Szablon ofert i raportow ewaluacyjnych

Transkrypt

RAPORT Z EWALUACJI
innowacyjnej pomocy dydaktycznej:
Pakiet edukacyjny „Gramy w Piktogramy” i efektów jego stosowania na etapie
testowania
INSTYTUT ANALIZ EUROPEJSKICH
Ewaluacja innowacyjnej pomocy dydaktycznej: Pakiet edukacyjny „Gramy w Piktogramy”
i efektów jego stosowania na etapie testowania
SPIS TREŚCI
CEL ZAMÓWIENIA .......................................................................................... 3
OPIS PRZEDMIOTU EWALUACJI ............................................................................. 4
KRYTERIA EWALUACYJNE I SPECYFIKA BADAŃ. ............................................................. 6
ZAGADNIENIA BADAWCZE. ................................................................................. 7
OPIS PRÓBY BADAWCZEJ ................................................................................... 8
PRZYDATNOŚĆ POSZCZEGÓLNYCH ELEMENTÓW PAKIETU EDUKACYJNEGO
MERYTORYCZNA I FORMALNA
„GRAMY W PIKTOGRAMY” –
............................................................................ 13
EWALUACJA MATERIAŁÓW DLA NAUCZYCIELI (PRZEWODNIKA, SCENARIUSZY) ORAZ MATERIAŁÓW
WSPIERAJĄCYCH PROCES DYDAKTYCZNY (KARTY PRACY) .................................................
40
SWOJEJ ROLI W PROCESIE KSZTAŁCENIA ORAZ NA PRAKTYKĘ DYDAKTYCZNĄ NA INNYCH ZAJĘCIACH, ......
53
ŚWIADOMOŚĆ ZAWODOWA NAUCZYCIELA/NAUCZYCIELKI
– WPŁYW PRACY Z PAKIETEM NA POSTRZEGANIE
STOSUNEK UCZNIÓW/UCZENNIC DO PAKIETU I PRACY Z NIM – ATRAKCYJNOŚĆ, PRZYDATNOŚĆ, BUDOWANIE
MOTYWACJI, ZWIĘKSZANIE MOŻLIWOŚCI POZNAWCZYCH
................................................. 62
SPOSTRZEŻENIA NA TEMAT WPŁYWU PRACY Z PAKIETEM NA UCZNIÓW/UCZENNICE
– ICH STOSUNEK DO
UCZENIA SIĘ, WZBOGACENIE WIEDZY (WIADOMOŚCI I UMIEJĘTNOŚCI) MATEMATYCZNEJ, ZMIANA POSTAW
(AKTYWNOŚĆ, ZAANGAŻOWANIE W PROCES UCZENIA SIĘ). ............................................... 70
WNIOSKI I REKOMENDACJE ......................................................................... 80
2
 WPROWADZENIE
Niniejszy dokument jest raportem z przeprowadzonej ewaluacji innowacyjnej pomocy
dydaktycznej: Pakiet edukacyjny "Gramy w Piktogramy", przygotowanym przez zespół
ewaluatorek w składzie: Kinga Paciorek, Joanna Telus. Raport prezentuje cel i zakres,
metodologię oraz wyniki prowadzonych badań i stanowi podsumowanie procesu badawczego.
CEL ZAMÓWIENIA
Celem usługi było przeprowadzenie badania ewaluacyjnego innowacyjnej pomocy dy-
daktycznej: Pakiet edukacyjny „Gramy w Piktogramy” i efektów jego stosowania na etapie testowania.
Badanie ewaluacyjne zrealizowano w ramach projektu „PIKTOGRAFIA – Rozwijanie
umiejętności posługiwania się językiem symbolicznym w edukacji z zakresu nauk ma-
tematycznych z zastosowaniem piktogramów Asylco” (nr. Umowy o dofinansowanie:
UDA-POKL.03.03.04-00-097/10-00), finansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki realizowanego przez
Wydawnictwo Bohdan Orłowski i Wydział Pedagogiczny Uniwersytetu Warszawskiego.
3
 ZAKRES BADANIA I PODEJŚCIE METODOLOGICZNE
OPIS PRZEDMIOTU EWALUACJI
Celem projektu PIKTOGRAFIA jest rozwinięcie i wzmocnienie podstaw niezbędnych do
pełniejszego i lepszego rozumienia przez uczniów języka symbolicznego matematyki
poprzez wspieranie tworzenia środowiska edukacyjnego umożliwiającego im samo-
dzielne konstruowanie wybranych elementów wiedzy matematycznej, w tym rozwijanie
umiejętności celowego posługiwania się językiem symbolicznym.
Zgodnie z założeniami projekt wpłynie na poprawę powiązania kształcenia matematyki
z potrzebami rynku pracy, w szczególności poprzez innowacyjne zastosowanie materiałów dydaktycznych. Pozwoli wzmocnić zainteresowanie matematyką, a pośrednio także
naukami technicznymi. Efektem projektu ma być ograniczenie jednego z podstawowych
powodów szkolnych matematycznych niepowodzeń uczniów – braku rozumienia przez
nich języka symbolicznego, co powinno bezpośrednio przełożyć się na większe zaintere-
sowanie matematyką i naukami technicznymi także jako kierunkami przyszłego kształ-
cenia. Dla osiągnięcia tego celu zostaną: stworzone pakiety edukacyjne zawierające poradniki dla nauczyciela ze scenariuszami zajęć oraz pomoce dydaktyczne dla uczniów i
nauczycieli; przygotowane propozycje szkoleń dla nauczycieli oraz zajęć dla studentów
kierunków pedagogicznych – przyszłych nauczycieli; upowszechnione efekty projektu
m.in. podczas konferencji i za pośrednictwem strony internetowej.
Ewaluowany pakiet pomocy dydaktycznych „Gramy w piktogramy” w wersji testowej,
stanowiący pierwszy z etapów projektu, składa się z dwóch elementów: materiałów dla
nauczyciela oraz zestawu pomocy dla uczniów. Pakiet został opracowany dla trzech po-
ziomów edukacyjnych: klas I-III, klas IV-VI oraz klas gimnazjalnych. W skład zestawu
nauczycielskiego wchodzą:
•
•
przewodnik dla nauczyciela wprowadzający nauczyciela w poruszaną problematykę oraz filozofię edukacyjna pakietu,
scenariusze zajęć w formie gotowych propozycji dla nauczycieli,
4
•
•
•
•
karty pracy przypisane do poszczególnych scenariuszy zajęć z podziałem na
stopnie trudności wykorzystanych zadań,
zestaw piktogramów wyposażonych w magnes, do prezentacji zadań na tablicy,
model wagi, do prezentowania zależności między piktogramami,
zestaw naklejek z piktogramami.
Rysunek 1. Prezentacja graficzna elementów zestawu dla nauczyciela, źródło: www.projekt-piktografia.pl
W
skład
zestawu
4 uczniów)wchodzą:
•
•
•
•
•
•
uczniowskiego
(przystosowanego
do
pracy
grupowej
piktogramy uczniowskie, do rozwiązywania zadań,
gry planszowe powiązane ze scenariuszami zajęć,
tabliczki sucho-ścieralne, do rozwiązywania zadań,
stemple,
domino,
gry i programy komputerowe powiązane ze scenariuszami zajęć.
Rysunek 2. Prezentacja graficzna elementów pakietu dla uczniów, źródło: www.projekt-piktografia.pl
5
KRYTERIA EWALUACYJNE I SPECYFIKA BADAŃ.
Celem głównym badania, określonym przez Zamawiającego była ocena innowacyjnej
pomocy dydaktycznej i efektów jego stosowania na etapie testowania. Wskazuje to na
formatywny charakter ewaluacji, która zgodnie z wymaganiami Zamawiającego dostarczyć miała informacji o trafności, skuteczności i użyteczności narzędzia.
W trakcie realizowanego badania Wykonawca kierował się zatem następującymi kryteriami ewaluacyjnymi stosowanymi w badaniach projektów innowacyjnych:
Trafność rozumiana jako odpowiedź na pytanie: Czy i w jakim stopniu produkt odpo-
wiada na realne potrzeby?
Skuteczność rozumiana jako odpowiedzi na pytania dotyczące: skuteczności produktu,
wpływu na jego skuteczność metod pracy, doboru grup docelowych, organizacji procesu
wsparcia, lub innych czynników, możliwości zwiększenia skuteczności proponowanych
metod.
Użyteczność rozumiana jako odpowiedź na pytanie: Czy wypracowany produkt jest
zgodny z aktualnymi potrzebami grup docelowych?
Trwałość rozumiana jako odpowiedź na pytanie: Czy i w jakim stopniu prawdopodobne
jest funkcjonowanie produktu po zakończeniu finansowania projektu?
Z uwagi na finansowanie projektu z Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach
Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki oraz jego innowacyjny charakter Wykonawca
kierował się wytycznymi metodologicznymi Unii Europejskiej (Evalsed) 1, wytycznymi
Instytucji Zarządzającej programami operacyjnymi na lata 2007-2013 w zakresie ewaluacji 2 i wdrażania projektów innowacyjnych 3 oraz zaleceniami Krajowej Instytucji
Wspomagającej w zakresie ewaluacji projektów innowacyjnych PO KL 4
1
GUIDE
to
evaluating
socio-economic
http://www.evalsed.info/index.aspx
development
and
associated
resource
materials
2
Wytyczne Ministerstwa Rozwoju Regionalnego nr 6 w zakresie ewaluacji programów operacyjnych na lata
2007−2013, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa 2007 oraz publikacja: Ewaluacja krok po kroku – czyli
zalecenia IZ w zakresie prowadzenia ewaluacji w ramach PO KL, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa
2O11.
6
ZAGADNIENIA BADAWCZE.
Zakres przedmiotowy prowadzonej ewaluacji objął następujące zagadnienia badawcze:
Przydatność poszczególnych elementów pakietu edukacyjnego „Gramy
w piktogramy” – merytoryczna i formalna (łatwość posługiwania się,
przechowywania, trwałość, estetyka),
Świadomość zawodowa nauczyciela/nauczycielki – wpływ pracy z
pakietem na postrzeganie swojej roli w procesie kształcenia oraz na
praktykę dydaktyczną na innych zajęciach
Stosunek uczniów/uczennic do pakietu i pracy z nim – atrakcyjność,
przydatność, budowanie motywacji, zwiększanie możliwości
poznawczych
Spostrzeżenia na temat wpływu pracy z pakietem na uczniów/uczennice
– ich stosunek do uczenia się, wzbogacenie wiedzy (wiadomości i
umiejętności) matematycznej, zmiana postaw (aktywność,
zaangażowanie w proces uczenia się)
OPIS STOSOWANYCH METOD BADAWCZYCH
Zgodnie z wymogami, określonymi przez Zamawiającego, w ramach przedmiotowej
ewaluacji zastosowano narzędzia jakościowych metod badawczych, jakimi były: indywidualne wywiady pogłębione oraz wywiady grupowe.
Indywidualne wywiady pogłębione (ang. Individual Depth-Interview- IDI) przepro-
wadzone zostały z nauczycielami testującymi produkt. Wywiady zarejestrowano w systemie cyfrowym. Następnie streszczono je i poddano analizie treści. Przeprowadzono 22
wywiady IDI z nauczycielami.
Wywiady grupowe (ang. Focus Group Interview -FGI) z grupami uczniów, którzy brali
udział w testowaniu pakietu. Jako metoda interaktywna pozwoliły na ujawnienie tych
Wytyczne Ministra Rozwoju Regionalnego w zakresie wdrażania projektów innowacyjnych i współpracy ponadnarodowej w ramach PO KL, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa 2009.
3
4
Projekty innowacyjne. Poradnik dla projektodawców PO KL, Krajowa Instytucja Wspomagająca, Warszawa 2OO9.
7
aspektów eksplorowanego zagadnienia, które mają mniejszą szansę pojawić się w wy-
wiadach indywidualnych. W trakcie prowadzonych fokusów wykorzystano m.in. metody
projekcyjne. W wywiadzie uczestniczyło od 8 do 12 osób. Ze względu na specyfikę grupy
badanej wywiady zarejestrowano wyłącznie w formie plików audio. Wykonawca reali-
zując badanie zapewnił osoby mające doświadczenie w kontakcie i pracy z dziećmi/młodzieżą oraz posiadające doświadczenie we współpracy z sektorem edukacji.
Przeprowadzono 22 pogłębione wywiady grupowe z uczniami.
Przygotowanie narzędzi badawczych wymagało również przeprowadzenia analizy
desk research, zapoznania się z produktami wytworzonymi na potrzeby projektu jaki-
mi były: wyniki badań, przewodniki dla nauczycieli, scenariusze zajęć ale także zapoznania się z publikacjami dotyczącymi edukacji wczesnoszkolnej i edukacji matematycznej.
OPIS PRÓBY BADAWCZEJ
Próbę badawczą stanowiło 22 nauczycieli testujących pakiet oraz 22 grupy uczniów,
którzy brali udział w zajęciach z wykorzystaniem testowanego pakietu. Przebadano
wszystkich 22 nauczycieli testujących pakiet. W doborze uczniów z klas testujących pakiet zastosowano dobór losowy -kwotowy. Z uwagi na metodologię i dobre praktyki
prowadzenia badań fokusowych liczba uczniów, w każdej testowanej grupie wynosiła
od 8 do 12 osób. Średnio ok. 10 osób z każdej grupy. Wielkość badanej próby wyniosła
216 osób.
Charakterystykę badanej próby nauczycieli ze względu na jej cechy demograficzne
przedstawia tabela 1. oraz wykresy.
Nauczyciele
N
%
Klas I
2
9,09%
Klas II
4
18,18%
Klas III
8
36,36%
Ogółem Klas I-III
14
63,64%
8
Klas IV
6
27,27%
Klas gimnazjalnych
2
9,09%
Ogółem badanych
22
100%
Oddziałów szkół wiejskich
9
40,91%
Oddziałów szkół miejskich
13
59,09%
Kobiety
22
100%
Tabela 1. Charakterystyka próby badawczej - nauczyciele
Nauczyciele podział wg klas
testujących pakiet
Klas I
9% 9%
Klas II
18%
27%
Klas III
Klas IV
37%
Klas gimnazjalnych
Diagram 1. Podział grupy badanych nauczycieli wg klas, w których testowano pakiet, źródło: opracowanie własne
Nauczyciele podział ze względu na
usytuowanie szkoły w obszarze
miejskim/wiejskim
41%
59%
Oddziałów szkół
wiejskich
Oddziałów szkół
miejskich
Diagram 2. Podział grupy badanych nauczycieli ze względu na obszar prowadzenia zajęć, źródło;
opracowanie własne
9
Charakterystykę ze względu na cechy demograficzne badanej próby stanowiącej
uczniów biorących udział w zajęciach testujących pakiet przedstawia tabela 2. oraz wy-
kresy.
Uczniowie
N
%
Klas I
20
9,26%
Klas II
34
15,74%
Klas III
81
37,50%
Ogółem Klas I-III
135
62,50%
Klas IV
61
28,24%
Klas gimnazjalnych
20
9,26%
Ogółem badanych
216
100%
Tabela 2. Charakterystyka próby badawczej - uczniowie
Struktura grupy badanych uczniów wg
przynależności do klas
9%
9%
Klas I
16%
28%
Klas II
Klas III
Klas IV
38%
Klas gimnazjalnych
Diagram 3 Struktura grupy badanych uczniów ze względu na przynależność do klas (ujęcie w %), źródło: opracowanie własne
10
OPIS PRZEBIEGU BADANIA I ZAŁOŻENIA BADAWCZE
Badanie realizowane było w okresie czerwiec- lipiec 2013. Badania terenowe zrealizo-
wano w czerwcu 2013. Przeprowadzone badanie ewaluacyjne miało charakter jakościowy. W badaniu zastosowano wybrane rozwiązania metodologii Rapid Assessment
Process – RAP („proces błyskawicznej oceny”). RAP oznacza krótkie, intensywne badania jakościowe, które w krótkim czasie pozwalają na szybką diagnozę sytuacji oraz postawienie wniosków i zarekomendowanie rozwiązań. Podstawowe cechy metodologii
RAP, które wykorzystano w tym badaniu to:
- triangulacja,
- metoda cyklicznego interakcyjnego zbierania danych,
- zespołowa analiza danych,
- częściowo ustrukturyzowane scenariusze wywiadów.
W niniejszym badaniu triangulacja mająca na celu uwiarygodnienie zbieranych danych i
obserwacji wdrożona została poprzez konfrontowanie obserwacji dokonywanych przez
dwóch badaczy, uzyskiwanie danych różnymi narzędziami badawczymi (FGI I IDI, desk
research) i w oparciu o zróżnicowane źródła danych (uczniowie i nauczyciele testujący):
Wykonawca, realizując badanie, opierał się także o metodę cyklicznego iteracyjnego
zbierania danych, zwaną metodą kolejnych przybliżeń. Polega ona na cyklicznym proce-
sie zbierania i analizy danych, prowadzącym do kluczowych wniosków metodą przybli-
żeń (po pierwszej fazie zbierania danych następowała faza ich analizy, po niej kolejna
faza zbierania danych itd.).
Dlatego też Wykonawca przeprowadził badania rozpoczynając od spotkania roboczego z
przedstawicielami kadry zarządzającej projektem i na bazie otrzymanych informacji
dokonał sformułowania narzędzi badawczych.
W kolejnym kroku przeprowadził pierwsze wywiady indywidualne i pogłębione wywiady grupowe. Takie prowadzenie badania zakładało możliwość elastycznego rozszerzenia lub zmniejszenia katalogu pytań badawczych oraz modyfikacji scenariuszy na podstawie danych zebranych w kolejnej fazie ich zbierania. Po przeprowadzeniu pierwszych
3 wywiadów indywidualnych i grupowych Wykonawca nie identyfikował potrzeby do11
konania zmian w narzędziach. W ramach kolejnych wywiadów uszczegóławiał niekiedy
swoje pytania informacjami otrzymanymi podczas wcześniejszych wywiadów. Członkowie grupy badawczej na każdym etapie zbierania danych omawiali wspólnie analizo-
wany materiał. Badacze przeprowadzili wywiady według tego samego scenariusza, dzie-
ląc się grupą respondentów. Następnie w trakcie dyskusji grupowej została przeprowadzona analiza danych uzyskanych przez każdego z badaczy. Zróżnicowanie doświadczeń
i wiedzy, temperamentu i poglądów dało okazję do uruchomienia dynamiki wzajemnych
interakcji pomiędzy członkami grupy badawczej. Dzięki temu, podobnie jak to ma miej-
sce w wywiadach grupowych, następuje efekt synergii zwielokrotniający efektywność
wnioskowania na podstawie analizowanych danych.
W wyniku zastosowania metodyki pracy grupowej ewaluatorki na podstawie swoich
doświadczeń zarówno w dziedzinie ewaluacji programów i projektów finansowanych ze
środków UE, w tym projektów edukacyjnych i innowacyjnych, jak również praktyki dy-
daktycznej dokonały przedmiotowej ewaluacji. Badanie zostało zrealizowane zgodnie z
zapisami specyfikacji opisanej w zapytaniu ofertowym.
12
 PREZENTACJA WYNIKÓW BADANIA EWALUACYJNEGO
PRZYDATNOŚĆ POSZCZEGÓLNYCH ELEMENTÓW PAKIETU EDUKACYJNEGO „GRAMY W
PIKTOGRAMY” – MERYTORYCZNA I FORMALNA (ŁATWOŚĆ POSŁUGIWANIA SIĘ, PRZECHOWYWANIA, TRWAŁOŚĆ, ESTETYKA)
EWALUACJA POMOCY NAUKOWYCH
Prowadzone badania pozwoliły ocenić pakiet "Gramy w piktogramy" jako bardzo przy-
datny w prowadzeniu zajęć lekcyjnych jak i dodatkowych. Nauczyciele prowadzący
zajęcia w oparciu o pakiet podkreślają jego walory dla procesu dydaktycznego i
edukacyjnego. Jednocześnie ich ocena przydatności poszczególnych elementów pakietu
jest zróżnicowana i uzależniona od przekonań, preferencji, stylu pracy, specyfiki zespołu
klasowego. Prowadzone badania dostarczają także obserwacji, iż nauczyciele uznają za
najbardziej przydatne te elementy pakietu, które sprawdziły się podczas realizacji wybranych przez nich scenariuszy i były oceniane jako atrakcyjne przez dzieci.
Co ważne, nauczyciele nie uznali żadnego elementu pakietu za zbędny. Szeroko za-
krojone badanie dzieci testujących pakiet także nie pozwoliło na uznanie któregokol-
wiek elementu pakietu za zbędny. W badanych grupach pojawiały się wprawdzie pojedyncze wypowiedzi dzieci świadczące o tym, że byłyby skłonne uznać za zbędne niektóre nie wykorzystane w czasie testowania w ich grupie elementy (np. kości z piktogra-
mami, kości wieloboczne), jednak grupy pracujące z tym elementem uznawały je za użyteczne i potrzebne.
Przydatność i użyteczność wszystkich elementów pakietu została potwierdzona wypo-
wiedziami badanych (z których wybrane fragmenty zostały zaprezentowane w ram-
kach). Należy jednak zwrócić uwagę na ciekawe obserwacje i uzasadnienia jakie formu-
łowali nauczyciele i uczniowie odnośnie poszczególnych elementów pakietu. Wydaje się,
że opinie badanych są potwierdzeniem słuszności założeń metodologicznych, leżących u
podstaw powstania innowacyjnej pomocy edukacyjnej.
"Nowa, ciekawa pomoc dydaktyczna do pracy realizując podstawę programową w różnym zakresie tzn.:
edukacji matematycznej, polonistycznej, przyrodniczej i plastycznej. Czyli możemy spokojnie wykorzystać
13
na różnych lekcjach realizując to co jest w podstawie programowej. To jest myślę ważne." - wypowiedź
nauczyciela
"Bardzo estetyczne, trwałe, niezniszczalne pomoce. "- wypowiedź nauczyciela
"Wszystkie te pomoce są potrzebne. Wyeliminować nie nic. "- wypowiedź nauczyciela
"To co się dzieje tu na lekcjach. ..jest tak, bo to pudło jest ogromną atrakcją."- wypowiedź nauczyciela
"To jest ciekawsze, jest więcej elementów przyciągających wzrok. Jest więcej elementów, z którymi można
coś zrobić i dzieci są zainteresowane." - wypowiedź nauczyciela
"Zawartość- pakiet jest bogaty." - wypowiedź nauczyciela
Najatrakcyjniejszy w ocenie badanych uczniów element - tabliczki sucho- ścieralne - został oceniony jako wysoce użyteczny ze względu na możliwość nie powracania do
popełnionych błędów myślowych ucznia. Przełamuje barierę psychologiczną w
uczniach, stanowi element zachęty do dalszego poszukiwania właściwych rozwiązań bez
koncentracji na popełnionych dotychczas błędach, jest estetyczny i angażujący.
"One są bardzo przydatne i bardzo ważne bo uczeń, jeśli popełni błąd może wytrzeć i to nie zniechęca dalej do pracy. Ma znów białą kartkę. I musi od nowa zacząć rozwiązywać zadanie. Uczeń nie kreśli, nie koretoruje jak to oni, wytrze i nie widzi, nie widzi swoich błędów. Jakby pracę zaczynał od początku. Jak
uczeń nie może zrobić zadania, to ja mówię odłóż to zadanie, przejdź do innego i powróć. A on cały czas
patrzy na te wcześniejsze operacje. Ja często mówię: nie, weź nową kartkę i każę mu od nowa to zadanie
robić. A tu [ w przypadku tabliczek] w momencie, kiedy on zetrze tę tabliczkę, nie ma tego zadania. Musi
zacząć rozwiązywać to zadanie od nowa." - wypowiedź nauczyciela
"Te tabliczki, to jest coś atrakcyjnego."- wypowiedź nauczyciela
"Dzieci uwielbiają tabliczki sucho-ścieralne" -wypowiedź nauczyciela
"Tabliczki sucho-ścieralne wykorzystywane były również w trakcie zajęć wyrównawczych, w czasie pracy
z uczniami mającymi trudności w uczeniu się."- wypowiedź nauczyciela
"Tabliczki sucho-ścieralne bardzo mi pomagały w trakcie zajęć wyrównawczych. Bardzo fajnie pisało się
na tych tabliczkach, ale żeby to miało coś wspólnego z estetyką pisania, to nie powiem." – wypowiedź nauczyciela
Tabliczki ułatwiały prezentowanie wyników wykonywanych przez uczniów zadań.
Pełniły również funkcję społeczną. Jeden z indagowanych nauczycieli zauważył, że po-
nieważ dzieci nie lubią, by ich koledzy czy koleżanki dostrzegły, że popełniły błąd tabliczki były dla nich również narzędziem obrony własnego wizerunku: „gdy napisali źle
szybko mogli to zetrzeć”.
Zarówno dzieci jak i ich nauczyciele za bardzo przydatną uznali pracę z piktogramami.
Piktogramy są lubiane przez dzieci i chętnie wykorzystywane podczas zadań realizo14
wanych w grupach. Bardzo dobrze sprawdziły się puste piktogramy. Na pustych kar-
teczkach znajdujących się w pakiecie uczniowie mogli dorysowywać np. brakujące piktogramy, by w całości móc zaprezentować treść zadania lub uzasadnić swoja odpowiedź.
Piktogramy prezentacyjne i piktogramy w pakiecie dla ucznia są elementem przydatnym
i często wykorzystywanym, zarówno w edukacji matematycznej jak i humanistycznej.
"Przemycałam różne materiały na innych lekcjach. Nawet na informatyce np. piktogramy".- wypowiedź
nauczyciela
"Korzystam z piktogramów i na wszystkich lekcjach, bo i do głoskowania, to naprawdę nie musi być matematyka. Są rewelacyjne".- wypowiedź nauczyciela
"Lubię te piktogramy." - wypowiedź ucznia.
"Mówiłam rodzicom, że mi się podobają [piktogramy] "- wypowiedź ucznia
Ogromny entuzjazm wśród nauczycieli wywołały woreczki strunowe i żetoniki. Dzieci
postrzegały ten element zarówno jako atrakcyjny ale przede wszystkim pomocny podczas zajęć i wykonywania zadań.
"Rewelacyjny element. Gdybym miała wybrać najlepsze zajęcie dla mojej klasy to są właśnie zajęcia z tymi
woreczkami. Dzieci tak grupowały po 10. Rewelacyjny pomysł. Uważam na całą Polskę powinien być rozreklamowany. Ja zrobiłam taką lekcję dla koleżanek z wszystkich klas I-III. Zachwycone były. One nie słuchały mnie, co ja mówiłam tylko tak się skoncentrowały na tym, co robiły dzieci, jak dzieci pracują z woreczkami, jak one miały możliwość dochodzenia, układania tych dziesiątek - rewelacja. Jestem pod wrażeniem do tej pory."- wypowiedź nauczyciela
"Rewelacyjne są woreczki."- wypowiedź nauczyciela
"Dzieci bardzo chętnie korzystały z tego, przeliczały. "- wypowiedź nauczyciela
"Najwspanialszą rzeczą były woreczki i żetony, gdzie dzieci usystematyzowały układ dziesiętny. To najwspanialsza rzecz. Dość trudna. Dzieciom to się bardzo podobało. Wbrew temu co się mówi, że to są dzieci komputerowe. Nie prawda. Właśnie proste pomoce, które dostałyśmy były olbrzymim skarbem dla nich i
może to, że korzystały z czego chciały. Ja tak bardzo nie narzucałam. Jak dziecko sobie radziło słabiej to
sięgało po żetony, jak ktoś lepiej, to po piktogramy przygotowane w tym celu, a te, które są na wyższym
poziomie i chciały wejść w symbole, to bardzo proszę." - wypowiedź nauczyciela
Nauczyciele zwracali również uwagę na to, że woreczki uczyły porządkowania – kiedy
np. dzieci lepiły z plasteliny pionki do gry, to w woreczkach właśnie były one przecho-
wywane. Jedna z badanych nauczycielek, oprócz przydatności żetonów w zakresie liczenia, wskazała je, jako dobry element dyscyplinujący klasę. Wprowadziła ona regułę, że
15
zebranie odpowiedniej liczby żetonów powodowało otrzymanie nagrody lub dobrej
oceny.
„Bardzo fajnie sprawdzały się żetony kolorowe. Okazały się być przydatne, jako elementy dyscyplinujące
klasę. Dziewczynki otrzymywały czerwone, a chłopcy niebieskie” – wypowiedź nauczyciela
Część badanych nauczycieli za użyteczny zarówno dla edukacji matematycznej i przyrodniczej uznała kalendarz. Kalendarz stanowił także element integrujący grupę i bu-
dujący jej wspólną tożsamość. Pojawiły się opinie o tym, że kalendarz jest zbyt trudny
do przeprowadzenia w klasach I -III. Jednak większość klas testujących pakiet wykonała
to zadanie, jak deklarują nauczyciele, samodzielnie. Za zbyt łatwy, element ten został
uznany w klasie gimnazjum. Nauczyciele nie wykorzystywali tego elementu, co nie pozwoliło na zebranie opinii uczniów na ten temat.
Trudność w stosowaniu kalendarza mogła wynikać też z braku wiedzy, jak można go
wykorzystać. Jedna z nauczycielek powiedziała, że do momentu uczestnictwa w warsz-
tatach nie stosowała kalendarza, bo „po prostu nie wiedziała jak go użyć”. W trakcie
warsztatów, które były miejscem wymiany wiedzy i doświadczeń, poznała możliwości
tego narzędzia.
Przydatność kalendarza przejawiała się przede wszystkim w jego wpływie na integrację
klasy i tworzeniu tzw. „historii grupy”. W większości klas na kalendarzu zaznaczane były
wszystkie ważne wydarzenia klasowe (np. urodziny dzieci, wycieczki), szkolne (dni
szkoły), państwowe, i in.. W niektórych szkołach cały zespół odpowiedzialny był za two-
rzenie kalendarza i każde dziecko mogło w dowolnej chwili zaproponować naniesienie
nowego wydarzenia, były też szkoły, w których wytypowano dzieci odpowiedzialne za
uzupełnianie kalendarza. Uczniowie rzetelnie wywiązywali się z tego zadania, pamiętając, by żadne ważne wydarzenie nie zostało pominięte.
"Szablon kalendarza towarzyszy nam cały rok. Jest rewelacyjne, bo cały rok coś dopisują. Zaznaczaliśmy
wolne dni, urodziny imieniny, same pilnują co wpisać. Dobrze by było może, gdyby był zmywalny. Bo już w
kolejnym roku nie wykorzystam. A gdyby można było to zmyć, to byłby do użycia przez kolejne lata. "
- wypowiedź nauczyciela
"Bardzo fajna rzecz. Zwłaszcza, że można to porównać. Można stworzyć szablon na początku roku z tym
co mamy zaplanowane na rok szkolny. Potem przyklejać w ciągu roku wydarzenia z życia klasy, a na koniec to porównać. Co udało nam się zrealizować, czy coś się przesunęło i jak moglibyśmy to wspólnie całą
klasą podsumować. Analogicznie fajnie to zrobić w I klasie i w III. Co się udało, co nie. Bardzo fajny element. "- wypowiedź nauczyciela
16
"Jest duży, czytelny i coś swojego można dopiąć. I dobrze, że jest duży, bo tego miejsca z reguły brakuje, a
tu dobrze, że jest duży. "- wypowiedź nauczyciela
"Byłam zdumiona, że w mojej słabej klasie dzieci same ułożyły logicznie. Będę go wykorzystywać w przyszłym roku też. "- wypowiedź nauczyciela
"Można go traktować jako kronikę." - wypowiedź nauczyciela
"Mam nadzieję, że w przyszłym roku będę to robiła przez cały rok. Bo myśmy zrobili. Te zajęcia mi się też
bardzo podobały. Mimo, że to jest intelektualnie słaba klasa i pod względem wychowawczym trudna, mogę to śmiało powiedzieć, tu jest wiele dzieci z rodzin patologicznych. I ja się zdziwiłam, bo one wpadły jak
to można rozmieścić. Pozaznaczaliśmy dużo rzeczy. Chciałam według tych sugestii ze scenariusza zrobić.
Tam fazy księżyca.., dużo dobrych edukacyjnych elementów ale tego było za dużo, myśmy korzystali z niego, jak trzeba było coś policzyć to podchodziły do kalendarza."- wypowiedź nauczyciela
"Szablon kalendarza towarzyszy nam cały rok. Jest rewelacyjne, bo cały rok coś dopisują. Zaznaczaliśmy
wolne dni, urodziny imieniny, same pilnują co wpisać. Dobrze by było może, gdyby był zmywalny. Bo już w
kolejnym roku nie wykorzystam. A gdyby można było to zmyć to był by do użycia przez kolejne lata. "- wypowiedź nauczyciela
Bardzo pozytywnie ocenione zostały również stemple z piktogramami. Ankietowani
nauczyciele wskazywali na ich przydatność, ale i wygodę stosowania. Nauczycielki klas I
gimnazjum, które nie miały w pakiecie stempli, wskazywały, że jest to element, który
ułatwiłby pracę, szczególnie z uczniami mającymi trudności w nauce. Postulowały, iż
element ten powinien zostać uwzględniony w pakiecie dla gimnazjalistów.
"Też korzystaliśmy dość dużo[ze stempli]. Pierwsze lekcje to był zachwyt. Chodzili cali ostemplowani. A
potem w scenariuszach i grach stosowaliśmy. Nie było problemu. Dzieci tworzyły, Bo niektóre stemple są
też schematyczne, a my tworzyliśmy prognozę pogody i tam jest tylko chmura. Trzeba było coś sobie dorysować i dzieci spokojnie, i wokół potrafiły dorysować wszystko co było im potrzebne. "- wypowiedź nauczyciela
"Jeżeli mają wybór i mogą postemplować to chętnie wykonają ruch. Nie mają tego na co dzień, więc bardzo to lubią. Układając treść zagadki mogły wybierać pomiędzy piktogramami i pieczątkami, wtedy zawsze wybiorą stemple. "- wypowiedź nauczyciela
Stemple stanowiły więc element wyzwalający kreatywność dzieci i konieczność samo-
dzielnego myślenia oraz podejmowania decyzji. Przydatność stempli przejawiała się
również w sytuacjach prezentowania zadań lub ich wyników.
Jedna z nauczycielek klasy III wskazując, że stemple są bardzo przydatnym elementem
podkreśliła również, że można je wykorzystać do układania i prezentowania zagadek
przez dzieci.
17
Naklejki z piktogramami oraz puste arkusze naklejek również zostały ocenione jako
potrzebne i funkcjonalne. W sposób symboliczny ułatwiały prezentowanie zadań oraz
stanowiły element rozwijający wyobraźnię dziecka. Dzieci chętnie rysowały piktogramy
na pustych naklejkach, mogły je wykorzystać przy tworzeniu opowiadań, uzupełnianiu
kalendarza. Zdaniem nauczycieli naklejki sprawdzają się także w edukacji plastycznej.
"Naklejki sprawdziły się, jak najbardziej. Sprawdzają się i puste, i te które są. Jest ich bardzo dużo. Wystarczająca ilość." - wypowiedź nauczyciela
"Puste naklejki wykorzystywaliśmy przy różnych ćwiczeniach. Same wymyślały naklejki." - wypowiedź nauczyciela
"Sprawdzały się, I tu dzieci też szanują. Np. jak widziały, że jest naklejka odkleiły i okazała się niepotrzebna, to one przyklejały z powrotem, bo może będzie można ją wykorzystać przy innej okazji."- wypowiedź
nauczyciela
" Jak przylepiłam i nie zdążyłam czegoś tam zrobić. Ale one nie do końca są odlepiane. Może na jakiś specjalny papier można było by przylepiać. "- wypowiedź nauczyciela
Przydatność gier planszowych dla realizacji założeń metodologicznych pakietu potwierdziła większość badanych. Byli jednak nauczyciele, którzy świadomie rezygnowali
z wykorzystania tego elemen-
"Mieli raz taki wolny czas i mają w sali dużo
opisane w dalszej części ra-
większości wybrali gry z piktogramów. Na-
tu (przyczyny tego zostały
portu). Na brak gier wskazy-
wali nauczyciele gimnazjum.
Ich zdaniem gry stanowią
gier, mieli do wyboru jaką wezmą grę i oni w
wet mnie to zaskoczyło, bo oni zapytali czy
mogą pograć w te." -wypowiedź nauczyciela
bardzo atrakcyjny element dla
uczniów, z pewnością sprawdziły by się podczas zajęć wyrównawczych dla gimnazjalistów i podniosły by zainteresowanie pakietem w tej grupie.
"Brakowało mi gier. Bo bardzo dobrze służą do liczenia pamięciowego. Można wyrzucać. Mogą ustalać
zasadę: czy to będzie mnożenie, dodawanie, czy to będzie jakieś działanie. Pamiętam, jak to było na szkoleniu. A tu tego nie było. Nawet niekiedy kończą się zajęcia mamy jeszcze chwile. Karty wykonane. I taka
gierka na rozluźnienie. To byłoby dobre. Tego mi brakuje. "- wypowiedź nauczyciela
"Są super gry. Nie było gry w pakiecie z której byłyby niezadowolone. Nie można ich porównać nawet. Czy
któraś jest bardziej przydatna bądź mniej, bo one są różne. Są takie, które raczej dotyczą edukacji polonistycznej i angażują inne umiejętności, i zdolności niż te od edukacji matematycznej."- wypowiedź nauczyciela
18
"Były wielkim sukcesem. Bardzo się dzieciom podobały. Najbardziej lubiły grę w chusteczki. 3 w linii. One
nie czuły, że się czegoś uczą, że liczą, że coś wymyślają." - wypowiedź nauczyciela
"One przyczyniły się do tego, że nawet w tej trudnej grupie dzieci zaczęły ze sobą współpracować. Prosiły
mnie, żeby mogły zagrać w 3 linie." - wypowiedź nauczyciela
"Gier jest za mało, moim zdaniem." - wypowiedź ucznia.
Wart zauważenia jest niedosyt gier w grupach, w których gry były często wykorzystywane W grupach tych, element ten został oceniony jako bardziej użyteczny i atrakcyjny.
Gry komputerowe ocenione zostały jako przydatne w ćwiczeniu i utrwalaniu treści
omawianych podczas zajęć. Nauczyciele największą korzyść z pracy z grami odnajdowali
w ćwiczeniu czytania ze zrozumieniem, znajdowaniu podobieństw, ćwiczeniu logicznego
myślenia. Przydatność w ćwiczeniu logicznego myślenia została zauważona także przez
dzieci. Nauczyciele zwracają jednak uwagę, iż wykorzystanie gier komputerowych nie
powinno być zbyt częste (np. raz na 2 miesiące) i ograniczone czasowo (max.15min),
Przy dłuższym korzystaniu z programu zauważają sukcesywnie słabnące zainteresowanie ze strony uczniów.
"Fajna zabawa, dostrzeganie pewnych podobieństw, różnic, czytanie od początku do końca, od końca do
początku, i to też naprawdę przekłada się na czytanie ze zrozumieniem treści. Poza tym tutaj głośna wymiana zdań, kłótnie były niesamowite, popatrz tu, poprzestawiaj sobie. Przekonywali się, uzasadnianie
swoich racji. Rewelacja." - wypowiedź nauczyciela
"Te [dzieci], które ściągnęły[gry], to się dobrze bawią, te które grały w klasie też się dobrze bawiły. Tak
one są jak najbardziej do wykorzystania. To jest dobry pomysł." - wypowiedź nauczyciela
Przydatność elementu pakietu jakim są kości należy ocenić wysoko. W tych grupach, w
których nauczyciele wykorzystywali kości do rozwiązywania zadań matematycznych, w
których używane były one do gier, postrzeganie tego elementu jako atrakcyjnego i przy-
datnego przez dzieci było bardziej pozytywne. Zdarzyły się klasy, w których uczniowie
chcieli zabrać kości do gry na bezludną wyspę, aby się nie nudzić. Niektórzy nauczyciele
widzieli ich ogromny walor w nauce tabliczki mnożenia, dodawania i odejmowania.
"Kostki służyły nam do odejmowania i dodawania. To mi bardzo przypasowało." - wypowiedź nauczyciela
"Matematyczna to główny cel. Rewelacyjnie, bo nie piszą słupków tylko grają w kostki." - wypowiedź nauczyciela
"Wykorzystywaliśmy kości. One się sprawdzały." - wypowiedź nauczyciela
19
Nie wszyscy badani wykorzystywali jednak ten element. Badanie wykazało także, że
jednym z dwóch najmniej wykorzystywanych elementów są kości wieloboczne. Na-
uczyciele wskazywali na trudność w ich wykorzystywaniu z uwagi na, nieumiejętność
odczytywania wyrzuconego na kości wyniku. Pojawiła się wypowiedź świadcząca, że
unikali tego elementu, aby nie powodować dodatkowych trudności z interpretacją, czy
też sporów wśród zespołu klasowego. Wydaje się zatem, że jeśli ten element pakietu
miał by zostać utrzymany, w podręczniku dla nauczyciela powinna znaleźć się informacja w jaki sposób korzystać z tego elementu. Praktyczne wskazówki mogą także znaleźć
się na stronie internetowej lub w innym przeznaczonym i wyznaczonym do tego celu
miejscu. Nie wiadomo jednak czy sama informacja będzie wystarczającą zachętą
dla nauczycieli, bo wyniki badania wskazują na niską skłonność nauczycieli do
sięgania po ten element.
"Ja nie wykorzystywałam, bo raz pokusiłam się, żeby podać te wielokątne i one nie do końca wiedzą, w
którą stronę spojrzeć. One tak upadają, że trzeba wybrać. Nie wiem jak to traktować. Zaczynają się niesnaski. Zobaczyłam co się dzieje i odpuściłam. Może trzeba by było zasady jasne wprowadzić. " - wypowiedź nauczyciela
Nie wszyscy ankietowani nauczyciele wykorzystywali także kości z piktogramami.
Wskazywały na to m.in. wypowiedzi dzieci z kilku ankietowanych klas, które nie pracowały z tym elementem i nie wiedziały do czego one służą. Ci nauczyciele, którzy wyko-
rzystywali kostki, uznali je za element przydatny i rozwijający wyobraźnię dzieci wykorzystując je np. do układania historii. Wśród badanych grup były także klasy, których
uczniowie szczególnie cenili sobie ten element, jako dający możliwość ćwiczenia się w
kreatywnym, swobodnym tworzeniu własnych historii. Ciekawą sugestią, stanowiącą
alternatywę dla nie przez wszystkich testujących wykorzystywanych kości z piktogramami, jest także możliwość układania historii w oparciu o losowanie piktogramów. Być
może warto uwzględnić tę sugestię w scenariuszach.
"Rzucanie kostką i wymyślanie historii. W mojej klasie oni uwielbiają wymyślać, więc układanie historii się
im bardzo podobało." - wypowiedź nauczyciela
"Sprawdza się. Ja wykorzystywałam pakiet także podczas omawiania lektur. Także można nie tylko do
edukacji matematycznej. Doskonałe narzędzie do konstruowania opowiadań. Tam są te kostki. Można losować obrazki żeby ułożyć dłuższą formę wypowiedzi pisemnej. Przyrodnicza również." - wypowiedź nauczyciela
20
Domino podobnie jak gry, zostało ocenione jako bardzo przydatne. Nauczyciele szczególnie wskazują na jego przydatność wśród uczniów, którzy nie grają w domu w gry
planszowe. Zdziwieniem dla prowadzących była słaba znajomość domina wśród
uczniów. Widzą jego wykorzystanie zarówno podczas lekcji, jak zajęć wyrównawczych.
Dzięki wykorzystaniu domina dzieci uczyły się uzasadniać, np. dlaczego jedno zwierzę
pasuje do drugiego. Wartość domina została również zauważona np. w nauce przyrody.
Prowadzone badania pozwoliły także na sformułowanie wniosku, że domino ma fałszy-
wy obraz w wyobrażeniach badanych nauczycieli. Ich przeświadczenie o banalności tego
narzędzia nie potwierdziło się. Wykorzystanie domina dostarczyło nauczycielom
zdziwienia i powinno było prowadzić ich w kierunku refleksji, jak bardzo ich wła-
sne wyobrażenia rzutują na ocenę narzędzi i skłonność do ich wykorzystania. W
praktyce okazało się, że wiele dzieci nie znało domina. Domino było dla dzieci atrakcyjne
i ciekawe. Nie było także zbyt łatwe lub nudne w klasach III i IV szkoły podstawowej.
"Domino jest potrzebne. Ja byłam bardzo zdziwiona, że jak w III klasie wyjęłam domino i pierwsza część
polegała na tym, aby oni w oparciu o zasady spróbowali pograć, to niektóre dzieci odkryły. że jest coś takiego jak domino, i jak to się układa. Oczywiście nie wszystkie, ale były takie dzieci. Tak więc jest to potrzebne i jest to szukanie związków przyczynowo- skutkowych, układanie, klasyfikowanie obiektów, dołączanie do kolejnych. Uważam, że warto zastosować i jest potrzebne. "- wypowiedź nauczyciela
"Wielkim zdziwieniem było dla mnie Domino. Myślałam, że mnie wyśmieją, a one nie umieją grać w domino. Było to dla nich odkrycie i bardzo fajnie." - wypowiedź nauczyciela
"Bardzo to ich interesowało. To był element łatwy. "- wypowiedź nauczyciela
"Domino się cieszyło największą popularnością. Skoro im najbardziej pasowało, to znaczy. że w to musieli
włożyć najmniejszy wysiłek intelektualny, a przy pozostałych grach, jednak musieli się trochę bardziej wysilić." - wypowiedź nauczyciela
"Grały w domino były zachwycone. Bardzo fajna rzecz. Grupy materiał, nie zginają w ręku, są wytrzymałe."- wypowiedź nauczyciela
Najrzadziej wykorzystywanym elementem pakietu była siatka brył. Wiąże się to z nie-
wykorzystaniem tego scenariusza przez większość badanych. Ze scenariusza korzystało
2 z 22 badanych. Uzyskane informację nie dają podstawy do oceny tego elementu pakietu.
21
Bardzo przydatnym w ocenie badanych elementem pakietu dla nauczycieli była zaś waga. Waga sprawdzała się w pracy z uczniami, zdaniem nauczycieli pomagała w zrozumieniu omawianych zagadnień, była także oceniona jako element atrakcyjny.
"Waga, do wykorzystania w różnych sytuacjach bardzo dobra rzecz. "- wypowiedź nauczyciela
Wśród elementów uznanych za wymagające wprowadzenia zmian pojawiły się:
tabliczki sucho-ścieralne, piktogramy prezentacyjne dla nauczycieli, stemple, gry
komputerowe. Z W dalszej części opracowania badaczki przedstawiły najważniejsze
uwagi dotyczące poszczególnych elementów zgłaszane przez badanych.
Na podstawie prowadzonych badań należy uznać, że elementem wymagającym dokona-
nia drobnych zmian są piktogramy prezentacyjne. Respondenci podkreślali, że obecna
zawartość pakietu piktogramów prezentacyjnych nie pozwala na zrealizowanie niektórych scenariuszy, zakładających ich użycie. Największą trudność sprawia nauczycielom
przygotowanie szlaczków z wykorzystaniem owoców. Podkreślają, że aby ułożyć jeden
szlaczek zawierający wskazane w scenariuszu owoce, muszą z racji na niewystarczającą
liczbę piktogramów tego samego owocu, zastępować je innymi owocami, co nie pozwala
na osiągnięcie zakładanego efektu dydaktycznego, bądź rysować niezbędne owoce na
tablicy, co nie jest już tak atrakcyjne dla dzieci. Wskazują także, że gdyby mieli odpo-
wiednią wymaganą przez scenariusz liczbę owoców mogli by przygotować się do lekcji
na przerwie i odsłaniać, poszczególne utworzone ciągi elementów. Pozwoliło by to zatem na efektywniejsze wykorzystanie czasu pracy z dziećmi. W związku ze zgłoszonymi
przez prowadzących zajęcia potrzebami oraz trudnościami rekomenduje się podjęcie
następujących działań:
- analiza treści scenariuszy i ich ewentualne przeformułowanie w taki sposób, aby dawa-
ły możliwość jak najefektywniejszego wykorzystania pakietu piktogramów prezentacyjnych
- przygotowanie elektronicznej wersji piktogramów w formacie umożliwiającym ich
wykorzystanie w formie elektronicznej np. poprzez wklejenie do edytora tekstów czy
programów prezentacyjnych.
22
- przygotowanie pakietu piktogramów prezentacyjnych zawierającego, minimum jeden
zestaw 10 sztuk wybranych piktogramów owoców, najlepiej takich, które umożliwią
realizację zadań zapisanych w scenariuszach.
Ponadto w odniesieniu do pakietu piktogramów prezentacyjnych pojawiły się nieliczne
głosy, iż pakiet mógłby zostać rozszerzony o liczby od 0 do 10. Pomocny był by także
spis piktogramów i informacja ile piktogramów danego rodzaju znajduje się pakiecie.
Wśród uwag przekazywanych przez dzieci pojawiły się także informacje, o trudności
rozróżnienia
niektórych
piktogramów
takich
jak
np.
jabłko
i
brzoskwinia.
Postulaty te, pojawiły się jednak w formie życzeń badanych, a nie jako element niezbęd-
ny do pracy z pakietem. Format, kolorystykę i sposób wykonania piktogramów badani
ocenili jako adekwatne do ich potrzeb.
"Za mało jest tych piktogramów demonstracyjnych. Mimo, że jest dużo owoców to jest dalej za mało. Na
tym najlepiej dzieci pracują. To nie pozwala do końca przeprowadzać tych scenariuszy, które są wymyślone. Ja przygotowując się do zajęć, to też dużo czasu mi zajmowało, bo musiałam sobie pisać karteczki, że
do drugiego ułożenia muszę wyjąć to i to, a do trzeciego znów kolejne.. tego by się przydało na pewno więcej. "- wypowiedź nauczyciela
"Gdyby było ich więcej to było by łatwiej, choćby te szlaczki, gdzie trzeba w ciągu ułożyć 20 piktogramów.
Jeśli chce się powtórzyć co ileś, to już brakuje. Oczywiście ratowaliśmy się tym, że rysowaliśmy i to wychodziło, natomiast dzieciom się one podobają i zwracają na nie chętnie uwagę, więc było by łatwiej, gdyby
było ich więcej." - wypowiedź nauczyciela
"Mogło by ich być trochę więcej. Były takie scenariusze: ułóż na tablicy ciąg taki i taki i ja układałam, i mi
nie starczało, i nagle truskawka musiała służyć za coś innego, i to troszeczkę się mijało z celem. Owoców
brakuje. Większości tych piktogramów brakuje. Na pewno zwierzątka i owoce są bardzo przydatne, bo
jest dużo scenariuszy z tymi elementami. Scenariusze, takie nie jednoznaczne, nie były tak bardzo potrzebne. Te niejednoznaczne, myślę można by się było bez nich obyć." - wypowiedź nauczyciela
"Zdarzało się niestety, że tych piktogramów brakowało." - wypowiedź nauczyciela
"Mogły by być demonstracyjne cyfry. Przydało by się przy cenach, wagach." - wypowiedź nauczyciela
"Piktogramy na pewno się sprawdzają. Jest ich za mało. Przed lekcją biegamy z koleżanką do siebie. Chodzi o to, żebym ja je przygotowała przed lekcją na tablicy. Zasłoniła szarym papierem. Bo w czasie lekcji
nie ma na to czasu. Dzieci zaczynają się rozpraszać, przestają myśleć. To powinno być przygotowane, one
widzą, nie rozpraszają, bo trudno im wrócić do toku lekcji. " - wypowiedź nauczyciela
23
"Przydała by się lista, jakie są piktogramy i jaka jest ich ilość. Owoce, kwiaty, z tego się najbardziej korzysta i to by się przydało zwiększyć ilości. Czasem mogę wymienić, żeby jakimiś zastąpić, ale brakowało mi
spisu ile ich jest. I tak samo brakowało mi spisu u dzieci, co tam jest, piktogramy jakie i ilość. Musiałam
sprawdzać, jakie są te piktogramy." -wypowiedź nauczyciela
Nieliczne uwagi dotyczące piktogramów prezentacyjnych i piktogramów z pakietu dla
dzieci odnosiły się także do ich zawartości w ramach istniejących kategorii. Kilka osób
prowadzących uznało za mniej użyteczne piktogramy abstrakcyjne. Podobne opinie po-
jawiły się wśród dzieci, które jednak definiowały jako trudne do wykorzystania i zbyt
trudne do interpretacji tylko niektóre z piktogramów abstrakcyjnych . Były nimi:
Uczniowie jako przydatne proponowali dodanie piktogramów z elementami technicznymi takimi jak np.: telefon, komputer. Nauczyciele zwracali uwagę, że wygodne było by
zastosowanie piktogramów z magnesem (o ile pozwalałoby na to techniczne wykonanie
tabliczek sucho-ścieralnych).
"Zmieniłabym kolorowe piktogramy, które dzieci mają, żeby miały magnesiki, bo ja musze niesamowitą
ilość zużywać gumy do przyczepiania, a one się od niej niszczą. Tych pasków magnetycznych mi brakowało, jak one prezentowały na tabliczkach piktogramy. "- wypowiedź nauczyciela
"Pewnie zawsze będzie jakiegoś piktogramu brakowało dzieciom. Jeśli próbujemy takie twórcze zadania
tworzyć dla dzieci no to wydaje mi się, że nikt nie jest w stanie stworzyć pakietu, który będzie zawierał
wszystkie piktogramy, które dzieci chciały by wykorzystać. Ale to nie jest problem, bo mamy puste piktogramy i dzieci rysowały to co im było potrzebne." - wypowiedź nauczyciela
"Są optymalne." - wypowiedź nauczyciela
"Brakuje im piktogramów z elementami współczesności, techniki: komputer, telefon, dvd. Może by się
przydało to do opowiadań, ale nie wiem czy to jest takie niezbędne." - wypowiedź nauczyciela
"Można na tych tabliczkach układać piktogramy, więc powinien tam być magnes albo te piktogramy przylepiać, ale ta guma to można się domyślić co w 30 osobowej klasie będzie się z tym działo i jak to szybko
będzie się zużywało." - wypowiedź nauczyciela
"Poza tym, piktogramy te abstrakcyjne, dzieci nie do końca je rozumieją. Dla mnie one były mniej przydatne niż te przedstawiające konkrety. Niektórych nie rozumiały i inaczej interpretowały niż było zamierzenie pomysłodawcy i one potem nawet jak je nazywaliśmy to one siłą rzeczy wracały do tych swoich
pierwotnych pomysłów. U mnie się to nie do końca sprawdził., Jak układały opowiadania to z tych abstrakcyjnych nie korzystały tylko z tych konkretnych, a abstrakcyjne zastępowały słowami. Być może inaczej by to wyglądały, gdyby korzystały z tego od pierwszej klasy." - wypowiedź nauczyciela
24
Uwagi dotyczące trudności wykorzystania i ewentualnych zmian na inne piktogramy
pojawiły się także w odniesieniu do zestawu piktogramów znajdujących się na stemplach. Wartym rozważenia jest zmiana piktogramów, które dzieci uważają za mniej
przydatne na inne, dla których widziały by zastosowanie, bądź rozważenie ich wyeliminowania. Wśród piktogramów znajdujących się na stemplach, które są zdaniem dzieci
mniej częste do wykorzystywania znalazły się:
. Większość
badanych uczniów zwracała także uwagę, że atrakcyjność i użyteczność pakietu zwiększyło by poszerzenie palety tuszy choćby o kolory podstawowe. Badani nauczyciele
zwracali uwagę, że zastosowanie większej liczby kolorów tuszy mogło by sprzyjać uzyskaniu większych efektów dydaktycznych. Dzieci mogły by wykonać więcej zadań z wykorzystaniem tego elementu. Warto zatem pamiętać o takich potrzebach, konstruując
wskazówki dla nauczycieli, którzy byliby zainteresowani korzystaniem z pomocy naukowej.
Kolejnym elementem pakietu do którego zgłaszano liczne zastrzeżenia były tabliczki
sucho- ścieralne. Uwagi dotyczące tabliczek: wykonanie tabliczek w sposób nie pozostawiający śladów użytkowania, odklejanie się na rogach folii pokrywającej tabliczki o
niektórych z testowanych zestawów. Postulaty zgłaszane odnośnie tabliczek: możliwość
stemplowania na tabliczkach, możliwość mocowania tabliczki prezentacyjnej do tablicy
(magnes z tyłu), możliwość mocowania do tabliczki piktogramów (tabliczka magnetyczna), dodanie jednej większej tabliczki prezentacyjnej do zestawu dla dzieci, zwiększenie
rozmiaru istniejących tabliczek do rozmiaru A3. Ewaluatorki rekomendują analizę metodyczną, techniczną i finansową możliwości wprowadzenia zmian tabliczek sucho-
ścieralnych, przede wszystkim dodając elementy umożliwiające prezentacje umieszczo-
nych treści oraz ewentualnego dokonania zmian prowadzących do zabezpieczenia przed
szybką eksploatacją produktu.
"Cieszyły się ogromnym zainteresowaniem. Myślę jednak, że one mogły by być przyczepiane na magnes.
Bo czasami chcemy przedstawić jakieś rozwiązanie dziecka czy grupy i jak się podchodzi to nie każdy widzi przy stoliku. A tak spokojnie można by przyczepić do tablicy i pokazać wszystkim." - wypowiedź nauczyciela
"To byłoby lepiej żeby jakoś tak zrobić te tabliczkę, żeby nie zostawały ślady. Bo jak się tu zetrze to ta
gąbka zostaje …"- wypowiedź ucznia klasy III
25
"Mają takie poczucie bezpieczeństwa, że mogą w każdej chwili zetrzeć. Pomylę się, ale mogę zetrzeć. Więc
mam wrażanie, że gdzieś tam do rozwiązywania różnego rodzaju działań, zadań, to w każdej chwili mogę
zetrzeć, .noi nie jest tak jak na kartce, i zaczynam wszystko od nowa. I to też bardzo na plus. "- wypowiedź
nauczyciela
"Robią furorę. Ich trwałość niestety nie jest najlepsza." - wypowiedź nauczyciela
O ile gry i program komputerowy zostały ocenione jako pomocne w nauce, co opisano
powyżej, to jednak zastrzeżenia budził sposób ich przygotowania informatycznego
wpływający na ograniczenie ich wykorzystania przez wielu chętnych użytkowników.
Wymagania sprzętowe narzucone przez programy nie pozwalały na skorzystanie z nich
w pracowniach komputerowych, wyposażonych w starszy sprzęt jak również przez
dzieci korzystające w domach z komputerów starszej generacji. Element ten powinien
zostać przeanalizowany celem dokonania możliwych modyfikacji, tak aby upowszechnić
korzystanie z programów o potwierdzonych w badaniu walorach edukacyjnych.
"Nie mieliśmy sali komputerowej. Potem, te programy były wgrane, ale nie mogliśmy na nich pracować, bo
inna była rozdzielczość. Krótko mówiąc, mamy za słabe komputery do tego programu. Natomiast ja przegrałam po szkoleniu dla dzieci, aby każde dostało płytkę. Też nie u wszystkich działało to w domu. I dopiero później zaczęliśmy robić to w klasie , ja przyniosłam rzutnik, i dzieci podchodzą i mówią." - wypowiedź
nauczyciela
"Fajnie by było dorobić jakiś piktogram, jak by się zgubił, np. wykorzystując ten piktografik, ale naprawdę
my pracujemy na strasznym sprzęcie. To aż straszne tak narzekać.." - wypowiedź nauczyciela
"Tak korzystaliśmy z programu piktografik. Braliśmy udział w konkursie. Ciekawy program edukacyjnie,
ale wymaga gdzieś tam dłuższego zaangażowania. Musiały dłużej posiedzieć, się pobawić. To było trudniejsze niż paint. To nakładanie tych warstw. To wymagało czasu, żeby zrozumieć, jak tworzyć te rysunki
Ale radziły sobie. Dostały jakieś nagrody. Tworzyły i to tworzyły prace nie tylko schematyczne. Można
zrobić np. schematyczną żaglówkę, a one tworzyły np. rodzinę pingwinów. Czyli takie dość skomplikowane
rysunki. " - wypowiedź nauczyciela
"Nie, nie korzystałam. Ja to tak patrzyłam i on wydał mi sie interesujący, i prawdopodobnie dzieci by się
cieszyły ale ponieważ miałam tylko jedną płytę nie korzystałam z niego." - wypowiedź nauczyciela
"Piktografik jest dla nich trudny i wycofują się natychmiast. Na pewno trzeba temu poświęcić bardzo dużo
czasu. Nie tworzyłabym w tym programie." - wypowiedź nauczyciela
"Gry komputerowe, super są, ale wcześniej nic nie chodziło. Piktografik jest taki, że nie wiadomo co z nim
zrobić. Mogło by być więcej poziomów. Mi czasami nie działa. Nie zawsze możemy ściągnąć, więc wolelibyśmy na płycie." - wypowiedź ucznia
"Nie korzystałyśmy z piktografia, dla mnie samej jest on trudny i ciężko mi coś zrobić z dziećmi w sytuacji,
gdy ja nie czuję się w tym pewnie." -wypowiedź nauczyciela
26
Ponadto program piktografik okazał się za trudny dla większości nauczycieli. Materiały
poszkoleniowe okazały się nie wystarczające do samodzielnej pracy z programem. W
przypadku, gdy nauczyciele nie czują się pewni w poruszaniu się i korzystaniu z pro-
gramu, nie korzystają z niego również dzieci. Należy zatem rozważyć możliwość opra-
cowania dodatkowych materiałów ułatwiających pracę w programie np. przygotowanie
popularnej formy poradnika video, w formie krótkich odcinków pokazujących możliwości wykonania operacji w programie.
Najbardziej podzieleni badani byli w kwestii oceny wykonania technicznego opakowania pakietu dla dzieci oraz materiałów dla nauczycieli. Choć zaproponowana przez
twórców pakietu forma w większości opinii została oceniona jako funkcjonalna, pojawi-
ły się uwagi i propozycje – zarówno ze strony nauczycieli jak i uczniów – dotyczące
wprowadzenia zmian/ usprawnień. Uwagi dotyczyły głównie trudności z operowaniem
tekturową szufladą, szybką eksploatacją materiałów tekturowych, zabezpieczeniem
przed wypadaniem elementów. Propozycje zmian dotyczyły: otwieranie pokrywy od
góry, zamiast zajmującego czas wsuwania szuflady; wprowadzenie kolorowych pudeł,
wykonanie z tektury o śliskiej powierzchni zewnętrznej (sprzyja temu, aby mniej się
brudziło), element sprawiający trudność w użytkowaniu to ruchoma i ulegająca rozmon-
towywaniu tekturowa podziałka piktogramów w pakiecie dla dzieci; zestawienie
wszystkich elementów pakietu, przygotowanie oznaczeń dla miejsc, w których mają się
znaleźć poszczególne stemple, aby łatwiej i szybciej porządkować pakiety.
Pojawiły się także opinie, że poszczególne elementy, z uwagi na ich liczbę w opakowa-
niu, mogłyby zostać podzielone na mniejsze pudełka. Nauczyciele zwracali uwagę na to,
że podzielenie pakietu na mniejsze części (pudełeczka) ułatwiłoby pracę z pakietem,
gdyż nauczyciel nie korzysta ze wszystkiego na jednej lekcji.
„Fajnie by było. gdyby znalazło się coś w pakiecie z przegródkami, do których wkłada się wybrane pieczątki. Położenie pierwszakom całego pudła na ławce to szok. Pierwszakom trzeba wybierać. Brakowało
też podkładki, żeby nie brudzić stołu” - wypowiedź nauczyciela
„To jest bardzo dobry pakiet, bo on rośnie razem z dziećmi. …. Przykładem jest domino i gra z oczkiem
gdzie trzeba uzasadniać… Po co spalać grę teraz, kiedy dzieci nie będą potrafiły jej w pełni wykorzystać.
Mogę ją zrobić w drugim roku” - wypowiedź nauczyciela
27
"Trzeba by było do tego pakietu listę, bo inaczej to ja tachałam to pudlo do domu, żeby zobaczyć co tam
jest, czy wszystko jest." - wypowiedź nauczyciela
"Z wysuwaniem troszeczkę trudności było. Tak. Na początku ja to robiłam. Z wkładaniem dla dzieci jest
duży problem. Może otwierane od góry..?! Ale to zależy czy jest zamknięcie odpowiednie. Ale nie było by
tego, że ja przychodzę wcześniej, żeby to wyjąć, potem musimy włożyć". - wypowiedź nauczyciela
"Nie, rewelacyjne. Nic bym nie zmieniła ani wielkości ani niczego. Ani kształtu ani kolorów." - wypowiedź
nauczyciela
"Nam kiedyś wyleciało, że rozsypało nam się wszystko, bo zamykamy a wylatuje nam w drugą. Lepiej jak
by się otwierało od góry." - wypowiedź ucznia
"Ja bym chciała, żeby było kolorowe. "- wypowiedź ucznia
"Tak, kolorowe, żeby była np. jakaś łąka. Albo kolory: żółty, zielony, niebieski. "- wypowiedź ucznia.
"Problem to z tymi przegródkami, już pierwszego dnia powypadały, jak by były na stałe zrobione, to by było lepiej. "- wypowiedź nauczyciela
Z drugiej strony byli badani, którzy zwracali uwagę na korzyści wynikające z tego faktu
jakimi są konieczność poszukiwania i odnalezienia przez dzieci wskazanych przez na-
uczyciela elementów, ćwiczenie cierpliwości, której dzieciom brakuje. Może to stanowić
także element dodatkowego zaciekawienia i podtrzymywać atrakcyjność pakietu, którego niektóre części wciąż pozostają niewyeksplorowane przez uczniów.
"Bardzo dobrze że muszą poszukać, że nie wszystko mają tak od razu do sięgnięcia. Muszą przełożyć. No
może to nie jest na myślenie, ale dziecko musi odnaleźć. Dla mnie ciekawe było to że tego jest dużo. I to
stanowi atrakcyjność tego pakietu a poza tym żeby coś znaleźć wymaga to cierpliwości której dzieciom
brakuje, więc myślę, że to kolejny taki ważny element. Myślę, że to dobre dodatkowe ćwiczenie." - wypowiedź nauczyciela
Badaczki zwróciły uwagę, że żaden z ankietowanych nauczycieli, a także żadna klasa nie
pomalowała pudełka z pakietem. Z opinii nauczycieli wynika, że przyjęli oni pewne zało-
żenia odnośnie testowania produktu i nie dopuszczali zbyt daleko idącej inwencji wła-
snej czy klasy.
„Nic nie zmieniałam, bo należało testować produkt taki jaki jest”. - wypowiedź nauczyciela
Sami badani jednak często nawzajem krytykowali swoje pomysły usprawnień, co pro-
wadziło ich do formułowania wniosku, że trudno jest znaleźć rozwiązanie satysfakcjonujące wszystkich i prowadzące do wyeliminowania jakiekolwiek uwagi.
"Bardzo fajna jest ta szuflada. Na dłużej by to starczyło, gdyby było z plastiku. Dzieci o to dbają, bo jest to
dla nich atrakcyjne. "- wypowiedź nauczyciela
28
Pudło jest dobrze zorganizowane. Można zrobić taką torbę z kieszonkami i w każdej kieszonce i można by
było założyć na pasku i przejść do innej klasy. To był by jakiś pomysł. Samo pudło jest podzielone na te
mniejsze cząstki i tam wszystko jest poukładane. Ale ta torba z takimi kieszonkami miała by praktyczne
zastosowanie. - wypowiedź nauczyciela
"Jedną rzecz bym zmieniła, żeby to pudło nie było papierowe. Niestety dzieci mają to do siebie, że: a to coś
napiszą, a to dziurę zrobią. A nie uważam, żeby moje dzieci jakoś nie dbały. To opakowanie mogłoby być
papierowe, ale lepiej, żeby było powleczone taką folią plastikową, żeby było jakoś usztywnione. Dłużej to
przetrwa. "- wypowiedź nauczyciela
"Zdarzyło się też tak, że jak dzieci wzięły nie tą stroną i szuflada im wypadła, więc może przydałby się jakiś rzep może żeby to trzymać. Żeby ta szuflada nie wypadała." - wypowiedź nauczyciela
"Te przegródki [ przy piktogramach] się podnoszą, wypadają. "- wypowiedź nauczyciela
"Ta tektura się rozpadała nam w dwóch przypadkach. Pewnie lepiej było by, gdyby wykonany był np. z
plastiku. "- wypowiedź nauczyciela
"Może dobrym pomysłem było by, bo często zamieniały się stemple z którego pudła może na pudełku napisać w tym pudełku znajduje się..Albo jak są stemple żeby były obrazki i wkładać je w te obrazki, bo potem
jest ciężko uporządkować. A na koniec lekcji wchodzi kolejna klasa trzeba szybko porządkować, więc to
było by przydatne, żeby móc odłożyć stempel do odpowiedniej przegródki." - wypowiedź nauczyciela
29
Elementy pakietu, w odniesieniu do których badani zgłosili propozycje wprowadzenia zmian, w sposób szczegółowy prezentuje poniż-
sza tabela.
Element pakietu
Proponowana zmiana
Uwagi
Wnioskodawcy
Piktogramy prezentacyjne Zwiększenie liczby piktogramów prezentu- Brak możliwości wykonania szlaczków Nauczyciele,
jących owoce tak aby pozwalały na zreali- ujętych w scenariuszach
zowanie
scenariuszy;
Zwiększenie
liczby
Dzieci
sztuk jednego rodzaju owocu) do ok. 10;
Dołączenie zestawienia liczbowego pikto-
Nauczyciele
gramów znajdujących się w zestawie
Trudność w odróżnieniu niektórych Dzieci
owoców od siebie np. morela- brzoskwinia
Piktogramy w pakiecie
Dodanie magnetycznego paska, aby moż-
Nauczyciele
na je było mocować na tabliczce
Dodanie
piktogramów
reprezentujących
współczesne elementy dóbr techniki jak np.
telefon, komputer, etc
Dzieci
na etapie testowania
Tabliczki sucho-ścieralne
i efektów jego stosowania
Zmiana formatu tabliczek do A3, Dodanie Prezentowane na tabliczkach treści Nauczyciele
jednej tabliczki w większym formacie na przygotowane przez uczniów są mało
potrzeby prezentacji materiału przez grupę;
widoczne dla całej grupy
Dodanie mocowania pozwalającego na Brak możliwości przedstawienia in- Nauczyciele
prezentację treści znajdujących się na formacji z tabliczek przy tablicy
tabliczce przy tablicy (np. pasek magnetyczny)
Wprowadzenie rozwiązania pozwalającego Brak możliwości stemplowania na Nauczyciele
na stemplowanie na tabliczkach
tabliczkach, stemple nie zmywają się
z tabliczek
Rozważenie wykonania technicznego nie Tabliczki wymagają zmywania po Dzieci,
pozostawiającego
śladów
użytkowania, każdej lekcji, pozostają ślady po nie- uczyciele
ułatwiającego utrzymanie tabliczek w czy- startych na bieżąco zapisach
stości.
W niektórych z testowanych zesta- Dzieci
wów folia pokrywająca tabliczki odklejała i "rolowała" się na rogach
31
Na-
Wprowadzenie rozwiązania pozwalającego
Nauczyciele
na mocowanie na nich piktogramów w
formie magnesów
Gry komputerowe
Brak
możliwości
uruchomie- Nauczyciele,
nia/wykorzystania gier ze względu na uczniowie
wymagania sprzętowe jakie wymaga
program, Słaby sprzęt nie obsługujący gier w tym formacie w szkołach
Trudna, nie intuicyjna obsługa pro- Nauczyciele
gramu Piktografik
Gry planszowe
Wyeliminowanie paska wzmacniającego Plansze nie pozwalają na ich całko- Uczniowie
spodnią powierzchnię plansz
wite rozłożenie, podnoszą się na bokach
W niektórych planszach na rogach Uczniowie
odchodziła folia.
Mogłoby być więcej gier,
Powinny być gry również dla gimnazjum
Brakowało mi gier w pakiecie dla Nauczyciele
gimnazjum
32
Stemple
Poszerzenie palety kolorystycznej tuszu
Brak kolorowych tuszy
Uczniowie
Dodanie stempli z kategorii zwierzęta lub Brak możliwości wykonanie szlaczków Nauczyciele,
roślin
z użyciem stempli
uczniowie
Wprowadzenie w pudełku oznaczeń pikto- Potrzeba szybkiego porządkowania i Nauczyciel
gramów znajdujących się na stemplach, brak możliwości szybkiego sprawdzeaby łatwiej je porządkować
nia czy elementy z różnych pakietów
nie wymieszały się ze sobą
Kości wieloboczne
Część badanych nauczycieli i dzieci nie Stworzenie instrukcji celem prawidło- Nauczyciel
wiedziała w jaki sposób odczytywać wyniki wego wykorzystania kości i podniena kości
sienia zainteresowania i wykorzystania tego elemenetu
Kalendarz
Przygotowanie w formacie dwustronnym, Brak możliwości porównania planów i Nauczyciele
przygotowanie na materiale pozwalającym zrealizowanych działań z racji na jena wielokrotne użycie
den egzemplarz kalendarza. Brak
możliwości pracy na tym samym kalendarzu w kolejnym roku/ z kolejną
grupą
33
Nauczyciele gimnazjum nie wykorzystali Należy rozważyć czy element ten Nauczyciele
kalendarza, uznając ten element za zbyt powinien zostać utrzymany w pakiełatwy
cie dla gimnazjum (biorąc pod uwagę, jego postrzeganie przez nauczycieli, niską skłonność nauczycieli do
korzystania vs. walor integrujący grupę). W przypadku pozostawienia tego elementu należy w materiałach
dla nauczycieli, zwrócić uwagę na
pozytywne efekty jakie przyniosło stosowanie go w klasach I-IV.
Opakowanie elementów
dla nauczycieli
Torba z przegródkami pozwalająca na- Trudność w przenoszeniu, możliwość Nauczyciele
uczycielowi na przemieszczanie się z sali do szybkiego znalezienia elementów i
sali, lub w plener
możliwość lepszego przechowywania
(głównie w odniesieniu do nauczycieli gimnazjum)
Opakowanie pakietu
Opakowanie wykonane z tektury foliowanej
Foliowanie zapobiegałoby brudzeniu
34
Dzieci
dla uczniów
Opakowanie w kolorze
Dzieci
Wzmocnienie mocowania, przymocowanie Wypadająca
podziałka
piktogra- Dzieci,
do spodu opakowania podziałek oddziela- mów, Konieczność ponownego sejących poszczególne kategorie piktogra- gregowania piktogramów
Nauczyciele
mów w pakiecie dla ucznia
Możliwość otwierania od góry lub inne roz- Trudności z wysuwaniem/wsuwaniem Nauczyciele
wiązanie techniczne
szuflady.
Wykonanie opakowania w innej formie:
Nauczyciele
plastik, drewno, lekkiej walizeczki z wodoodpornego materiału
Wprowadzenie spisu elementów pakietu Możliwość szybkiego sprawdzenia i Nauczyciele
(listy sprawdzającej)
porządkowania zawartości pakietu
Tabela 3. Elementy pakietu do których badani zgłosili uwagi, źródło: opracowanie własne
35
Inne uwagi zgłaszane przez dzieci i nauczycieli w odniesieniu do pakietu to: zwiększenie
liczby gąbek ścierających do min. 2 sztuk. Zwiększenie liczby i różnorodności kolorystycznej markerów, przygotowanie zadań z kart pracy w formie pojedynczych zadań a
nie w formacie A4, zwiększenie formatu zadań z kart pracy, aby było więcej miejsca do
pracy dla dzieci. Wszystkie powyższe wskazania są świadectwem braku kreatywności,
zaangażowania i ingerencji nauczycieli. Na etapie testowania można je tłumaczyć w spo-
sób do jakiego odwoływała się część badanych wskazując na chęć nie zakłócania procesu testowania poprzez wprowadzanie jakichkolwiek zmian w pakietach. Na etapie
wdrażania i w docelowym stosowaniu pakietu należy podkreślić konieczność uzupełniania jego elementów przez nauczycieli. Ważna byłaby w tym także kreatywność. Na-
leży zwrócić uwagę na potencjalne rozwiązania, z jakich mogą skorzystać prowadzący
aby w przyszłości uzupełnić pakiet: od możliwości poszukiwania, zakupu zamienników,
tworzenia zamienników (także przy współudziale dzieci), możliwości wykorzystania
podejścia ekologicznego wykorzystania zbędnych innym podmiotom/osobom elementów mogących stanowić uzupełnienie pakietu, wreszcie poszukania sponsorów indywidualnych (w tym rodzice) lub instytucjonalnych. Praca z pakietem, mimo iż nauczyciele
zauważali prostotę koncepcji na jakiej opiera się jego wykonanie, nie skłaniała ich do
refleksji, iż podobne efekty mogli by uzyskać korzystając z elementów znajdujących się
w otoczeniu. Ponadto, większość deklaracji badanych nauczycieli wskazuje, że nie są oni
skłonni uzupełniać pakiet samodzielnie wykonując jego elementy. Badani skłonni są
raczej kupić niż przygotować brakujące piktogramy, żetony czy pionki. Ponieważ pakiet
jest elementem projektu, którego główną oś stanowi jednak merytoryczna wartość
wszystkich przygotowanych materiałów, dobrze byłoby zwrócić na to uwagę w fazie
wdrażania.
Wartym zauważenia jest także fakt, że najwięcej pomysłów dotyczących uzupełnienia
pakietu o dodatkowe elementy pojawiło się u nauczycieli, którzy byli też najmniej aktywni w procesie testowania pakietu i wykazywali niewielką innowacyjność w tym za-
kresie, także tych, którzy widzieli najmniejszą wartość w zapoznawaniu się z założenia-
mi metodycznymi pakietu. W opinii badaczek pakiet i założenia dotyczące jego testowania są tak skonstruowane, by wyzwalać inwencję własną zarówno u nauczycieli, jak i
uczniów. Nauczyciele testujący, którzy otwarci byli na inicjatywę dzieci i pracę z pakietem, radzili sobie z wszelkimi trudnościami (zgubienie, brak piktogramu), multiplikowa-
li narzędzia i rozpowszechniali je wśród dzieci i rodziców. Wydaje się, że w przypadku
zbytniej otwartości na propozycje poszerzenia pakietu o elementy niemerytoryczne, a jedynie wzmacniające jego stronę funkcjonalną i organizacyjną
jak np. dodatkowe gąbki, zatraceniu ulec może jego zidentyfikowana w toku badania wartość dodana. Można przewidywać ponadto zagrożenie wzrostu oczekiwań.
Jeśli pakiet zostanie rozszerzony o kolejne elementy jest prawdopodobne, że pojawią się
nowe oczekiwania co do nowych brakujących elementów. Z uwagi na efektywność wy-
korzystania pakietu na etapie wdrażania, a także w dalszej perspektywie, zaleca się położenie nacisku na wskazanie prowadzącym zajęcia kierunków poszukiwania możliwość
radzenia sobie z sytuacjami, w których brak im niektórych elementów usprawniających
pracę. Kolorowe markery, gąbki ścierające zazwyczaj znajdują się w klasach. Zwrócenie
uwagi na to nauczycielom mogło by być pomocne w obudzeniu ich kreatywności i lepszego reagowania w sytuacjach, które mogą pojawić się w pracy z pakietem. O ile szkoła
wspiera nauczyciela w jego wyborach, co do sposobu prowadzenia lekcji oraz ma służyć
edukacji danej zbiorowości, powinno się w niej znaleźć miejsce także na udostępnienie
dzieciom do celów edukacyjnych istniejących zasobów, takich jak markery, gąbki, i inne.
Jest to warte uświadomienia nauczycielom i dyrektorom, którzy niekiedy zbyt mocno
przywiązani są do własności takich przedmiotów. Tymczasem, o ile służą one edukacji
dzieci, powinny móc być przez nie wykorzystywane. Warte podkreślenia oraz promocji
wśród grup korzystających w przyszłości z pakietu, są rozwiązania zastosowane przez
kreatywne osoby z grupy testującej. Dobrymi praktykami było przyniesienie z domu
przez jedną z nauczycielek własnych naklejek i wykorzystanie ich w pracy na lekcji.
Warta docenienia jest inicjatywa dwóch z badanych szkół, w których, w związku ze zde-
finiowaniem braku piktogramów demonstracyjnych pozwalających w swobodny sposób
realizować scenariusze, Panie z tej samej placówki pożyczały je sobie w miarę potrzeb.
Należy zauważyć jednocześnie, że inicjatywą taką wykazały się zaledwie dwie szkoły.
Wśród uwag dotyczących uzupełnienia pakietu pojawiła się także jedna sugestia mówią-
ca o możliwości przygotowania kart pracy i zadań scenariuszowych w formie prezentacji do wykorzystania na tablicach multimedialnych.
Ważną kwestią związaną z oceną wykonania technicznego elementów pakietu jest
ocena przez badanych jego trwałości. Badaczki pytały respondentów o to jakie roz37
wiązania były by przez nich preferowane w przypadku zagubienia elementów pakietu,
ich zużycia oraz zapotrzebowania na nowy pakiet. Nauczyciele klas IV i klas gimnazjal-
nych ocenili, że będą pracować pakietem tak długo, jak będzie to możliwe. W przypadku
jego zużycia chcieliby mieć możliwość zakupu pełnego pakietu. Widzą korzyć w podpo-
wiedzi, w jaki sposób zgubione czy zniszczone elementy pakietu wykonać samodzielnie,
choć podkreślają, że najczęściej nie mają na to czasu. Nauczyciele nauczania początko-
wego są skłonni oceniać trwałość pakietu na 3 lata. Potrzeba jego wymiany, w ich opi-
niach, zazwyczaj wiązała by się z rozpoczęciem pracy z nowym zespołem klasowym.
Większość nauczycieli podkreśla, że nie ma czasu na samodzielne wykonywanie pomo-
cy, dlatego chętniej skorzystała by z możliwości dokupienia gotowych elementów. Dwie
nauczycielki pośród badanych miały pomysły, w jaki sposób w przyszłości mogą zastąpić elementy pakietu innymi. Z obserwacji badaczek wynika, że nauczyciele są przyzwy-
czajeni do gotowych materiałów różnych wydawnictw, z jakich korzystają i rzadko uciekają się do samodzielnego wykonywania pomocy dydaktycznych. Brak praktyki i szeroka oferta komercyjna pomocy dydaktycznych nie skłaniają do myślenia w takich katego-
riach, aby poszukiwać rozwiązań samodzielnie. Z uwagi na oszczędność czasu nauczy-
ciele skłonni są korzystać z przygotowanych produktów, nawet jeżeli mają one mniejsze
walory edukacyjne, niż samodzielnie skorzystać z elementów, które są ogólnodostępne
np. ziarenek fasoli.
"Fajnie by było jak by można było do kupić elementy. (...)Fajne by było, gdyby było pokazane, jak to zrobić,
ale w szkolenie nie ma na to czasu. Ale fajne by to było dla starszych dzieciaków, żeby one mogły przygotować." - wypowiedź nauczyciela
"Jedyny pomysł, który mi wpadł do głowy to, że dobrze by było, gdyby było takie miejsce, że będzie można
dostać...dostać to może nie, ale dokupić te brakujące elementy." -wypowiedź nauczyciela
"Chyba lepiej byłoby kupić. Ja piktogram mogę sobie zrobić, a żetonu juz nie. "-wypowiedź nauczyciela
Bardzo wysoka ocena pakietu pod względem kryterium użyteczności i trafności doko-
nana przez uczniów i nauczycieli skłania do tego, aby rekomendować produkt w oferowanej na etapie testowania (z uwzględnieniem dokonania niezbędnych zmian technicznych opisanych powyżej w raporcie) formie do wdrożenia i zapewnić jego trwałość także po ustaniu finansowania.
38
W trosce o trwałość efektów projektu, warta popularyzacji wśród nauczycieli korzystających i zainteresowanych korzystaniem z pakietu, jest jednak postawa "zrób to sam".
Istnieją bowiem elementy, które niezależnie od przyjętych na dalszych etapach rozwią-
zań dotyczących dystrybucji produktu (nie będących elementem badania) będą zmusza-
ły prowadzących do ich wymiany/uzupełnienia w toku eksploatacji. Ważna jest zatem,
jak napisano powyżej, informacja o możliwościach i zachęta do kreatywności w uzupełnianiu pakietu w trakcie eksploatacji.
Z drugiej jednak strony, należy podkreślić, że jak pokazują wyniki badania, na
atrakcyjność pakietu jako całości wpływ ma także jego forma i estetyka.
"Jest taki jeden chłopiec u nas w klasie i on to dotykał rękami, a on dłubie w nosie i to już nie jest takie
ładne, i nikt potem nie chciałby tych piktogramów, jak one będą takie zużyte." - wypowiedź ucznia
Zarówno uczniowie jak i nauczyciele podkreślali, że w przypadku, gdy pakiety będą eksploatowane zbyt długo ich atrakcyjność i zainteresowanie ze strony dzieci
będą słabły. Opinie te warto uwzględnić planując strategię wdrażania i upowszechniania produktu, Kwestią istotną wydaje się w tym względzie zaangażowanie w ten proces dyrekcji szkoły w celu pozyskania środków na ewentualne uzupełnienie elementów pakietu . Umożliwi to nauczycielom efektywne wykorzystanie pakietu nawet po ustaniu finansowania projektu..
"Nawet myślałam co zrobić, gdy poginie kilka rzeczy. Jedyny pomysł, który mi wpadł do głowy to, że dobrze by było, gdyby było takie miejsce, że będzie można dostać to może nie, ale dokupić te brakujące elementy."- wypowiedź nauczyciela
"Oczywiście do kupienia, my nie mamy materiałów, nie jesteśmy w stanie zrobić tego sami. "- wypowiedź
nauczyciela
39
EWALUACJA
MATERIAŁÓW DLA NAUCZYCIELI (PRZEWODNIKA, SCENARIUSZY) ORAZ
MATERIAŁÓW WSPIERAJĄCYCH PROCES DYDAKTYCZNY (KARTY PRACY)
SCENARIUSZE
Nauczyciele uznali scenariusze zajęć za ciekawe, angażujące uczniów i pomocne w
realizacji wielu tematów zwartych w podstawie programowej.
Większość badanych była zdania, że scenariusze stanowią ułatwienie w pracy. Nauczy-
ciele mogą korzystać z przygotowanych zadań, których pozytywny wpływ na rozwój
kompetencji uczniów opisano w kolejnych rozdziałach raportu. Są zdania, że scenariusze pozwalają zarówno na ćwiczenie, jak i utrwalenie nabywanych umiejętności.
"Bazowałam na zajęciach matematycznych. Na początku starałam się dobierać [scenariusze] do tego co
realizowałam. Tak uważam, że scenariusze pozwalają zrealizować podstawę. Rozwijają myślenie. Nie
mówiąc o tym, że liczenie, porównywanie jest w każdym scenariuszu." - wypowiedź nauczyciela
"Wszystkie te teksty, które są zadań i zagadek są rewelacyjnie zrobione. Wszystkie zadania bardzo dobrze
rozwijają dzieci i właściwie [są to] gotowce. " - wypowiedź nauczyciela
Wnioski badaczy prowadzą do tego, że skuteczność wykorzystania narzędzia rozumiana
zarówno jako łatwość posługiwania się nim, łatwość dostosowania do potrzeb prowa-
dzącego i realizowanego przez niego zakresu merytorycznego zajęć oraz czas przygotowania się do lekcji będą wzrastały proporcjonalnie do upływu czasu pracy z wykorzy-
staniem pakietu. Wszyscy badani po roku realizacji zajęć na bazie scenariuszy (bez
względu na liczbę zrealizowanych scenariuszy) mieli pomysły, w jaki sposób będą wykorzystywać je w kolejnych latach. Na bazie doświadczeń z okresu testowania, nauczyciele, widzą nowe możliwości wykorzystania poszczególnych scenariuszy do osiągnięcia
dodatkowych celów edukacyjnych niż tylko tych założonych przez pakiet. Nauczyciele w
fazie testowania przekonali się zatem o skuteczności i trafności narzędzia. Mają pomy-
sły, do jakich innych zajęć oraz edukacji poza-matematycznej mogli by wykorzystać nie-
które z realizowanych scenariuszy. W fazie testowania przekonali się bowiem o możli-
wości szerokiego zastosowania narzędzia w edukacji humanistycznej, przyrodniczej i
plastycznej.
Badani starali się realizować scenariusze w całości, zgodnie z zaleceniami projektodaw-
ców. Większość nauczycieli pierwsze scenariusze realizowała w zalecanej przez zespół
metodologiczny kolejności. W miarę nabywania pewności w pracy z pakietem dokony40
wali wyboru. Nauczyciele przyjmowali dwie strategie wyboru scenariuszy: subiektywna
ocena atrakcyjności scenariusza lub adekwatność scenariusza dla realizacji aktualnego
zakresu tematycznego podczas zajęć. Niektórzy nauczyciele poza realizacją "pełnych
scenariuszy" realizowali w czasie dodatkowych zajęć/ wybranych godzin wybrane za-
dania z innych scenariuszy, dając sobie możliwość poszerzenia doświadczenia pracy z
pakietem i weryfikacji użyteczności narzędzia.
"Ja na początku przyjęłam, że będę chciała tak zrealizować te scenariusze jak wymyślił autor. Obawiałam
się że wprowadzenie modyfikacji może spowodować zaburzenie tego wszystkiego, że może nie osiągnę tego celu zamierzonego...czytając to starałam się zrozumieć, o co chodzi. Na pewno takie główne rzeczy, to
tego bym nie ruszyła. Ale w drugim semestrze było tak, że ponieważ niektóre scenariusze wydłużały się
nawet na kilka lekcji, no to musiałam coś z tym zrobić. I wtedy zmieniłam dwie rzeczy: nie realizowałam
po kolei, a niektóre rzeczy skróciłam." - wypowiedź nauczyciela
"Ja w przyszłym roku nie będę się tak kurczowo trzymała scenariuszy. "– wypowiedź nauczyciela
"Od deski do deski 22 scenariusze. Fragmenty jeszcze wykorzystywałam na innych zajęciach. Niewiele
zmieniałam. Nie robiłam po kolei. Są wady i zalety. One są pewnego rodzaju kontynuacją tego co było
wcześniej, więc to przemawia za tym, aby robić je po kolei wadą jest to że odbiegają od tego co aktualnie
robimy, więc ja starałam się robić, jednak tak, aby pasowało mi do tych tematów, które przerabiam. "
- wypowiedź nauczyciela
"Jak np. mówiliśmy o przedstawieniu pogody, kierunkach i wtedy brałam scenariusz, który mi do tego pasował, jak był system dziesiętny, wiedziałam kiedy to będę przerabiała i wtedy to zrobiliśmy." - wypowiedź nauczyciela
"Wymaga to obycia się z tymi scenariuszami. Teraz już kolejny rok byłoby mi łatwiej, bo ja już wiem co
można wykorzystać i z czym. A jak mam lekcję to nie znając do końca wszystkich scenariuszy, nie do końca wiem co można wykorzystać. "- wypowiedź nauczyciela
Wśród uwag dotyczących ewentualnych modyfikacji i uzupełnień scenariuszy znalazły
się następujące sugestie:
- dodać więcej zadań na wykorzystanie informacji pod kątem sprawdzianu VI klasisty,
np. zadania wieloetapowe z treścią,
- skrócenie i zmniejszenie stopnia trudności tekstów stanowiących zadanie kodowania i
odkodowywania treści, należało by uprościć tekst koncentrując się na zadaniu kodowania, nie zaś dodatkowo na wartości merytorycznej i literackiej tekstu,
- scenariusze dla gimnazjum należało by uzupełnić o ułamki zwykłe, ułamki na osi, geometrię.
41
- warto było by skrócić niektóre scenariusze
"Może można by było w nich dodać coś więcej na wykorzystanie informacji, tak pod sprawdzian VI klasisty. Zadania wieloetapowe z treścią." - wypowiedź nauczyciela
"Nie powinno być ram czasowych. Zdecydowanie. Tylko powiem tak. Moim zdaniem w niektórych scenariuszach można by było skrócić, biorąc pod uwagę że może się zdarzyć grupa uczniów słabych i średnich,
a dzieci przychodzą na konkretną ilość godzin, i warto było by to zrealizować w ciągu jednego dnia. Zdecydowanie powinno się im powinno pozwolić na dochodzenie w takim tempie jakie jest im potrzebne, ale
niektóre scenariusze warto by było pewnie skrócić." - wypowiedź nauczyciela
"Jest lekcja, gdzie dzieci dostają pocięte opowiadanie i teraz najpierw kodują, i dają innej grupie do odkodowania i zapisania. I jak oni to robili, to przypomniałam sobie moją poprzednią grupę, i ona by to zrobiła
szybciutko. A Ci robili to na poziomie I klasy. Ale pomyślałam sobie no są takie dzieci. Nie tylko moje. Są po
prostu takie dzieci nie rozpisane. I pomyślałam, że ten tekst mógłby być krótszy. Osiągnąć ten sam efekt,
że one kodują, i odkodowują, i złożyć opowiadanie, i to by się dało zrobić na krótszym tekście, i na prostszym tekście. Bo ja miałam wrażenie, że autorzy chcieli osiągnąć dwa cele: kodowanie i przy okazji dzieci
zapoznały się z mądrym tekstem. A myślę, z tego drugiego celu, można by zrezygnować. I kilka takich rzeczy tam jest. Gdzie można by ograniczyć ilość tych efektów do osiągnięcia w jednym zadaniu, Mniej przez
co zajęcie było by krótsze, a my wtedy mieścilibyśmy się w czasie". - wypowiedź nauczyciela
"Wydaje mi się scenariuszami samymi nie dało by się pracować. Pomyśleć musze... Nie do końca. Trzeba by
było rozszerzyć scenariusze o inne działy. Z procentów były wykresy. Samych procentów to trzeba by było
dopasować te materiały, które są w pakiecie i coś wykombinować. Tez ułamki na osi. Scenariusze są fajne.
Te dotyczące opowiadań fajnie by było wprowadzić już w tych młodszych klasach, żeby dzieci, jak gdyby
od najmłodszych lat się tego uczyły. A w starszych klasach przejść do rzeczy praktycznych. Więcej scenariuszy z ułamkami zwykłymi. Liczby naturalne są bardzo dobrze zrobione i można ładnie przeprowadzić.
w gimnazjum"- wypowiedź nauczyciela
Najbardziej kontrowersyjnym zagadnieniem dotyczącym scenariuszy była kwestia określenia czasu, w jakim nauczyciele realizować mieliby zawarte w nim zadania. Na czas
realizacji scenariusza wpływ miały czynniki takie m.in. jak: specyfika, upodobania i
kompetencje zespołu klasowego, sposób pracy grupy nad danym zadaniem, czas w jakim grupa wygenerowała rozwiązanie. Zdania badanych w tym zakresie są podzielone.
Nieliczni badani uważają, że określenie czasu byłoby pomocne i pozwalało nauczycielo-
wi lepiej planować wykonywanie zadań. Czas jak opisano powyżej stanowi znaczące
ograniczenie dla uzyskania zamierzonych efektów pracy z pakietem. Większość nauczycieli klas I-III nie była w stanie zrealizować zadań ujętych w jednym scenariuszu w czasie krótszym niż 2-3 godziny lekcyjne. Niektórym wykonanie zadań takich jak przygo-
towanie kalendarza, tworzenie i kodowanie historii, inne zajmowało nawet kilka dni.
Z drugiej jednak strony, wielu badanych wskazywało, że wskazanie czasu na realizację
42
zadania jest zaprzeczeniem założeń przyjętych w metodologii, a także podważaniem
kompetencji nauczyciela. Zauważali, że nie rozumieją, w jaki sposób wyszacować można
czas potrzebny każdej pojedynczej grupie na realizację każdego z zadań ujętych w scenariuszu. Ważną kwestią, na którą należy zwrócić uwagę oceniając użyteczność pakietu,
jest radzenie sobie z ograniczonym czasem pracy na lekcji w klasach IV-VI i klasach gim-
nazjalnych. W istniejącym systemie nauczyciel prowadzący zajęcia w takich klasach
ograniczony jest 1 godziną lekcyjną, którą ma do dyspozycji. Większość scenariuszy
trudna jest do zrealizowania w takim czasie i wymaga dzielenia materiału, co niekorzystnie wpływa na zaangażowanie i koncentrację ucznia, a tym samym obniża efekty,
jakie można uzyskać pracując z pakietem bez ograniczenia czasem zajęć.
"Teraz już nie musi tak być tak, że podany jest czas. Na początku było to dla mnie problem, bo było to coś
nowego, bo jak nie ingerować to jak długo czekać. Ile czasu na to poświęcić. Dla mnie to też było takie ..no
widziałam, że czasem dzieci krążą koło tematu i pustka.. nic nie potrafią dalej pójść..to trudne było dla
mnie..i widziałam, że zaraz koniec lekcji i znów nie skończymy..Bo nie kończyłam scenariuszy czasem tego
samego dnia, a nawet czasem weekend przedzielał. "-wypowiedź nauczyciela
"Scenariusze są bardzo obszerne i jeśli to ma być tak że ja nie pilnuje, nie narzucam, nie patrzę na czas, i
nauczyciel wykonuje niektóre rzeczy za dziecko, i nie czeka się na te dzieci, które powinny mieć dużo więcej czasu, bo nie wyrabiamy się, i tutaj musiałam poświęcić dwie –trzy godziny. "- wypowiedź nauczyciela
Należy zatem przeanalizować zawartość scenariuszy i, o ile to zasadne, dokonać takiego
podziału materiału w scenariuszach, aby stanowiły one nadal atrakcyjną całość, dając
jednocześnie możliwość nauczycielom zrealizowania ciekawych zajęć, inicjujących ak-
tywność dzieci w czasie 45 minut. Tożsama sytuacja dotyczy najczęściej nauczycieli
prowadzących zajęcia wyrównawcze lub dodatkowe. Ponieważ najczęściej zajęcia te są
ostatnim punktem harmonogramu dnia ucznia i związane są z tym takie ograniczenia
jak: możliwość skorzystania z transportu do domu, oczekiwaniem opiekuna na dziecko,
wreszcie czasem, w jakim dziecko powinno bezpiecznie do domu wrócić, nie ma możliwości przedłużenia czasu pracy podczas zajęć. Należy zatem dokonać analizy możliwo-
ści dostosowania scenariuszy do powyższych oczekiwań, bez wpływu na obniżenie
atrakcyjności scenariuszy i możliwość ich realizacji zgodnie z założeniami metodologicznymi (aktywność i swoboda działania uczniów).
"Dziewczyny z klas I-III miały taka możliwość realizowały jeden scenariusz przez cały dzien. A ja już w tej
IV klasie takiej możliwości nie miałam. Ja to robiłam na 7 godzinie lekcyjnej, bo jedynie po lekcjach mogłam to robić jako dodatkowe zajęcia. Wiec ja miałam 45 minut i dziękujemy, mnie ograniczał czas. Prze-
43
rywamy i znów wchodzimy w ten scenariusz za tydzień. Wiec ja myślę, w tych klasach IV-VI i pewnie też w
gimnazjum, bardziej by trzeba było te scenariusze dostosować do tych 45 minut. Bo inaczej to jest trudno." - wypowiedź nauczyciela
"Czas zależy od grupy, którą mam nie ode mnie. Jak w ogóle można określić czas pracy z dzieckiem! Nie
możemy, bo mamy różne dzieci i w jednej klasie zrobimy w 40 minut to samo, a w drugiej 90 będzie za
mało. Tak więc czasu nie trzeba określać. Naprawdę swoboda dla nauczyciela. My wiemy co mamy robić!"- wypowiedź nauczyciela
"Bardzo dobrze, że nie jest określony czas w scenariuszu. Także ja mam taką swobodę. Jeżeli czegoś nie
zdążę, planuję sobie pewną część i w połowie lekcji jak widzę, że całości nie zrealizuję to tak rozkładam
sobie czas, że mogę to przełożyć na za tydzień. A jak przypuszczam, że za mało będzie kart pracy na za tydzień, to sobie coś dorzucam. Także bardzo fajnie, że to nie jest tak sztywno, że masz to przeprowadzić w
ciągu 45 minut. To zależy od nauczyciela ile czasu poświęci na dany temat. To ile czasu to zajmowało to
zależy od scenariusza i od tego jak dzieci zainicjowały temat, który omawialiśmy. Były lekcje, że mieściliśmy się w 45 min, a były takie, że okazywało się, że z czegoś można zrobić coś jeszcze nawet niekiedy mały
projekt. W ogóle nie było dla mnie problemem, że nie ma określonego czasu na scenariusz. Ja nie jestem z
tych co planuje czy pilnuje dzieci. Ja realizuję podstawę a nie podręcznik. Ale z podręcznikiem tez jesteśmy
na bieżąco. To jest bardzo fajne, i ja się zgadzam, że dzieci powinny same dochodzić do wszystkiego. Fakt,
że jesteśmy ograniczone czasem. I ten czas i to, że my mamy z tyłu głowy cały czas, że mamy zrobić szybko, czas nas nagli, i to przeszkadza w tym dochodzeniu samodzielnym przez dzieci do rozwiązania."
-wypowiedź nauczyciela
Ważną kwestia w ewaluacji narzędzia jest zgodność scenariuszy wyrażona w opiniach badanych nauczycieli z podstawą programową. Daje to możliwość szerokiego wykorzystania narzędzia zarówno podczas lekcji, jak i zajęć dodatkowych (dla
uczniów chętnych jak i uczniów z deficytami edukacyjnymi). Scenariusze zostały
przez większość ocenione jako bardzo przejrzyste, zrozumiałe i łatwe do wykorzystania.
Pakiet może być narzędziem uzupełniającym dla realizacji podstawy programowej w
klasach I-III, w klasach IV-VI, a w gimnazjum raczej postrzegany jest jako bardzo poży-
teczne narzędzie na zajęcia uzupełniające. Ocena możliwości wykorzystania pakietu do
realizacji podstawy programowej przez nauczycieli zależna jest, zdaniem badaczy, od
stopnia znajomości wszystkich scenariuszy, kreatywności w ich wykorzystaniu oraz
efektów pracy z pakietem. Wśród badanych zidentyfikowano przypadek, w którym za-
chowawcza postawa nauczyciela stanowiła, w ocenie ewaluatorów, ograniczenie dla
możliwości poznania walorów narzędzia i przełożyła się na brak dostrzeżenia możliwo-
ści realizacji podstawy programowej. Zdaniem nauczycielki, pakiet zbytnio wykracza
poza jej ramy i dlatego może być wyłącznie narzędziem wykorzystywanym podczas za-
jęć dodatkowych. W opinii ewaluatorów możliwość szerokiego zastosowania pakietu
44
potwierdza także to, że uczniowie we wszystkich badanych klasach radzili sobie z roz-
wiązywaniem zadań i uzyskiwali podobne efekty w wyniku pracy z nim. Dotyczy to tak-
że grupy prowadzonej przez nauczyciela, który nie widział zastosowania pakietu podczas lekcji.
"Scenariusze są adekwatne, zgodne z podstawą programową i można je śmiało realizować na lekcjach. Są
bardzo przydatne np. w momencie kiedy wprowadzam równania. Walka szalkowa rewelacyjna. Podczas
nierówności. W II klasie gimnazjum wykorzystałam piktogramy do wprowadzenia układów równań metodą podstawiania." -wypowiedź nauczyciela
"Wykonanie planu miasta. Świętne. Wykonanie planu dojścia do swojego domu. Na jego podstawie grupa
szła do tego domu. Jestem w stanie z pakietem zrealizować podstawę. To niewątpliwie wymaga więcej
pracy. Tak od nauczyciela jak i dzieci." -wypowiedź nauczyciela
"Korzystałam. Bardzo się przydawały. Generalnie jest cały pakiet przejrzysty, Ja nie miałam momentu żebym zastanawiała się do czego mam coś wykorzystać, bo ja nie wiem. Uważam, że jest bardzo jasno napisany. Począwszy od scenariuszy, i krok po kroku. Wiadomo co zrobić punkt po punkcie. Niektóre wykorzystałabym w pełni, a niektóre tylko częściowo."- wypowiedź nauczyciela
"Jakieś elementy scenariusza mogłabym realizować w ramach zajęć i myślę, żeteraz mogłabym pewnie w
ramach normalnych lekcji wykorzystać, tworzenie diagramów, układanie równań może do wykorzystania
w 5 klasie. "- wypowiedź nauczyciela
KARTY PRACY
Karty pracy są zdaniem badanych narzędziem wspierającym indywidualne podejście do
ucznia, pomocą w uatrakcyjnieniu lekcji- ich wykorzystanie w opiniach nauczycieli po-
zwala na zniwelowanie sytuacji, w których zdolny uczeń się nudzi, pozwalają także na
zbudowanie bezpieczeństwa uczniów w pracy z nowymi wyzwaniami i poczucie pewności siebie w sytuacjach dydaktycznych, co z kolei zapobiega zniechęcaniu do nauki.
Obserwacje badawczy prowadzą do wniosku, że badanym uczniom bardzo podobała się
praca z kartami. Uczniowie lubią karty i chętnie z nimi pracowali. Dla dzieci poziom
trudności wypełnianych kart nie miał znaczenia, koncentrowały się głównie na możli-
wości zrealizowania zadania i samosprawdzenia. Tym bardziej zatem, podejście jakie
prezentowało kilkoro z badanych, dla których celem pracy z kartami było zbudowanie
poczucia pewności uczniów i zachęty do dalszej pracy sprawdziło się. Uczniowie pracując z kartami coraz chętniej pracowali indywidualnie nad zadaniem i przekonywali się o
tym, że są w stanie wykonać zadania dotyczące omawianego tematu, co zachęcało ich do
45
wykonywania zadań coraz trudniejszych. Jak wskazuje jedna z wypowiedzi badanych,
założenia metodologów znajdowały potwierdzenie i odzwierciedlenie w pracy z dziećmi: "I to jest ciekawe, że zazwyczaj rzeczywiście dzieci podążają w tym kierunku, w jakim
było to opisane."
"Zawsze proponowałam: kto chce łatwe , średnie i kto chce trudne zadanie. I dzieci dokonywały wyboru.
Ale zdarzało się, że jak ktoś wciął łatwą i zrobił szybciutko, to tak próbowałam namówić, aby wziął następną kartę. I były dwa zajęcia, kiedy dzieci wszystkie 3 zrobiły". – wypowiedź nauczyciela
"Ważne jest to, że karty odpowiednio wykorzystane dają poczucie bezpieczeństwa dzieciom. Co to znaczy
przygotować Człowiek dorosły, który pracuje z dziećmi to...Są rzeczy łatwe i ja mogę, jeśli wiem, że mam
zdolne dzieci zrobić króciutki wstęp i nie będę biła piany, a są rzeczy, które odrzucę, bo wiem, że moje
dzieci nie są na tym etapie może spróbuję za miesiąc. I będę robiła łatwiejsze rzeczy żeby one się czuły
pewnie jak wejdę w coś trudnego. Dadzą sobie radę i będą próbowały. Najgorzej, gdy dziecko się boi nie
podejmuje działania, bo widzi poprzeczkę. A to nie o to chodzi. Pełen wybór! "– wypowiedź nauczyciela
"Wydaje mi się, super spełniają się jak dziecko już zdąży z tym co inni robią i siedzi, i się nudzi. Bo wtedy
dla niego to jest ciekawe i wykorzystuje ten czas. No to jest indywidualne podejście do ucznia. A jak dzieci
widzą, że temu damy dodatkową prace, ten musi zdążyć. One też tak sobie myślą. Jak ja zrobię szybciej zadanie to pani mi coś da. Też niektórzy tak robią. Ale są też tacy, co nie wiedzą co mają robić i one chętnie
coś jeszcze chcą. Lepiej zainteresować tego kto chce." – wypowiedź nauczyciela
"Zawsze, jak drukowałam to wszystkie zestawy. Jak widziałam, że ktoś szybciej robi, to dawałam kolejne
zestawy. Może to błąd. Ale nie dawałam im wyboru. Mało kart pracy. Brakuje mi pod kątem ilościowym.
Stopień trudności jest dobry. Do jednego tematu wolałabym mieć więcej kart pracy. Karty są dla wszystkich. Każdy sobie może znaleźć zadanie. Ci uczniowie lepsi tłumaczą tym słabszym. I potem Ci uczniowie
słabsi próbują to przełożyć na inne zadania. " – wypowiedź nauczyciela
Ważne są także spostrzeżenia kilku badanych, iż założeniem prowadzącego wcale nie
powinno być rozwiązywanie czy dojście do rozwiązywania kart trudnych. Ćwiczenie
nawet na łatwym materiale, może przynieść większe efekty, jeśli chodzi o budowanie
zaangażowania i motywacji ucznia, niż stawianie przed nim kolejnych trudnych wy-
zwań. I prawdopodobnie to właśnie wybór podejścia pracy z kartami, wywołujący am-
biwalentne uczucia i tworzący nieprzewidziane sytuacje powodował u niektórych nauczycieli trudność pracy z tym narzędziem, a niekiedy nawet małe wykorzystanie kart
przez nauczyciela w pracy z pakietem. Prowadzący badanie odnieśli jednak subiektyw-
ne wrażenie, że karty pracy są bardziej lubiane przez dzieci, niż przez prowadzących
zajęcia. Wydaje się, że przyczyn tej sytuacji szukać należy w niepewności i braku prak-
tyki nauczycieli w posługiwaniu się tym narzędziem. Świadczyć może o tym także fakt,
46
że niektórzy nauczyciele posługiwali się w pracy z grupą wyłącznie najłatwiejszym zestawem zadań z kart A.
Należy jednak podkreślić, że nauczyciele eksperymentujący z kartami (sposobem ich
dystrybucji, wyborem trudności zadań), którzy wykazali otwarta postawę i sprawdzali
różne sposoby pracy z kartami, odnieśli najwięcej korzyści: mogli zobaczyć wpływ pracy
z kartami na wzrost kompetencji uczniów, motywację oraz wpływ na procesy w grupie.
"Eksperymentuje cały czas z kartami pracy. Karty pracy są dla mnie ciekawe. Są o różnym stopniu trudno-
ści. Na początku sama dawałam dzieciom na podstawie tego, że znam dziecko. Jak pokazano nam na szkoleniu na nas, jak to może dopingująco wyglądać, jeśli da się do wyboru te karty pracy i zobaczyliśmy, że na
początku, jak asekurowałam się, wzięłam średnią, a potem okazało się, że jak ta była do rozwiązania to
sięgam po kolejną. I później się okazuje, że ja jestem dowartościowana, i dzieci reagują dokładnie tak samo jak my, że są w stanie rozwiązać najtrudniejsze karty pracy. To się bardzo sprawdziło. Super to wyszło." – wypowiedź nauczyciela
"Na początku zachowały się tak jak ja - wzięły najłatwiejsze karty, nawet dziewczyny, które zwyciężają w
ogólnopolskich konkursach, to było dla nich wszystkich bardzo łatwe, więc sięgały po kolejną. A już na
drugich zajęciach większość wzięła tę kartę pracy o średnim stopniu trudności. A na ostatnich zajęciach
dużo dzieci zaczęło od tej trudnej. Jeszcze testowałam też, że na grupę rozdawałam wszystkie karty o
różnym stopniu trudności i dzieci same miały zdecydować, kto jaką kartę rozwiąże, ale przy takim założeniu, że wszystkie mają wiedzieć co jest na tych kartach, i mają to przeanalizować wspólnie. Mimo że, założenie fajne, ale to nie wyszło. Nie analizowali wspólnie, i nie zagłębiali się po podziale w to co ktoś robił.
Ale tu jest kwestia indywidualna. Z tą grupą akurat tak wyszło." – wypowiedź nauczyciela
Ciekawą obserwacją badaczy było to, że w niektórych klasach, w których nauczyciele nie
informowali o tym, że karty różnią się poziomem trudności, co w ich przekonaniu miało
na celu uniknięcie sytuacji rywalizacji i stygmatyzacji uczniów, po jakimś czasie pracy
dzieci same dochodziły do wniosku, że karty różnią się i można je podzielić na trudniejsze i łatwiejsze. Dodatkowo warte podkreślenia jest to, że nawet w klasach, w których
uczniowie mieli świadomość stopnia trudności kart z którymi pracują-jak wynika z uzyskanych danych- nie było to przedmiotem rywalizacji wśród uczniów. Uzyskane informacje dają raczej podstawę do wnioskowania, że uczniowie starali się koncentrować na
zadaniu, a wykonanie go szybciej niż inni skłaniało do sięgnięcia po kolejne zadanie. Byli
też tacy uczniowie, którzy celowo wypełniali zadania wolniej, aby nie rozwiązywać ich
większej liczby. A zatem o wyborze liczby zrealizowanych zadań w klasach decydowały
różnice indywidualne, a nie rywalizacja rówieśnicza.
47
Zdaniem badanych nauczycieli, karty pracy przygotowane w ramach pakietu, świetnie
sprawdzają się z uczniem słabym, stanowią także idealne narzędzie do podsumowania
omawianego tematu. W niektórych wypadkach zdaniem nauczycieli, przy odpowiednim
omówieniu tematu, mogą być także wykorzystywane jako praca domowa (angażująca
także rodziców), inni badani byli jednak zdania, że potraktowanie kart jako pracy domowej w długofalowej perspektywie obniżyło by ich atrakcyjność i pozytywne skojarzenia jakie budzą u dzieci.
Wśród uwag dotyczących kart pracy pojawiły się opinie dotyczące możliwości ich po-
dzielenia na mniejsze zestawy zadań, zwiększenie liczby kart odpowiadających realizacji
jednego scenariusza (uwaga dotyczyła kart dla gimnazjalistów), zwiększenia czcionki w
przypadku kart rozdawanych w klasach I i II. Jednocześnie byli nauczyciele, którzy uważali, że część z w/w uwag powinna zostać rozwiązana przez nauczyciela, który ma moż-
liwość powiększenia wydruku kart, czy pocięcia zestawów na mniejsze. Nauczyciele pozytywnie zaopiniowali zaś zawartość i stopień trudności kart.
"Mamy gotowca do indywidualnej pracy z dzieckiem, Ja nie szukam, nie kombinuje tylko drukuje i mam
ciekawy materiał do pracy z dzieckiem "-wypowiedź nauczyciela
"Ja na początku sięgałam po te łatwiejsze i to był błąd." -wypowiedź nauczyciela
"Myślę, że tu się krzywda dzieciom nie dzieje, jeśli dziecko wybiera sobie łatwiejszą kartę, a może być na
wyższym poziomie. Ma możliwość ćwiczenia. Ja bym nie zmieniała. Nie dawałabym do domu. Ale gdyby
one były do domu, to przestało by to być takie przyjemne. Z rodzicami często to odrabianie lekcji wygląda
tak , że jest to na krzyk na huk i dzieciom nie szło by już to tak przyjemnie. "-wypowiedź nauczyciela
PRZEWODNIK
Przeprowadzone badanie nie dało jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy przygotowane materiały merytoryczne mogą stanowić rzeczywiste wsparcie dla nauczycieli
wdrażających pakiet. Wynika to w dużej mierze z podejścia nauczycieli do zapoznawa-
nia się z dłuższym tekstem pisanym o znajomej tematyce. Większość badanych twierdzi-
ła, że "przejrzała podręcznik". Równocześnie wszyscy badani wskazali na jego przydatność i uważają, że nie należałoby zrezygnować z niego.
Na pytanie o to, które elementy przewodnika uznaliby za ciekawe, inspirujące i warte
powrócenia najczęściej odpowiadali wymijająco - mówiąc, że projekt lub pakiet są "na48
prawdę atrakcyjne", a praca z nimi przynosi korzyści. Należy jednocześnie zauważyć, że
treści zamieszczone w przewodniku stanowiły odzwierciedlenie treści omówionych
podczas szkoleń i realizowanych podczas warsztatów, dlatego też zdaniem badaczy nauczyciele, którzy w łatwiejszy sposób (słuchając szkoleń) posiedli już informacje/wiedzę
pobieżnie zapoznawali się z tymi samymi treściami w przewodniku, koncentrując swoją
uwagę przede wszystkim na zamieszczonych w nim informacjach nie pokrywających się
z wiedzą ze szkoleń. Na przydatność przewodnika wskazują przypadki nauczycieli, któ-
rzy zapoznawali się z nim wnikliwie, gdyż, jak twierdzili, stanowił on dla nich punkt
wyjścia do wdrożenia się w projekt.
Wśród badanych była także grupa nauczycieli, którzy podkreślali wartość przewodnika
w usystematyzowaniu informacji i wiedzy bądź zdobytej podczas szkoleń, bądź wiedzy,
którą zdobyli wcześniej ucząc się zawodu. Osoby z tej grupy wskazywały, że materiał
jest ważny, gdyż praca nauczyciela wymaga regularnego powracania do pewnych treści
np. z zakresu psychologii, dydaktyki, które umykają w codziennym wykonywaniu obo-
wiązków. Jako bardziej wartościowe opracowanie postrzegają nauczyciele z większym
stażem pracy. Osoby, których praktyka zawodowa była krótsza, wskazywały, że część
wiedzy opisywanej w przewodniku znają i pamiętają ze studiów. Prawdopodobnie ten
fakt, wpłynął na mniej wnikliwe zapoznanie się z tą częścią tekstów, które odwoływały
się do teorii.
W ocenie ewaluatorów przewodnik jest niezbędnym elementem wdrożenia pakietu,
szczególnie przez osoby, które nie będą objęte szkoleniem instruktarzowym czy metodycznym. Walorem opracowania, na co wskazują wyniki badania, jest jego przejrzystość
i możliwość usystematyzowania informacji pomocnych w pracy z uczniem metodami
przyjętymi w ramach pracy z pakietem. Zrozumienie i "wiara" w proponowane podejście jest bowiem gwarancją właściwej realizacji scenariuszy i wykorzystania narzędzi
edukacyjnych.
"Nie są zbędne. Nawet ja jako nauczyciel pracujący wiele lat, jednak wiele rzeczy umyka i warto je co jakiś
czas sobie przypomnieć. Samemu nie zawsze się chce zaglądać. Przeczytałam całą książkę i traktowałam
jako przypomnienie usystematyzowanie. i nawet jeśli wiedziałam, no bo pewne rzeczy wiemy, to jest to
dobry materiał do przypomnienia i spojrzenia w inny sposób. Na pewno powinno się ten materiał przeczytać i z nim zapoznać zanim zaczniemy prowadzić ten program. "- wypowiedź nauczyciela
49
"Na początku przeczytałam przewodnik i gdzieś w środku roku szkolnego. Nowego czy coś było? To nie za
bardzo. Na początku jest to podejście nauczyciela...no jest takie podejście. Wiadomo, że każdy chciałby jak
najwięcej zrobić i jak najwięcej nauczyć dzieci, nie zawsze to się udaje, i nie zawsze są chęci. No rzeczywiście piktografia sam cel i sama idea - pomysł jest rewelacyjny. "– wypowiedź nauczyciela
"Tak. Zapoznawałam się, jak szłam na szkolenie. Tam jest dużo odnośnie podejścia psychologicznego. Tam
były przykłady zadań i typowe błędy, żeby zwrócić na to uwagę. Szereg przykładów. To mi utkwiło. Bo to
dla mnie jest napisane tak pięknie, ale to nie jest adekwatne do rzeczywistości. Należy podejść indywidualnie do ucznia - jeżeli klasy są nieliczne....natomiast do zastosowania w 30 osobowej klasie to jest niewykonalne. Jeśli ja mam się zajęć 1 uczniem to pozostałe 29 robi co chce. Dlatego, że młodzież nie rozumie, że
ja jako nauczyciel mogę indywidualnie i chce pomóc. Oczywiście ja to robie, zadaję prace i staram się
wdrażać ale .."– wypowiedź nauczyciela gimnazjum
"Zdecydowanie one coś wnosiły. " – wypowiedź nauczyciela
"Myślę, że generalnie można by zamknąć tę część teoretyczną w takim założeniu, że główna metoda nauczania powinna się opierać na aktywności dzieci. I to jest myślę najważniejsze. Tam jest opisane jest to,
że psychologia rozwojowa udowodniła, że dzieci, kiedy same doświadczają uczą się nie tylko najwięcej, ale
także w sensie trwałości najdłużej. "– wypowiedź nauczyciela
"Szkolenie było bardzo potrzebne i dużo mi dało. Sam przewodnik uporządkowuje to wszystko. Ale nie jest
odkrywczy tak, że bez niego nie można by było przeprowadzać tych scenariuszy."– wypowiedź nauczyciela
"Ja jestem może tak jak dzieci, najlepiej wszystko zapamiętać jak się samemu doświadczy, niż jak sie przeczyta. "– wypowiedź nauczyciela
"Przewodnik to tam przejrzałam na początku..."- wypowiedź nauczyciela
"Przejrzałam, przeczytałam, wiec...byłam też na szkoleniach, gdzie przedstawiano ten pakiet. I też tam były psychologiczne postawy omawiane, i to było powtórzenie. Trochę sobie pooglądałam, jak dziecko się
uczy, co jest potrzebne dziecku do uczenia się, jakie są te koncepcje uczenia.... Ja pracuje 23 lata, to już na
bieżąco zapomina się, wiec to było odświeżenie takie, bo to się zapomina. "- wypowiedź nauczyciela
"Tak jak się zapoznawałam, czytałam na początku. Ale żeby coś odkrywczego, tak to nie koniecznie. W tej
części pierwszej przewodnika, to trochę studencko się poczułam. Ja nie uważam tego za bardzo potrzebne.
Ja rozumiem po co to jest, ale mnie bardziej interesowała druga część czyli jak pracować z pakietem i po
co on jest. Ja się bardziej skupiłam na tej drugiej części. Nie było to dla mnie kluczowe. Takie wiadomości
już się ma po studiach, zerknęłam z sentymentu."- wypowiedź nauczyciela
MATERIAŁY DODATKOWE NA CD
Większość badanych zapoznała się z materiałami dodatkowymi, jednak niewielka ich
część wykorzystała je podczas realizacji zajęć. W czasie testowania, tylko osoby, którym
udało się zrealizować scenariusz z biletami lotniczymi oraz dwie osoby, które korzystały
z dodatkowych piktogramów wykorzystały ten materiał. Ocena przydatności przez
50
większość badanych była zatem raczej deklaratywna i związana z chęcią wykorzystania
materiałów dodatkowych w przyszłości.
"Parę razy się zdarzyło, że wydrukowałam sobie z tych materiałów dodatkowych" - wypowiedź nauczyciela
"Ale tu jest ogromne ułatwienie. Ja tu sięgam otwieram i pomysły mam! Mam wszystko gotowe."- wypowiedź nauczyciela
PODSUMOWANIE
Podsumowując opisane powyżej kwestie dotyczące zagadnienia przydatności i
wykonania technicznego pakietu należy wysoko ocenić go pod względem kryterium: trafności, użyteczności i trwałości. Badani nie uznali żadnego elementu pakietu
za zbędny. Proponowane przez badanych zmiany odnoszą się do kwestii technicznych i
służyć mają podniesieniu funkcjonalności, a nie zmianom przyjętych założeń. Wśród
elementów uznanych za wymagające wprowadzenia zmian pojawiły się: tabliczki sucho-
ścieralne, piktogramy prezentacyjne dla nauczycieli, stemple, gry komputerowe. Z punktu widzenia trwałości efektów projektu należy dołożyć staranności w promowaniu kre-
atywnego podejścia do wykorzystywania materiałów znajdujących się w pakiecie oraz
uzupełniania pakietu w razie potrzeby. Należy jednak zwrócić uwagę na postulat osób
pracujących z pakietem, które w przyszłości chciałyby z nim pracować, aby zapewnić im
możliwość uzupełniania elementów stworzonego pakietu poprzez dokupienie wybra-
nych elementów lub całego pakietu. Należy bowiem podkreślić, iż na atrakcyjność pakietu jako całości wpływ ma także jego forma i estetyka. Zarówno uczniowie jak i nauczyciele podkreślali, że w przypadku, gdy pakiety będą eksploatowane zbyt długo ich atrakcyjność i zainteresowanie ze strony dzieci będą słabły. Nauczyciele klas I-III wskazywali
zatem, że w praktyce najlepszym rozwiązaniem była by praca pakietem z jedną grupą
przez 3 lata. W przypadku sporadycznego wykorzystania pakietu np. na zajęciach dodatkowych decyzja o jego wymianie należała by do nauczyciela i zależała od stanu zuży-
cia materiałów. W fazie wdrażania należy podjąć zatem odpowiednie działania pozwalające na zachowanie trwałości projektu po ustaniu jego finansowania
uwzględniające preferencje nauczycieli.
51
W ocenie użyteczności pakietu ogromną zaletą narzędzia jest możliwość zastosowania go w edukacji matematycznej, humanistycznej, przyrodniczej i plastycznej.
Przeprowadzona ewaluacja pozwala także na wysoką ocenę materiałów wspierających
proces dydaktyczny. W ocenie ewaluatorów przewodnik merytoryczny jest niezbędnym
elementem wdrożenia pakietu, szczególnie przez osoby, które nie będą objęte szkole-
niem instruktarzowym czy metodycznym. Walorem opracowania, na co wskazują wyni-
ki badania, jest jego przejrzystość i możliwość usystematyzowania informacji pomocnych w pracy z uczniem metodami przyjętymi w ramach pracy z pakietem. Zrozumienie
i "wiara" w proponowane podejście jest bowiem gwarancją właściwej realizacji scenariuszy i wykorzystania narzędzi edukacyjnych.
52
ŚWIADOMOŚĆ ZAWODOWA NAUCZYCIELA/NAUCZYCIELKI – WPŁYW PRACY Z PAKIETEM
NA POSTRZEGANIE SWOJEJ ROLI W PROCESIE KSZTAŁCENIA ORAZ NA PRAKTYKĘ DYDAKTYCZNĄ NA INNYCH ZAJĘCIACH,
Realizacja założeń przyjętych przez autorów pakietu edukacyjnego „Gramy w piktogra-
my” w dużej mierze zależała od działań podejmowanych przez nauczycieli w ramach
testowania produktu. To, na ile pakiet rzeczywiście zwiększył zaangażowanie
uczniów, ich motywację oraz wpłynął na wzrost wiedzy i umiejętności uczniów
uzależnione było od stopnia zaangażowania i przekonania nauczyciela co do jego
adekwatności i przydatności.
Świadomość własnej roli w procesie nauczania ma więc bardzo istotny wpływ na skuteczność podejmowanych przez nauczyciela działań wobec uczniów. Ale też należy za-
znaczyć, że sposób postrzegania swojej roli jako nauczyciela w dużej mierze kształtuje
rolę i postawę ucznia.
W ramach projektu „Gramy w piktogramy” przyjęte zostały metodologiczne założenia
odnośnie pracy z pakietem. Działania podejmowane przez nauczyciela powinny wywo-
ływać aktywność i inicjatywę uczniów; zachęcać ich do poszukiwania różnych rozwią-
zań i rozwoju umiejętności uzasadniania swoich wyborów. Ponadto, rozwijać umiejętność pracy w grupie oraz rozwiązywania problemów i trudnych i niestandardowych
sytuacji.
Jeżeli świadomość zawodowa nauczyciela to spójność pomiędzy oczekiwaniami zewnętrznymi (autorów projektu) a własnym rozumieniem potrzeby podejmowania okre-
ślonych działań w ramach wykonywanej roli, to wszystkie zachowania nauczyciela
zgodne z założeniami projektu są przejawem takiej świadomości.
Nauczyciel inicjujący poprzez swoje działania wyzwala u uczniów samodzielne myśle-
nie, zachęca do pracy grupowej oraz poszukiwania rozwiązań i uzasadnień. Wszyscy
ankietowani nauczyciele umożliwiali uczniom aktywne działanie i przejmowanie
przez nich inicjatywy w zakresie pracy na lekcji.
"To uczniowie cały czas przejmowali inicjatywę." – wypowiedź nauczyciela
53
"Mi się to spodobało. Teraz zaczęłam stosować to częściej, Wcześniej chyba nie miałam takiej świadomości, że pytania są takie cenne. Teraz się przyzwyczaiłam i jak wprowadzam jakiś temat, to zadaje im
mnóstwo pytań na które muszą sami odpowiadać, i ukierunkowywać się." – wypowiedź nauczyciela
Na podstawie przeprowadzonych wywiadów można stwierdzić, że nauczyciele, którzy
starali się, w mniejszym lub większym stopniu, inicjatywę oddawać uczniom, sami także
zmieniali się w tym procesie. Pakiet był bowiem innowacyjną formą pracy z dziećmi –
wymagał innej aranżacji przestrzeni, przyzwolenia na to, że jest głośno czy otwartości
na różne sposoby rozwiązania problemu/zadania przez uczniów. O ile nauczyciel pozwolił sobie na elastyczność i akceptację proponowanych form pracy, jego nastawienie
wobec uczniów ewoluowało.
"Do tej pory uczono nas: działanie, działanie, działanie i to, że działanie musi być zapisane. Pakiet to
zmienił. nas uczono: działanie powinno być zapisane a pakiet otworzył drzwi do innej formy” .- wypowiedź nauczyciela
"Dzięki uczestnictwu w projekcie zaczęłam bardziej wierzyć w uczniów." – wypowiedź nauczyciela
"Spojrzałam na uczniów z innej strony, np. uczniowie słabsi mnie zaskoczyli." – wypowiedź nauczyciela
Nauczyciele uczestniczący w testowaniu, pomimo tego, że w pełni zgadzają się z założeniami projektu i chcieliby, aby proponowane podejście było obecne w praktyce eduka-
cyjnej, w swoich działaniach i postawie musieli się jednak zmierzyć z ograniczeniami
dotyczącymi pracy pakietem, które wyspecyfikowano w dalszej części analizy.
Badaczki zaobserwowały, że w klasach, w których nauczyciele prowadzący zajęcia deklarowali koncentrację przede wszystkim na zadaniach i treści scenariusza, a mniej zo-
rientowani byli na podejściu dydaktycznym, które propaguje i zakłada praca z pakie-
tem, uczniowie w mniejszym stopniu byli wstanie określić korzyści wynikające z pracy z
pakietem. Traktowali raczej pakiet jako jedno z „kolorowych” narzędzi do nauki, bar-
dziej atrakcyjne podejście, natomiast nie uczyli się i nie doświadczali tak wielu innych
korzyści, jak miało to miejsce w klasach, w których nauczyciel testował pakiet, realizując
scenariusze i praktykując otwarte, a nie podawcze podejście, umożliwiającą dostrzeżenie pozaedukacyjnych zalet narzędzia.
Całkowite przyjęcie założeń metodycznych dawało spektakularne efekty w procesie nauczania, uczniowie w bardzo szybki sposób rozwijali kompetencje dyskutowania,
uzasadniania czy rozwiązywania problemów (patrz także rozdział 4). Przy takim podej54
ściu zyskuje również nauczyciel, który ma możliwość bezpośredniej obserwacji tego, jak
rozwija się grupa jego uczniów, w sytuacji gry dzieci równocześnie bawią się i uczą. W
przeprowadzonych wywiadach da się wyróżnić co najmniej dwa takie przypadki pełnego sukcesu, będącego skutkiem synergii podejścia nauczyciela i wykorzystania możliwo-
ści pakietu przez uczniów .
"Jak były piktogramy, to oni nie chcieli wychodzić z lekcji. To jest problem, że mamy 45 min. Już zaczęli
działać a tu dzwonek. Najgorsze co może być "– wypowiedź nauczyciela
"Dzieci nie mają świadomości, że to są gry dydaktyczne. Oni po prostu się dobrze bawili" – wypowiedź nauczyciela
Tezę tę potwierdza ponadto fakt, że tylko część z ankietowanych nauczycieli pozwoliła
sobie na eksperymentowanie z kartami pracy. Sposób pracy z kartami jest, w opinii badaczek, odzwierciedleniem nastawienia nauczyciela. Umiejętności otworzenia się na
sytuację dydaktyczną, proces grupowy, zmiany zachodzące w grupie są płaszczyzną do
inicjowania samodzielności uczniów. Większość dzieci mówiła, że dostają zawsze takie
same karty do wypełnienia, co świadczy o tym, że nauczyciele byli bardzo ostrożni w
wykorzystywaniu tego narzędzia. Nie stosowali ich także na każdych zajęciach, często
wybierali za dzieci dając karty tylko łatwe i średnie. Kilkoro prowadzących odważyło się
na eksperymentowanie i oddanie wyboru w ręce dzieci. Wszystkim bardzo podobało się
uczestnictwo w eksperymencie z wyborem kart przeprowadzonym na nauczycielach
testujących w trakcie ich szkolenia. Mimo tego, nauczyciele unikali jednak np. zbyt trud-
nych zadań, uważając, że grupa sobie nie poradzi. Przykład grupy, w której nauczyciel
całkowicie realizował założenia pakietu pokazuje, że grupa ta realizowała nawet
3 karty podczas jednych zajęć, nie miała problemu z dyscypliną, świetnie argumentowała i wykazywała niebywałą kreatywność.
Również fakt, że nie wszyscy nauczyciele rozdawali uczniom płyty CD z grami, czy też
dbali o to, w jaki sposób uczniowie mają zapewniony dostęp do gier, świadczyć może o
ich nastawieniu i o postawach. niekiedy nie w pełni spójnych z założeniami projektu.
Należy na to zwrócić uwagę w założeniach dotyczących wdrażania produktu.
"Ja miałam tylko jeden egzemplarz. Ja nie miałam możliwości żeby to powielić dla każdego dziecka i było
by to trudne, więc ja z tego nie korzystałam. (..) Patrzyłam i on [program] wydał mi się interesujący i
prawdopodobnie dzieci by się cieszyły, ale ponieważ miałam tylko jedną płytę, nie korzystałam z niego." –
wypowiedź nauczyciela
55
Co ciekawe, preferencje nauczycieli i ich postawy znajdowały odzwierciedlenie także w
sposobie wykorzystywania narzędzi edukacyjnych. Osoby bardziej zorientowane na poznanie efektów pracy z pakietem, częściej korzystały z gier. Nauczyciele, którzy nie zawierzyli swoim przekonaniom o łatwości gry w domino zaskakiwani byli efektami
uczniów wynikającymi z pracy z nim. A
zatem, co należy podkreślić wdraża-
To nie wynika z tego, że ja jestem na-
jąc pakiet, otwarta postawa w pracy
uczycielem z doświadczeniem. Tu chodzi
z pakietem to także możliwość dania
o sposób prowadzenia zajęć. To wszystko
wyboru i nie eliminowania a priori
to jest nowa jakość. Nowe wyzwanie dla
narzędzi edukacyjnych, w oparciu o
nauczyciela ale również dla dzieci.- wy-
swoje preferencje, przekonania czy
powiedź nauczyciela
ufność w znajomość grupy. Dopiero
sprawdzenie w pracy z grupą uczniów kolejnych narzędzi powinno dawać nauczycielowi podstawę do oceny ich użyteczności i skuteczności w osiąganiu efektów dydaktycznych w tej konkretnej grupie.
Prowadzone badanie potwierdza także założenia wskazane w diagnozie problemu badawczego 5, na który projekt jest odpowiedzią. Wielu nauczycieli na co dzień, zamiast
czerpać satysfakcje z zawodu będąc mentorem: obserwując interakcję i naprowadzając
ucznia, w jaki sposób poszukiwać rozwiązań, niwelując liczbę popełnianych przez niego
błędów, pobudzając kreatywność, najbardziej koncentruje się na realizacji standardowych, przyjętych i akceptowalnych przez innych nauczycieli, dyrekcję i rodziców zało-
żeń procesu edukacji, dających jednocześnie ochronę swojego autorytetu. Wśród badanych były osoby, które wskazywały, że najlepsze efekty pracy z pakietem można osią-
gnąć wyzbywając się lęków, towarzyszących często nauczycielom w pracy: lęku przed
5
Dąbrowski, M., i inni (2011), Publikacja O umiejętnościach matematycznych uczniów cz. I Diagnoza powstała w
ramach projektu Piktografia – Rozwijanie umiejętności posługiwania się językiem symbolicznym w edukacji z zakresu
nauk matematycznych z zastosowaniem piktogramów Asylco współfinansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Priorytetu III Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki Działanie 3.3 Poprawa jakości
kształcenia.
56
tym, że coś nie pójdzie zgodnie z przewidywaniami, lęku przed reakcjami uczniów, lęku
przed oceną, etc.
"I po jakimś dłuższym czasie do mnie doszło, ja musze pozbyć się tego lęku." - wypowiedź nauczyciela
"Nauczyciele rzeczywiście mają coś takiego niezdrowego, że chcą pomóc na siłę. Nawet jeśli ta pomoc nie
jest potrzebna . Brak czasu, więc się nachylamy nad dzieckiem zamiast dać mu czas." – wypowiedź nauczyciela
"Tym dzieciom jest trudno już przełamać, że to nie nauczyciel jest tym autorytetem, i że to nie do niego
należy to ostatnie słowo." – wypowiedź nauczyciela
Słuchając wypowiedzi nauczycieli, można odnieść wrażenie, że nauczyciele, w większo-
ści, przekonywali się jakby małymi kroczkami - etapami. Dużą rolę miało to, że zawód
nauczyciela jest jednym z zawodów poddawanych dużej presji społecznej i ocenie. Testowanie pakietu stanowić więc mogło ciągłą hospitację ich działań wobec uczniów.
Wszyscy nauczyciele uczestniczący w projekcie byli mocno zaangażowani w realizację jego założeń w pracy z uczniami, jednak z uwagi na te właśnie ograniczenia
nie wszyscy odnosili sukces tak samo szybko i tak samo łatwo. Reasumując, dużo
łatwiej jest pracować z pakietem osobom o postawie otwartej, poszukującej, która w
ocenie adekwatności podejmowanych przez siebie działań nie jest zależna od wpływów
i sądów ze strony otoczenia.
"Ale ja wiem co mam robić; nikt nie musi za mnie decydować ile czasu ja mam robić. Scenariusze są takim
ułatwieniem. Nauczyciel, który wie co ma robić, który się przygotowuje znajdzie tu wszystko. I jeszcze
szybko może zobaczyć efekty" – wypowiedź nauczyciela
W związku z opisanymi powyżej uwarunkowaniami, istotne wydają się obserwacje badaczy wskazujące, że w placówkach, w których zainteresowanie testowaniem pakietu ze
strony grona pedagogicznego bądź kierujących było mniejsze, nauczyciele byli bardziej
zachowawczy w aktywnym stosowaniu podejścia opartego na aktywności ucznia. Ponadto ich zachowania cechował dysonans poznawczy: z jednej strony byli skłonni pozwalać na głośne dyskusje i aktywność uczniów, z drugiej strony starali się kontrolować
ten proces tak, aby nie budził on zainteresowania dyrekcji. W proces wdrażania produktu w placówce należy włączyć nie tylko nauczyciela pracującego z pakietem,
ale także dyrekcję szkoły. Poznanie założeń metodologicznych przez dyrekcję jest niezbędne ze względu na komfort i ocenę pracy osoby wdrażającej pakiet. Ważna jest także
akceptacja przez dyrekcję przyjętych w ramach pakietu metod pracy.
57
"Czego ja się nauczyłam: pokutuje to, że musi być cicho, no i gdyby weszła Pani dyrektor to byłby skandal, bo oni są głośno, dlatego że oni myślą bardzo głośno. Krzyczą jaki pomysł, ja mam inny. No ale uczą
się. To jest inna forma. Dla mnie jest to do zaakceptowania, bo ja mam dość dużą tolerancję przede
wszystkim na moje dzieci."- wypowiedź nauczyciela
Prowadzona ewaluacja produktu na etapie jego testowania pozwoliła zatem na zgroma-
dzenie danych świadczących o tym, że praca z pakietem może przyczyniać się do
zmiany postrzegania przez nauczyciela własnej roli w procesie kształcenia. Istotnym czynnikiem mającym wpływ na postawy nauczycieli były profesjonalnie
przygotowane i przeprowadzone warsztaty. Wszyscy badani podkreślają ich znaczący wpływ na zrozumienie istoty założeń metodologicznych projektu, jak również na sku-
teczność pracy z pakietem. Wydaje się zatem, że element ten należy uznać za niebywale
istotny w procesie wdrażania.
Ma to znaczenie, także ze względu na ograniczenia, na jakie wskazują badani: podkreślają oni, że w dobie natłoku informacyjnego oraz wielu obowiązków, oparcie się wyłącznie
na komunikacie pisanym, może oznaczać pobieżne i wybiórcze poznanie założeń projektu. Badani nauczyciele w informacjach przekazywanych off-record uskarżają się bowiem
na permanentny brak czasu na czytanie, stanowiące jeden z elementów podnoszenia
swoich kompetencji, ale także rozwoju człowieka. Na podstawie przeprowadzonych
wywiadów, w których badani wskazywali na korzyści z uczestnictwa w szkoleniach do-
tyczących pracy z produktem, należy uznać, iż szkolenie w tym zakresie, może stanowić
dodatkowy czynnik wzmacniający skuteczność jego wdrażania oraz efekty dalekosiężne,
jakie zakłada praca z produktem. Szkolenia metodyczne prowadzone w oparciu o zreali-
zowany program szkoleń stanowią zatem rekomendowany sposób przekazywania wiedzy o pracy z produktem dla osób chętnych do jego wdrożenia.
Niemniej jednak, biorąc pod uwagę możliwości formalne, organizacyjne czy finansowe
na etapie trwałości projektu, należy podkreślić, że jego wdrożenie możliwe jest także w
oparciu o przygotowane materiały, w tym przewodnik merytoryczny i wyniki badań
stanowiących podstawę realizacji projektu.
Wydaje się, że przeprowadzone szkolenia i spotkania projektowe, a także obserwacja
zajęć prowadzona przez autorów pomocy dydaktycznej przyniosły zakładane efekty.
Wśród badanych byli nauczyciele, którzy z dużą samoświadomością analizowali prowa-
58
dzone przez siebie lekcje. Potrafili doko-
nać samooceny i krytycznie odnieść się
" To co jest na zajęciach to jest jedną
zajęć, a także odnaleźć błędy popełniane
dziećmi i myślę, że to zdecydowanie
świadomości, refleksja nad sobą są w
odczuwali wypalenia zawodowego.
zmian w wyniku obcowania z metodolo-
wypowiedź nauczyciela
do wcześniejszego sposobu prowadzenia
wielką zagadką, ja musze iść za
na etapie testowania. Budzenie się takiej
nauczycielom by pomogło, żeby nie
tym wypadku zwiastunami zachodzenia
Tu zajęcie każde jest zagadką." -
gią leżącą u podstaw pracy z pakietem.
Jest to także dobry zwiastun zmian w szkolnictwie.
"To ważne było. Ja musiałam kilka razy do tego wracać i sobie czytać. Bo to było ważne. Mam sukcesy, Dzieci są laureatami to, mimo to było to dla mnie coś nowego. Próbuje to wszystko poukładać
w głowie. Mamy takie lekcje koleżeńskie jak ktoś czegoś się nauczyć czy to pokazuje. I wydawało
mi się, że to jest takie ważne. Na podstawie tych scenariuszy przygotowałam lekcje do przeprowadzenia. I ona[koleżanka] mówi: to ja przetestuje na zastępstwie. Potem się dzieliła jak to wyjdzie: I
czekam, i czekam, i się denerwuje, mówię im i nic, one nie rozumieją. I widzi Pani, ta sama reakcja.
My jesteśmy tak przyzwyczajone do tej presji czasowej. Tu jest czas, trzeba coś zrealizować i pewnie w związku z tym my ułatwiamy uczniom i za dzieci mówimy, a dzieci po nas to powtarzają. To
mi się wydaje, że tu trzeba by było bardzo dużo przeorganizować. Wyrzucić dużo z tego co my
mamy do zrealizowania, a skupić sie na tym. Tak pomyślałam: tylko to ćwiczyć z dziećmi. Jeśli one
same się nauczą wyciągać wnioski, stawiać hipotezy- co się zdarzało nawet w tej słabej klasie- ja
byłam czasem zdziwiona, że te dzieci potrafiły wymyśleć. I jak one by to ćwiczyły przez 3 lata
krzywda by im się nie stała, jak by się nie dowiedziały o jakimś ptaszku, bo tego zdążyły by się nauczyć od klasy czwartej, ale poza tym one by się wtedy dużo szybciej uczyły." – wypowiedź nauczyciela
Ponadto praca z pakietem może być także postrzegana jako forma przeciwdziałania wypaleniu zawodowemu. Stanowi to wartość dodaną projektu. Praca z pakietem
może być zatem rekomendowanym narzędziem dla nauczycieli o dużym stażu pracy,
osób poszukujących. Wszak z wypowiedzi badanych wynika, że ciągłe i częste zmiany,
szczególnie w zakresie kształcenia matematycznego nie pozwalają popadać polskim nauczycielom tego przedmiotu w rutynę (zmiana podstawy, wymiaru godzinowego, a w
ślad za tym podręczników) to jednak badani zauważają, że proponowane narzędzie
zmusza do aktywności i wprowadza zaciekawienie rozwiązaniami jakie wypracuje gru59
pa. Badani, którzy mieli większy staż pracy potwierdzają, że pakiet jest dla nich
formą uniknięcia rutyny i doświadczenia satysfakcji z wykonywanego zawodu, co
dodatkowo stanowi o jego atrakcyjności.
"Jeżeli nauczyciele chcą mieć satysfakcję, nie wpaść w rutynę jako nauczyciele i chcą zobaczyć swoich
uczniów, którzy są cały czas twórcami i badaczami to żeby skorzystali z tego. "– wypowiedź nauczyciela
Ważną rekomendacją dla pakietu jest także chęć dalszej pracy z nim przez nauczycieli, którzy testowali pakiet. Wszyscy badani deklarują, że będą chcieli wykorzy-
stać pakiet w pracy w kolejnych latach. Bardzo ważną refleksją badanych, w tym także
nauczycieli gimnazjum, jest to, że widzą potrzebę i korzyść, aby pakietem pracować
przede wszystkim od klasy I szkoły podstawowej. Zdaniem nauczycieli praca od klasy I przyniosła by znaczącą poprawę w jakości pracy z uczniem, z uwagi na korzyści ja-
kie przynosi praca z pakietem i przypuszczalnie pozwoliła by na eliminowanie deficytów
w momencie ich pojawiania się. Nauczyciele nauczania początkowego deklarują chęć
pracy z pakietem w cyklu trzyletnim. Nauczyciele klas starszych, uważają zaś, że pakiet
jest idealnym instrumentem do prowadzenia zajęć wyrównawczych dla dzieci z deficy-
tami -do czego zdecydowanie chcieli by wykorzystać go w przyszłości, a także do wprowadzania nowych trudnych treści i inicjowania sprawiających trudność uczniom sytuacji dydaktycznych.
"Od pierwszej klasy zachęcam do korzystania. I to właśnie w takim systemie. Jak zaczęliśmy pracować z
grupą osób w określony sposób to i my się przyzwyczajamy i oni się przyzwyczajają. Dostaje grupę nowych dzieci i od nowa wypracowujemy relacje. Tym dzieciom jest trudno już przełamać, że to nie nauczyciel jest tym autorytetem, i że to nie do niego należy to ostatnie słowo." - wypowiedź nauczyciela
"Zdecydowanie, jeśli miał by być osiągnięty efekt taki jak tu jest założony to zdecydowanie trzeba z tym
pakietem pracować od klasy pierwszej. Nie od drugiej, nie od trzeciej. Dzieci nie miały by swoich nawyków, nauczyciele nie mieli by takich nawyków. To zdecydowanie od pierwszej klasy." - wypowiedź nauczyciela
"Jest zderzenie. Tak wydaje mi się, że w ten sposób powinno się z dziećmi pracować. Tylko trzeba by było
przeorganizować całe szkolnictwo. Nie tylko I-III, ale dalej też. Bo o to chodzi, aby dzieciak przychodząc
do szkoły miał możliwość myślenia. Tylko cała ta otoczka wymusza taką presję czasową na nauczycielu.
Bo ja musze jeszcze i to i to i to. A tu nie idzie. No bo, jak dzieci mają same wymyśleć, to potrzebują więcej czasu." - wypowiedź nauczyciela
"Widzę takie rozwiązanie, żeby można było pracować tym pakietem od I klasy. To trzeba pracować 3 lata. Nie rok. Jestem też ciekawa jak to wyjdzie...bo ja po tym roku pracy mam spostrzeżenia. Fajnie, że
60
pracowałam z 3 klasa, bo te dzieci mają już jakieś zaplecze, wiadomości, więc tu wiele rzeczy u mnie
przeszło gładko. "- wypowiedź nauczyciela
"Jak im pokazałam, że prosty rysunek jest od razu rozwiązaniem, to się zaczęli przełamywać. I tu jest
minus wprowadzania projektu w 3 klasie. Bo jak by był od I klasy to one by porostu stopniowo były do
tego (rysowania) przyzwyczajane i może tez już nie trzeba było by w tej 3 klasie rysować, bo inaczej by
już myślały. Co jeszcze ciekawe. My w pierwszej klasie pracowaliśmy na liczbach, ale one bardzo szybko
chciały odejść od tego. Fasolki, karteczki- i ja zawsze mówiłam że jak ktoś nie może to ja mu dam patyczki, liczydełka i sobie policzy- Nie! Bo co inni powiedzą. Pod stołem sobie liczył na palcach. Tu było
trudno je przełamać. Ale poszło. "- wypowiedź nauczyciela
Podsumowując zatem realizacja założeń przyjętych przez autorów pakietu edukacyjne-
go „Gramy w piktogramy” w dużej mierze zależała od działań podejmowanych przez
nauczycieli w ramach testowania produktu. Niezwykle istotnym dla osiągnięcia planowanych założeń pracy z pakietem było zaangażowanie i przekonania nauczyciela. Odej-
ście od podawczego stylu pracy, wykorzystanie możliwości jakie stwarza praca w oparciu o scenariusze i narzędzia edukacyjne pakietu oraz "zawierzenie" metodyce przynio-
sło ogromne korzyści widoczne już po roku testowania. Badani nauczyciele testujący
pakiet są zdania, że praca z pakietem i zmiana postaw daje nieprzewidywalne wprost
pozytywne efekty, jednak identyfikują ograniczenia mające wpływ na pełne wykorzy-
stanie jego możliwości. Wśród kluczowych ograniczeń znalazły się: czas i ograniczenie
dzwonkiem, podejście dyrekcji, podejście rodziców. Na pracę z pakietem zdaniem bada-
czy wpływ ma także skłonność nauczyciela do unikania sytuacji niepewności i jego
otwartość na zmiany.
Pakiet jest rekomendowanym narzędziem pracy w klasach I-III oraz instrumentem do
eliminowania deficytów edukacyjnych. Praca z pakietem może zapobiegać wypaleniu
zawodowemu nauczycieli. Z uwagi na nowe podejście dydaktyczne, które zakłada praca
z pakietem, w proces wdrażania produktu w placówce należy włączyć nie tylko nauczyciela pracującego z pakietem, ale także dyrekcję szkoły.
61
STOSUNEK UCZNIÓW/UCZENNIC DO PAKIETU I PRACY Z NIM – ATRAKCYJNOŚĆ, PRZYDATNOŚĆ, BUDOWANIE MOTYWACJI, ZWIĘKSZANIE MOŻLIWOŚCI POZNAWCZYCH
ATRAKCYJNOŚĆ
W ocenie dzieci najatrakcyjniejszymi elementami pakietu są tabliczki suchościeralne i mazaki (największa liczba wskazań), gry planszowe, stemple i piktogramy. Elementy pakietu, wskazane przez dzieci w odpowiedzi na pytania o to co w jego
zawartości najbardziej lubią oraz co zabrały by ze sobą na bezludną wyspę prezentuje
poniższy diagram. Jednocześnie wart podkreślenia jest fakt, iż dzieci odpowiadając na
w/w pytania wskazywały najczęściej te same elementy, co świadczy o tym, że były one
w ich ocenie najbardziej interesujące. Wielu z badanych uczniów wskazywało na atrak-
cyjność pakietu jako całości, bez konieczności dokonywania wyboru wyłącznie jednego
bądź kilku elementów zbioru.
RZETONIKI
DOMINO
TABLICZKI
SUCHOŚCIERALNE
PIKTOGRAMY
"CAŁY"
PAKIET
KOSTKI
GRY
Diagram 4. Elementy pakietu najbardziej lubiane przez uczniów. źródło: opracowanie własne
Wszyscy badani uczniowie ocenili pakiet jako atrakcyjny.
O atrakcyjności pakietu
świadczy także fakt, iż większość badanych dzieci chciałaby posiadać pakiet w domu i
widzi możliwość wykorzystania go, aby uatrakcyjnić sobie wolny czas.
Elementem najbardziej atrakcyjnym wskazywanym przez badanych uczniów były tabliczki sucho-ścieralne. Fakt, ze dzieci mogły po nich pisać i natychmiast zatrzeć co napisały był pewną formą zabawy i dostarczał dzieciom podczas pracy z nimi pozytywnych
emocji. Dawał też możliwość szybkiego korygowania popełnionych błędów, w związku z
czym pozwalał utrzymać pozytywny wizerunek w oczach kolegów.
62
Naklejki z piktogramami również zostały ocenione jako atrakcyjne. Dzieciom podobały
się różne obrazki oraz możliwości jakie one dawały. Wskazywały, że mogły układać ciekawe historie, z pomocą naklejek prezentować zadania czy bawić się nimi.
Niezwykle atrakcyjną częścią pakietu dla uczniów były stempelki. Dzieci z uśmiechem
na twarzach wypowiadały się, że „fajnie było zrobić komuś pieczątkę na ręku”.
Gry komputerowe w pełni trafiają w oczekiwania dzieci. Są dla nich atrakcyjne. Uczniowie wskazują na fakt, że jest to odpowiednia dla nich forma przekazywania wiedzy ale
też, że dobrze się w czasie zajęć z grami bawili. Część uczniów miała możliwość zainstalowania gier na komputerach, które posiadały w domu i korzystania z nich poza zajęciami.
Kolejnym elementem, na który wskazywały dzieci były żetoniki. Ich kolory, ilość oraz
fakt, że wykorzystywane były do różnych zadań np. do liczenia sprawił, że wykonywanie
zadanych przez nauczyciela zadań stało się przyjemne.
Pozostałe elementy pakietu również zostały ocenione jako atrakcyjne – choć zapewne z
powodu, że nauczyciele niezbyt często je wykorzystywali wpłynął na mało sprecyzowane opinie dzieci na ich temat.
W opinii badaczek na atrakcyjność pakietu dla ucznia wpływają dwa czynniki – metody
pracy przy wykorzystywaniu pakietu oraz jego estetyka i różnorodność. Dla badanych
uczniów pakiet stanowi przede wszystkim alternatywną formę pracy. Atrakcyjny był dla
nich sposób ustawienia stołów podczas zajęć, możliwość prowadzenia bezpośrednich
dyskusji z kolegami czy też brak konieczności wykonywania działań i obliczeń matematycznych w sposób tradycyjny. Dzieci poznały korzyści, jakie niosą za sobą takie formy
pracy. Wskazywały, że lekcje z pakietem wyglądają zupełnie inaczej niż lekcje standar-
dowe oraz, że taka forma im się podoba. Ciekawym jednak spostrzeżeniem jest fakt,
że uczniowie traktowali lekcje z pakietem głównie jako pewną formę zabawy i
oderwania od standardowych lekcji. Polecenia i zadania z kart pracy traktowały jako
kolejne wyzwania, zadania konkursowe, rzadziej postrzegały je jako edukację i zadania
klasowe. Ponadto, zamiana narzędzi pracy – z długopisu, kredek i zeszytu na naklejki,
gry, tabliczki sucho-ścieralne – zwiększały atrakcyjność pakietu.
63
"Lepsze było by niż zeszyt. A w zeszycie tylko piszesz a tu się bawisz i się uczysz."- wypowiedź uczennicy
klasy II
"Matematyka może być łatwiejsza.. Nie trzeba pisać w zeszycie, bo na co dzień musimy przepisywać w zeszycie…"- wypowiedź ucznia gimnazjum
Pakiet był najbardziej atrakcyjny dla uczniów klas młodszych (I-III). Najmniejszą atrakcyjność pakietu wskazywali uczniowie gimnazjum. Z przeprowadzonych wywiadów wy-
nika, że często nawet nie pamiętali o poszczególnych elementach pakietu, mimo tego, iż
wskazywali, że były one wykorzystywane podczas lekcji i zajęć dodatkowych.
W opinii badaczek fakt ten można uzasadnić wiekiem i zmianą kierunku oczekiwań
młodych ludzi. Wg koncepcji Durkheima, Chałasińskiego czy Cooley’a w wieku szkol-
nym, kiedy to stabilizuje się obraz własnej osoby, kluczowym elementem jest jego wizerunek w oczach rówieśników i pozycja społeczna, jaką zajmuje w grupie społecznej. W
ich ocenie „bawienie się” naklejkami czy piktogramami może mu nie sprzyjać. To spostrzeżenie potwierdza również fakt, iż gimnazjaliści byli najbardziej zamkniętą grupą w
trakcie przeprowadzania wywiadów. Trudno było uzyskać od nich jakiekolwiek kon-
kretne informacje. Badacze odnosili wrażenie, że uczniowie wstydzą się w obecności
kolegów wypowiadać swoje opinie, a wycofana postawa buduje ich poczucie bezpieczeństwa. Zaobserwowane zachowawcze postawy, ale mimo wszystko pozytywna ocena
pakietu, skłania tym bardziej do wniosku, iż pakiet kierowany do gimnazjalistów należy
uatrakcyjnić, chociażby poprzez wprowadzenie gier, których znaczenie dla relacji społecznych potwierdza przeprowadzone badanie.
"Jest zbyt ubogi ten pakiet." - wypowiedź ucznia gimnazjum
Badacze zaobserwowali znacząco wyższy entuzjazm związany z korzystaniem z pakietu
wśród dzieci szkół wiejskich. Wśród tych
dzieci znalazły się wypowiedzi świadczące
Ja chciałbym mieć w domu [pakiet],
mogły by zdaniem niektórych uczniów
wtedy nie nudził. - wypowiedź
o tym, że propozycje zawarte w pakiecie
bo mógłbym się nim bawić i bym się
stanowić sposób na to, aby nie nudzić się
ucznia
w domu. W dobie komputerów, table-
tów, przenośnych konsoli gier i telefonów komórkowych stanowiących atrakcyjny
i nieodzowny element wypełniania czasu przez dzieci żyjące w dużych aglomera64
cjach wybór pakietu jako formy spędzania wolnego czasu stanowi znaczącą rekomendację. W niektórych z badanych szkół dzieci pytane o to, czy chciały by mieć taki
pakiet w domu odpowiadały kilkunasto sekundowym skandowaniem: tak, tak, tak.
"Nawet jeden trudny uczeń do mnie przyszedł i powiedział mi na wycieczce, że on lubi chodzić do szkoły,
bo są piktogramy" – wypowiedź nauczyciela
„Nawet gdy musieliśmy przenieść lekcję z piktogramami, bo np. była rada pedagogiczna dzieci bardzo pilnowały, że ta lekcja jak najszybciej się odbyła” – wypowiedź nauczyciela
Atrakcyjność pakietu została oceniona przez wszystkie badane dzieci jako duża. Każdy
uczestnik badania mówił o pakiecie z entuzjazmem. Na ocenę nie miały wpływu czynniki
takie jak jego status społeczny i materialny, wyniki w nauce, postrzeganie i rola w grupie
rówieśniczej - każde dziecko oceniało pakiet jako bardzo atrakcyjny i potrafiło wymienić
co najmniej jeden lub więcej elementów, z którymi lubiło pracować.
PRZYDATNOŚĆ
Ocena przydatności pakietu w opinii uczniów nie jest jednoznaczna. Jak wskazano powyżej w większości uczniowie nie traktowali pakietu jako formy nauki a bardziej jako
formę zabawy. Mimo tego, większość z nich twierdziła, że dzięki pracy z pakietem lepiej
rozumieją niektóre zagadnienia: „Zrozumieliśmy podobieństwa. Trzeba było wybrać
jakąś rzecz i potem drugą rzecz w losowaniu. I To było fajne bo zrozumieliśmy”.
"Kostek używamy np. jak musimy coś policzyć i w sytuacji, gdybyśmy nie ćwiczyli, to moglibyśmy trochę
szybciej policzyć." – wypowiedź ucznia klasy III
Dzieci twierdzą również, że dzięki pracy z pakietem łatwiej jest im się uczyć. Elementem,
który najbardziej ułatwia naukę są stempelki i tablice. Jednak na szczegółowe pytanie
badaczki o uzasadnienie czy podanie konkretnego przykładu dzieciom trudno było
udzielić odpowiedzi. Można więc przypuszczać, że ocena przydatności pakietu przez
uczniów nakłada się na ocenę jego atrakcyjności.
"Są ciekawsze zajęcia po prostu."-wypowiedź ucznia klasy III
Wśród wypowiedzi dzieci znalazły się i takie, w których np. podają one, że: „to nie jest
nauka tylko zabawa, więc nie chciałyby pracować z tym pakietem w kolejnych latach
nauki – chyba, że w formie uatrakcyjnienia lekcji”.
65
"No my tutaj raczej bawimy się, nie uczymy. "– wypowiedź ucznia klasy III
Na tej podstawie można wysnuć wniosek o tym, że badani uczniowie są bardzo mocno
przywiązani do standardowych form nauczania. Przyswajanie wiedzy łączą z siedzeniem
w ławce, zeszytem i książką oraz odpowiedziami po podniesieniu ręki. Takie formy pracy, w których uczniowie maja przyzwolenie na to żeby dyskutować, chodzić po klasie,
nie dokonywać żmudnych obliczeń, a jedynie podać wynik działania i go uzasadnić są
dla nich „fajnym” elementem uatrakcyjniającym rzeczywistość szkolną. Obserwacje
prowadzone podczas realizacji badania wskazują także, że opinie dzieci wskazujące, na
to że dzieci uczą się jedynie wykonując zadania podręcznikowe wiążą się najczęściej z
postawami nauczycieli.
Potwierdzeniem postawionej przez badaczy hipotezy jest fakt , że dzieci mówiąc o ko-
rzyściach odniesionych z pracy z pakietem, wskazywały na to, że "nauczyły się iż jest
więcej niż jedno dobre rozwiązanie". Prawdopodobnie dzieci opisując podczas badania
korzyści posługiwania się pakietem korzystały z zasobu sformułowań towarzyszących
omawianiu przez nauczyciela wykonywanych zadań. Prawdopodobne jest również, że
w odniesieniu do dzieci, które nie widziały w posługiwaniu się grami dużego waloru
edukacyjnego, była to kwestia ich interpretacji niespójności komunikatów werbalnych i
niewerbalnych nauczyciela posługującego się pakietem. Jeżeli nauczyciel sam do końca
nie był przekonany o walorach edukacyjnych danego elementu pakietu lub też sam trak-
tował go jako formę uatrakcyjnienia jedynie zajęć jest bardzo prawdopodobne (zgodnie
z teorią społecznego uczenia się, że takie właśnie wzory zachowań przekazywał
uczniom. Nauczyciele sami zauważali, że "dzieci czasem miały potrzebę powiedzenia
czegoś ładnego o pakiecie" i wówczas starały się mówić takie rzeczy, które w ich opinii
podobały by się nauczycielowi. Widać zatem, że niektóre z dzieci komunikat o tym, że
"podczas gier raczej się nie uczą" uznały za opinię dojrzałą i potencjalnie dającą możliwość uzyskania aprobaty w oczach dorosłych. Nieliczne wypowiedzi nauczycieli i dzieci
wskazują, także że podczas zajęć z piktogramami przyjmowali oni inny styl prowadzenia
zajęć, ale na zajęciach bez wykorzystania pakietu lub na zajęciach realizujących podręcznik powracali do swojej tradycyjnej roli.
"Na normalnych lekcjach, to Pani mówi, a tu pokazuje. "– wypowiedź ucznia
"Tak ,tu mogliśmy pracować sami. A ja wolę wymyślić sam." – wypowiedź ucznia
66
Mimo to, większość opinii dzieci wskazuje na przydatność pakietu. Dzieci czują i werbalizują to, że się uczą choć na tym etapie nie zawsze są w stanie podać przykłady. "Po pro-
stu łatwiej jest" , "można lepiej zrozumieć". Prowadzone badanie nasuwa jednak wnio-
sek, aby upowszechniać wśród nauczycieli zainteresowanych sięgnięciem po pakiet informację o tym, że największe efekty pracy z nim odnotowali nauczyciele i dzieci,
którzy w pełni wdrożyli założenia dotyczące proponowanego stylu pracy.
Nie zmienia to jednak faktu, że po uwzględnieniu również opinii nauczycieli dotyczących
przydatności pakietu, a także wskazywanych przez nauczycieli wyników testu OBUT
praca z nim okazała się bardzo przydatna z punktu widzenia przyswajania wiedzy przez
uczniów.
O przydatności pakietu w opinii uczniów świadczy również fakt, że dostrzegają oni jego
znaczenie dla uczniów słabszych. Dzieci twierdzą, że „jak ktoś sobie nie radził albo był
słaby i nie rozumiał to inni mu tłumaczyli i zrozumiał”.
"Dzięki grze, niektórzy z naszej klasy, na przykład ten tu, nauczyli się liczyć." – wypowiedź ucznia
"Temu, temu pomaga [w liczeniu], bo ja to i tak liczyłam. "– wypowiedź ucznia
Dużą przydatność pakietu można wykazać również w obszarze rozwoju umiejętności
uczniów. Sami badani wskazują, że np. łatwiej im się dyskutuje czy też nauczyli się uzasadniać wynik uzyskany w zadaniu. Dzięki formie i metodyce pracy z pakietem stosowanych na lekcji zwiększyły się również kompetencje społeczne. Dzieci nauczyły się
pracować z różnymi osobami – nawet tymi, z którymi pozostawały w konflikcie.
"Uczymy się współpracy." – wypowiedź ucznia
"Łatwiej cos wytłumaczyć" – wypowiedź ucznia
"Są różne pomysły, można podyskutować." – wypowiedź ucznia
"Zagadki detektywistyczne się bardzo przydały, bo mój brat ma taka grę w domu i ja dzięki tym zagadkom często z nim wygrywam." – wypowiedź ucznia
BUDOWANIE MOTYWACJI
Zebrane dane nie pozostawiają wątpliwości, że pakiet zwiększył motywację uczniów do
nauki. Nawet jeżeli sami uczniowie nie widzą bezpośredniego przełożenia na wzrost ich
67
poziomu wiedzy czy umiejętności, to fakt, że z radością i zaangażowaniem pracowali na
lekcjach z piktogramami pokazuje duży wzrost motywacji.
Dzieci chętnie pracowały, ciekawe były zastosowania kolejnych elementów pakietu.
O zwiększeniu motywacji świadczy też fakt, że dzieci np. w czasie przerw przychodziły
do sali, w której był komputer z zainstalowanymi grami i ustawiały się w kolejce by móc
w tę grę zagrać. Chciałyby także pracować z pakietem w kolejnych latach.
ZWIĘKSZENIE MOŻLIWOŚCI POZNAWCZYCH
Z opinii uczniów wynika, że udział w projekcie zwiększył poziom ich możliwości poznawczych. Dzieci nie formułują oczywiście wprost takiej opinii, jednak z ich wypowiedzi można o tym wnioskować: „Lepiej nam się myślało”, „Zrozumieliśmy jak używać pakiet”. Dzieci wprost zwracały uwagę na to, że dzięki pracy z pakietem nauczyły się uza-
sadniać albo też, że dowiedziały się czegoś nowego. Twierdziły również, że łatwiej im się
rozwiązywało zadania indywidualne oraz, że wykorzystywały wiedzę zdobytą w pracy z
pakietem podczas rozwiązywania zadań podręcznikowych. Wskazywały także, że część
zadań oznaczonych w podręczniku jako trudne i dodatkowe mogły wykonywać dzięki
umiejętnościom zdobytym podczas zajęć z piktogramami.
Są to oczywiście jedynie deklaratywne oceny uczniów. Można jednak przypuszczać, ze
świadomość zwiększenia własnych możliwości wpływa na zwiększenie poczucia skuteczności przy podejmowanych działaniach.
" To pomaga w życiu, bo ma się lepsze skojarzenia." – wypowiedź ucznia
"To pomaga nam w liczeniu, w logicznym myśleniu." – wypowiedź ucznia
"No np. zadania, mamy takie z gwiazdką to je mogliśmy wykonać, bo one były podobne jak te w piktogramach i były dla nas łatwe." – wypowiedź ucznia
Budowanie poczucia skuteczności u dziecka jest jednym z ważniejszych elementów
kształtujących pozytywny obraz własnej osoby i ma wpływ na podejście do trudnych
sytuacji, w których dzieci się znajdą – czy to w szkole czy poza nią. W związku z tym ko-
lejna wartością pakietu jest wzbudzanie w uczniach świadomości odniesienia sukcesu i
68
pewna forma celebrowania tych sukcesów. Zamieszczone poniżej opinie dzieci mogą
świadczyć o takiej właśnie korzyści z pracy z pakietem.
"Łatwiej się rozwiązuje zadania z rysunkami "– wypowiedź ucznia
"Po kolei podchodzimy do tablicy i rozwiązujemy te zagadki "– wypowiedź ucznia
Badaczki zwracają uwagę jeszcze na jeden element potwierdzający przydatność, atrakcyjność ale i wzrost motywacji uczniów. Pakiet daje dzieciom możliwości do bezpiecznego z ich punktu widzenia zaznaczania swoich granic w relacjach z innymi, np. z rodzicami czy rówieśnikami. Symbol jest często bardziej akceptowalny niż myśl wyrażona
wprost. Dlatego też w jednym z przeprowadzonych wywiadów pojawiło się zdanie:
"Można np. narysować piktogram i powiesić na drzwiach i rodzice rozumieją nie wchodzić." – wypowiedź
ucznia
O przydatności i umiejętnościach zastosowania zdobytych kompetencji świadczą uza-
sadnienia uczniów, stanowiące odpowiedź na pytanie co zabrały by na bezludną wyspę.
Dzieci wskazywały, że piktogramy mogłyby okazać się im pomocne im w komunikacji o
ile okazało by się, że na wyspie żyją osoby z innej kultury, których języka by nie znały.
Wykorzystywały by je także do oznaczania terenu.
"Ja bym zabrał piktogramy, żeby móc się porozumieć z mieszkańcami wyspy." – wypowiedź ucznia
"Ja bym zabrał piktogramy, żeby zaznaczać sobie na drzewach gdzie byłem, zaznaczyć drogę. " – wypowiedź ucznia
Na podstawie opinii uczniów można sądzić, że pakiet jest dla nich zarówno atrakcyjny
jak i przydatny. Praca z pakietem, alternatywne metody, które on zakłada, niestandardowe zachowania nauczyciela podczas lekcji – to wszystko wpłynęło na poja-
wienie pozytywnych emocji związanych ze stosowaniem pakietu. Badania wskazują jednoznacznie, że dzieci lubiły te lekcje. Podobała im się zaproponowana forma
pracy. Wzbudzenie pozytywnych nastawień do tego by odkrywać, poznawać, uzasadniać
i dyskutować jest bardzo korzystną płaszczyzną do rozwoju zarówno możliwości po-
znawczych jak i wzrostu samej wiedzy i rozwoju umiejętności u uczniów.
Konsekwencją przyzwyczajenia dzieci do standardowych form pracy może być zniechę-
cenie i niejako wpisany w rolę ucznia „bunt”. Praca z pakietem zaciekawia, a więc
otwiera uczniów na wiedzę i wykorzystanie ich możliwości /potencjału – jest to
bardzo duża wartość ewaluowanego narzędzia.
69
SPOSTRZEŻENIA NA TEMAT WPŁYWU PRACY Z PAKIETEM NA UCZNIÓW/UCZENNICE –
ICH STOSUNEK DO UCZENIA SIĘ, WZBOGACENIE WIEDZY (WIADOMOŚCI I UMIEJĘTNOŚCI)
MATEMATYCZNEJ, ZMIANA POSTAW (AKTYWNOŚĆ, ZAANGAŻOWANIE W PROCES UCZENIA SIĘ).
Prowadzone badania i spostrzeżenia na temat wpływu pracy z pakietem na uczniów
prowadzą do wniosku, że testowane narzędzie służy ogólnemu rozwojowi kompetencji
ucznia i może znaleźć szersze zastosowanie niż
wyłącznie narzędzie wspomagające edukację matematyczną. Zgromadzone obserwacje nauczy-
cieli wskazują, że już po roku (na wybranych
godzinach lekcyjnych i pozalekcyjnych) testowania narzędzia zauważają oni trwałe zmiany
w wiedzy, umiejętnościach a nawet postawach
uczniów. Praca z pakietem ma także bardzo
pozytywny wpływ na pracę i relacje zespołu
klasowego.
W toku badania ewaluacyjnego pozyskano cenny
materiał obrazujący wpływ pracy z pakietem na
uczniów. Z uwagi jednak na obszerność materiału
STUDIUM PRZYPADKU 1
Z reguły starałam sie iść za dziećmi. Dużo
zależy od nauczyciela. Trudno jest przejść
od roli nauczyciela, który nie stoi przy
tablicy i nie tłumaczy wszystkiego. Ja jestem młodym nauczycielem i staram się iść
za dziećmi ale wiem, że czasem sama myślę, czy nie powinnam gdzieś stanąć bardziej rozpisać potłumaczyć itd. Natomiast
w praktyce okazuje się, że dzieci chwytają.
Nie pytałam o tabliczkę mnożenia, a jednak
już po grach umieją. Generalnie dzieci
podsuwają pewne pomysły i warto ich
słuchać. To, że dzieci samodzielnie dochodzą do rozwiązania to nie znaczy, że będą
umiały przedstawić właściwe rozwiązanie,
część danych została przedstawiona w formie
choćby dlatego, że my na tablicy ćwiczymy
Wśród efektów pracy z pakietem w okresie testo-
modzielnie to się okazuje, że pojawiły nam
uczniów umiejętności w zakresie eksplorowa-
strategiami. Są dzieci gdzie jest lider, takie
nia wskazanego przez nauczyciela zagadnienia,
gdzie dzieci od razu rozdzielają zadania i
krótkich studiów przypadku.
wania, nauczyciele wskazują pozyskanie przez
poszukiwania rozwiązań. Wielu badanych nauczycieli wskazywało, że dotychczas uczniowie nie
mieli nawyku takiego poszukiwania. Starali się
jedno rozwiązanie, a gdy dzieci w grupach
rozwiązują różnego rodzaju zadania sasię 4 sposoby rozwiązania tego zadania i
każde jest poprawne. Pracują różnymi
pracują. Nowe strategie pracy w grupach
są różne. Dzieci same dobierają metodę w
której im się łatwiej pracuje, szybciej i
uważam, że to też jest dobre.
oceniać stawiane przed nimi polecenia na skali:
wiem/nie wiem. Praca z pakietem wpłynęła na
70
zmianę postaw uczniów w tym zakresie i nauczyła, że warto poszukiwać rozwiązania.
Jak wskazują wypowiedzi nauczycieli, uczniowie w wyniku pracy z pakietem nabyli
przekonania o mnogości poprawnych odpowiedzi, a także możliwości istnienia braku
rozwiązania. Dzieci nabyły przekonanie, że warto formułować nawet złe odpowiedzi, bo
są one informacją o konieczności dalszego poszukiwania odpowiedzi poprawnych, nie
zaś informacją dewaluującą. Czynnikami, które w znaczący sposób wpływają na zwięk-
szanie motywacji do poszukiwania rozwiązań przez dzieci są: element zagadkowości,
samosprawdzenia a czasem rywalizacji w grupie rówieśniczej. Wszystkie te elementy
pojawiają się w sytuacjach dydaktycznych tworzonych przez realizacje scenariuszy. Należy zatem uznać, że opracowane narzędzie jest cenne i sprzyja rozwijaniu zdolności i umiejętności poznawczych ucznia.
"Najważniejszą zmianą jest to ,że dzieci chcą i nie boją się poszukiwać. To jest istotne. Dzieci mam wrażenie automatycznie, jak jest jakiś problem, czy zadanie do wykonania, to dzieci chcą ułożyć działanie
odpowiedź i zamykam temat. Patrzę umiem/ nie umiem i zamykam temat. Nie poszukuję i nie staram
się. Bardzo rzadko pojawiała się metoda tzw. prób i poprawek. Bo generalnie poszukiwały schematu,
patrzyły umie nie umie. Piktogramy ich z tych schematów wyrwały. Szukają innych sposobów rozwiązania zadania. To znaczy jeżeli nie wiem ile jest 4x6 to się zastanawiam jak ja inaczej mogę to policzyć. I
to jest niewątpliwy plus. Dzieci uczą się dochodzenia do rozwiązania i szukania innych sposobów." - wypowiedź nauczyciela
"Pakiet wpłynął na to, że już się tak łatwo nie poddają, jak widzą trudne zadanie. Pierwsze zderzenie to
niech Pani powie, jak my nie wiemy. Potem:, a czy Pani wie? A teraz już nie. Dzieci się otworzyły na takie
trudne sytuacje. "- wypowiedź nauczyciela
Zdaniem części badanych nauczycieli, umiejętności zdobyte podczas pracy z pakietem wpłynęły na uzyskanie przez część uczniów, a w niektórych przypadkach
całe zespoły klasowe lepszych wyników w teście trzecioklasisty OBUT. Nauczycieli
cieszyło zarówno uzyskanie przez klasy testujące lepszych wyników na tle szkoły, ale
również umiejętność wykorzystania nabytych umiejętności. Wskazywane przykłady to
umiejętność rozwiązania zadań piktograficznych, wzrost myślenia logicznego, skłonność
do analizy, poprawa czytania ze zrozumieniem.
"Mieliśmy teraz sprawdzian OBUT, i było tam takie zadanie typowo piktograficzne, że trzeba było taki
prostokąt przedzielić w określony sposób żeby uzyskać kwadrat. Ale prostokąt miał takie wymiary, że
nie dało się go podzielić równo na pół, żeby to był kwadrat. I tu logiczne myślenie ..i takie piktograficzne
zadanie... Byłam trochę rozczarowana, bo 30% tylko moich uczniów zrobiło to zadanie. Natomiast roz-
71
mawiam z koleżanką i ona zwróciła mi uwagę, że gdybyśmy nie pracowali tym projektem, to jeszcze
mniej by to zrobiło." - wypowiedź nauczyciela
"Nagle się okazuje, że dzieci tworzą rysunki. Było badanie OBUT umiejętności III klasisty. Ja otwieram
testy i nagle się okazuje, że dzieci faktycznie rysują te piktogramy. I nagle się okazuje jest badanie, i one
potrafią narysować rysunek. Dzieci się nie wstydzą, rysują i dochodzą do rozwiązania rysunkami. Ja
zbieram testy na OBUT, i okazuje się, że 3/4 prac moich dzieci to jest rysunek. Czyli, że to zaszczepienie
jest." - wypowiedź nauczyciela
"To się sprawdziło, w teście OBUT, rzeczywiście dzieci bardzo ładnie wyszły, nawet te, które mają wielki
problem z matematyką. Są zdiagnozowane, dyskalkulię i w tych zajęciach bardzo ładnie pracowały i się
nie wycofywały. "- wypowiedź nauczyciela
Istotne z punktu widzenia oceny narzędzia jest jego szerokie oddziaływanie na
rozwój kompetencji uczniów. Pakiet, jak opisano w poprzednich rozdziałach, przynosi
korzyści w nabywaniu umiejętności w zakresie nie tylko edukacji matematycznej ale
także humanistycznej, np. w zakresie tworzenia dłuższych wypowiedzi ustnych i pisemnych, omawiania lektur. Może być także wykorzystywany w edukacji przyrodniczej poprzez wykorzystanie piktogramów, pieczątek, kalendarza. Sprawdza się także w eduka-
cji plastycznej: dzieci pracują samodzielnie tworząc piktogramy. Wśród uzyskanych
efektów pracy bardzo ważną korzyścią jest zdecydowana poprawa czytania ze zrozumieniem. Zrozumieniu przez uczniów znaczenia i funkcji czytania ze zrozumieniem
sprzyja np. gra piktofrukty. Nauczyciele obserwują także wpływ na poprawę rozumienia
związków przyczynowo- skutkowych, wyciągania wniosków.
"Prowadziłam takie zajęcia, gdzie dzieci miały wybrać jedną grę z pakietu i do niej stworzyć własne zasady poruszania się. Tematyka była dowolna - edukacja polonistyczna, matematyczna przyrodnicza. I
dzieci tworzyły swoje własne gry i zasady, gdzie trzeba było coś policzyć, wymienić, zastanowić. - wypowiedź nauczyciela. "-wypowiedź nauczyciela
"W edukacji matematycznej to tak jak powiedziałam: jest tu takie rozwijanie myślenia matematycznego, logicznego. Skłonności do analizy tego co mamy w zadaniu. Czytania ze zrozumieniem. Ta umiejętność zdecydowanie wzrosła. Ale też np. twórczość poetycka. Dzieci tworzą opowiadania, wiersze, to naprawdę pomaga. Związki przyczynowo- skutkowe- z tym dzieci miały problem i tu różnego rodzaju zagadki ułatwiają wyciąganie im wniosków. Myślę, że też nauczyli się bardzo ważnej rzeczy, że nie zawsze
jest tylko jednak odpowiedź poprawna. Okazuje się, że są zadania, w których wystarczy podać argumenty i tych rozwiązań jest więcej. Istotą całego zadania w piktogramach było to, żeby podać argumenty,
które są sensowne. Uważam, że jest duża poprawa jeśli chodzi o wyciąganie wniosków, związki przyczynowo- skutkowe, dzieci czytają teksty literackie, popularno-naukowe z większym zrozumieniem."
72
"U mnie najfajniej wychodzą lekcje gdzie trzeba było popisać się wiadomościami z różnych dziedzin. Bo
one mają te wiadomości. Niektóre scenariusze pozwalają na połączenie tych informacji i wyciąganie
wniosków i te scenariusze u mnie najlepiej wychodzą. To była szybka praca, one się nie nudziły, szybko
się zmieniało, dużo sie działo. Ale to jest zdolna grupa tak jak mówiłam."- wypowiedź nauczyciela
"Dzięki piktogramom, tak. Jak rozwiązywaliśmy zadania, to zaczęli uważniej czytać treść. Czytać z większym zrozumieniem. Bo wcześniej czytali zadani i przeczytali. Nie wgłębiali się w treść, a tutaj jak przeczytają raz i drugi, i jeszcze postawi się jakieś pytanie, no to zaczynają się zastanawiać. Można zadać
pytanie: z czym to jest związane. Pytania w piktografii nie podaje się na tacy. Taka prowokacja. Czasami
mówiłam, rzecz nieprawidłową. Coś co nie zgadzało się z rzeczywistością i oni po chwili zastanawiali się
i zwracali mi uwagę. Czyli, jak gdyby uważniej słuchali tego co do nich mówię. Ale moja klasa jest taka,
że mówi się-do nich, a to i tak między uszy... "-wypowiedź nauczyciela
"I trzecia rzecz - bardzo rozwija kompetencje dzieci. Począwszy od dyskutowania, otwierania się, uczenia się że jest wiele rozwiązań np. że z 5 piktogramów powstało 5 różnych historii i to są też te treści
społeczne - współpraca w grupie, uczymy się tego, że możemy się nie zgadzać Też to, że dzieci uczą się
strategii od siebie, to też jest ważne. Też uczące jest to, że nie tylko uczą się samodzielnie albo za pomocą metody podającej, ale też uczą się od siebie, bo okazuje się, że ktoś rozwiązał zadanie inaczej i ten
sposób jest dla mnie łatwiejszy niż ten, którym liczyłam dotychczas. "-wypowiedź nauczyciela
Opinie badanych wskazują, że praca z pakietem ma wpływ na pobudzanie kreatywności dzieci. Ważne w tych obserwacjach jest to, aby nauczyciele nie hamowali i nie krytykowali nawet nie merytorycznych, abstrakcyjnych, czy wręcz dowcipkujących wypowiedzi uczniów.
"Czasem nawet Ci kosmici niech będą, ale oni tak próbują a potem raz spróbują, drugi a potem okazuje
się, że potrafią coś ciekawego stworzyć. "-wypowiedź nauczyciela
Wartością dodaną projektu jest jego ogromny wpływ na zachowanie uczniów i
kształtowanie się postaw społecznych. Badanie wskazuje na znaczący wpływ na
kształtowanie postaw społecznych w trakcie pracy z pakietem. Zdaniem badanych nauczycieli pakiet przyczynia się do zmniejszenia liczby konfliktów wśród dzieci, wzmac-
nia nastawienie na współpracę i umiejętności kooperacji, w niektórych przypadkach
przyczyniał się do zmiany postrzegania i zmiany ugruntowanych opinii o kompetencjach
wybranych jednostek przez grupę (nie pozwalał na pogłębienie stereotypów). Reko-
menduje się zatem pracę z pakietem szczególnie, w klasach skonfliktowanych, w zespo-
łach klasowych, w których występują duże różnice klasowe (np. różnice w poziomie społecznym, ekonomicznym z którego wywodzą się uczniowie, zróżnicowanie potencjałów i
zasobów intelektualnych jakimi dysponuje zespół) bądź też takich, w których pojawiają
73
sie problemy wychowawcze (wycofywanie się części zespołu, brak otwartości na współpracę w gru-
STUDIUM PRZYPADKU 2
pie lub z nauczycielem, etc.).
Ja weszłam z tymi piktogramami w grupę
niezwykle skonfliktowaną. Więc rozpoczę-
Realizacja zadań z pakietu przyczynia się także
cie pracy w grupach to było wyzwanie
do zwiększenia umiejętności uczniów w zakre-
zarówno dla mnie jak i dla nich. Bo oni
sie komunikacji. Realizacja zadań zgodnie z założeniami autorów narzędzia uczy i tworzy koniecz-
musieli ze sobą zacząć współpracować. Ale
ja widzę efekty. Może z boku można popatrzeć i powiedzieć klęska. Natomiast tutaj
ność argumentowania, dyskutowania, wymiany
dyrektor
że słuchania się na wzajem.
wana klasa (taką objęłam) rodzice ze sobą
poglądów a także bronienia swoich racji. Uczy tak-
obserwowała
i
one
zrobiły
ogromny postęp. One już siadają koło siebie. Nie kopią nie biją się. Była skonflikto-
Badani zauważali także, że w wyniku pracy z pakie-
skonfliktowani są i dzieci. Teraz zaczęły ze
lekcji, w tym uczniów osiągających słabsze wyniki
grupach pracować to jest ogromnie ważne.
tem znacząco wzrasta aktywność uczniów podczas
sobą rozmawiać.
W takiej klasie, to że na zajęciach muszą w
w nauce i mniej aktywnych.
Gdybym nie pracowała na tym pakiecie,
konieczność wykonania indywidualnych zadań
były tak skonfliktowane. Powiedziałabym
Nauczyciele obserwują, że wpływ pracy w grupie,
pewnie bym podświadomie unikała zajęć
grupowych w związku z tym, że te dzieci
przez każdego członka zespołu, prezentacji zespo-
sobie: o nie, nie przeprowadzę takiej lekcji
słabsi uczą się brać czynny udział w zajęciach, na-
sobie, że do trzeciej klasy uda mi się. I były
łowi, argumentowania, powoduje, że uczniowie
bierają pewności siebie.
"Na tych zajęciach bardzo wiele takich osób, które na zajęciach matematyki by się nie odezwały tak tutaj chętnie biorą udział. Jest takie
przełamanie strachu. "-wypowiedź nauczyciela
bo będą się kłócić. Siedzimy pojedynczo w
ławeczkach. Ale tu nie o to chodzi. To myślę
tu ze dwa już takie zajęcia, że te dzieci
współpracowały ze sobą w taki demokratyczny sposób, próbowały się ze sobą dogadać. To jest wpływ pracy pakietem.
"Jest to rewelacyjna szansa na prowadzenie zajęć w grupach. To jest
bardzo ważne. Bo przyznaję się na zajęciach matematyki ja rzadko
pracuję w grupach, bo szkoda mi tej lekcji. Bo praca w grupach to
robi się od razu harmider, 5 osób chce coś powiedzieć, kolejne 10 leży
na ławce i nic nie robi. A tu jest rewelacyjna praca w grupach. Współpraca, dociekanie. Bronienie swoich racji, dowodzenie racji."
"To uważam za zaletę piktografii tą społeczną rolę. Zwłaszcza dla
tego dziecka dobrego, że ono musi się zniżyć do tego słabszego i mu
wytłumaczyć, to też na początku wyglądało różnie. Mam taką jedną
74
zdolną dziewczynkę, ona owszem tłumaczyła [tym słabszym
uczniom], ale powiedziała co i jak, i dziwiła się: dlaczego tego nie
rozumiesz? To jest oczywiste. Ale już to przełamały. "-wypowiedź
nauczyciela
"Natomiast pomysł mi się bardzo podoba, bo rzeczywiście dzieci zaczynają myśleć. No i chętnie się zgłaszają. Mają pomysły. "
"Druga rzecz, to kwestia aktywizacji dzieci, dzieci uczą się tego, że są
aktywne w grupie, że uczą się prowadzenia dyskusji, dawania argumentów, szukania związków przyczynowo skutkowych i bardzo rozwija myślenie matematyczne, logiczne i czytanie ze zrozumieniem,
szukania informacji które są istotne, czyli selekcji tych informacji."
STUDIUM PRZYPADKU 3
Mam ucznia, który jest bardzo trudny, ma
problemy psychiczne. Dzieci go unikały. On
prowokował, potrafił uderzyć. A tu na kilku
zajęciach on poprosił o to i sam sobie wymyślił jak on mógłby w tej grupie się odnaleźć. Grupa na to przystała. I razem pracowali. Na zajęciach na których dzieci kodowały i odkodowywały opowiadania. Najpierw oni podkreślili wyrazy które mieli
zakodować. I on wymyślił, pozwólcie mi to
ja narysuje te piktogramy do tych wyrazów,
a wy je potem przeniesiecie do opowiadania. On rysował na tabliczce duży wzór a
oni potem przenosili na papier. I po tej
Z powyższej wypowiedzi wnioskować można, że
praca z pakietem wpływa także na podnoszenie
umiejętności pracy w grupie i zasad współpra-
lekcji po raz pierwszy do mnie podszedł i
powiedział: Proszę Pani lubię szkołę. To się
zdarzyło coś takiego!.
cy. Założenia metodologiczne scenariuszy przewidują pracę w podgrupach i wymuszają
kooperację. Prowadzone badanie wykazało, że w grupach testujących, gdzie nauczyciele
nie pracowali wcześniej w oparciu o podział na mniejsze zespoły efekty pracy skłaniały
ich do wykorzystywania pracy zespołowej na innych zajęciach. Także nauczyciele pracu-
jący dotychczas w oparciu o podział klasy na grupy zyskiwali przekonanie o skuteczności tej metody, jej zaletach i częściej stosowali takie podejście w praktyce dydaktycznej.
"Bardzo atrakcyjne dla dzieci. Dzieci zaczynają twórczo myśleć. Rzeczywiście wymaga to twórczego my-
ślenia od nich. Są zaciekawione tym, co się robi na lekcjach. To przynosi efekty. Mają wyznaczoną pracę i
muszą się z niej rozliczyć i sami siebie mobilizują do tego, żeby nawet tych słabszych , żeby im pomóc żeby
szybciej pracowali, może nie wyręczając, ale wskazując co mają robić. I te słabsze osoby czują się docenione i te lepsze też. Duże plus społeczne. "-wypowiedź nauczyciela
"Zdrowa rywalizacja pomiędzy grupami. "-wypowiedź nauczyciela
Praca w grupie a jednocześnie konieczność podzielenia się zadaniami wpływały pozy-
tywnie na samodzielność, budowanie odpowiedzialności indywidualnej i grupowej. W niektórych zadaniach wśród grup wzbudzana była rywalizacja. Wszystkie te
elementy powodują, że nauczyciele obserwowali wzrost motywacji i zaangażowania
uczniów.
75
"Ja jestem też zadowolona z tego powodu, że nauczyły się też pracy w grupach. Nie przydzielałam. Zdałam się po raz kolejny na to że to dzieci inicjują. Nie ingeruje. Dzieci dobierają się same. Same tworzą tez
strategię wykonywania działania. tzn. ja nie narzucam co ma być robione tylko dostają zadanie czy razem ustalamy co trzeba zrobić. "-wypowiedź nauczyciela
Wszystkie zaobserwowane pozytywne efekty wpływu na pracy z pakietem na indywi-
dualny rozwój ucznia i integrację klas znajdują wreszcie swoje odzwierciedlenie w
zmianie stosunku ucznia do procesu edukacyjnego. Praca z pakietem, jak wykazały ba-
dania uczestników procesu, ma również wpływ na kształtowanie pozytywnego sto-
sunku uczniów do matematyki i szkoły. Uczniowie lubią chodzić na lekcje z pakie-
tem. Świetną rekomendacją dla pakietu jest to, że dzieci chciały odrabiać zajęcia pakietowe w sytuacji, gdy były one przekładane, wyrażały także swoje niezadowolenie, jeśli
planowana godzina zajęć z pakietem musiała być odwołana, prosiły także o odrobienie
zajęć.
"Pakiet jest bardzo atrakcyjny dla dzieci ,więc nie ma problemu, żeby zachęcić ich do korzystania. Natomiast dzieci lubią jak przejmują inicjatywę. Oni te zajęcia lubią. Na zajęciach dodatkowych, jak nam
jedne zajęcia przepadły, to mnie prosili czy będziemy te zajęcia odrabiać. " -wypowiedź nauczyciela
"Tu jest coś kolorowego, jakiś rysunek, to jest interesujące, więc zmienia całkowicie nastawienie na matematykę." -wypowiedź nauczyciela
"One nie mają świadomości, że się uczą. Pani coś fajnego przyniosła i coś fajnego robimy. Jak pod koniec
zajęć podsumowywaliśmy, to one, wtedy, tak jak dzieci czasem tak w szkole mają, jak to tu ładnie powiedzieć, to one wtedy tak, żeby pani się spodobało i zaczęły mówić, że i przy okazji się uczymy. Lubiły
to, że pracują w grupach. "-wypowiedź nauczyciela
"Np. klasa III gimnazjum z którą, też prowadzę zajęcia powiedziała: proszę Pani a dlaczego my nie mamy takich fajnych zajęć. Bo to jest jednak coś innego."-wypowiedź nauczyciela
W ocenie ewaluatorek ogromnym sukcesem "pakietu" jest podanie w atrakcyjnej formie treści, które dotychczas w większości polskich szkół były realizowane w formie nie
wywołującej zaangażowania, motywacji i zaciekawienia ucznia, przez co mogły budzić
niechęć do edukacji - jakich przykładami mogą być tabliczka mnożenia czy układanie
równań. Twórcy pakietu znaleźli zarówno sposób na "odczarowanie" tych podstaw nauki. Udało im się również stworzyć narzędzie, którego innowacyjność opiera się między
innymi na nieświadomym zdobyciu kompetencji i wiedzy.
76
"Tak, bo widzę jak uczniowie korzystają z tego na lekcjach matematyki, przypominają sobie jak to było, stosują więcej własności. Po roku czasu prowadzenia widzę jak dzieci się rozwinęły. Widzę jak był
ten dzień otwarty i uczeń, który pracował ze mną na zajęciach dodatkowych tym pakietem i ja dałam
zupełnie inne karty pracy i on świetnie pomagał grupom, które przyszły ponieważ świetnie przełożył
sobie te zdobyte wiadomości. Wiedział, że trzeba korzystać z własności, że przestawiać sobie, co pasuje, nie pasuje. Poza tym uczniowie teraz częściej eliminują błędne odpowiedzi. I to jest też ważne. Zostawiają tylko te, nad którymi powinni się zastanowić" -wypowiedź nauczyciela
"Uważam, że zajęcia z piktogramami rozwijają uczniów, oni przenoszą to na lekcje matematyki."
"Rozwija przede wszystkim samego ucznia. Rozwija myślenie matematyczne. Dużo bardziej logicznie
myślą. Ja testuje raz w tygodniu co tydzień to jest dużo. Z tygodnia na tydzień oni pracują. Widzę na
tych zajęciach dodatkowych. Po wykonaniu tych kart pracy ze scenariuszy świetnie rozwiązywali zagadki MENSY. Nawet powiem szczerze poszukiwanie jakiś związków zależności to wychodziło bardzo
dobrze. Przekładali wiadomości z tych zajęć na rozwiązywanie innych dużo trudniejszych zagadek logicznych." -wypowiedź nauczyciela
"Oni się z tym pierwszy raz spotkali. To było obce. Na lekcjach matematyki nie korzystają. Na lekcjach
matematyki my prosimy uczniów o napisanie równania. No ja akurat często mówię wyrysuj sobie najpierw schemat. Beczki, bańki żeby uczeń to widział. I na podstawie tego schematu niech zrobi analizę.
Może jeśli trzeba to równanie. Ale uczniowie nie są do tego przyzwyczajeni, że pracują na konkretnych
rzeczach. Nie dla nich rachunek to musi być rachunek. Koniec kropka. Muszą się przestawić. Widziałam jak szybko się przestawiali. " -wypowiedź nauczyciela
Nauczyciele obserwują ogromny postęp w zakresie umiejętności wykorzystania nabytej
wiedzy i umiejętności przez uczniów. Zaletą narzędzia jest zatem szybka zmiana jaką
uzyskuje się w pracy z pakietem oraz to, że uczniowie potrafią operować nabytymi
umiejętnościami. Zmiany te obserwują również rodzice i opiekunowie.
"Dałyśmy dzieciom do domu. Od 3 rodziców usłyszałam że oni zobaczyli jak dzieci kojarzą i jak myślą i
bardzo im się to podobało." -wypowiedź nauczyciela
"Ja myślę, że jak się wchodzi do klasy, która nie pracowała z pakietem to te zajęcia są jeszcze bardziej
atrakcyjne. Ja jak objęłam II klasę też miałam zupełnie inny system pracy, niż nauczycielka która była
przede mną. I powiem szczerze że może na początku jest trudniej wyrwać dzieci z tych schematów natomiast generalnie, jeśli pojawia się coś atrakcyjnego, coś zupełnie innego, to te dzieci, przynajmniej ja
się tak do tej pory spotkałam, to one w to weszły, i odzew od rodziców, i dzieci jest taki, że są pozytywnie
nastawieni do pracy z pakietem." -wypowiedź nauczyciela
"Podejrzewam, że słabszy uczeń, gdyby pracował częściej, mieć więcej zajęć, ale nie w klasie tylko dodatkowo, w mniejszej grupie ten uczeń naprawdę miałby większe sukcesy. Na kółku wyrównawczym,
77
gdyby ono było częściej to efekty naprawdę by były. To by przyniosło takim uczniom rzeczywiście korzyści." -wypowiedź nauczyciela
"Widzą zmiany rodzice. Przychodzą i mówią, że dzieci są zachwycone zajęciami, że narzekają jak zajęcia są odwoływane, bo była wycieczka. Albo wracają i przekazują rodzicom jakieś zagadki logiczne, które robimy. Pokazują kartę pracy i nie pokazują rozwiązania, żeby rodzic zastanowił się jaka może być
odpowiedź. Mają satysfakcję. "-wypowiedź nauczyciela
Spostrzeżenia nauczycieli wykazują, że jednym z elementów pakietu, który ma tak ko-
rzystny wpływ na poprawę pracy i logiczne myślenie u uczniów jest stawianie pytań
przez nauczycieli. Podejście to jest rzadko praktykowane w ich dotychczasowych do-
świadczeniach dydaktycznych. Najcenniejsza jest jednak w ich ocenie kooperacja w
grupie, która zakłada właśnie konieczność rozumienia i zmiany roli przez nauczyciela.
W tym miejscu warto więc wymienić ograniczenia jakie mogą mieć wpływ, w ocenie
nauczycieli na uzyskiwanie opisanych powyżej efektów. Są nimi:
•
konieczność zmieszczenia się w czasie określonych liczbą godzin na realizację
zadań z konkretnego przedmiotu. Element ten jest najbardziej realny do wypra-
•
cowania w ramach realizacji scenariuszy w klasach I-III.
•
ne, szczególnie w klasach I-III .
•
nostki lekcyjnej z racji na konieczność spakowania/rozpakowania pakietu.
ograniczenie dzwonkiem, które powinno być zdaniem nauczycieli wyelinimowakonieczność zmiany miejsca/sali - wpływa na skrócenie czasu pracy podczas jedbrak powszechnego zrozumienia i znajomości nowych metod pracy, w tym brak
znajomości /zrozumienia specyfiki podejścia dydaktycznego przez dyrekcję szko-
ły (przekonanie o tym że w klasie musi być cicho, a brak ciszy utożsamiany jest z
brakiem kompetencji nauczyciela. Wprowadzenie zmian wymaga szkoleń i upo•
wszechnienia wiedzy w tym zakresie wśród nauczycieli.
brak spójności podejścia dydaktycznego. Aby praca przyjętymi metodami mogła
odnieść zakładane efekty dobrze było by upowszechnić je wśród wszystkich
•
•
prowadzących.
Dostęp do pracowni komputerowej/sprzętu komputerowego.
Przyjęcie otwartej postawy nauczyciela, samokontrola w odniesieniu do przyjęcia
podejścia podawczego, praca własna nad wzmacnianiem wewnętrznych kompe78
tencji: ograniczenia lęku nauczyciela, wzrost umiejętności pedagogicznych, psychologicznych.
Podsumowując należy stwierdzić, że praca z pakietem w fazie testowania wskazuje na
osiągnięcie przez autorów celów. Uczniowie pracujący z pakietem podnoszą kompetencje czytania ze zrozumieniem, rozwijają myślenie matematyczne i logiczne, wzrost umie-
jętności poznawczych. Pakiet ma także wpływ na rozwój psychologiczny i społeczny
ucznia: kształtowanie właściwych postaw (odpowiedzialność, kontrola wewnętrzna),
eliminację lęku przed wystąpieniami, lęku przed szkołą, poprawę zdolności komunikacji,
współpracę w grupie, eliminowanie negatywnych zjawisk grupowych. Testowanie pakietu dowiodło, że wprowadzenie odpowiednich
rozwiązań (wypracowanych w ramach założeń
metodycznych pakietu) pozwala na zniwelowanie
problemów zidentyfikowanych w diagnozie, sta-
STUDIUM PRZYPADKU 4
Wprowadzałam tabliczkę mnożenia. Docierały do mnie takie informacje od rodziców,
nowiącej przyczynek dla realizacji projektu.
że ja nie pytam z tabliczki mnożenia. W
stosunku uczniów do lekcji (w tym lekcji matema-
wykorzystywali gry z pakietu, kości. Nato-
Znaczący jest także wpływ pakietu na poprawę
tyki) i do szkoły. Uczniowie lubią szkołę i nie boją
się matematyki. Powyższe korzyści pracy z pakietem, pozwalają na wysoką ocenę pod względem
kryteriów ewaluacyjnych: trafność, skuteczność,
trwałość.
sensie takim, że nie odpytuję. Dzieci doskonale znają tabliczkę mnożenia ale myśmy
miast rodzice mnie pytają skąd dzieci to
umieją bo przecież ja ich z tego nie pytam.
Czyli są efekty, a oni się bawią, rzucają kostkami i trzeba wyniki, które wypadną przemnożyć lub dodać. Oni mają wrażenie że
grają, a przy okazji się uczą.
79
 WNIOSKI
I REKOMENDACJE
WNIOSKI
I REKOMENDACJE
Wyniki badań ewaluacyjnych pozwalają na wysoce pozytywną ocenę zaproponowanego
w ramach innowacyjnego projektu narzędzia. Badanie dowodzi innowacyjności, trafności i użyteczności pakietu "Gramy w piktogramy". Oprócz walorów dydaktycznych, od-
noszących się do celu projektu, wartość dodaną narzędzia stanowią: pozytywny wpływ
na kształtowanie się postaw prospołecznych uczniów i relacje grupowe oraz przeciwdziałanie wypaleniu zawodowemu nauczycieli.
Testowany produkt wymaga podjęcia rozważań i decyzji w zakresie dokonania zmian w
przygotowaniu technicznym niektórych jego elementów, celem zapewnienia większej
trwałości i użyteczności. Decyzje te należy podjąć w oparciu o przedstawione w raporcie
uwagi badanych. Rekomendowanym działaniem jest także uzupełnienie pakietu dla
gimnazjalistów o elementy gier i/lub stempli.
Potwierdzona skuteczność, trafność i użyteczność narzędzia skłania do rekomendowania go do wdrożenia.
Dla oceny jego użyteczności i trafności ważne są szerokie możliwości zastosowania narzędzia, które wykazuje przydatność w edukacji nie tylko matematycznej ale także humanistycznej, przyrodniczej i plastycznej. Ważna jest także jego duża atrakcyjność a
jednocześnie łatwość użycia. Przede wszystkim jednak wpływ na: podnoszenie zdolno-
ści samodzielnego myślenia, argumentowania, wzrost umiejętności poznawczych, my-
ślenia matematycznego, logikę, kreatywność.
Pakiet rekomenduje się także jako narzędzie kształtujące zmianę postaw u nauczycieli,
którzy pracując z wykorzystaniem pakietu mogą zarówno: w atrakcyjny sposób prowadzić zajęcia podnoszące kompetencje uczniów, realizować w łatwiejszy sposób założenia
o indywidualnym podejściu do ucznia, a także czerpać satysfakcję z pracy.
Szczegółowe wnioski i rekomendacje sformułowane w toku analiz zostały celem ich ła-
twiejszego zoperacjonalizowania przedstawione w formie tabelarycznej.
80
WNIOSKI
OCENA PRZYDATNOŚCI
REKOMENDACJE
Co ważne, nauczyciele nie uznali żadnego ele-
W związku z ocenami każdego elementu pakietu oraz propozy-
badanie dzieci testujących pakiet także nie
przeprowadzenie analizy merytorycznej, technicznej i finansowej
mentu pakietu za zbędny. Szeroko zakrojone
pozwoliło na jednoznaczne uznanie któregokolwiek elementu pakietu za zbędny.
cjami niektórych zmian, opisanymi w raporcie, rekomenduje się
wykonalności wprowadzenia poszczególnych zmian w elementach pakietu oraz podjęcie na bazie przeprowadzonej oceny
decyzji o ostatecznym kształcie pakietu.
Przedmiotem ewentualnych zmian w obrębie narzędzia powinny
być raczej szczegóły stanowiące o uzupełnieniu lub wyelimino-
waniu sposobu wykonania niektórych elementów pakietu tak
Pakiet został mniej entuzjastycznie oceniony
przez gimnazjalistów. Nauczycielki klas I gim-
nazjum, gdzie w pakiecie dla klas gimnazjalnych
aby zachować jego estetykę i trwałość. (patrz tabela 3 raportu).
Należy przeanalizować możliwość uzupełnienia pakietu o gry
edukacyjne i stemple.
nie było stempelków, wskazywały, że jest to
element, który ułatwiłby pracę, szczególnie z
uczniami mającymi trudności w nauce. Obserwując efekty pracy z grami uzyskiwane przez
nauczycieli szkół podstawowych były także
chętne by pracować tym narzędziem.
Badanie wykazało także, że jednym z dwóch
Wydaje się zatem, że jeśli ten element pakietu miał by zostać
kości wieloboczne. Nauczyciele wskazywali na
dla nauczyciela powinna znaleźć się informacja w jaki sposób
najmniej wykorzystywanych elementów są
trudność w ich wykorzystywaniu z uwagi na,
nieumiejętność odczytywania wyrzuconego na
kości wyniku.
utrzymany ( z uwagi na niskie wykorzystanie), w podręczniku
korzystać z tego elementu.
Zgłaszane przez nauczycieli prośby o uzupeł-
Na etapie wdrażania i upowszechniania pakietu należy podkre-
gnesikami, tuszami, etc są świadectwem braku
kreatywności w jego urozmaicaniu i uzupełnianiu. Należy zwró-
nienie pakietu np. dodatkowymi gąbkami, ma-
kreatywności, zaangażowania i ingerencji nauczycieli. Na etapie testowania można je tłuma-
czyć w sposób do jakiego odwoływała się część
badanych wskazując na chęć nie zakłócania
procesu testowania poprzez wprowadzanie
jakichkolwiek zmian w pakietach.
ślić rolę nauczyciela w procesie uzupełniania elementów pakietu,
cić uwagę, na potencjalne rozwiązania z jakich mogą w przyszłości skorzystać prowadzący, aby uzupełnić zbiór. Od możliwości
poszukiwania zakupu zamienników, tworzenia zamienników,
także przy współudziale dzieci, możliwości wykorzystania podejścia ekologicznego wykorzystania zbędnych innym podmiotom/osobom elementów mogących stanowić uzupełnienie pakie-
81
tu, wreszcie poszukanie sponsorów indywidualnych lub instytuWyniki badania pokazują, że na atrakcyjność
pakietu jako całości wpływ ma także jego forma
i estetyka. Zarówno uczniowie jak i nauczyciele
podkreślali, że w przypadku, gdy pakiety będą
eksploatowane zbyt długo ich atrakcyjność i
zainteresowanie ze strony dzieci będą słabły.
Jest to ważny wniosek, który należy mieć na
względzie planując strategię wdrażania produktu.
cjonalnych.
Planując wdrożenie i upowszechnienie produktu, należy położyć
nacisk na promocję jego walorów merytorycznych, wskazanie
ciekawych, prostych i nie absorbujących zbyt wiele czasu pomy-
słów łatwego przygotowania lub uzupełnienia elementów pakietu. Należy starać się upowszechniać wśród nauczycieli postawę
"możesz zrobić to sam" a wśród dyrekcji szkół rolę szkoły w w
przygotowaniu/uzupełnienie wartościowych pomocy dydaktycznych w postaci wkładu rzeczowego i/lub finansowego.
Istniejącą zawartość pakietu należy uznać za
Rekomenduje się utrzymanie istniejącej zawartości pakietu.
zbytniej otwartości na propozycje poszerzenia
mentów pakietu, co do których pojawiły się uwagi do ich tech-
satysfakcjonującą. Wydaje się, że w przypadku
pakietu o elementy nie-merytoryczne a jedynie
wzmacniające jego stronę funkcjonalną i organizacyjną jak np. dodatkowe gąbki zatraceniu
ulec może jego zidentyfikowana w toku badania
wartość dodana. Można przewidywać ponadto
zagrożenie wzrostu oczekiwań – jeśli pakiet
zostanie rozszerzony o kolejne elementy jest
Dokonanie zmian należy skoncentrować głównie w obrębie elenicznego wykonania. Sugerowane było by dokonanieć uzupeł-
nień celem zwiększenia użyteczności pakietu takich jak np. spis
elementów. Nie zasadne wydaje się wprowadzanie elementów,
które mogą być zastąpione bądź multiplikowane przez nauczyciela poprzez przedmioty znajdujące się już w salach dydaktycznych (np. mazaki, dodatkowe gąbki).
prawdopodobne, że pojawią się nowe oczekiwania co do nowych brakujących elementów.
Nauczyciele uznali scenariusze zajęć za ciekawe,
angażujące uczniów i pomocne w realizacji
wielu tematów zwartych w podstawie programowej.
Scenariusze pozwalają zarówno na
ćwiczenie, jak i utrwalenie nabywanych umiejętności.
Ważną kwestią, na którą należy zwrócić uwagę
Należy zatem dokonać analizy możliwości dostosowania scena-
sobie z ograniczonym czasem pracy na lekcji w
czasowych (szczególnie w klasach IV-VI i gimnazjum), bez wpły-
oceniając użyteczność pakietu jest radzenie
klasach IV-VI i klasach gimnazjalnych. W istnie-
jącym systemie nauczyciel prowadzący zajęcia
w takich klasach ograniczony jest 1 godziną
lekcyjną jaką ma do dyspozycji.
Większość
riuszy do oczekiwań nauczycieli odnoszących się do ograniczeń
wu na obniżenie atrakcyjności scenariuszy i możliwość ich realizacji zgodnie z założeniami metodologicznymi (aktywność i
swoboda działania uczniów)
scenariuszy trudna jest do zrealizowania w
82
takim czasie i wymaga dzielenia materiału, co
niekorzystnie wpływa na zaangażowanie i koncentrację ucznia, a tym samym obniża efekty
jakie można uzyskać pracując z pakietem bez
ograniczenia czasem.
Ważnym elementem, który będzie wpływał na
efektywność pracy z pakietem oraz uzyskiwane
efekty pracy z uczniem jest praktyka w korzystaniu z niego i poświęcenie czasu na wnikliwe
zapoznanie się ze scenariuszami pod kątem
realizacji programu. Wydaje się to szczególnie
ważne dla osób, planujących pracę z pakietem z
jedną grupą przez 3 lata.
Karty pracy są zdaniem badanych narzędziem
Rekomenduje się karty pracy jako dobre narzędzie podsumowa-
ucznia, pomocą w uatrakcyjnieniu lekcji- ich
motywacji uczniów z deficytami edukacyjnymi.
wspierającym
indywidualne
podejście
do
wykorzystanie w opiniach nauczycieli pozwala
nia materiału, indywidualizacji pracy z uczniem oraz budowania
na zniwelowanie sytuacji, w których zdolny
uczeń się nudzi, pozwalają także na zbudowanie
bezpieczeństwa uczniów w pracy z nowymi
wyzwaniami i poczucie pewności siebie w sytu-
acjach dydaktycznych, co z kolei zapobiega
zniechęcaniu do nauki.
Treści ujęte w przewodniku zostały ocenione
jako dobre źródło porządkowania i przypomnienia wiedzy. Tylko dla nielicznych nauczycieli stanowiły inspirację.
Zrozumienie i "wiara" w proponowane podej-
W ocenie ewaluatorów podręcznik jest niezbędnym elementem
szy i wykorzystania narzędzi edukacyjnych.
te szkoleniem instruktarzowym czy metodycznym.
ście są gwarancją właściwej realizacji scenariuW ocenie użyteczności pakietu ogromną zaletą
narzędzia jest możliwość zastosowania go w
edukacji matematycznej, humanistycznej, przyrodniczej i plastycznej.
wdrożenia pakietu, szczególnie przez osoby, które nie będą objęW promocji narzędzia sugeruje się zwrócić większą uwagę na
jego zalety dla ogólnego rozwoju dzieci, a także potencjalne moż-
liwości wykorzystania w edukacji humanistycznej, przyrodniczej,
plastycznej.
ŚWIADOMOŚĆ ZAWODOWA NAUCZYCIELI
83
Prowadzona ewaluacja produktu na etapie jego
testowania pozwoliła na zgromadzenie danych
świadczących o tym, że praca z pakietem może
przyczyniać się do zmiany postrzegania swojej
roli w procesie kształcenia
Na podstawie przeprowadzonych wywiadów, w
Szkolenia metodyczne, prowadzone w oparciu o zrealizowany
uczestnictwa w szkoleniach dotyczących pracy z
wania wiedzy o pracy z produktem dla osób chętnych do jego
których badani wskazywali na korzyści z
produktem należy uznać, iż szkolenie w tym
zakresie, może stanowić dodatkowy czynnik
program szkoleń, stanowią rekomendowany sposób przekazywdrożenia.
wzmacniający skuteczność jego wdrażania oraz
efekty dalekosiężne, jakie zakłada praca z produktem.
Całkowite
przyjęcie
założeń metodycznych
Rekomenduje się konieczność zapoznania z założeniami meto-
uczania, uczniowie w bardzo szybki sposób
stanie wszelkich zaleceń pracy z pakietem, celem osiągnięcia
dawało spektakularne efekty w procesie narozwijali kompetencje dyskutowania, uzasadniania czy rozwiązywania problemów. Przy
dycznymi pakietu osób, chcących wdrażać pakiet oraz wykorzyefektów dydaktycznych i społecznych.
takim podejściu zyskuje również nauczyciel,
który ma możliwość bezpośredniej obserwacji
tego, jak rozwija się grupa jego uczniów, kiedy
dzieci równocześnie bawią się i uczą
Pakiet
stanowi
narzędzie
przeciwdziałania
wypaleniu zawodowemu nauczycieli.
Co ciekawe, preferencje nauczycieli i ich postawy znajdowały odzwierciedlenie także, w spo-
sobie wykorzystywania narzędzi edukacyjnych.
Nauczyciele, którzy nie zawierzyli swoim prze-
konaniom o łatwości gry w domino zaskakiwani
byli efektami uczniów wynikającymi z pracy z
nim. A zatem co należy podkreślić wdrażając
Praca z pakietem może być rekomendowana jako narzędzie
przeciwdziałania wypaleniu zawodowemu nauczycieli lub osób,
które zauważają u siebie symptomy wypalenia.
Rekomendowanym podejściem w pracy nauczyciela jest wykorzystywanie wszystkich elementów edukacyjnych pakietu i na
ich podstawie dokonywanie oceny i selekcji narzędzi, którymi
najczęściej pracuje grupa. Podejście takie zwiększy użytecznośći
i skuteczność w osiąganiu efektów dydaktycznych.
pakiet, otwarta postawa w pracy z pakietem to
także możliwość dania wyboru i nie eliminowania a priori narzędzi edukacyjnych, w oparciu o
swoje preferencje, przekonania czy ufność w
znajomość grupy.
Sugeruje się aby prowadzić szkolenia
dla dyrektorów szkół
84
wdrażających pakiety (aby rozumieli oni założenia filozoficzne,
metodyczne leżące u podstaw programu).
ATRAKCYJNOŚCI I PRZYDATNOŚC W OPINIACH UCZNIÓW
W ocenie dzieci najatrakcyjniejszym elementem
pakietu są tabliczki sucho-ścieralne, mazaki, gry
planszowe, stemple i piktogramy. Dzieci lubią
także zagadki detektywistyczne.
O atrakcyjności i przydatności pakietu świadczy
W stosowaniu narzędzia i w szkoleniach promujących ten sposób
posiadać pakiet w domu, a część badanych widzi
pobudzania kreatywności uczniów poprzez np. zadania samo-
fakt, iż większość badanych dzieci chciałaby
możliwość wykorzystania go, aby uatrakcyjnić
sobie wolny czas.
Największe efekty pracy z pakietem odnotowali
nauczyciele, którzy w pełni wdrożyli założenia
dotyczące proponowanego stylu pracy, i ich
uczniowie.
pracy z uczniem warto zwrócić uwagę nauczycieli na możliwość
dzielnego wykonania poszczególnych elementów pakietu i późniejszej pracy z nimi
Rekomenduje się, aby wdrożeniu pracy z pakietem towarzyszyła
świadomość efektów, jakie niesie za sobą wdrożenie metodycz-
nej oferty pakietu. Sugeruje się, upowszechnienie walorów pracy
z pakietem zidentyfikowanych w okresie testowania.
SPOSTRZEŻENIA DOTYCZĄCE WPŁYWU PRACY Z PAKIETEM NA UCZNIÓW
Pakiet jest bardzo atrakcyjny dla uczniów. Sta-
Rekomenduje się rozszerzenie pracy z pakietem lub jego elemen-
ność. Zwiększa zainteresowanie i zaangażowa-
zajęciach np. język polski, przyroda, czy język angielski co pod-
nowi urozmaicenie lekcji i podnosi ich atrakcyjnie uczniów.
Pakiet jest narzędziem wspierającym rozwijanie
kompetencji społecznych u uczniów.
Pakiet może stanowić narzędzie szybkiego
wyrównywania nierówności edukacyjnych (na
wszystkich etapach kształcenia, w klasach I-III,
w klasie IV, w gimnazjum). Praca z pakietem w
tami, nie tylko na lekcjach matematyki, ale również na innych
niesie atrakcyjność tych lekcji.
Wykorzystanie pakietu – głównie form realizacji zajęć z pakietem
- do rozwiązywania problemów grupowych, co będzie rozwijało
postawę prospołeczną wśród uczniów, a także uczyło ich w jaki
sposób konstruktywnie rozwiązywać trudne sytuacje.
Rekomenduje się wykorzystanie pakietu jako formy pracy na
zajęciach reedukacyjnych, co zwiększy szanse na pokonywanie
specyficznych trudności w nauce.
krótkim czasie podnosi sprawność liczenia.
Sprzyja także poprawie czytania ze zrozumieniem oraz logicznego myślenia.
Pakiet
sprzyja
rozwojowi
kreatywności
Rekomenduje się, aby w pracy z pakietem, pozwolić uczniom na
swobodne, nieograniczone wypowiedzi, które wraz z upływem
85
uczniów.
czasu pracy z pakietem zmierzają do podawania przez uczniów
kreatywnych i konstruktywnych odpowiedz/rozwiązań. Proponowane podejście skutkuje wzrostem aktywności w grupie, kreatywnościa jednostek w zespole klasowym, poszukiwaniem
Praca w grupie wpływały pozytywnie na samo-
rozwiązań.
dzielność, budowanie odpowiedzialności indywidualnej i grupowej. Wszystkie te elementy
powodują, że nauczyciele obserwowali wzrost
motywacji i zaangażowania uczniów.
Wszystkie zaobserwowane pozytywne efekty
wpływu na pracy z pakietem na indywidualny
rozwój ucznia i integrację klas znajdują wresz-
Rekomenduje się prace z pakietem w zespołach klasowych wykazujących zniechęcenie do nauki, problemy społeczne.
cie swoje odzwierciedlenie w zmianie stosunku
ucznia do procesu edukacyjnego. Praca z pakietem, jak wykazały badania uczestników proce-
su, ma również wpływ na kształtowanie pozytywnego stosunku uczniów do matematyki i
szkoły.
Zaletą narzędzia jest zatem szybka zmiana jaką
uzyskuje się w pracy z pakietem oraz to, że
uczniowie potrafią operować nabytymi umiejętnościami.
W ramach badania zidentyfikowano ogranicze-
Należy rozważyć podjęcie działań, które informowałyby o ogra-
ograniczenie dzwonkiem, konieczność zmiany
rozwiązania zmierzające do niwelowania wpływu ograniczeń na
nia pracy z pakietem jakimi były: czas zajęć,
sali, brak powszechnego zrozumienia i znajomości nowych metod pracy przez innych nauczycieli, brak spójności podejścia dydaktycz-
niczeniach pracy z pakietem. W miarę możliwości zaproponować
pracę z pakietem, inicjować działania zmierzające do zmian powodujących wyeliminowanie niektórych z ograniczeń.
nego, dostęp do sprzętu komputerowego,
otwarta postawa nauczyciela
Rekomenduje się, aby pracę uczniów z pakietem rozpoczynać jak
najwcześniej. Zdaniem badanych najlepiej rozpoczynać pracę z
Podsumowując należy stwierdzić, że praca z
pakietem w fazie testowania wskazuje na osią-
gnięcie przez autorów celów. Testowanie pakie-
pakietem od klasy I szkoły podstawowej.
Narzędzie można wysoko ocenić pod względem kryteriów ewa-
luacyjnych: trafność, skuteczność, trwałość. i rekomendować jako
innowacyjne. Warte jest wdrożenia w przyjętym na etapie testo-
86
tu dowiodło, że wprowadzenie odpowiednich
rozwiązań (wypracowanych w ramach założeń
metodycznych pakietu) pozwala na zniwelowa-
wania kształcie (po dokonaniu modyfikacji uwzględniających
szczegółowe rekomendacje)
nie problemów zidentyfikowanych w diagnozie,
stanowiącej przyczynek dla realizacji projektu.
87
 ZAŁĄCZNIKI
SCENARIUSZ FGI
z uczniami testującymi pakiet "Gramy w Piktogramy"
ZAŁOŻENIE REALIZACJI BADANIA: (Spotkanie realizujemy z założeniem że na 3 -4 dzieci, biorących udział w badaniu, przypada jeden pakiet materiałów edukacyjnych, w który mają wgląd)
ARANŻACJA PRZESTRZENI: Siadamy z dziećmi na podłodze. Dzieci siadają w półkolu. Prowa-
dzący na wprost nich. O ile ustawienie sal nie pozwoli na realizację badania w przestrzeni wolnej
od ławek. Ustawiamy ławki w podkowę. Łączymy je w taki sposób, aby zapewnić dostęp do materiałów (np. rząd szerokości dwóch połączonych ławek) oraz efektywną komunikację z prowadzącym.
SCENARIUSZ BADANIA:
Witajcie,
Nazywam się Kinga Paciorek/Joanna Telus.
Spotykamy się z Wami, abyście opowiedzieli o swoich zajęciach z zestawem "Gramy w Piktogramy". Bardzo zależy mi na poznaniu Waszych indywidualnych opinii. Jednocześnie chcę Was zapewnić, że Wasze wypowiedzi pozostaną anonimowe. To znaczy, że nikt oprócz mnie nie będzie
wiedział, co kto powiedział. Proponuję zawarcie umowy: to co zostanie powiedziane zostaje pomiędzy nami (nie będzie pokazywane waszym kolegom, nauczycielom), a jedynie będzie służyło
nam -badaczom do opracowania raportu z oceny projektu zestawu. Po to, by móc do tego, co powiedzieliście wrócić będę nagrywała nasze spotkanie - pamiętajcie jednak, że obowiązuje nas
umowa i możecie powiedzieć co chcecie, zgodnie ze swoimi odczuciami i przemyśleniami.
Chciałabym, abyśmy umówili się na jeszcze jedną rzecz: wypowiadacie się pojedynczo, swobodnie.
Zachęcam, aby każda osoba powiedziała coś od siebie.
Czy wszystko jest dla Was zrozumiałe? Czy ktoś chciałby o coś zapytać?
Jeśli tak- udzielamy wyjaśnień na pojawiające się pytania na bieżąco. Jeśli nie przechodzimy do
pytań.
1.
Wyobraźcie sobie, że wybieramy się na bezludną wyspę. Przed Wami leży znany Wam z
lekcji zestaw. Co z zestawu, który leży przed Wami zabralibyście na bezludną wyspę.
Opowiedzcie proszę, dlaczego te elementy zdecydowaliście się zabrać ze sobą.
2.
Z jakich elementów najczęściej korzystaliście pracując na lekcjach?
3.
Z jakich elementów najchętniej korzystaliście na lekcjach? Dlaczego z nich?
4.
Na potrzeby naszego spotkania wszystkie elementy, które macie przed sobą będę nazywała Pakietem. Opowiedzcie proszę, jak wyglądają Wasze lekcje z pakietem?
PYTANIA UZUPEŁNIAJĄCE:
88
Czy lekcje z tymi materiałami są inne niż pozostałe lekcje matematyki? Opiszcie. na czym polega różnica?
5.
Czy gdy macie lekcje z pakietem zmieniacie miejsca, w których siedzicie?
Czy wybieracie sobie kolegów, z którymi chcecie pracować, czy Pani dobiera Was w grupy?
Czy ten sposób doboru kolegów do pracy jest dla Was dobry? Co chcielibyście zmienić w doborze osób do grupy? Ile osób jest zazwyczaj w jednej grupie, gdy pracujecie razem?
6.
W jaki sposób macie ustawione stoły ,gdy pracujecie z pakietem?
Czy takie ustawienie jest dla Was wygodne? Co powinno się zmienić, jak myślicie?
7.
Czy podobają się Wam kolory, w jakich wykonane są te przybory? Czy coś byście w nich
zmienili?
8.
Czy jakieś elementy sprawiają trudności w użyciu? Którymi elementami łatwo jest Wam
się posługiwać?
9.
Czy zdarzyło się, że coś się zgubiło? Czy są takie elementy, które mogą się łatwo zgubić
lub zniszczyć?
10. Czy są takie elementy pakietu, które Waszym zdaniem są niepotrzebne?
11. Czy są takie elementy, których nie lubicie, nie rozumiecie ich zastosowania?
12. Czy materiały, które omówiliśmy podobają Wam się i chcielibyście pracować z nimi jeszcze w kolejnych latach nauki?
13. A czy jakoś specjalnie dbacie o pakiet?
14. Spójrzmy teraz na opakowanie pakietu. Czy jest dobre, czy coś w nim sprawia trudność?
Co i jaką?
15. Powiedzcie mi coś o tym, czy gdy pracujecie ze stempelkami, grami, naklejkami, piktogramami, dominem to łatwiej jest Wam zrozumieć to, nad czym pracujecie? Czy łatwiej
się uczycie? Które elementy najbardziej przydają się w nauce?
16. A w jaki sposób rozwiązujecie zadania indywidualne? Czy zawsze są one tak samo łatwe
albo tak samo trudne? Czy wszyscy w klasie otrzymujecie te same zadania czy może inne? Jak sądzicie, od czego to zależy?
17. Czy zadania związane z pakietem rozwiązujecie/ wykonujecie także w domu? Czy to jest
praca zadawana przez nauczyciela? Czy czasem samodzielnie wykonujecie jakieś zadanie, które spodobało Wam się podczas zajęć w klasie?
18. Kto z Was mówił rodzicom, że pracujecie z takimi tabliczkami, stempelkami, grami? I co
im mówiliście?
19. Czy sami rozwiązujecie zadania, czy Pan/i pokazuje Wam, jak je rozwiązać? Czy Pan/i
podpowiada Wam czasem rozwiązanie? Kiedy Wam podpowiada? Czy omawiacie to, jak
zrobiliście zadanie? Czy oceniacie, kto jak wykonał zadanie? Czy Pan/i mówi Wam, kto
zrobił dobrze?
20. Czy zawsze Pani mówiła Wam, jak będziecie pracować z tymi elementami, czy zdarzyło
się, że mogliście korzystać z nich sami, tak jak chcieliście? A macie jakieś pomysły, jak i
do czego jeszcze można by użyć tych elementów podczas lekcji? Czy zdarzyło się, że sami
sięgaliście po te elementy podczas zajęć? Kiedy? Do czego wam się przydały?
21. Czy lubicie lekcje z pakietem? Czy są one podobne do codziennych szkolnych lekcji ?
22. Czy chcielibyście, aby lekcje matematyki odbywały sie tylko z tymi materiałami?
23. Czy wykorzystujecie pakiet na innych lekcjach?
24. Czy odkąd pracujecie z pakietem bardziej lubicie się uczyć ?
89
25.
26.
Czy zauważyliście, że od kiedy pracujecie z pakietem to np. łatwiej Wam wykonać jakieś
zadania? Jakie? Może nauczyliście się jakoś inaczej bawić? Inaczej uczyć?
Czy chcielibyście mieć takie pomoce do nauki w domu? Czy myślicie, że pakiet „ Gramy w
piktogramy” byłby pomocny w odrabianiu lekcji w domu? Jak jeszcze moglibyście go
wykorzystać w domu?
Dziękuję Wam za rozmowę.
90
SCENARIUSZ IDI
z nauczycielami testującymi narzędzie w ramach projektu
Dzień Dobry,
Dobrą praktyką projektów innowacyjnych jest ocena ich funkcjonowania na etapie ich testowania i
wdrażania. Celem prowadzonego badania ewaluacyjnego jest ocena efektów testowania produktu
edukacyjnego pt." Gramy w Piktogramy".
Badanie jest anonimowe. Oznacza to, że forma prezentacji wypowiedzi nie pozwoli na Państwa
identyfikacje. Wypowiedzi nie są przypisywane do nazwisk i służą jedynie analizie oraz opracowaniu wniosków stanowiących podstawę raportu ewaluacyjnego z badania.
Celem naszego spotkania jest zatem poznanie Pana/i szczerych i wyczerpujących opinii na temat
testowanego pakietu.
1.
Na początek mam pytanie o to, czy uczestniczył/a Pan/i wcześniej w innych projektach
związanych z edukacją, testowaniem produktów edukacyjnych, czy też jest to Pana/i pierwsze
takie doświadczenie?
2.
W ramach materiałów, otrzymaliście Państwo zestaw publikacji dla nauczyciela. Jedną z
nich były dwa raporty z badań i rekomendacje oraz wskazówki dotyczące proponowanych
zmian w sposobie pracy z dziećmi na zajęciach z edukacji matematycznej. Czy w tych raportach
znalazł/a Pan/i jakieś informacje pomocne w realizacji testowania pakietu? Czy któryś z tekstów
szczególnie Pana/ią zainteresował?
PYTANIA UZUPEŁNIAJĄCE: co było w nim interesującego? Czy któryś z tekstów stanowił dla
Pana/i inspirację w pracy, proszę wskazać który?
Czy przewodnik dla nauczyciela, prezentujący założenia pakietu i opisujący sposób korzystania z
niego na zajęciach z dziećmi został opracowany jasno, przystępnie? Czy był pomocny podczas
testowania pakietu?
3.
Czy Pana/i zdaniem elementy pakietu takie, jak scenariusze zajęć, karty pracy odpowiadają założeniom przedstawionym w przewodniku? Czy obie publikacje Pana/i zdaniem pozwalają na dobrą realizację koncepcji pakietu „Gramy w piktogramy”?
4.
Jak ocenia Pan/i scenariusze zajęć?
PYTANIA UZUPEŁNIAJĄCE: Proszę ocenić ich przydatność w pracy. Jak wykorzystywała Pan/i
scenariusze podczas zajęć szkolnych? Czy starał się Pan/i realizować je dokładnie, tak jak były
zapisane? Czy były wprowadzane jakieś modyfikacje, skróty? Czy uzupełniał Pan/i scenariusze
własnymi pomysłami i propozycjami zadań na zajęciach?
5.
Czy korzystał/a Pan/i z CD z materiałami dodatkowymi? Jak ocenia Pan/i ich przydatność?
PYTANIA UZUPEŁNIAJĄCE: W jaki sposób wykorzystywał/a Pan/i te materiały? Czy stanowiły
one dodatkowy element zajęć, element uatrakcyjnienia zajęć, materiał do pracy w domu?
6.
Proszę powiedzieć, w jaki sposób dokonywał/a Pan/i wyboru scenariuszy?
PYTANIA UZUPEŁNIAJĄCE: Co stanowiło kryterium wyboru?
7.
Proszę opowiedzieć, w jaki sposób wykorzystywał/a Pan/i karty pracy.
PYTANIA UZUPEŁNIAJĄCE: Jak ocenia Pan/i karty pracy? Czy w Pani ocenie stanowią one dobre
narzędzie do pracy z uczniami o zróżnicowanym poziomie wiedzy? Czy zróżnicowanie kart pracy stanowi ułatwienie czy utrudnienie w pracy z uczniem? W jaki sposób przydzielał/a Pan/i
91
karty uczniom? Czy w trakcie testowania zmienił się sposób wykorzystania przez Pania kart
pracy? Dlaczego? Jakie to dało efekty?
8.
Jaka ocenia Pan/i naklejki (naklejki z piktogramami i puste naklejki)
PYTANIA UZUPEŁNIAJĄCE: Czy Panu/i wykorzystywała naklejki w swojej pracy? Czy jest to
element atrakcyjny dla dzieci? Czy będzie je Pan/i wykorzystywać w przyszłości? Jak ocenia
Pan/i sposób wykonania tego elementu: kolorystyka, łatwość korzystania, wygoda?
9.
Czy wykorzystywał/a Pan/i komputerowe gry dydaktyczne? Czy uczniowie korzystali z
tych gier w domu? Jaka jest Pana/i opinia na temat użyteczności gier komputerowych.
W jaki sposób wykorzystanie gier przyczyniło się do zainteresowania uczniów zajęciami z użyciem pakietu Gramy w Piktogramy? Czy jest to element atrakcyjny dla dzieci? Czy będzie je Pan/i
wykorzystywać w przyszłości?
10.
Czy wykorzystywał/a Pan/i program do projektowania piktogramów? Jaka jest Pana/i
opinia na temat użyteczności tego programu.
Czy w przyszłości planuje Pan/i wykorzystanie tego programu do pracy z uczniami?
11.
Jak ocenił/a by Pan/i gry planszowe i plansze do pracy w grupach?
PYTANIA UZUPEŁNIAJĄCE: Czy wszystkie gry i plansze wydają się Panu/i tak samo pomocne w
pracy? Jeśli nie, z których by Pan/i zrezygnował/a?
Czy są gry, które cieszą się większym zainteresowaniem wśród uczniów? Które to gry? Czy jest
to element atrakcyjny dla dzieci? Dlaczego w Pana/i opinii te gry są bardziej atrakcyjne?
Czy są gry, które są zbyt trudne dla dzieci, niedostosowane do ich możliwości poznawczych?
Które to gry?
Czy coś zmienił/a by Pan/i w tym elemencie pakietu?
Czy będzie je Pan/i wykorzystywać w przyszłości? Jak ocenia Pan/i sposób wykonania tego elementy: kolorystyka, łatwość korzystania? Jak ocenia Pan/i łatwość korzystania przez uczniów z
tego elementu?
12.
Jak ocenia Pan/i przydatność tabliczek suchościeralnych?
PYTANIA UZUPEŁNIAJĄCE: Jak ocenia Pan/i trwałość tabliczek i sposób ich wykonania?
Czy Pana/i zdaniem element ten można zastąpić innym? Jakim?
13.
Jak ocenia Pan/i przydatność stempli z piktogramami?
PYTANIA UZUPEŁNIAJĄCE: Czy uczniowie chętnie korzystają z tego elementu? Jak ocenia Pan/i
wykonanie stempli?
Czy zmienił/a by Pan/i coś w ich wykonaniu? Jak ocenia Pan/i łatwość korzystania ze stempli:
czy są poręczne, dobrze stemplują? Czy Pana/i zdaniem są one wykonane w taki sposób, że gwarantują trwałość ich użytkowania? Czy będzie je Pan/i wykorzystywać w przyszłości? Czy brakuje Pani/u jakiś piktogramów na stemplach? Jeśli tak, jakich?
14.
Jak ocenia Pan/i przydatność piktogramów w zestawie dla uczniów i piktogramów demonstracyjnych?
PYTANIA UZUPEŁNIAJĄCE: Czy chętnie korzysta Pan/i z tego elementu pakietu? Czy uczniowie
chętnie korzystają z tego elementu? Jak ocenia Pan/i wykonanie obrazków z piktogramami? Czy
zmienił/a by Pan/i coś w ich wykonaniu?
Czy będzie je Pan/i wykorzystywać w przyszłości? Jak ocenia Pan/i sposób wykonania tego elementu: kolorystyka, łatwość korzystania? Czy Pana/i zdaniem są one wykonane w taki sposób,
że gwarantują trwałość ich użytkowania? Czy brakuje Państwu jakiś piktogramów? Czy Pana/i
92
zdaniem odpowiednie jest rozłożenie proporcji pomiędzy kategoriami piktogramów? Czy jakiejś
kategorii potrzebowalibyście Państwo bardziej niż innej?
15.
Jak ocenia Pan/i przydatność domina?
chętnie korzystają z tego elementu? Jak ocenia Pan/i wykonanie domina? Czy zmienił/a by
Pan/i coś w jego wykonaniu? Czy Pana/i zdaniem jest ono wykonane w taki sposób, że gwarantuje trwałość ich użytkowania?
16.
Jak ocenia Pan/i przydatność żetonów i woreczków strunowych?
chętnie korzystają z tego elementu?
17.
Jak ocenia Pan/i przydatność szablonu kalendarza?
PYTANIA UZUPEŁNIAJĄCE: Czy wykorzystała Pan/i ten element pakietu? Czy uczniowie chętnie
korzystają z niego? Jak ocenia Pan/i wykonanie tego elementu? Czy zmienił/a by Pan/i coś w
jego wykonaniu? Czy Pana/i zdaniem jest on wykonany w taki sposób, że gwarantuje trwałość
ich użytkowania?
18.
Proszę powiedzieć, które elementy pakietu edukacyjnego najczęściej Pan/i wykorzystuje?
19.
Proszę powiedzieć, jak ocenia Pan/i możliwość wykorzystywania pakietu przez kolejne
lata pracy z kolejnymi grupami? Czy jego wykonanie gwarantuje możliwość pracy z wieloma
grupami? Co ewentualnie powinno zostać zmienione?
20.
Proszę powiedzieć, w jakim czasie realizujecie Państwo poszczególne scenariusze zajęć?
Czy godzina lekcyjna jest wystarczająca dla zrealizowania materiału zawartego w jednym scenariuszu?
PYTANIA POMOCNICZE: Ile czasu potrzebuje Pan/i, aby zrealizować materiał ujęty w jednym
scenariuszu? Czy scenariusze różnią się tym, ile czasu potrzeba na realizację zadań/przyswojenie treści ujętych w ramach scenariusza? Co w tym zakresie powinno zostać
zmienione? Czy istnieje potrzeba dookreślenia czasu, jaki potrzebny jest na realizację każdego
scenariusza?
21.
Czy zdarzyły się sytuacje, w których zgubiły się jakieś elementy pakietu? Co zrobił/a by
Pan/i gdyby zdarzyła się taka sytuacja? Jak poradził/a by sobie Pan/i w takiej sytuacji/ Czy Pana/i zdaniem w przyszłości powinna istnieć możliwość dokupienia poszczególnych elementów
pakietu? Czy Pana/i zdaniem możliwe jest zastąpienie innymi elementami części pakietu lub
wykonanie ich samodzielnie?
22.
Czy gdyby w kolejnych latach korzystania zdarzyła się konieczność uzupełnienia pakietu,
widziałaby Pan/i możliwość samodzielnego wykonania poszczególnych części lub możliwość ich
dokupienia?
(Oglądamy wspólnie pakiet dla nauczyciela i ucznia) Czy poszczególne opakowania zawierające
elementy pakietu są przydatne? Czy nie ulegają zbyt szybkiemu zniszczeniu? Czy ma Pani na ich
temat jeszcze jakieś spostrzeżenia?
23.
W ramach projektu uczestniczyliście Państwo w warsztatach dla nauczycieli. Proszę powiedzieć, jak ocenia Pan/i wartość merytoryczną tych warsztatów?
Co zyskała Pan/i z uczestnictwa w warsztatach? Jakie treści Pana/ią zainteresowały?
Czy w wyniku uczestnictwa w warsztatach wprowadziła Pani zmiany w sposobie prowadzenia
zajęć?
93
24.
Proszę opowiedzieć, czy korzystanie z pakietu na zajęciach wymagało od Pana/i dokonania jakiś zmian w sposobie prowadzenia zajęć?
Czy Pan/i inaczej aranżowała przestrzeń? Czy uczniowie w inny sposób byli sadzani? Jeśli tak, w
jaki? Czy wymagało to zmiany miejsc, chodzenia po klasie? Co sądzi Pan/i o takiej formule pracy,
z punktu widzenia prowadzącego zajęcia? Czy myśli Pan/i, że jest to sposób, który mógłby być
stosowany w codziennej pracy?
25.
Czy uczestnictwo w projekcie zmieniło coś w Pana/i podejściu do uczenia?. Jeśli tak, co?
26.
Proszę powiedzieć, czy podczas zajęć zdarzały się takie sytuacje, w których uczniowie
przejmowali inicjatywę w realizacji zdania? Proszę opisać taką sytuację.
27.
Czy w związku z uczestnictwem w projekcie spotkała Panią ze strony dyrekcji/kolegów/
uczniów jakaś gratyfikacja (finansowa, pozafinansowa)? PYTANIE UZUPEŁNIAJĄCE:
Czy uczestnictwo w projekcie wpłynęło w jakiś sposób na sposób postrzegania Pana/i przez
innych nauczycieli?
28.
Czy realizacja projektu wzbudziła zainteresowanie dyrekcji/ kolegów/rodziców? Jaki był
ich stosunek do testowania?
29.
Czy dla Pana/i prowadzenie lekcji z wykorzystaniem pakietu jest ułatwieniem, czy raczej
wymaga większego przygotowania do zajęć?
30.
Czy Pana/i zdaniem indywidualizacja pracy z uczniami, jaką zakłada to narzędzie dydaktyczne jest korzystna i pomaga w nauce w szkole podstawowej/ gimnazjum czy raczej nie zgodził/a by się Pan/i z takim zdaniem? Dlaczego?
31.
Czy Pana/i zdaniem praca z piktogramami wpłynęła na zwiększenie rozumienia języka
symbolicznego u dzieci? Proszę podać przykłady (przykłady podczas lekcji, bądź innych sytuacji).
32.
Czy Pana/i zdaniem wykorzystanie testowanego pakietu daje efekty w postaci lepszego
rozumienia matematyki przez uczniów?
33.
Czy praca z pakietem wpływa na zwiększenie koncentracji uczniów podczas lekcji, czy
tez nie widzi Pan/i takiej różnicy?
34.
Czy Pana/i zdaniem stosowanie narzędzi, które oferowane są w ramach pakietu sprzyja
rozwijaniu samodzielnego myślenia u uczniów? Czy może podać Pan/i jakieś przykłady.
Czy Pana/i zdaniem użytkowanie pakietu może przyczyniać się do pogłębiania różnic w poziomie wiedzy i umiejętności uczniów? Czy Pana/i zdaniem wykorzystanie podczas lekcji matematyki narzędzi oferowanych w ramach pakietu będzie pomagało uczniom w rozwiązywaniu problemów?
35.
Czy podczas zajęć starał się Pan/i pokazać, wykorzystując pakiet, w jaki można pomóc
sobie korzystając z tych materiałów podczas rozwiązywania problemów? Proszę podać jakiś
przykład.
36.
Czy zaobserwował/a Pan/i sytuacje, w których uczniowie wspólnie próbowali uzgodnić
sposoby rozwiązywania problemu/zadania? Dzielili się między sobą pomysłami na rozwiązanie,
wiedzą? Proszę opisać, jeśli takie procesy miały miejsce.
37.
Proszę krótko opisać jak wyglądała komunikacja dzieci podczas realizacji zadań.
38.
Czy Pana/i zdaniem zróżnicowanie poziomów w ramach kart pracy wpływa na sposób
pracy uczniów, ich motywację, zaangażowanie? W jaki sposób?
39.
Czy Pana/i zdaniem stosowanie pakietu kształtuje ciekawość poznawczą uczniów?
94
40.
Czy Pana/i zdaniem praca z pakietem sprzyja wzrostowi zaangażowania uczniów w proces uczenia się?
PYTANIA UZUPEŁNIAJĄCE: Czy widzi Pan/i różnicę w podejściu do nauki (podczas stosowania
pakietu) przez uczniów osiągających słabsze wyniki w nauce? Czy widzi Pan/i różnicę w podejściu do nauki (podczas stosowania pakietu) przez uczniów zdolnych? Czy widzi Pan/i różnicę w
podejściu do nauki (podczas stosowania pakietu) przez uczniów mało zainteresowanych procesem uczenia /mających problemy w nauce/ sprawiających problemy wychowawcze?
41.
Co powiedział/a by Pan/i innym nauczycielom, którzy byliby zainteresowani wykorzystaniem pakietu w pracy z uczniami?
Dziękuję za rozmowę.
95

Szablon ofert i raportow ewaluacyjnych

Transkrypt

Podobne dokumenty

Pakiet dla gryzoni i zajęczaków - klinika

Weekendowy Pakiet We Dwoje

Skutecznie i ciekawie uczyć matematyki O efektach

pakiet Marco Polo - wypoczynek

Program i karta zgłoszenia

wybieram pakiet diagnostyczny: zdrowa wątroba oszczędzam: 26,5

jurajskie ferie zimowe

92.67-143 CD.Piktogramy Pozłacane Ř50mm.