Pełny tekst w PDF

Profesor Antoni Kazimierz Oppenheim
(1915-2008)
W dniu 12 stycznia 2008r. zmarł w Kensington w Kalifornii Profesor Antoni Kazimierz
Oppenheim. Był wybitnym naukowcem i wspaniałym człowiekiem, znanym w środowisku
naukowców i praktyków zajmujących się problemami wymiany ciepła, spalania, dynamiki gazów oraz
silników spalinowych. Był człowiekiem wszechstronnym łącząc swą pracę w różnych dziedzinach
techniki z szerokimi zainteresowaniami artystycznymi w szczególności zafascynowany operą,
baletem, malarstwem i sportem. Jego dom położony na cudownym brzegu zatoki San Francisco był
otwarty dla wszystkich, którzy podejmowali dyskusję o różnych problemach naukowo-technicznych, a
także kulturalnych i filozoficznych. W szczególności wiele z tego korzystali naukowcy z krajów zza
„żelaznej kurtyny”, którzy mieli w okresie istnienia tzw. „Bloku Komunistycznego” duże trudności w
kontaktach z Zachodem. Profesor A. K. Oppenheim angażował się w załatwianie stypendiów i staży,
zarówno w Uczelni, w której pracował, jak i u swych znajomych, których miał wielu, w innych
uczelniach na terenie Stanów Zjednoczonych Ameryki ( miedzy innymi przyjął na staż w latach 196566 profesora Stanisława Wójcickiego, który po tym pobycie rozpoczął rozwijać badania spalania w
Polsce). Był człowiekiem światowym biorąc udział w konferencjach organizowanych w różnych
częściach świata jak również prowadząc badania i wykłady w licznych uniwersytetach i ośrodkach
naukowych na całym świecie.
Profesor Antoni Kazimierz Oppenheim (jak mówił o sobie, imię Antoni otrzymałem na chrzcie a
Kazimierz podczas bierzmowania) urodził się 11 sierpnia 1915 roku w Warszawie, kiedy trwała I
Wojna Światowa. Jego ojciec był inżynierem ceramikiem i przemysłowcem zarządzającym licznymi
fabrykami produkującymi cegły i dachówki oraz projektowaniem i budową tych fabryk. Jego matka
również pochodziła z rodziny przemysłowców z branży metalowej. Początkowo uczył się w domu a
następnie w 1924 roku wstąpił do znanego Gimnazjum Wojciecha Górskiego w Warszawie a w roku
1933 zdał maturę uzyskując bardzo wysoką lokatę dającą mu prawo wstępu na Uniwersytet
Warszawski bez egzaminu. Jednakże Profesor A. K. Oppenheim chciał być, podobnie jak Jego ojciec,
który zmarł w roku 1929, inżynierem i dlatego musiał poddać się trudnemu egzaminowi
konkursowemu, aby studiować na Politechnice Warszawskiej. Wybuch II Wojny Światowej
uniemożliwił Mu ukończenie studiów na Politechnice Warszawskiej. Przedzierając się przez Rumunię,
Bułgarię, Grecję, Francję, Hiszpanię i Portugalię, po wielu przygodach w czerwcu 1940 roku dotarł do
Anglii, gdzie zaciągnął się do Armii Polskiej w Szkocji. Wkrótce (w 1942.) uzyskał zwolnienie z
Armii, aby dokończyć studia rozpoczęte w Polsce. W roku 1943 uzyskał dyplom swojej macierzystej
Uczelni i podjął studia doktorskie w University of London, które zakończył w roku 1945 uzyskując
stopień doktora (Ph. D) oraz Dyplom Imperiale College. W roku 1948 Prof. A. K. Oppenheim
przeniósł się do USA, gdzie uzyskał stanowisko w Stanford University, które pozwoliło Mu na
uzyskanie Karty Stałego Pobytu na terenie USA. W 1950 roku zmienił Stanford University na
University of California-Berkeley, gdzie w roku 1954 uzyskał stanowisko docenta (associate
professor) a w roku 1958 profesora. Z University of California-Berkeley był związany do końca życia,
nawet po przejściu na emeryturę. Tam też zostały zrealizowane najważniejsze Jego prace.
Pracował w wielu dziedzinach poczynając od wymiany ciepła przez promieniowanie (opracował
metodę: ”network metod of radiation heat transfer”), wyjaśnienia mechanizmu inicjowania detonacji
gazowej (tzw. „explosion in the explosion”), mechanizmy silnego i łagodnego zapłonu (strong and
mild ignitron) rozwoju i struktury frontów detonacji, wzajemnego oddziaływania przecinających się
frontów detonacji, fal podmuchowych, spalania turbulentnego oraz spalania w silnikach spalinowych.
Zainteresowania problematyka silników spalinowych wywiózł z Polski i rozwijał w Wielkiej
Brytanii a następnie w USA. Już podczas studiów w Anglii został zaangażowany do prac nad
zwiększeniem mocy silników lotniczych Napier firmy Napier Engine Company a później, po
pomyślnym zakończeniu pracy, silników Merlin firmy Rolls Royce. Zarówno jedne jak i drugie silniki
były stosowane w angielskich samolotach myśliwskich Spitfires i Hurricanes. W tych pracach musiał
wykorzystywać znajomość problemów dynamiki gazów oraz termo-aerodynamiki. Do prac tych Prof.
A. K. Oppenheim został zaangażowany jako wykładowca dynamiki gazów i wymiany ciepła w
Imperiale College, gdzie wraz ze swoimi studentami studiów podyplomowych zbudował pierwszy w
tej uczelni naddźwiękowy tunel aerodynamiczny. Za całokształt prac w roku 1976 został Mu nadany w
Anglii tytuł doktora nauk (DSc). Zaraz po wojnie, jeszcze w Anglii, Prof. A. K. Oppenheim prowadził
prace nad mieszaniem wtórnego powietrza w komorach spalania silników odrzutowych oraz w
zakresie analizy mechanizmu działania silników pulsacyjnych stosowanych do napędów bomb
latających V1. Podsumowaniem tej ostatniej pracy był artykuł opublikowany przez Institution of
Mechanical Engineers (IMechE), który uzyskał w 1949 roku nagrodę jako najlepszy artykuł
zaprezentowany w 1948 roku.
Zwrócił uwagę na konieczność zastosowania mikroprocesorów do sterowania procesem spalania w
silnikach spalinowych. Jest współautorem pionierskiej pracy o silnikach spalinowych z
kontrolowanym procesem spalania. W Jego opinii optymalna konstrukcja silnika wymaga
efektywnego wykorzystania wiedzy w zakresie: termodynamiki, termo-chemii i aerodynamiki. Z tego
wynikła koncepcja pulsującego spalania strudze (PJC – Pulsem Jet Combustion), którą chciał
zastosować do realizacji tłokowego silnika spalinowego o bardzo małym zużyciu paliwa i niskiej
toksyczności spalin. Podczas kilkakrotnych pobytów w Polsce, m. in. w czasie konferencji KONES
oraz w Instytucie Lotnictwa, proponował, aby zbudować prototypy takiego silnika i przeprowadzić
wszechstronnie badania. Proponował również, aby te prace zrealizować wspólnie z jednym z
uniwersytetów lub ośrodków badawczych na Tajwanie, z którymi posiadał dobrą współpracę. Zmiany
ustrojowe, jakie nastąpiły na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych dwudziestego
wieku w Polsce i obcięcie funduszy na prace badawcze nie pozwoliły na zrealizowanie tego zadania,
które wymagało jednak wysokich nakładów finansowych. Tym nie mniej należy stwierdzić, że w
Polsce wykonano wiele prac, głównie w Zakładzie Silników Lotniczych na Politechnice
Warszawskiej, ale także w Instytucie Lotnictwa, dotyczących PJC, które przyniosły pomyślne
rezultaty i pozwalały z nadzieją patrzeć na pomyślną realizację pomysłu Profesora Oppenheima.
Omawiając działalność naukową Profesora należy zwrócić uwagę na to, że jest On właściwie
Ojcem-założycielem Międzynarodowego Kolokwium Dynamiki Wybuchów i Systemów
Reaktywnych (ICDERS – Interantional Colloquium on Dynamics of Explosions and Reactive
Systems), którego renoma jest porównywalna z Międzynarodowym Sympozjum Spalania
(International Symposium on Combustion) i z niego się wywodzi. Dwa z tych Kolokwiów zostały
zorganizowane w Polsce, w 1987 r. w Politechnice Warszawskiej oraz w 1997 roku w AGH w
Krakowie. Profesor A. K. Oppenheim od roku 1952 aktywnie uczestniczył w Sympozjach Spalania.
W dorobku Prof. Oppenheima jest wiele prac z różnych dziedzin dotyczących spalania. Zajmował
się głównie badaniem różnych aspektów procesów spalana, detonacją i falami podmuchowymi.
Łącznie Profesor A. K. Oppenheim opublikował ponad 300 prac. Za swe prace był odznaczony
licznymi nagrodami naukowymi, wśród których za najważniejsze należy uznać:
- Medal im. Dionizego Smoleńskiego nadany przez Komitet Termodynamiki i Spalania PAN za
wybitny wkład w rozwój nauki o spalaniu a w szczególności w dynamikę wybuchów i reaktywnych
systemów w 1987r.
- Tytuł Doktora Honoris Causa Politechniki Warszawskiej w 1989r.
- Wybór na Członka Zagranicznego PAN w 1997r.
- Tytuł Doktora Honoris Causa Uniwersytetu w Poitiers w 1981r
- Medal im. Alfreda C. Egerton’a nadany przez The Combustion Institute at Pittsborough za
wyróżniający się wkład w naukę o spalaniu w 1988r.
- Medal im. Numy Mansona od International Colloquium on Dynamice of Explosions and Reactive
Systems za wyróżniający się wkład w gazodynamikę wybuchów i systemów reaktywnych w 1981r.
- zastępca redaktora naczelnego „Combustion and Flame” w 1972-1973
- członkostwo honorowe Międzynarodowej Akademii Aeronautycznej (International Academy of
Astronautics) w 1963r.
- członkostwo honorowe Amerykańskiego Stowarzyszenia Inżynierów Mechaników (American
Society of Mechanical Engineers) w 1989r.
- członkostwo honorowe Stowarzyszenia Inżynierów Samochodowych (Fellow of the Society of
Automotive Engineers) w 1991r.
- członkostwo Narodowej Akademii inżynieryjnej (U.S. National Academy of Engineering) w 1978r.
- najwyższe odznaczenie Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley: „Berkeley Citation of the
University of Kalifornia” w 1988r.
Profesor A. K. Oppenheim blisko współpracował z polskimi naukowcami a w szczególności z
Politechniką Warszawską, którą zawsze traktował jako swą macierzystą uczelnię. Szczególnie
wzruszające było Sympozjum zorganizowane w 1995r. z okazji osiemdziesięciolecia Jego urodzin, na
które zjechali Jego uczniowie z całego świata. W czasie Sympozjum zidentyfikował salę, w której
odbywały się obrady, jako miejsce gdzie słuchał kilkadziesiąt lat temu wykładów i wspominał
nieżyjących już swoich profesorów. Zawsze i wszędzie podkreślał swoje polskie korzenie i zawsze
Polacy mogli liczyć na Jego szczególne względy. W zmarłym nauka polska i światowa straciła
wybitnego Naukowca oraz wspaniałego Człowieka i Przyjaciela.
Piotr Wolański