym, jak wzglêdnym ich ujêciu
jest mocno zró¿nicowana (tab. 5. i 6.). Najwiêksz¹ ich pozycjê stanowi ¿ywnoœæ, na któr¹ przeciêtnie wydawano od 165 do 209 PLN w ró¿nych grupach
spo³eczno-ekonomicznych gospodarstw domowych oraz od 133 do 284 w najwiêkszych i najmniejszych z nich, wobec 182 PLN œrednio na osobê miesiêcznie. W ujêciu wzglêdnym wydatki na ¿ywnoœæ to œrednio 28,3% wszystkich
wydatków, w tym: od 23,4% u pracuj¹cych na w³asny rachunek, 30,0% u weteranów pracy, do 40,3% u rolników. Wydatki na ¿ywnoœæ mia³y relatywnie najbardziej zbli¿on¹ wartoœæ w ró¿nych grupach spo³eczno-ekonomicznych gos-
112
ekonomia 19
podarstw domowych (rozstêp wartoœci niespe³na 44 PLN/osobê/miesi¹c).
W zakresie ich poziomu spektakularnie przejawia siê dzia³anie prawa Engla
(im wy¿sze dochody, tym wzglêdnie ni¿sze wydatki na ¿ywnoœæ). Widaæ to na
podstawie danych z tabel 5. i 6. Tak¿e w ujêciu dynamicznym udzia³ wydatków na ¿ywnoœæ mala³ od ponad 50% przed kilkudziesiêciu laty do ok. 28%
w 2003 r.
Struktura wydatków poszczególnych grup spo³eczno-ekonomicznych gospodarstw domowych jest mocno zró¿nicowana. Ich poziom i dezagregacjê
w poszczególnych pozycjach determinuj¹: poziom dochodów i zwi¹zane z tym
mo¿liwoœci wydatkowe, a tak¿e status spo³eczny. W ten sposób nie mo¿e dziwiæ najwy¿szy udzia³ wydatków w pozycji „zdrowie” u weteranów pracy czy
te¿ najni¿szy na „odzie¿ i obuwie”. Podobnie jest, jeœli idzie o najwy¿szy
udzia³ wydatków na „transport i ³¹cznoœæ” oraz „odzie¿ i obuwie” u pracuj¹cych na w³asny rachunek. Wszak s¹ to w znacz¹cej czêœci koszty zwi¹zane
z ich podstawow¹ dzia³alnoœci¹.
Rozpatruj¹c polaryzacjê poziomu wydatków w poszczególnych pozycjach,
a tak¿e grupach decylowych, pamiêtaæ trzeba — szczególnie w odniesieniu do
grup wielkoœci gospodarstw domowych — o sta³ych kosztach i dlatego rozpiêtoœci w poziomie wydatków nie przek³adaj¹ siê wprost na ró¿nice w poziomie
¿ycia. Spektakularn¹ egzemplifikacj¹ wp³ywu kosztów sta³ych s¹ np. wydatki
na mieszkanie, ponad 5 razy wy¿sze na osobê w gospodarstwach osób samotnie je prowadz¹cych w porównaniu z licz¹cymi ? 6 osób. Niemniej jednak ró¿nice w niektórych pozycjach dotycz¹cych zarówno wydatków na zaspokojenie
potrzeb podstawowych, jak wy¿szego rzêdu s¹ wrêcz pora¿aj¹ce. Œwiadcz¹
one o marginalizacji i wykluczeniu z godnych warunków ¿ycia znacz¹cej czêœci spo³eczeñstwa.
Tabela 7.
Struktura wydatków gospodarstw domowych w 2005 r. — wed³ug ich grup
spo³eczno-ekonomicznych
Wydatki
Ogó³em
Gospodarstwa domowe
ogó³em
pracowników
rolników
pracuj¹cych na
w³asny rachunek
emerytów
i rencistów
a
690,3
684,4
533,9
869,8
746,0
%
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
a
194,1
180,2
192,8
204,9
227,2
%
28,1
26,3
36,1
23,6
30,5
a
18,9
19,5
14,1
23,6
18,3
%
2,7
2,9
2,6
2,7
2,5
a
35,0
39,9
28,2
58,1
24,4
%
5,1
5,8
5,3
6,7
3,3
z tego:
¿ywnoœæ
napoje alkoholowe, wyroby
tytoniowe
odzie¿ i obuwie
ekonomia 19
113
Miros³aw Gorczyca
Wydatki
Gospodarstwa domowe
ogó³em
pracowników
rolników
pracuj¹cych na
w³asny rachunek
emerytów
i rencistów
a
135,6
126,0
88,5
144,8
169,9
%
19,7
18,4
16,6
16,6
22,8
a
34,3
36,2
29,2
45,1
33,6
%
5,0
5,3
5,5
5,2
4,5
zdrowie
a
34,7
24,8
19,5
29,7
62,5
%
5,0
3,6
3,6
3,4
8,4
a
98,2
110,3
77,8
154,3
77,2
%
14,2
16,1
14,6
17,7
10,3
u¿ytkowanie mieszkania
i noœniki energii
wyposa¿enie mieszkania
i prowadzenie gosp. dom.
rekreacja, kultura
i edukacja
pozosta³e wydatki
a
56,3
64,4
27,9
97,9
42,9
%
8,2
9,4
5,2
11,3
5,8
a
83,2
83,1
55,9
111,4
88,0
%
12,0
12,2
10,5
12,8
11,9
2006.
Œredni jednostkowy poziom wydatków w 2005 r. kszta³towa³ siê na poziomie 690,3 z³/osobê/miesi¹c (por. tab. 7.). W grupach spo³eczno-ekonomicznych
gospodarstw domowych wynosi³ on od 534 z³ u rolników do 870 u pracuj¹cych
na w³asny rachunek. Stanowi³ on w nich nastêpuj¹cy poziom wielkoœci œredniej (w %): pracownicze — 99, rolników — 77, pracuj¹cych na w³asny rachunek — 126 i u emerytów i rencistów — 108. Rozstêp wartoœci skrajnych zasygnalizowanych wy¿ej (534–870 z³) wynosi³ zatem 336 z³ i stanowi³ 47% œredniego jednostkowego poziomu, tzn. by³ — w ujêciu wzglêdnym — zbli¿ony do poziomu wystêpuj¹cego w 2003 r. (52%), który — w ujêciu bezwzglêdnym (356 z³)
— by³ wówczas nieco wy¿szy.
Tabela 8.
Struktura wydatków gospodarstw domowych w 2005 r. — wed³ug ich wielkoœci
Wydatki
Ogó³em
Gospodarstwa domowe wg liczby osób:
1
2
3
4
5
6 i wiêcej
a
1184,7
958,9
745,3
602,4
463,9
373,4
%
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
a
288,5
255,0
201,6
171,5
151,1
137,3
%
24,3
26,5
27,0
28,4
32,6
36,8
a
30,2
28,2
20,6
15,8
12,6
10,0
%
2,5
2,9
2,8
2,6
2,7
2,7
z tego:
¿ywnoœæ
napoje alkoholowe, wyroby
tytoniowe
114
ekonomia 19
Wydatki
odzie¿ i obuwie
u¿ytkowanie mieszkania
i noœniki energii
wyposa¿enie mieszkania
i prowadzenie gosp. dom.
Gospodarstwa domowe wg liczby osób:
1
2
3
4
5
6 i wiêcej
a
48,3
39,2
40,3
35,5
26,4
21,7
%
4,1
4,1
5,4
5,9
5,7
5,8
a
287,2
197,2
141,7
108,6
83,9
61,3
%
24,2
20,6
19,0
18,1
18,1
16,4
a
57,2
48,9
38,9
28,9
22,4
17,6
%
4,8
5,1
5,2
4,8
4,8
4,7
zdrowie
a
87,3
64,8
30,7
21,9
16,4
14,6
%
7,4
6,8
4,1
3,6
3,5
3,9
a
126,3
130,6
115,3
95,61
63,9
49,9
%
10,7
13,6
15,5
5,9
13,8
13,4
a
83,5
66,8
65,6
59,2
38,5
25,8
%
7,1
7,0
8,8
9,9
8,3
6,9
a
176,2
128,1
90,6
65,4
48,7
35,2
%
14,9
13,4
12,2
10,8
10,5
9,4
pozosta³e wydatki
2006.
W grupach wielkoœci gospodarstw domowych (od 1 do ?6 osób) jednostkowy poziom wydatków kszta³towa³ siê na poziomie od 373,4 z³/osobê/miesi¹c
w najwiêkszych z nich do 1184,7 z³ w najmniejszych (tab. 8). Wydatki osób samotnie prowadz¹cych gospodarstwo domowe stanowi³y w 2005 r. 317% ich
poziomu w najwiêkszych z nich. Rozpiêtoœæ ta (811,3 z³) to 118% wartoœci œredniej, a by³a ona identyczna jak w 2003 r. (por. uwagi wy¿ej). Utrzyma³a siê zatem ogromna polaryzacja stanu ekonomicznego gospodarstw domowych przy
pewnej poprawie ich „zamo¿noœci”.
Jeœli idzie o strukturê poszczególnych pozycji wydatków w 2005 r., to jest
ona doœæ zbli¿ona do wystêpuj¹cej w 2003 r. i odnosz¹ siê do niej wymienione
w sekwencji dotycz¹cej 2003 r. uwagi4. Szczególn¹ uwagê nale¿y zwróciæ na
kontynuacjê trendu malej¹cego — zgodnie z prawem Engla — udzia³u wydatków na ¿ywnoœæ w miarê wzrostu dochodów i mo¿liwoœci wydatkowych.
6. Zmiany realnej wartoœci strumienia wydatków
W okresie od 1992 r. przeciêtny poziom wydatków ogó³em wzrós³ ze 123,3
do 690,3 PLN/osobê/miesi¹c w 2005 r. Ich nominalna dynamika w tym trzynastoleciu do 2005 r. wynios³a zatem ok. 560%. WskaŸnik ten skorygowany deflatorem, którym jest indeks dynamiki cen towarów i us³ug konsumpcyjnych,
wynosz¹cy oko³o 440%, osi¹gnie zatem jedynie ok. 127%. Oznacza to, ¿e mo¿li4
Wobec odmowy nieodp³atnego udostêpnienia mi danych w grupach decylowych, nie mog³em przeprowadziæ analizy dla 2005 r. w zakresie, w jakim uczyni³em to dla 2003 r.
ekonomia 19
115
Miros³aw Gorczyca
woœci nabywania strumienia towarów i us³ug konsumpcyjnych ros³y w tym
okresie tylko w œredniorocznym tempie 1,9%. W tym samym okresie produkt
krajowy brutto per capita zwiêksza³ siê w tempie ponad 3 razy szybszym. Konfrontacja tych wielkoœci dobitnie wskazuje na to, ¿e wzrost gospodarczy nie
przek³ada³ siê na odpowiednio rosn¹ce mo¿liwoœci wydatkowe ludnoœci.
I tak, statystyczne spektrum dotycz¹ce bud¿etów rodzin potwierdza ogólne
odczucia spo³eczeñstwa w przedmiotowym zakresie.
7. Wydatki na tle minimum socjalnego
3-osobowe gospodarstwa domowe
pracowników
621,7
585,0
Zestawienie rzeczywistych dochodów i wydatków gospodarstw domowych
w 2003 r. wed³ug badañ GUS skonfrontowane z minimum socjalnym na ten
rok ustalonym w Instytucie Pracy i Polityki Socjalnej5 dla gospodarstw domowych pracowników oraz emerytów i rencistów (por. poni¿sze zestawienie
w PLN/osobê/miesi¹c) œwiadczy o tym, ¿e te pierwsze tylko nieznacznie przekracza³y poziom quasi-normatywny wed³ug IPiSS. W przypadku pracowniczych gospodarstw domowych wydatki œrednie by³y bowiem jedynie o kilka
procent (3,6%) wy¿sze od niego, gdy uwzglêdnimy fakt, ¿e na ka¿de z nich przypada³o nieco powy¿ej 3 osób. Z kolei w odniesieniu do gospodarstw domowych weteranów pracy, sk³adaj¹cych siê œrednio z 2,27 osoby, „przewy¿szenie” by³o znacz¹co wy¿sze (19,3%). W tym miejscu odnotowaæ trzeba, ¿e minima socjalne ustalone zosta³y — i s³usznie — na relatywnie wysokim poziomie.
Jeœli idzie o relacje wydatków do minimum egzystencji, wynosz¹cego
(w PLN/osobê/miesi¹c) 302,1 dla 3-osobowego gospodarstwa pracowniczego
oraz 288,2 dla 2-osobowego weteranów pracy, to by³y one ponad 2 razy wy¿sze.
Konfrontacja statystycznych danych o wydatkach gospodarstw domowych
w 2005 r. z minimum socjalnym ustalonym w IPiPS dla tego roku6, które wynosi³o (w z³/osobê/miesi¹c):
pracowników
638
619
wykazuje, ¿e „przewy¿szenie” kwoty rzeczywistych œrednich wydatków nad
minimum socjalnym by³o nieznaczne, jako ¿e stanowi³o jedynie oko³o 1/10
wartoœci minimum. W tym miejscu wypada powtórzyæ, ¿e ustalone ono zosta³o
5
6
116
P. Kurowski: Minimum socjalne w 2003 r. „Polityka Spo³eczna” 2004, nr 4.
P. Kurowski: Minimum socjalne czerwiec 2005 r. „Polityka Spo³eczna” 2005, nr 10.
ekonomia 19
(i s³usznie) na wysokim poziomie oraz odnotowaæ poprawê relacji, jeœli idzie
o gospodarstwa domowe pracowników.
8. Résumé
Rekapituluj¹c powy¿sz¹ analizê statystycznego spektrum dochodów i wydatków polskich gospodarstw domowych stwierdziæ trzeba, co nastêpuje:
— rozporz¹dzalne dochody jedynie nieznacznie przekraczaj¹ wydatki gospodarstw domowych, a w znacz¹cej jego czêœci s¹ one ni¿sze,
— roœnie polaryzacja ekonomiczna spo³eczeñstwa, którego znaczna czêœæ ¿yje poni¿ej minimum socjalnego, a nawet poni¿ej minimum egzystencji,
— spo³eczeñstwo — jako ca³oœæ — w nieznacznym stopniu korzysta z owoców
wzrostu gospodarczego,
— roœnie marginalizacja du¿ej czêœci spo³eczeñstwa, w nik³ym stopniu korzystaj¹cego z zaspokojenia potrzeb wy¿szego rzêdu (oœwiata, kultura, rekreacja itp.), na które brak im œrodków; potrzeby te w znacznej mierze zosta³y skomercjalizowane.
Bibliografia
GUS, 1994, Bud¿ety gospodarstw domowych w 1993 r., Warszawa.
Abstract
ekonomia 19
Incomes and expenses of the households
An analysis of the statistical spectrum of the incomes and expenses of the Polish households leads to the conclusion that the disposable incomes only
slightly surpass the expenses of the households and, for a significant part of
the households, are lower. There is a growing economic polarization of the society whose considerable part lives on incomes below the social minimum and
even below the minimum of existence. The society, as a whole, only to a small
extent enjoys the fruits of the economic growth. There is also a growing
marginalization of a large part of the society: its many members are not able to
meet the higher-order needs (education, culture, recreation, etc.) as they can
not afford them—these spheres have been to a large extent commercialized.
117

Dochody i wydatki gospodarstw domowych

Transkrypt

Podobne dokumenty

Nastroje społeczne pikują w dół

CENNIK KAMPANII REKLAMOWEJ:

8.PAM.SYM- SEKW. : Dni tygodnia, pory roku i miesiące.

Samobadanie skóry – pierwszy krok w zmianie zachowań

TOP Ten wirusów czerwca 2005

Internet dla Uczniów

Rozliczenie kosztów dojazdu

okresowa karta pracy sprzętu silnikowego rozliczenie materiałów

Wykaz przystępujących i występujących z ubezpieczenia