Wyniki badań petrograficznych wczesnośredniowiecznej ceramiki z

Transkrypt

Osada z VII i początku VIII wieku w Mozowie, stan. 23, woj. lubuskie.
Źródła archeologiczne i środowiskowe
Artykuł pobrano ze strony: www.projektyarcheologiczne.pl
Piotr Gunia
Wyniki badań petrograficznych
wczesnośredniowiecznej ceramiki
z osady w Mozowie, stan. 23, woj. lubuskie
acja LUNU
nd
LA
Analiza petrograficzna jest jedną z metod badania dawnej ceramiki, której fragmenty są
najliczniejszym źródłem odkrywanym przez
archeologów wtrakcie wykopalisk. Dokładne
oznaczenia cech makroskopowych fragmentów
naczyń, szczególnie dobrze widocznych na ich
przekrojach poprzecznych, są bardzo przydatne
w typologicznej klasyfikacji znajdowanych ceramów. Wyniki badań mikroskopowych, prowadzonych najczęściej w spolaryzowanym świetle
przechodzącym, pozwalają natomiast odtworzyć
model technologiczny dawnego warsztatu wyrobów garncarskich.
Podczas prowadzenia analiz mikroskopowych
fragmentów naczyń szczególną rolę odgrywa
charakterystyka cech morfologiczno-optycznych
składników nieplastycznych. Analizuje się wtedy
ich poli- lub monomineralność, wielkość i kształt
pojedynczych fragmentów lub ziarn tłucznia, rodzaj ich wykształcenia, cechy optyczne minerałów
(np. sposób wygaszania światła, obecność zbliźniaczeń, struktury z odmieszania, kierunki łupliwości
i inne) oraz stopień obtoczenia. W przypadku skał
dokonuje się dodatkowo oznaczenia ich struktury
i tekstury oraz charakterystykę głównych składników skałotwórczych. Wyniki planimetrycznej analizy ilościowej tłucznia dają możliwość odtworzenia preferencji składu domieszek dodawanych do
masy garncarskiej, a z analiz granulometrycznych
można dowiedzieć się o frekwencji poszczególnych
frakcji ziarnowych materiału schudzającego.
Charakterystyka petrograficzna tła ilastego
ma na celu określenie zmienności barwy tła czerepu (powstałej np. podczas słabego wymieszania masy garncarskiej, angobowania, malowania
i innych), jego przeświecalności oraz pierwotnych
cech strukturalno-teksturalnych wynikających
z plastyczności wykorzystywanego surowca ilastego (np. glina plastyczna, glina piaszczysta itd.).
Analiza mikroskopowa szklistych produktów wypału służy zwykle dla oceny ilościowej
i jakościowej produktów przemian pierwotnych
składników nieplastycznych oraz masy ceramicznej w trakcie wypalania. W wielu przypadkach
analizuje się wielkość, kształt oraz sposób ułożenia szklistych żyłek oraz ilość i rodzaj szklistych
pseuodomorfoz po pierwotnych składnikach
tłucznia. Dużo dodatkowych informacji na temat
technologii produkcji można uzyskać z obserwacji
mikroskopowej wnętrza szklistych żyłek, które
mogą zawierać np. pęcherzyki gazowe (tzw. libelle), strefy o odmiennym wygaszaniu światła,
ilaste produkty dewitryfikacji szkliwa i inne.
W podsumowaniu należy podkreślić, że analiza petrograficzna jest jedynie jednym z interdyscyplinarnych podejść analitycznych wykorzystywanych w badaniach archeologicznych. Tym
nie mniej, dzięki badaniom tą metodą, można
uzyskać wiele informacji na temat: cech mineralogiczno-petrograficznych surowca ilastego wykorzystywanego do produkcji naczyń, sposobu
schudzania masy garncarskiej i kształtowania
wyrobu, a także temperatury i warunków prowadzenia wypału wrobów ceramicznych.
Fu
Wstęp
142 ■ Piotr Gunia
Fu
LA
acja LUNU
nd
Zakres i metody badań
petrograficznych
Szczegółowym badaniom petrograficznym poddano 17 fragmentów naczyń z okresu wczesnego średniowiecza (2. poł. VII–pocz. VIII w.)
pochodzących z osady w Mozowie, stan. 23,
w województwie lubuskim1.
Źródło opisano i udokumentowano fotograficznie pod względem cech makroskopowych,
a następnie wycięto z nich piłą diamentową
niewielkie płytki (zorientowane poprzecznie do
ścianek naczyń) o wymiarach około 2 × 2 cm
i grubości około 0,5 cm. Z płytek wykonano
nakrywane preparaty mikroskopowe do badań
petrograficznych w świetle przechodzącym. Niektóre próbki ceramiki o słabym stopniu zwięzłości, przed wykonaniem preparatów, stabilizowano balsamem kanadyjskim.
Na podstawie analizy makroskopowej, obserwacji pod binokularem, analizy obrazu ze
skanu powierzchni płytki cienkiej oraz obserwacji mikroskopowej w świetle przechodzącym
określono: ogólne cechy zewnętrzne próbek skał
i ceramiki: to jest: strukturę, teksturę, barwę
tła, rodzaj i zawartość składników nieplastycznych frakcji kamienistej i piaszczystej, pozostałości organiczne, zwięzłość oraz skład mineralny grubszego materiału schudzającego, ilość
i rodzaj frakcji pelitowej (matriks) oraz ilość
i sposób rozmieszczenia substancji szklistej.
Z otrzymanych preparatów mikroskopowych wykonano skany całych ich powierzchni za pomocą skanera firmy Canon MP 1500
w rozdzielczości 1600 × 1600 pikseli. Do badań
petrograficznych w świetle przechodzącym wykorzystano mikroskop polaryzacyjny typu Nikon
200 Pol z fotograficznym systemem rejestracji
obrazu za pomocą aparatu Canon EOS 450d.
Badania przeprowadzono w Muzeum Mineralo1
Badania zostały sfinansowane z funduszy Narodowego Centrum Nauki w ramach realizacji projektu:
Badania interdyscyplinarne nad wczesnośredniowiecznym (VII-X/XI wiek) warsztatem garncarskim w dorzeczu środkowej Odry (nr umowy: UMO-2012/05/N/
HS3/01425).
gicznym – Zakładzie Gemmologii Uniwersytetu
Wrocławskiego.
Jako podstawę klasyfikacji odmian ceramiki
na podstawie cech makroskopowych przyjęto
dominującą barwę obserwowaną w przekroju
poprzecznym ceramiki zgodnie z danymi zawartymi w publikacjach między innymi A. Shepard
(1985) i P. Rice (1987).
Klasyfikację petrograficzną (na podstawie
cech mikroskopowych) oparto na barwie i przezroczystości tła ceramicznego (jasne, przeświecające lub brunatne nieprzezroczyste). Zwrócono
także uwagę na wielkość i stopień obtoczenia
składników nieplastycznych czerepu (struktura),
ułożenie i stopień wypełnienia przez nie przestrzeni (tekstura) oraz orientację żyłek substancji
szklistej powstałej podczas wypału.
Analizę składu mineralnego tła czerepu wykonano metodą planimetryczną z zastosowaniem
mikroskopu Leitz z zestawem śrub mikrometrycznych. Zastosowano tu metodę zliczania
punktowego (ang. PCA – point count analysis)
dla 300 punktów powierzchni płytki cienkiej
z wielkością przesuwu stolika równej średniej
wielkości ziarn składników nieplastycznych
znajdujących się w preparacie (J. Stoltman 1989,
E. Garrison 2003).
Uzyskane wartości liczbowe przeliczono
następnie na 100%, a wyniki analizy modalnej
przedstawiono w tabelach oraz na wykresach
kumulacyjnych.
Dla oceny rozkładu wielkości składników
schudzających masy ceramicznej wykonano analizy granulometryczne tła czerepu w przekroju
poprzecznym. Na potrzeby obliczeń proporcji
poszczególnych składników wyróżniono pięć
klas ziarnowych. Były to frakcje: 1) < 0,1 mm
(w tym uwzględniono również żyłki chalcedonu powstałe podczas wypału); 2) 0,1-0,5 mm;
3) 0,5-1 mm; 4) 1-2 mm oraz 5) > 2 mm. Analizę wielkości ziarn tłucznia wykonano metodą
mikroskopową w oparciu o jednorazowe zliczanie wielkości około 500 ziarn dla każdej płytki
cienkiej. Wyniki badań granulometrycznych
zestawiono w tabelach oraz na wykresach słupkowych.
Wyniki badań petrograficznych wczesnośredniowiecznej ceramiki z osady w Mozowie ■ 143
Opis makroskopowy
Opis mikroskopowy
Na podstawie badań mikroskopowych ustalono, że zasadnicza część czerepu ma strukturę
aleurytową, a nawet pelitową. Należy tu jednak
Fragment naczynia, próbka 028
(nr inw. pc. M/4)
Opis makroskopowy
Jest to fragment naczynia barwy brunatno-brązowej o rozmiarach 2 × × 2 × 1 cm (ryc. 2;
6:2). Powierzchnie naczynia są szorstkie, bez
ornamentu, kruche i rozsypliwe. Na skanowanej
powierzchni przekroju widoczny jest większy,
ostrokrawędzisty fragment masy ilastej (toczeniec?) oraz liczne okrągławe lub ostrokrawędziste
acja LUNU
nd
LA
Jest to fragment naczynia obejmującego górną
część brzuśca oraz wylew (ryc. 1; 6:1). Badana
próbka miała wymiar 6 × 5 × 0,5 cm. Obie powierzchnie wyrobu były barwy jasnobrązowej
z szarymi przebarwieniami, szczególnie dobrze
widocznymi na powierzchni wewnętrznej. Na badanych gładkich powierzchniach naczynia można
zaobserwować ślady gładzenia za pomocą pędzla
(wiechcia), drobne ubytki i rysy wietrzeniowe oraz
lokalnie wystającee drobne fragmenty tłucznia.
Przekrój poprzeczny pod względem barwy jest
trójdzielny, z bardzo cienką, ciemnobrązową
warstewką po stronie zewnętrznej. W partii wewnętrznej występuje lamelka o kilkumilimetrowej
grubości i jasnopomarańczowym zabarwieniu,
natomiast część wewnętrzna badanej próbki ma
zabarwienie jasnoszaro-zielone. W tle są widoczne jedynie pojedyncze fragmenty grubego tłucznia
oraz sporadycznie długie, cienkie, szkliste żyłki.
Fu
(nr inw. pc. M/19)
odnotować obecność, sporadycznie występujących, pojedynczych fragmentów tłucznia o wielkości do 2 mm. W skład tej kamienistej frakcji
wchodziły skalenie, w tym: skalenie potasowe
z dobrze zaznaczonymi bliźniaczymi przerostami krzyżowymi oraz polisyntetycznie zbliźniaczone fragmenty tabliczek plagioklazów. Część
opisywanych skaleni jest silnie skaolinizowana.
Natrafiono też na fragment skały diorytowej (?)
z dobrze wykształconymi słupkami hornblendy
zwyczajnej o dwukierunkowej łupliwości.
Oprócz składników gruboklastycznych w tle
stwierdzno obecność bezładnie rozmieszczonych
drobnych ziarn piasku kwarcowego o zróżnicowanej wielkości i stopniu obtoczenia.
Tło ilaste ma strukturę zwartą i jest nieprzezroczyste o barwie ciemnobrunatnej. Ilość ostrokrawędzistej lub obtoczonej kwarcowej matriks
nie przekracza tu 5% obj. czerepu. Szkliste żyłki
rozcinające tło czerepu zwykle tworzą długie
soczewkowe formy wyklinowujące się w obu
kierunkach. Czasem mają kształt robakowaty
lub trzewiowy, a w ich wnętrzu można spotkać
owalne lub okrągłe pęcherzyki gazowe.
Z przeprowadzonych badań wynika, że surowcem do produkcji analizowanego naczynia
była plastyczna i zażelaziona glina zwałowa zawierająca fragmenty zwietrzałych skaleni z głazów narzutowych. Była ona praktycznie nieschudzana. Po uformowaniu naczynie angobowano
z zewnątrz jaśniejszą glinką z ciemnobrązowym
dodatkowym pigmentem (?). Wypał naczynia
odbywał się w warunkach redukcyjnych, w temperaturze około 650°C.
Wyniki przeprowadzonych oznaczeń pozwoliły na dokonanie szczegółowej charakterystyki
cech petrograficznych ceramiki pod kątem oznaczenia cech morfologicznych i optycznych występujących tam fragmentów tłucznia, składników
frakcji pelitycznej oraz produktów zmian składników pierwotnych masy ceramicznej podczas jej
wypału. Na tej podstawie podjęto próbę odtworzenia procesu formowania masy ceramicznej,
przybliżonej oceny temperatury i warunków
wypału oraz zmian zachodzących w składnikach masy ceramicznej podczas jej wypalania.
Szczegółowe wyniki analiz zaprezentowane
poniżej odpowiadają podziałowi analizowanych
17 próbek na trzy głwne grupy naczyń różniące
się między sobą cechami petrograficznymi.
144 ■ Piotr Gunia
Fu
LA
acja LUNU
nd
fragmenty jasnego tłucznia o zmiennej wielkości
tkwiące w brunatnym tle wraz z pojedynczymi
żyłkami zbudowanymi ze szklistej substancji.
Tło powierzchni przekroju jednolite o ciemnobrunatnym zabarwieniu.
fluwioglacjalnego. Naczynie wypalono w temperaturze około 600°C w warunkach redukcyjnych.
Opis mikroskopowy
Opis makroskopowy
W trakcie prowadzenia obserwacji mikroskopowej,
strukturę badanej ceramiki określono jako średnioziarnistą, nierównoziarnistą ze słabo zaznaczoną
teksturą kierunkową. Wśród składników nieplastycznych przeważają ostrokrawędziste i zróżnicowane pod względem wielkości (0,4-1,5 mm)
fragmenty skaleni potasowych i plagioklazów oraz
blaszki biotytu. W mniejszej ilości spotykane są tu
zwietrzałe fragmenty skał granitoidowych (granity
biotytowe), oraz kwarc żyłowy.
Obserwując tło czerepu widać również nieco
mniejsze (0,3-0,6 mm), ale dość liczne ostrokrawędziste fragmenty kwarcu i pokruszone tabliczki skaleni potasowych i plagioklazów (często
z oznakami zmian wietrzeniowych). Dość spora
była tu również domieszka średnioziarnistego
piasku kwarcowego, którego ziarna wykazują
dobre obtoczenie, lecz znaczne zróżnicowanie
kształtu ziarn (piasek polodowcowy?).
Masa ilasta ma zabarwienie brunatne i jest
nieprzezroczysta. Zawiera dość sporą ilość matriks, na którą składają się przeważnie bardzo
drobne „wiórki’ kwarcowe lub liczne dobrze obtoczone ziarenka frakcji pelitowej. W tle widoczne są też liczne rozczłonkowane, krótkie szkliste
żyłki lokalnie łączące się w większe nieregularne obszary wykazujące izotropię optyczną.
Większe, wyklinowujące się żyłki chalcedonu
są stosunkowo rzadkie.
Z poczynionych obserwacji wynika, że do
schudzania słabo wymieszanej i źle wyrobionej masy ceramicznej używano większych słabo
obtoczonych fragmentów skaleni oraz intencjonalnie przygotowanego, drobno pokruszonego
tłucznia zawierającego: kwarc, skalenie i łyszczyki pochodzącego ze zwietrzałych głazów narzutowych oraz podobną ilość piasku pochodzenia
Jest to fragment naczynia barwy czarnej o rozmiarach 2 × 2 × 1 cm (ryc. 3; 6:3). Obie powierzchnie
są szorstkie, z wystającymi fragmentami tłucznia.
Na powierzchni zewntrzne jest widoczny ornament w postaci odcisków wykonanych ptasią kością(?) o różnej średnicy. Na skanie powierzchnia
przekroju poprzecznego jest jednolicie zabarwiona na ciemnobrunatny kolor. Tło z dużą ilością
jasnego gruboziarnistego tłucznia o wielkości pojedynczych fragmentów dochodzących do 3 mm.
(nr inw. pc. M/6)
Opis mikroskopowy
Pod mikroskopem widać, że struktura badanej
ceramiki jest tu gruboziarnista i nierównoziarnista, a tekstura bezkierunkowa (miejscami słabo
ukierunkowana).
Zwykle składnikami nieplastycznymi są tu
duże, osiągające od 1 do 3 mm wielkości ostrokrawędziste fragmenty skał granitoidowych
(przeważnie granitów biotytowych) oraz fragmenty kwarcu żyłowego o charakterystycznym
pasemkowym wygaszaniu światła. Część tłucznia skalnego posiada liczne ślady wietrzenia manifestowane poprzez zaawansowaną kaolinizację
skaleni, a w innych spotykane są rozmaite struktury z odmieszania (mikropegmatyty, pertyty,
antypertyty czy myrmekity). Inne, zdecydowanie
mniej liczne składniki materiału schudzającego
są reprezentowane głównie przez ostrokrawędziste fragmenty lub dobrze obtoczone ziarna
kwarcu o wielkości 0,3-0,5 mm. W tle czerepu
występują też pojedyncze grudki słabo wyrobionej gliny piaszczystej.
Podczas obserwacji tła czerepu widać, że
masa ceramiczna jest tu jednorodna, kryptokrystaliczna i nieprzezroczysta o zabarwieniu ciemnobrunatnym. W masie tej występuje znikoma
Opis makroskopowy
(nr inw. pc. M/3)
Opis mikroskopowy
Opis makroskopowy
Z przeprowadzonych badań w świetle przechodzącym wynika, że pod względem struktury jest
to ceramika średnioziarnista, nierówoziarnista
Jest to fragment naczynia barwy wiśniowo-brązowej o rozmiarach 6 × 4 × 1 cm (ryc. 5; 7:2). Powierzchnie naczynia są szorstkie, bez ornamentu,
acja LUNU
nd
LA
Jest to fragment górnej partii naczynia barwy
jasnowiśniowej o rozmiarach 5 × 3 × 1 cm (ryc. 4;
7:1). Powierzchnia zewnętrzna i wewnętrzna jest
chropowata i bez ornamentu z pojedynczymi
dziurkami i zgrubieniami (zmiany wietrzeniowe),
czasem z wystającymi drobnymi fragmentami
tłucznia Na skanowanej powierzchni przekroju
poprzecznego widać, że ma ono charakter smużysty o zmieniającej się barwie od brązowej do
ciemnobrązowej. Lokalnie, dobrze zaznacza się
tekstura równoległa, wyrażona ułożeniem powyginanych żyłek chalcedonu w tle czerepu. W tle
można też zaobserwować dość liczne, większe
fragmenty tłucznia.
Fu
(nr inw. pc. M/1)
z wyraźnie zaznaczającą się teksturą kierunkową.
Wśród składników nieplastycznych przeważają
ostrokrawędziste i zróżnicowane pod względem
wielkości (0,6-2,5 mm) fragmenty skał granitoidowych (granity biotytowe, granity dwułyszczykowe, plagiogranity?, dioryty?), którym towarzyszą fragmenty kwarcu żyłowego (pasemkowo
wygaszającego światło), pojedyncze fragmenty
(często zbliźniaczonych krzyżowo a nierzadko
skaolinizowanych) skaleni potasowych (mikroklin) oraz suhedralne tabliczki plagioklazów (ze
śladami zbliźnaczeń polisyntetycznych). Znacznie mniejszą frekwencję mają tu dobrze obtoczone ziarna kwarcowe o rozmiarach 0,4-0,6 mm
oraz pojedyncze, strzępkowo zakończone blaszki
łyszczyków (biotyt i muskowit). Natrafiono również na zrost pleochroicznej hornblendy zwyczajnej z plagioklazem. Z minerałów akcesorycznych
rozpoznano: cyrkon, sfen oraz apatyt. Zwykle
tkwią one we fragmentach granitoidów.
W brunatnym, zwartym i nieprzezroczystym
tle ilastym występują również drobne „klinowe”
ziarenka kwarcowo-skaleniowej matriks (do 15%
obj.). Zwarte tło czerepu jest często penetrowane
przez robakowato powyginane i wyklinowujące
się pojedyncze żyłki substancji szklistej. Lokalnie
żyłki chalcedonu opływają większe fragmenty
tłucznia, a rzadko tworzą w nich przerosty sitowe.
Uzyskane wyniki pokazują, że do schudzania
masy ceramicznej wykorzystywano tu przede
wszystkim fragmenty tłucznia granitoidowego i kwarcu żyłowego (narzutowego) z bardzo
małą ilością intencjonalnie dodawanego piasku
rzecznego. Naczynie formowano prawdopodobnie z użyciem koła garncarskiego, a wypał ceramiki odbywał się w tempera-turze około 600°C
w warunkach redukcyjnych.
ilość ostrokrawędzistej (wiórkowej) kwarcowej
matriks, chociaż w tle widoczne są też drobne, dość dobrze obtoczone ziarenka kwarcowe.
Miejscami można również spotkać wielokątne
obszary wypełnione szklistą substancją, będące
pseudomorfozami po pierwotnych składnikach
tłucznia. Żyłki chalcedonu są tu bardzo rzadkie.
Wyniki badań mikroskopowych wskazują, że
materiałem schudzającym były tu przede wszystkim duże fragmenty częściowo zwietrzałych skał
granitoidowych prawdopodobnie pochodzących
z rozkruszenia eratyków. W znikomych dodawano tu drobnoziarnistego: tłucznia i piasku
kwarcowego. Zaskakujący jest brak tu tłucznia
frakcji średniozarnistej, który prawdopodobnie
odsiewano.
Naczynie wykonano z plastycznej (szlamowanej) gliny z grudkami gliny piaszczystej. Wypał
odbywał się w temperaturze około 500°C w warunkach redukcyjnych.
146 ■ Piotr Gunia
Fu
LA
acja LUNU
nd
a
b
c
d
e
f
Ryc. 1. Mozów, stan. 23, woj. lubuskie. Analizowany fragment ceramiki (nr inw. 043, p.c. M/19); a – część
zewnętrzna fragmentu naczynia; b – część wewnętrzna fragmentu naczynia; c – przekrój poprzeczny badanej próbki. Skan preparatu mikroskopowego, rozdzielczość 1600 pikseli. Powiększenie około 10×; d – mikrostruktura tła czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole równoległe; e – mikrostruktura
tła czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole skrzyżowane; f – fragment diorytu(?) z amfibolem w tle czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole skrzyżowane. Fot. P. Gunia, oprac.
B. Gruszka
b
c
d
a
Fu
e
f
zewnętrzna fragmentu naczynia; b – część wewnętrzna fragmentu naczynia; c – przekrój poprzeczny
badanej próbki. Skan preparatu mikroskopowego, rozdzielczość 1600 pikseli. Powiększenie około 20×;
d – zwietrzałe skalenie i żyłki chalcedonu w tle czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole
równoległe; e – piasek kwarcowy i fragmenty tłucznia w tle czerepu. Mikrofotografia powiększona około
40×, nikole skrzyżowane; f – tłuczeń skaleniowy i piasek kwarcowy w tle czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole skrzyżowane. Fot. P. Gunia, oprac. B. Gruszka
LA
acja LUNU
nd
148 ■ Piotr Gunia
Fu
LA
acja LUNU
nd
a
b
c
d
e
f
Ryc. 3. Mozów, stan. 23, woj. lubuskie. Analizowany fragment ceramiki (nr inw. 030, p.c. M/6); a – część zewnętrzna fragmentu naczynia; b – część wewnętrzna fragmentu naczynia; c – przekrój poprzeczny badanej
próbki. Skan preparatu mikroskopowego, rozdzielczość 1600 pikseli. Powiększenie około 20×; d – drobne
składniki nieplastyczne w tle czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole równoległe; e – fragment tłucznia granitoidowego w tle czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole skrzyżowane;
f – fragment granitoidu z widocznymi strukturami z odmieszania (mikropegmatyty). Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole skrzyżowane. Fot. P. Gunia, oprac. B. Gruszka
b
c
d
a
Fu
e
f
badanej próbki. Skan preparatu mikroskopo-wego, rozdzielczość 1600 pikseli. Powiększenie około 20×;
d – tłuczeń kwarcowo-skaleniowy w tle czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole skrzyżowane; e – przerosty sitowe wypełnione szklistą substancją w tle czerepu. Mikrofotografia powiększona
około 40×, nikole skrzyżowane; f – fragment skalenia potasowego ze śladami zbliźniaczenia krzyżowego,
nikole skrzyżowane. Fot. P. Gunia, oprac. B. Gruszka
LA
acja LUNU
nd
150 ■ Piotr Gunia
Fu
LA
acja LUNU
nd
a
b
c
d
e
f
próbki. Skan preparatu mikroskopo-wego, rozdzielczość 1600 pikseli. Powiększenie około 20×; d – tłuczeń
kwarcowo-skaleniowy i żyłki szkliwa w tle czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole równoległe; e – fragment granitu z muskowitem i skalenia w tle czerepu. Mikrofotografia powiększona około
40×, nikole skrzyżowane; f – fragment tabliczki plagioklazu ze śladami polisyntetycznego zbliźniaczenia
typu albitowego. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole skrzyżowane. Fot. P. Gunia, oprac. B.
Gruszka
PC/M/19
1
PC/M/4
2
Fu
PC/M/6
3
0
1
5 cm
Ryc. 6. Mozów, stan. 23, woj. lubuskie. Naczynia poddane analizom petrograficznym: 1 – pc. M/19 (ob. B3),
2 – pc. M/4 (ob. B129), 3 – pc. M/6 (ob. B129). Rys. S. Kałagate, oprac. B. Gruszka
LA
acja LUNU
nd
152 ■ Piotr Gunia
Fu
LA
acja LUNU
nd
PC/M/1
1
2
PC/M/3
0
1
5 cm
2 – pc. M/3 (ob. B200). Rys. S. Kałagate, oprac. B. Gruszka
ze śladami gładzenia za pomocą pędzla, z pojedynczymi ubytkami i wystającymi fragmentami
grubszego tłucznia. Na skanie przekroju widoczne dość duże, okrągławe fragmenty tłucznia oraz
długie, wąskie żyłki substancji szklistej. W zewnętrznej części profilu wyraźnie zaznaczona
cienka warstewka o jasnobrązowym zabarwieniu.
Opis mikroskopowy
W trakcie badań mikroskopowych stwierdzono,
że występuje tu struktura gruboziarnista do średniziarnistej oraz nierównoziarnista. Tekstura tła
czerepu jest uporządkowana z uwagi na kierunkowe ułożenie długich, wyklinowujących się żyłek
chlacedonu. Składniki nieplastyczne czerepu są
tutaj reprezentowane przede wszystkim przez du-
żem osiągające nawet 5 mm średnicy, zaokrąglone
fragmenty skał kwarcytowych (metapiaskowców),
granitoidów biotytowych i dwułyszczykowych
o strukturze średniokrystalicznej i nierównokrystalicznej oraz żyłowego kwarcu o charakterystycznym pasemkowym wygaszaniu światła.
W mniejszej ilości występują tu nieco mniejsze
ostrokrawędziste fragmenty zwietrza-łych skaleni,
granitów biotytowych oraz kwarcu o wielkości rzędu 0,8-1,2 mm. Znaleźć można tu również pojedyncze, bardzo dobrze obtoczone ziarna kwarcowe
o wielkości 0,4-0,6 mm. Spośród minerałów akcesorycznych zidentyfikowano jedynie drobniutkie,
osiągające 0,1-0,15 mm, słabo obtoczone ziarenka
cyrkonu tkwiące w żyłkach chalcedonowych.
Masa ilasta ma strukturę zwartą i kryptokrystaliczną, słabo prześwieca na ciemnobrązo-
Opis makroskopowy
Opis mikroskopowy
Widoczną w powiększeniu strukturę ceramiki można zaklasyfikować jako średnoziarnistą
i nierównoziarnistą, a teksturę określić jako kierunkową, co szczególnie dobrze uwidacznia się
w środkowej części przekroju.
(nr inw. pc. M/8)
Opis makroskopowy
Jest to fragment naczynia barwy ceglasto-brązowej o wymiarach 5 × 5 × 1 cm (ryc. 9: 12:2).
Obie powierzchnie naczynia są chropowate, bez
acja LUNU
nd
LA
Jest to fragment naczynia barwy ciemnobrązowej
o rozmiarach 4 × 3 × 1 cm (ryc. 8; 12:1). Obie
powierzchnie naczynia są szorstkie, bez ornamentu z wystającymi drobnymi fragmentami
tłucznia. Na skanowanej powierzchni przekroju
w częściach zewnętrznej i wewnętrznej dobrze
widoczne warstewki o jaśniejszym odcieniu
brązowego zabarwienia. Tło centralnej części
przekroju brunatne i nieprzezroczyste z żyłkami
szklistej substancji.
Fu
(nr inw. pc. M/5)
Dominującymi składnikami nieplastycznymi
są tu ostrokrawędziste i zróżnicowane pod względem wielkości (0,4-1,5 mm) fragmenty zwietrzałych skaleni potasowych i plagio-klazów z pertytami, lokalnie większe fragmenty kwarcytów.
Ponadto, w tle czerepu dość liczne są znacznie
mniejsze (0,15-0,25 mm wielkości) dobrze obtoczone ziarna kwarcu. Napotkano też zielone
słupki piroksenu jednoskośnego ze słabo zaznaczoną oddzielnością zgodną z kierunkiem (100).
Obserwując tło czerepu widać, że w partiach
brzeżnych badanego przekroju ma ona strukturę
spilśnioną, prześwieca na brązowo i zawiera dość
sporą ilość ostrokrawędzistej kwarcowej matriks
i drobnych obtoczonych ziarenek kwarcowych.
W partii centralnej masa ta jest zwarta i nieprzezroczysta, a lokalnie penetrują ją równolegle
układające się systemy żyłek substancji szklistej.
Lokalnie, widać też prostokątne pseudomorfozy
(po skaleniach) wypełnione szkliwem. W strefie
tej można spotkać też wąskie, wyklinowujące się
żyłki o budowie strefowej, które w partiach centralnych zawierają charakterystyczne „soczewki”
zbudowane z chalcedonu, a ich otoczenie tworzy
ciemnobrązowy pigment hematytowy.
Na podstawie obserwacji mikroskopowej
wydaje się, że podstawowy materiał schudzający stanowiły tu fragmenty zwietrzałych skaleni
i kwarcytów. W mniejszych ilościach dodawano
tu drobny piasek i tłuczeń kwarcowo-skaleniowy. Po wylepieniu naczynie angobowano rzadką
glinką z drobnym tłuczniem i piaskiem. Wypał
naczynia odbywał się w temperaturze około
600°C w warunkach redukcyjnych, a części zewnętrzne w atmosferze utleniającej (naczynie
mogło być ułożone w palenisku dnem do góry
podczas procesu wypału).
wo. Lokalnie zawiera dość liczne soczewkowe
lub wydłużone smugi pigmentu hematytowego
(żelazistego). W wielu miejscach tło ilaste czerepu przecinają długie, wąskie, wyklinowujące
się w obu kierunkach żyłki wypełnione szklistą
substancją o izotropowym charakterze optycznym. Tło zawiera też dość sporą ilość ostrokrawędzistej lub obtoczonej kwarcowej matriks.
Na podstawie przeprowadzonych badań petrograficznych można stwierdzić, że materiałem schudzającym były tu przede wszystkim zaokrąglone fragmenty zwietrzeliny skał z głazów
narzutowych (np. z glin zwietrzelinowych) do
których dodawano podobne ilości tłucznia pochodzącego z granitoidów oraz piasek pochodzenia rzecznego. Naczynie wykonywano ze słabo
wymieszanej grudy surowca i formowano prawdopodobnie z użyciem koła garncarskiego. Wypał naczynia odbywał się w temperaturze około
600°C w warunkach redukcyjnych i być może
utleniających w części zewnętrznej (naczynie
mogło być ułożone w palenisku dnem do góry).
154 ■ Piotr Gunia
Fu
LA
acja LUNU
nd
ornamentu z licznymi, wystającymi fragmentami
tłucznia. Na skanowanej powierzchni przekroju,
w jego części zewnętrznej, jest widoczna bardzo
cienka, jasnobrązowa warstewka, pozostała część
tła jest szarobrązowa z licznymi zaokrąglonymi
ziarnami tłucznia (fot. 9c).
Opis mikroskopowy
Na podstawie badań mikroskopowych stwierdzono, że badany fragment ceramiki ma strukturę
drobnoziarnistą do średnioziarnistej i nierównoziarnistą, a tekstura jest słabo kierunkowa. W tle
czerepu najczęściej można spotkać liczne ostrokrawędziste fragmenty różnych minerałów występujące zwykle w skałach o składzie granitu oraz
znaczne ilości gruboziarnistego piasku kwarcowego. Zwykle składniki te nie są większe od 1 mm.
W obrębie ostrokrawędzistych fragmentów
tłucznia najwięcej jest kwarcu o szarych barwach interferencyjnych, a w następnej kolejności
należy wymienić fragmenty tabliczek skalenia
potasowego (mikroklin), polisyntetycznie zbliźniaczonych plagioklazów oraz brązowo zabarwionych silnie pleochroicznych blaszek biotytu
oraz połyskujących żółtawo nieco cieńszych
blaszek niepleochroicznego muskowitu. Część
skaleni jest silnie skaolinizowana. Oprócz tego,
w tle czerepu zidentyfikowano drobne zrosty
kwarcowo-skaleniowe z myrmekitami, fragmenty prawdopodobnie kwarcyty o strukturze
mikrogranoblastycznej oraz fragmenty zielonych
minerałów o znacznie wyższym współczynniku
załamania światła (pirokseny, amfibole?).
W tle czerepu występuje przeświecająca,
jasnobrązowa masa ilasta zawierająca zarówno
większe ostrokrawędziste „wiórki” kwarcowe, jak
i ich drobne zaokrąglone ziarna. Cechą charakterystyczną tła jest obecność w nim dużej ilości
równolegle ułożonych i często zazębiających się
ze sobą żyłek substancji szklistej, która lokalnie
tworzy większe nieregularne obszary o izotropowym charakterze optycznym. Z minerałów
akcesorycznych zidentyfikowano tu cyrkon,
apatyt oraz nieprzezroczyste tlenki żelaza lub
tytanu (magnetyt, ilmenit?).
Na podstawie obserwacji petrograficznych
można zauważyć, że do schudzania wykorzystywano materiał o uziarnieniu w zakresie frakcji
piaszczystej, na który składały się intencjonalnie
przygotowany tłuczeń zawierający kwarc, skalenie i łyszczyki oraz piasek kwarcowy (w podobnej
ilości). Po ulepieniu naczynie z zewnątrz zostało
angobowane jaśniejszą glinką. Wypał naczynia
odbywał się w temperaturze około 650°C w warunkach redukcyjno-utleniających.
(nr inw. pc. M/2)
Opis makroskopowy
Jest to fragment naczynia barwy ceglastobrązowej
o rozmiarach 2 × 3 × 1 cm (ryc 10: 12:3). Powierzchnie naczynia są szorstkie, bez ornamentu,
ze słabymi oznakami wietrzenia z wystającymi
licznymi fragmentami tłucznia. Na skanowanej powierzchni przekroju widoczne są większe
soczewkowe lub okrągłe grudki niewyrobionej
gliny (toczeńce). W partiach brzeżnych są wyraźne wąskie strefy o jasnobrązowym zabarwieniu.
Lokalnie, dobrze zaznaczają się rozmyte brunatne
plamy pigmentu hematytowego oraz drobne fragmenty tłucznia opływające obszary zajmowane
przez grudki gliny.
Opis mikroskopowy
Podczas badań petrograficznych zaobserwowano tu strukturę średnioziarnistą, równoziarnistą ze słabo zaznaczoną teksturą kierunkową.
Wśród składników nieplastycznych przeważają
ostrokrawędziste i zróżnicowane pod względem
wielkości (0,2-0,4 mm) fragmenty kwarcu, tabliczek skaleni potasowych, plagioklazów oraz
blaszek ciemnych łyszczyków. Fragmenty skał
granitoidowych (granity biotytowe) oraz metapiaskowce o pierwotnym charakterze arenitów
kwarcowych ze spoiwem krzemionkowym spotykane są tu rzadko. Sporadycznie można też spotkać pojedyncze, niewielkie, subhedralne słupki
hornblendy zwyczajnej o wyraźnym pleochro-
Opis makroskopowy
Jest to fragment naczynia (z części przydennej) barwy ceglasto-brązowej o wymiarach
7 × 3 × 1 cm (ryc. 11: 12:4). Obie powierzchnie
wyrobu są chropowate, bez ornamentu z wystającymi drobnymi fragmentami tłucznia. Na skanowanej powierzchni przekroju w części zewnętrznej
jest widoczna cienka warstewka o jasnobrązowym
odcieniu. W tle jest widoczna duża ilość drobnego
tłucznia opływana przez długie żyłki substancji
szklistej.
acja LUNU
nd
Fu
Podczas obserwacji w świetle przechodzącym
stwierdzono, że struktura ceramiki jest średnioziarnista, nierównoziarnista, a tekstura wyraźnie
kierunkowa dzięki równoległemu ułożeniu się
licznych żyłek substancji szklistej.
W tle czerepu najczęściej można spotkać liczne
ostrokrawędziste fragmenty skaleni (w tym: potasowe i plagioklazy), pojedyncze blaszki biotytu
i fragmenty różnych skał m. in. granitów z biotytem, granitów dwułyszczykowych oraz kwarcytów.
Wielkość tych składników zwykle nie przekracza
1 mm. Oprócz tego, w czerepie stwierdzono pewną
ilość gruboziarnistego piasku kwarcowego, którego
ziarna mają zmienny stopień obtoczenia.
W tle masy ilastej czerepu można zaobserwować
dwudzielność jej tekstury. W partii centralnej mamy
do czynienia z brunatnym, nieprzezroczystym tłem
porozcinanym przez liczne równolegle ułożone lub
robakowato powyginane żyłki chalcedonowe. Część
ziarn tłucznia uległa tu zaawansowanej izotropizacji, a zawartość kwarcowej „wiórkowej” matriks jest
minimalna. Zaobserwowano tu również: większe
soczewkowe skupienia pigmentu hematytowego
oraz formę pochodzenia organicznego, w przekroju
przypominającą igłę drzew szpilkowych.
W strefie zewnętrznej przekroju tło ilaste ma
strukturę „spilśnioną” i prześwieca na brązowo.
Występuje tu jasnobrązowa masa ilasta zawierająca zarówno większe ostrokrawędziste „wiórki” kwarcowe, jak i drobne zaokrąglone ziarna,
a żyłki chalcedonu są często porozrywane.
można stwierdzić, że do schudzania masy garncarskiej wykorzystywano materiał o uziarnieniu frakcji piaszczystej, na który składały się
intencjonalnie przygotowany tłuczeń zawierający kwarc, skalenie i łyszczyki oraz niewielka ilość piasku, prawdopodobnie pochodzenia
fluwioglacjalnego. Zewnętrzną stronę naczynia
po ulepieniu angobowano jaśniejszą, bardziej
porowatą glinką. Wypał naczynia odbywał się
w temperaturze około 650°C w warunkach redukcyjnych z utlenieniem podczas szybkiego
stygnięcia zewnętrznej części naczynia.
LA
(nr inw. pc. M/14)
Opis mikroskopowy
izmie. Obserwując tło czerepu można zauważyć,
że budujące go składniki nieplastyczne (kwarc
skalenie, biotyt), reprezentują dwie klasy ziarnowe. Są to fragmenty o wielkości 0,4 -0,6 mm
oraz podobne pod względem składu fragmenty
o wielkości 0,1-0,2 mm. Lokalnie, towarzyszą
im pojedyncze, nieco większe, dobrze obtoczone,
ziarna piasku kwarcowego.
Masa ilasta prześwieca tu na jasnobrązowo i zawiera dość sporą ilość matriks, na
którą składają się przeważnie liczne silnie skaolinizowane i zmętniałe skalenie? Pojedyncze,
soczewkowe żyłki chalcedonu są stosunkowo
nieliczne. Czasem opływają dookoła większe
toczeńce ilaste.
Z poczynionych obserwacji wynika, że do
schudzania słabo wymieszanej i źle wyrobionej masy ceramicznej używano intencjonalnie
przygotowanego, drobno pokruszonego tłucznia
zawierającego: kwarc, skalenie i łyszczyki. Pochodził on zapewne z rozkruszenia lokalnych
głazów narzutowych. Interesujące jest, że tłuczeń
ten separowano (przesiewano) odrzucając środkową frakcję ziarnową, którą prawdopodobnie
zastępowano niewielką ilością piasku kwarcowego o dobrym obtoczeniu ziarna. Naczynie
formowano prawdopodobnie z użyciem koła
garncarskiego, a wypał ceramiki miał miejsce
w temperaturze około 550oC w warunkach utleniających.
156 ■ Piotr Gunia
Fu
LA
acja LUNU
nd
a
b
c
d
e
f
próbki. Skan preparatu mikroskopowego, rozdzielczość 1600 pikseli. Powiększenie około 20×; d – zwietrzałe skalenie i piasek kwarcowy w tle czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole równoległe;
e – zwietrzałe skalenie i piasek kwarcowy w tle czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole
równoległe; f – fragment plagiogranitu ze polisyntetycznie zbliżniaczonymi skaleniami z grupy plagioklazów. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole skrzyżowane. Fot. P. Gunia, oprac. B. Gruszka
b
c
d
a
Fu
e
f
d – piasek, tłuczeń i żyłki chalcedonu w tle czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole równoległe; e – piasek i tłuczeń kwarcowo-skaleniowy w tle czerepu. Mikrofotografia powiększona około
40×, nikole skrzyżowane; f – fragment kwarcytu w tle czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×,
nikole skrzyżowane. Fot. P. Gunia, oprac. B. Gruszka
LA
acja LUNU
nd
158 ■ Piotr Gunia
Fu
LA
acja LUNU
nd
a
b
c
d
e
f
zewnętrzna fragmentu naczynia; część wewnętrzna fragmentu naczynia; c – przekrój poprzeczny badanej
próbki. Skan preparatu mikroskopowego, rozdzielczość 1600 pikseli. Powiększenie około 20×; d – tłuczeń
skaleniowy i piasek kwarcowy w tle czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole skrzyżowane; e – drobne ziarna piasku kwarcowego w tle czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole
równoległe; f – obtoczony fragment metapiaskowca w tle czerepu. Mikrofotografia powiększona około
40×, nikole skrzyżowane. Fot. P. Gunia, oprac. B. Gruszka
c
a
b
d
Fu
e
f
zewnętrzna fragmentu naczynia; b – część wewnętrzna fragmentu naczynia); c – przekrój poprzeczny
d – piasek, tłuczeń i żyłki chalcedonu w centralnej części tła czerepu. Mikrofotografia powiększona około
40×, nikole równoległe; e – tło czerepu w miejscu kontaktu części centralnej z angobą. Mikrofotografia
powiększona około 40×, nikole równoległe; f – tło czerepu w miejscu łączenia dwóch taśm gliny. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole skrzyżowane. Fot. P. Gunia, oprac. B. Gruszka
LA
acja LUNU
nd
160 ■ Piotr Gunia
Fu
LA
acja LUNU
nd
PC/M/5
1
PC/M/8
2
PC/M/2
0
3
1
5 cm
PC/M/14
4
2 – pc. M/8 (ob. B196), 3 – pc. M/2 (ob. B200), 4 – pc. M/14 (ob. B102). Rys. S. Kałagate, oprac. B. Gruszka
Badaniom poddano fragment naczynia o wymiarach 3 × 4 × 0,6 cm (ryc. 13; 21:1). Obie
powierzchnie wyrobu są barwy jasnobrązowej,
bez ornamentu, gładkie z drobnymi szczelinkami i ubytkami wietrzeniowymi i sporadycznie
występującymi fragmentami drobnego tłucznia.
Na powierzchni wewnętrznej są widoczne ślady
wygładzania w postaci symetrycznie rozmieszczonych drobnych bruzdek i zgrubień. Na przekroju poprzecznym jest wyraźnie zaznaczona
dwudzielność barwy. W części zewnętrznej profilu występuje wąska strefa o ciemnożółto-brązowym zabarwieniu, bez grubszych składników
nieplastycznych. Część wewnętrzna przekroju
jest barwy ciemnoszaro-brunatnej z licznymi
dużymi fragmentami tłucznia i długimi „warkoczowymi” żyłkami szkliwa rozcinającymi tło
czerepu.
Opis mikroskopowy
(nr inw. pc. M/18)
Opis makroskopowy
Jest to fragment naczynia o wielkości
5 × 4 × 0,5 cm (ryc. 14; 21:2). Obie powierzchnie są barwy jasnobrązowej, gładkie, bez oznak
zdobienia z licznymi drobnymi rysami i wżerami
wietrzeniowymi. Na powierzchni wewnętrznej
są widoczne plamiste szare lub żółto-brązowe
przebarwienia. Przekrój poprzeczny jest dwubarwny i w części zewnętrznej wyrobu tło ma
barwę ceglanobrązową, a w części cenratlnej
i wewnętrznej czarną. Na profilu widoczne jest
drobnoziarniste tło czerepu wraz z pojedynczymi zakrąglonymi fragmentami grubszego
tłucznia porozcinane często krótkimi szklistymi
żyłkami.
acja LUNU
nd
LA
W powiększonym obrazie mikroskopowym
analizowanej próbki jest widoczne, że w niektórych miejscach ma ona strukturę gruboziarnistą
i nierównoziarnistą, a lokalnie występują obszary
pozbawione tłucznia o strukturze aleurytowej
a nawet pelitowej. W gruboziarnistej frakcji
ostrokrawędzistego tłucznia występują najczęściej skalenie alkaliczne oraz kwarc. Skalenie te
tworzą pojedyncze fragmenty tabliczek z dobrze
zaznaczonymi strukturami z odmieszania typu
pertytów lub kilkutabliczkowe zrosty, czasem
z dobrze zaznaczonymi śladami zbliźniaczeń
typu sprzężonego (np. karlsbadzko-peryklinowego). Kwarc spotykany jest w tle czerepu jako
duże, ostrokrawędziste okruchy, nieregularne lub
wielokątne w przekroju, chociaż czasem można
spotkać tu pojedyncze, owalne, bardzo dobrze
obtoczone ziarna tego minerału. Sporadycznie
występują tu również pojedyncze fragmenty
kwarcytów o strukturze średniogranoblastycznej
Fu
Opis makroskopowy
i heteroblastycznej, średniokrystaliczne granity
biotytowe oraz fragmenty tabliczek albitowo
zbliźniaczonego plagioklazu. W tle napotkano
również niewielkie owalne grudki niewyrobionej
gliny (toczeńce ilaste).
Tło ilaste jest barwy ciemnobrunatnej, nieprzezroczyste o zwartej, kryptokrystalicznej
strukturze praktycznie pozbawione matriks.
Rozcinają je długie, cienkie żyłki szklistej
substancji, często o równoległym przebiegu,
jednakowo wygięte o „warkoczowej” formie.
Miejscami penetrują one większe fragmenty
tłucznia lub rozgałęziają się tworząc odrębne
systemy.
Z przeprowadzonych obserwacji mikroskopowych wynika, że naczynie wykonano z silnie
zażelazionej, wysokoplastycznej gliny zwałowej, którą schudzano gruboziarnistym, ostrokrawędzistym tłuczniem z przewagą skaleni
alkalicznych w składzie. Do masy dodawano
też bardzo niewielką ilość dobrze obtoczonych
ziarn piasku kwarcowego o fluwialnej proweniencji. Masa garncarska była słabo wymieszana. Naczynie po wylepieniu poddano wypałowi
w warunkach redukcyjnych w temperaturze
około 600-650°C.
(nr inw. pc. M/12)
162 ■ Piotr Gunia
Opis mikroskopowy
Fu
LA
acja LUNU
nd
W obrazie mikroskopowym widoczna jest
drobnoziarnista i różnoziarnista struktura tła
badanego fragmentu naczynia z lokalnie występującymi, pojedynczymi, zaokrąglonymi fragmentami tłucznia. Tekstura kierunkowa jest tu
dosyć słabo zaznaczona, głównie przez orientację
krótkich soczewkowych żyłek szkliwa. W obrębie grubszych składników nieplastycznych (do
1 mm wielkości) zidentyfikowano: fragmenty
drobnokrystalicznych granitów biotytowych
oraz kwarcytów o strukturze granoblastycznej.
W mniejszych ilościach występują tu fragmenty
plagioklazów czasem z dobrze widocznymi polisyntetycznymi zbliźniaczeniami albitowymi
lub skaleni alkalicznych z pertytami. Większość
skaleni ma oznaki zaawansowanej kaolinizacji
widocznej w postaci drobnołuseczkowych, żółtawych agregatów wtórnego kaolinitu pokrywających ścianki opisywanych glinokrzemianów.
W niektórych fragmentach granitoidów zaobserwowano występowanie drobnych ciemnbrązowych słupków cyrkonu o charakterystycznych
tęczowych barwach interferencyjnych.
Materiał schudzający drobnoziarnistej
frakcji jest pod względem składu dwudzielny.
Znaczną część wypełnienia tła tworzą dobrze
obtoczone ziarna kwarcowe z zatokowo wykształconymi granicami ich ziarn wskazujących
na wodnolodowcowe pochodzenie. Pozostały
tłuczeń tej frakcji ziarnowej składa się z licznych, bardzo zróżnicowanych pod względem
wielkości, ostrokrawędzistych fragmentów
kwarcu i skalenia. Ten zapewne intencjonalnie
przygotowany tłuczeń ma rozmaite kształty od
nieregularnych, poprzez wielokątne do niemal
igiełkowych.
Tło ilaste czerepu pod względem cech teksturalnych jest także dwudzielne. W części zewnętrznej wyrobu jest przeświecające na brązowo, a w pozostałej ciemnobrunatne i nieprzezroczyste. W obu strefach struktura jest zwarta
i kryptokrystaliczna. Szkliwo najczęściej tworzy
krótkie, soczewkowe lub warkoczowe żyłki,
czasem wyklinowujące się w obu kierunkach.
W niektórych z nich stwierdzono obecność pęcherzyków gazowych.
Jak wynika z badań petrograficznych, surowcem do wytworzenia tego naczynia była zażelaziona, plastyczna glina zwałowa schudzana
mieszaniną drobnoziarnistego piasku pochodzenia fluwioglacjalnego oraz intencjonalnie przygotowanego bardzo drobnego tłucznia kwarcowo-skaleniowego. Naczynie po uformowaniu
angobowano w części zewnętrznej jaśniejszą
glinką o czerwono-brązowym zabarwieniu.
Wypał odbywał się w atmosferze redukcyjnej
w temperaturze około 650°C.
(nr inw. pc. M/17)
Opis makroskopowy
Jest to fragment o wymiarach 5 × 3 × 0,5 cm
cienkościennego naczynia (ryc. 15; 21:3). Obie
powierzchnie są barwy jasnobrązowej, czasem
z jasnoszarymi przebarwieniami, wygładzone,
bez ornamentów, z licznymi drobnymi ubytkami wietrzeniowymi o robakowatym kształcie. Na przekroju poprzecznym jest widoczna
dwubarwność profilu z jasnobrązową warstewką w części zewnętrznej wyrobu oraz czarnym
wypełnieniem pozostałej parti tła czerepu. Na
przeciętej powierzchni są sporadycznie widoczne
pojedyncze, większe fragmenty tłucznia tkwiące
w drobnoziarnistym tle penetrowanym lokalnie
przez powyginane, krótkie żyłki szkliwa.
Opis mikroskopowy
Badany fragment naczynia ma pod mikroskopem
strukturę drobnoziarnistą i nierównoziarnistą.
Miejscami w tle występują pojedyncze dość duże
fragmenty tłucznia. Kierunkowość tekstury jest
tu słabo zaakcentowana z uwagi na to, że w tylko
niektórych partiach tła krótkie, szkliste żyłki
mają zgodną orientację. Wśród sporadycznie
występujących, dużych składników tłucznia
oznaczono: fragmenty drobnokrystalicznych
granitów biotytowych oraz fragmenty tabliczek
(nr inw. pc. M/7)
Opis makroskopowy
acja LUNU
nd
Fu
Analizie poddano fragment ceramiki pochodzący z partii przywylewowej (ryc. 16; 21:4). Badana
próbka, o wymiarach 5 × 5 × 1 cm, miała ceglasto-brązową barwę. Obie powierzchnie naczynia są szorstkie, bez ornamentu z wystającymi
drobnymi fragmentami tłucznia, grudkami
wypalonej gliny oraz drobnymi ubytkami. Na
skanowanej powierzchni przekroju w częściach
zewnętrznej i wewnętrznej dobrze są widoczne warstewki o ceglasto-brązowym odcieniu,
natomiast w części centralnej przekroju tło jest
wiśniowo-czerwone z pojedynczymi, krótkim
żyłkami wypełnionymi szklistą substancją.
Podczas obserwacji mikroskopowej stwierdzono, że struktura wewnętrzna ceramiki jest
średnioziarnista (miejscami gruboziarnista) i nierównoziarnista, a tekstura wyraźnie kierunkowa.
W tle najczęściej występują ostrokrawędziste fragmenty skał granitoidowych, przeważnie
granitów biotytowych oraz zwietrzałe fragmenty
skaleni potasowych mające charakterystyczne
ślady zbliźniaczeń krzyżowych. W wielu fragmentach granitoidów można spotkać rozmaite
struktury z odmieszania, a szczególnie dobrze
zaakcentowane są tu struktury mikropegmatytowe i myrmekity. Wielkość tych składników
zwykle oscyluje wokół wartości 1,5 mm.
Innymi komponentami, o nieco mniejszych
rozmiarach, są tu ostrokrawędziste fragmenty kwarcu, skaleni potasowych z przerostami
krzyżowymi, plagioklazów z dobrze zaznaczonymi śladami zbliźniaczeń typu polisyntetycznego oraz zaokrąglone fragmenty kwarcytów
o strukturze mikrogranoblastycznej. Obok tych
składników są tu spotykane pojedyncze, okrągławe, brunatne skupienia pigmentu hematytowego
oraz pojedyncze dobrze obtoczone ziarna kwarcu
o wielkości 0,4-0,6 mm.
W tle czerepu przeważa przeświecająca masa
ilasta o zabarwieniu brązowym, zawierająca dużą
ilość różnoziarnistej (roztartej) kwarcowo-ska-
LA
skaleni potasowych często z dobrze widocznymi
strukturami z odmieszania oraz krzyżowymi
zrostami bliźniaczymi. Natrafiono także na kilkuziarnowe ostrokrawędziste zrosty kwarcowe
oraz zaokrąglone fragmenty kwarcytów o strukturze granoblastycznej.
Drobnoziarniste składniki nieplastyczne są
reprezentowane przede wszystkim przez dobrze
obtoczone ziarna kwarcowe często z dobrze wykształconymi zatokowo krawędziami ich ziarn.
W mniejszej ilości występują tu ostrokrawędziste
fragmenty kwarcu i skaleni. Zwykle cechują się
one dużą rozpiętością ich form i rozmiarów. Najczęściej przyjmują kształty „wiórkowe”, chociaż
znajdowane są także formy o przekroju wielokątnym lub sierpowatym. Oprócz nich, w tle
czerepu, natrafiono na pozostałości roślinne
a w tym: zwęglone fragmenty drewna o charakterystycznej „komórkowej” strukturze oraz
rozmaicie powyginane formy przypominające
źdźbła trawy lub słomę.
Tło ilaste jest nieprzezroczyste, ciemnobrunatne, miejscami w części zewnętrznej wyrobu
przeświecające na brązowo. Struktura tła czerepu jest zwarta o kryptokrystalicznym charakterze. Szkliste produkty wypału są bardzo
liczne i najczęściej występują w postaci krótkich
żyłek o prostokątnych zarysach, często mających
charakterystyczne „buławkowe” zakończenie.
Miejscami szkliwo tworzy też większe obszary
o ameboidalnym kształcie lub opływa większe
fragmenty tłucznia. W wielu żyłkach napotkać
można okrągławe lub owalne pęcherzyki gazowe.
Na podstawie przeprowadzonej obserwacji
cech petrograficznych można zauważyć, że surowcem do produkcji badanego naczynia była
wysokoplastyczna i silnie zażelaziona glina
zwałowa. Do jej schudzania zastosowano niewielką ilość grubego tłucznia skalnego, piasek
pozyskany z osadów wodnolodowcowych oraz
drobnoziarnisty tłuczeń kwacowo-skaleniowy.
Wyrób po uformowaniu angobowano z zewnątrz jasnobrązową glinką. Wypał naczynia
odbywał się w temperaturze około 700°C, w warunkach redukcyjnych.
164 ■ Piotr Gunia
Fu
LA
acja LUNU
nd
leniowej matriks. Sporadycznie spotkać można
tu okrągławe grudki niewyrobionej gliny oraz
okrągławe „rozpłynięte”, szkliste pseudomorfozy po pierwotnych składnikach tłucznia. Żyłki
chalcedonu są nieregularnie rozmieszczone w tle
czerepu. Zwykle są to krótkie, wyklinowujące
się w obu kierunkach żyłki chalcedonu, czasem
powyginane lub tworzące równoległe systemy.
Masa garncarska, z której wykonano analizowane naczynie zawierała głównie fragmenty skał
i niewielką domieszkę piasku. Po wylepieniu,
naczynie zostało poddane angobowaniu. Egzemplarz został wypalony w temperaturze około
600°C. Powierzchnia zewnętrzna była podczas
procesu wypału wystawiona na większe działanie
tlenu, natomiast wnętrze naczynia charakteryzuje się wypałem oksydacyjno-redukcyjnym.
(nr inw. pc. M/15)
Opis makroskopowy
Jest to fragment ceramiki barwy ceglastobrązowej o wymiarach 5 × 5 × 1 cm (ryc. 17; 22:1).
Obie powierzchnie naczynia są chropowate, bez
ornamentu z licznymi, wystającymi fragmentami
tłucznia (ryc. 17:a, b). Na skanowanej powierzchni przekroju, w części zewnętrznej, jest widoczna
jest jasnobrązowa warstewka, część środkowa tła
jest brązowa, a część wewnętrzna szaro-brązowa. W tle są widoczne liczne zaokrąglone ziarna
tłucznia o zmiennej wielkości oraz krótkie żyłki
substancji szklistej (ryc. 17:c).
Opis mikroskopowy
Podczas obserwacji pod mikroskopem jest widoczna struktura średnioziarnista (miejscami
gruboziarnista) i nierównoziarnista, a tekstura
jest kierunkowa.
Dominującymi składnikami tła czerepu są
większe (0,8-2,0 mm) ostrokrawędziste fragmenty: kwarcu, skaleni i biotytu. Napotkano także na
pojedyncze fragmenty granitoidów i kwarcytów
oraz drobną ilość gruboziarnistego piasku kwar-
cowego o różnym kształcie ziarn i zmiennym
stopniu ich obtoczenia. Natrafiono również na
słupek hornblendy zwyczajnej o wielkości około
0,8 mm.
Oprócz tego, w tle masy ilastej bardzo liczne
są fragmenty tłucznia o zdecydowanie mniejszych rozmiarach niż te, które wyżej opisywano
(0,3-0,6mm). Przeważają tu trójkątne w zarysach
lub „wiórkowe” fragmenty kwarcu, chociaż można spotkać także pokruszone plagioklazy oraz
postrzępione blaszki biotytu.
Tło ilaste jest przeświecające na brązowo
o strukturze spilśnionej i zawiera bardzo dużą
ilość drobnoziarnistych fragmentów kwarcu
i skaleni, dlatego trudno jest poprawnie ocenić,
które z nich są składnikami matriks, a które są
tłuczniem. Większe fragmenty tłucznia są zwykle opływane przez krótkie wyklinowujące się
żyłki substancji szklistej, która często też wypełnia niewielkie pseudomorfozy po pierwotnych
składnikach tłucznia.
można zauważyć, że do schudzania masy garncarskiej wykorzystywano materiał o uziarnieniu
frakcji piaszczystej, na który składały się intencjonalnie przygotowany tłuczeń zawierający
kwarc, skalenie i łyszczyki oraz piasek kwarcowy
(w podobnej ilości).
Zwraca uwagę fakt, że w obrębie składników
nieplastycznych można spotkać frakcje ziarnowe
znacznie różniące się wielkością. Być może oddzielano tu frakcję o „średniej” wielkości ziarna.
Naczynie po ulepieniu angobowano z zewnątrz jaśniejszą glinką, a wypał odbywał się
w temperaturze około 650°C w warunkach redukcyjno-utleniających.
(nr inw. pc. M/11)
Opis makroskopowy
Badaniom poddano fragment niezdobionego
naczynia o wymiarach 5 × 3 × 0,7 cm (ryc. 18;
22:2). Powierzchnia zewnętrzna jest barwy jasnobeżowej, o gładkiej fakturze, ze sporadycznie
(nr inw. pc. M/16)
Opis makroskopowy
Jest to fragment naczynia barwy ceglastobrązowej o wymiarach 5 × 5 × 1 cm (ryc. 19; 22:3).
Obie powierzchnie naczynia są szorstkie, bez ornamentu z wystającymi drobnymi fragmentami
tłucznia (ryc. 19:a, b). Na skanowanej powierzchni przekroju w części zewnętrznej jest widoczna
wąska warstewka o ceglasto-brązowym odcieniu.
W pozostałej części tło jest brązowe z większymi
fragmentami tłucznia i nieregularnie rozmieszczonymi szklistymi żyłkami (ryc. 19:c).
Na podstawie obserwacji mikroskopowej
można stwierdzić, że struktura wewnętrzna badanego fragmentu naczynia jest gruboziarnista
(miejscami średnioziarnista) i nierównoziarnista,
a tekstura bezkierunkowa.
W tle najczęściej występują duże ostrokrawędziste fragmenty skaleni z grupy plagiklazów
acja LUNU
nd
LA
W powiększeniu można zaobserwować, że badany fragment naczynia ma strukturę gruboziarnistą i nierównoziarnistą, a w niewielkich
obszarach pozbawionych tłucznia drobnoziarnistą i nierównoziarnistą. Tekstura jest słabo
kierunkowa wyrażona lokalnie przez uprzywilejowaną orientację nielicznych, wąskich,
szklistych żyłek. Podstawowymi składnikami
nieplastycznymi są tu duże, ostrokrawędziste
fragmenty mineralne o wielkości do 2,5 mm. Na
podstawie obserwacji ich cech morfologiczno-optycznych można stwierdzić, że przeważają tu
nieregularne okruchy kwarcu oraz fragmenty tabliczek skaleni, najczęściej plagioklazów, czasem
z widocznymi śladami polisynytetycznego zbliźniaczenia albitowego. W zdecydowanie mniejszych ilościach występują tu fragmenty: skaleni
alkalicznych, granitu biotytowego o strukturze
średniokrystalicznej i teksturze bezkierunkowej
oraz kilkublaszkowe zrosty biotytu. Zdarzają się
również pojedyncze, obtoczone ziarna kwarcu
o zatokowym przebiegu ich krawędzi.
W drobnoziarnistej frakcji tłucznia przeważają ostrokrawędziste, „wiórkowe” fragmenty
kwarcu i prawdopodobnie skaleni o zarysach
prostokątnych, trójkątnych lub faliście powyginanych. Mają one bardzo zmienną wielkość.
Sporadycznie można napotkać także pojedyncze,
drobne blaszki muskowitu o charakterystycznych
słomkowożółtych barwach interferencyjnych.
W tle stwierdzono również dość liczne fragmenty pochodzenia roślinnego, takie jak fragmenty
Fu
Opis mikroskopowy
łodyg czy kawałki drewna. Są one zwykle zwęglone, rozczłonkowane i przepojone szkliwem
powstałym podczas wypału.
Tło ilaste jest barwy ciemnobrunatnej, nieprzezroczyste o zwartej strukturze. Zawiera dość
dużą ilość kwarcowo-skaleniowej matriks (ok.
20% obj.), która jest bardzo zróżnicowana pod
względem wielkości i obtoczenia poszczególnych
jej składników. Szkliste produkty wypału są najczęsciej wykształcone w postaci robakowatych
żyłek tworzących lokalnie większe, amebowate
nagromadzenia.
Z przeprowadzonych badań mikroskopowych
wynika, że surowcem do produkcji badanego
naczynia była silnie zażelaziona glina zwałowa,
która była schudzana gruboziarnistym tłuczniem
z przewagą kwarcu i skaleni oraz niewysortowanym drobnoziarnistym, ostrokrawędzistym
tłuczniem kwarcowo-skaleniowym. Naczynie po
uformowaniu angobowano z zewnątrz jasnobeżową glinką, a następnie wypalono w środowisku
redukcyjnym w temperaturze nieprzekraczającej
650°C.
występującymi drobnymi ubytkami i pęknięciami (ryc. 18:a, b). Powierzchnia wewnętrzna jest
ciemnoszara, szorstka, z licznymi fragmentami
wystającego ze ścianki tłucznia, większymi, dość
nieregularnie rozmieszczonymi dziurkami i ubytkami oraz pojedynczymi odciskami fragmentów
zwęglonego drewna lub łodyg roślin. Na przekroju poprzecznym, jednobarwnym, w odcieniu
ciemnoszarym są widoczne duże fragmenty ostrokrawędzistego tłucznia oraz pojedyncze, wąskie
i krótkie, szkliste żyłki penetrujące tło czerepu.
166 ■ Piotr Gunia
Fu
LA
acja LUNU
nd
z dobrze zaznaczonymi śladami polisyntetycznego zbliźniaczenia albitowego. Towarzyszą im
pojedyncze fragmenty skał o składzie granitu
biotytowego, skalenie potasowe z grupy mikroklinu oraz dość duże blaszki pleochroicznego
biotytu. Wielkości tych składników mieszczą
się zwykle w interwale 1-3mm.
Pozostałymi składnikami czerepu są pokruszone fragmenty kwarcu, skaleni i ciemnych
łyszczyków o znacznie mniejszych rozmiarach.
Zwykle są to ostrokrawędziste fragmenty o zarysach wielokątnych lub o charakterze „wiórowym”.
Nierzadko tworzą one pseudomorfozy wypełnione wtórnym chalcedonem. W obrębie tej grupy
materiału schudzającego czasem można spotkać
pojedyncze ziarna piasku kwarcowego o różnych
kształtach i zmiennym stopniu obtoczenia.
W tle czerepu przeważa przeświecająca
jasnobrązowa masa ilasta o mikrostrukturze
spilśnionej. Zawiera ona dość sporą ilość wygiętych lub „buławkowatych” żyłek chalcedonu
i niewielką ilość budującej ją kwarcowej matriks.
Czasem w jej tle można spotkać bardzo drobne,
nieprzezroczyste wpryśnięcia tlenków żelaza.
Na podstawie przeprowadzonych badań
można zauważyć, że masa garncarska była
schudzana przede wszystkim gruboziarnistym
tłuczniem pochodzącym z rozkruszenia głazów
narzutowych o składzie granitu. Do masy dodawano również intencjonalne przygotowany
drobnoziarnisty materiał kwarcowo-skaleniowy,
raczej pozbawiony dużych ilości piasku. Naczynie uformowano z porowatej, słaboplastycznej
gliny, a następnie angobowano jaśniejszą glinką.
Wypał odbywał się w temperaturze około 600°C
w warunkach utleniających.
(nr inw. pc. M/13)
Opis makroskopowy
Jest to fragment dna naczynia o wymiarach
6 × 4 × 0,5 cm (ryc. 20; 22:4). Powierzchnia zewnętrzna jest wygładzona, barwy jasnoceglano-brązowej z nieregularnymi ciemnoszarymi
nalotami i przebarwieniami oraz bardzo drobnymi, punktowymi, jasnoszarymi ubytkamii
wietrzeniowymi (ryc. 20: a, b). Powierzchnia
wewnętrzna jest jasnobrązowa, gładka, z pojedynczymi wystającymi fragmentami tłucznia
i pojedynczymi spękaniami wietrzeniowymi. Na
obu powierzchniach brak jest śladów zdobienia,
lecz na powierzchni wewnętrznej widoczne są
odciski krótkich fragmentów łodyg roślinnych.
Na przekroju poprzecznym można zaobserwować
dwudzielność zabarwienia z ceglasto-czerwoną
warstewką przy powierzchni zewnętrznej wyrobu i smużystym, ciemnożółto-szaro-brązowym
wypełnieniem pozostałej części tła (ryc. 20:c).
Opis mikroskopowy
Jak wykazały badania mikroskopowe badana
fragment naczynia ma miejscami strukturę gruboziarnistą, a miejscami drobnoziarnistą i nierównoziarnistą. Tekstura jest raczej bezładna,
tylko lokalnie można zauważyć pewne ukierunkowanie wąskich, szklistych żyłek tworzących
przeważnie formy „warkoczowe”. Głównymi,
gruboziarnistymi składnikami nieplastycznymi
są tu: zaokrąglone na krawędziach, często zwietrzałe, fragmenty skaleni potasowych z licznymi
strukturami z odmieszania typu pertytowego.
W mniejszych ilościach spotykany jest tu kwarc,
który najczęściej tworz ostrokrawędziste fragmenty o wielokatnym przekroju. Oprócz ostrokrawędzistych okruchów, kwarc (niekiedy kwarcyt) tworzy czasem też dobrze obtoczone, owalne
ziarna, rozrzucone bezładnie w tle czerepu.
Badana próbka zawierała znaczną ilość tłucznia w jego drobnoziarnistej frakcji. Spotykane
są tu bardzo zmienne, pod względem wielkości, ziarna kwarcowe, które są bardzo dobrze
obtoczone (czasem z zatokowym przebiegiem
ich krawędzi) albo tworzą wiórkowe fragmenty
o rozmaitym kształcie. Inną cechą tej odmiany
ceramiki jest plamiste rozmieszczenie bardzo
drobnych (kuleczkowych?) skupień pigmentu
żelazistego w tle czerepu. Tło ilaste jest niejednorodne, przeważnie barwy brunatnoszarej,
o zwartej krystokrystalicznej strukturze, miejsca-
b
c
d
a
Fu
e
f
zewnętrzna fragmentu naczynia; b – część wewnętrzna fragmentu naczynia; c – przekrój poprzeczny badanej próbki. Skan preparatu mikroskopowego, rozdzielczość 1600 pikseli. Powiększenie około 20×; d – mikrostruktura tła czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole równoległe; e – Mikrostruktura
tła czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole skrzyżowane; f – fragment gnejsu w tle czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole skrzyżowane. Fot. P. Gunia, oprac. B. Gruszka
LA
acja LUNU
nd
168 ■ Piotr Gunia
Fu
LA
acja LUNU
nd
a
b
c
d
e
f
tła czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole skrzyżowane; f – fragment kwarcytu w tle
czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole skrzyżowane. Fot. P. Gunia, oprac. B. Gruszka
b
d
e
f
tła czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole skrzyżowane; f – fragment granitu w tle czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole skrzyżowane. Fot. P. Gunia, oprac. B. Gruszka
LA
acja LUNU
nd
Fu
c
a
170 ■ Piotr Gunia
Fu
LA
acja LUNU
nd
a
b
c
d
e
f
d – piasek, tłuczeń i żyłki chalcedonu w centralnej części tła czerepu. Mikrofotografia powiększona około
40×, nikole równoległe; e – piasek i tłuczeń w zewnętrznej części tła czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole równoległe; f – skaleń potasowy (mikroklin) z przerostami krzyżowymi w tle czerepu.
Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole skrzyżowane. Fot. P. Gunia, oprac. B. Gruszka
b
c
d
a
Fu
e
f
zewnętrzna fragmentu naczynia; b – część wewnętrzna fragmentu naczynia; c – przekrój poprzeczny badanej próbki. Skan preparatu mikroskopowego (pc. M/15), rozdzielczość 1600 pikseli. Powiększenie około
20×; d – piasek, tłuczeń i żyłki chalcedonu w tle czerepu o teksturze kierunkowej. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole równoległe; e – kwarcyt w tle czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×,
nikole skrzyżowane; f – zmieniony wietrzeniowo (skaolinizowany) skaleń w tle czerepu. Mikrofotografia
powiększona około 40×, nikole skrzyżowane. Fot. P. Gunia, oprac. B. Gruszka
LA
acja LUNU
nd
172 ■ Piotr Gunia
Fu
LA
acja LUNU
nd
a
c
e
b
d
f
tła czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole skrzyżowane; f – skaleń potasowy w tle czerepu Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole skrzyżowane. Fot. P. Gunia, oprac. B. Gruszka
b
c
d
a
Fu
e
f
zewnętrzna fragmentu naczynia; b – część wewnętrzna fragmentu naczynia; c – przekrój poprzeczny badanej próbki. Skan preparatu mikroskopowego (pc. M/16), rozdzielczość 1600 pikseli. Powiększenie około
20×; d – tłuczeń skaleniowy w tle czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole równoległe;
e – tłuczeń granitoidowo-skaleniowy w tle czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole skrzyżowane; f – skaleń potasowy w tle czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole skrzyżowane.
Fot. P. Gunia, oprac. B. Gruszka
LA
acja LUNU
nd
174 ■ Piotr Gunia
Fu
LA
acja LUNU
nd
b
a
c
e
d
f
d – mikrostruktura tła czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole równoległe; e – mikrostruktura tła czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole skrzyżowane; f – fragment tłucznia
granitowego w tle czerepu. Mikrofotografia powiększona około 40×, nikole skrzyżowane. Fot. P. Gunia,
oprac. B. Gruszka
PC/M12
1
1
PC/M/18
PC/M/17
3
Fu
PC/M/7
4
0
1
5 cm
Ryc. 21. Mozów, stan. 23, woj. lubuskie. Naczynia poddane analizom petrograficznym: 1 – pc. M/12 (ob.
B182), 2 – pc. M/18 (ob. B3), 3 – pc. M/17 (ob. B92), 4 – pc. M/7 (ob. B3). Rys. S. Kałagate, oprac. B. Gruszka
LA
acja LUNU
nd
2
176 ■ Piotr Gunia
1
Fu
LA
acja LUNU
nd
2
PC/M11
0
1
1
5 cm
PC/M/15
PC/M/16
3
PC/M13
4
2 – pc. M/11 (ob. B182), 3 – pc. M/16 (ob. B102), 4 – pc. M/13 (ob. B182). Rys. S. Kałagate, oprac. B. Gruszka
Podstawą klasyfikacji badanej ceramiki na podsatwie cech petrograficznych były zasady przyjęte
w publikacjach autorów amerykańskich (m.in.,
Shepard 1985, Rice 1987). Dokonują oni wyróżnienia odmian zabytkowej ceramiki w oparciu
o: dominującą barwę i jej zmienność, strukturę
i teksturę przekroju poprzecznego tła czerepu
obserwowaną w skali makroskopowej i mikroskopowej. Należy jednak zaznaczyć, że proponowana klasyfikacja badanej ceramiki z Mozowa z uwagi na niewielką ilość probek ma raczej
charakter umowny. Odzwierciedla ona wyłącznie
cechy petrograficzne i nie pokrywa się z wynikami analizy formalno-stylistycznej. Jedynie
w przypadku 2 grupy jest widoczna pewna prawodłowość, ponieważ trzy naczynia jeśli chodzi
Zaliczono do niej fragmenty naczyń o zmiennej
barwie powierzchni zewnętrznej i wewnętrznej
(beżowa, wiśniowo-brązowa, brunatna, czarna).
Cechą wyróżniającą naczynia zaliczone do tej
grupy jest niska zawartość składników nieplastycznych w tle czerepu.
W miejscach bogatych w tłuczeń ma ona
strukturę gruboziarnistą, ale podstawowe
tło ilaste zawiera najczęściej składniki frakcji
aleurytowej lub pelitowej. Inną cechą tej grupy naczyń jest równoległe układanie się pojedynczych, długich szklistych żyłek w tle czerepu. W obrębie wyróżnionej tu podgrupy 1A
(pc. M1 i pc. M6) znajdują się próbki o ziarnistej
lub drobnowłókienkowej mikrostrukturze tła
czerepu (ryc. 23:a, b). Ceramikę z podgrupy 1B
(pc. M3, pc. M4 i pc. M19) cechuje natomiast
obecność ciemnobrunatnego, nieprzezroczystego
tła o zwartym, kryptokrystalicznym charakterze (ryc. 23:c-e). Na podstawie wyników badań
mikroskopowych można z dużym prawdopodobieństwem stwierdzić, że zastosowana do wyrobu
naczyń masa ilasta nie była tu w znaczący sposób
acja LUNU
nd
LA
Cechy petrograficzne
Grupa 1
Fu
Podsumowanie
o formę należą do podtypu C2:2 (por. B. Gruszka 2015, s. xxx).
Ocena cech makroskopowych (barwa ceramicznej masy garncarskiej, obecność lub brak budowy strefowej, smużystość, obecność większych
składników nieplastycznych itp.) wskazuje na to,
że analizowane odmiany ceramiki z Mozowa
różnią się od siebie barwą (od ceglastobrązowej
i beżowej poprzez jasnoszarą do szaroczarnej),
a przede wszystkim cechami strukturalno-teksturalnymi, to jest ilością, wielkością i orientacją
składników nieplastycznych tkwiących w tle masy
ceramicznej. Szczegółowy opis cech makroskopowych analizowanych naczyń z Mozowa przedstawiono w tabeli 1, a mikrofotografie próbek na
rycinach 23 i 24.
Na podstawie uzyskanych wyników badań
17 próbek ceramiki z Mozowie można wyróżnić
jej trzy grupy różniące się cechami petrograficznymi.
mi przeświecające, a miejscami nieprzezroczyste
(„plamiste”). W tle czerepu można zaobserwować
znaczną ilość zaokrąglonej lub ostrokrawędzistej, kwarcowej matriks o zmiennej wielkości
poszczególnych ziarn. Szklista substancja rozmieszczona jest tu bardzo nieregularnie i tworzy
żyłki o prostokatnych lub wielokątnych lub amebowatych zarysach. Część nagromadzeń szkliwa opływa też większe składniki nieplastyczne
powodując częściową ich resorpcję.
W świetle uzyskanych wyników analizy
petrograficznej można stwierdzić, że surowiec
wykorzystany do produkcji tego wyrobu był heterogeniczny i stanowił mieszaninę piaszczystej
gliny wodnolodowcowej i prawdopodobnie gleby z dodatkiem humusu. Z uwagi na znaczne
zwietrzenie składników nieplastycznych trudno
jest określić czy glina była schudzana gruboziarnistym tłuczniem i czy domieszka piasku
kwarcowego była cechą pierwotną surowca czy
intencjonalnym dodatkiem do masy garncarskiej.
Wyrób po ulepieniu był angobowany z zewnątrz
ceglasto-czerwoną, szlamowaną glinką, a następnie wypalony w atmosferze przejściowej
w temperaturze 650°-700°C.
178 ■ Piotr Gunia
Fu
LA
acja LUNU
nd
schudzana, a wypał odbywał się w warunkach
utleniających (odmiana A) lub redukcyjnych
(odmiana B) w temperaturze około 600°C. Nie
stwierdzono tu wyraźnych śladów angobowania
ścianek naczyń, być może z wyjątkiem próbki
pc. M19.
Grupa 2
Naczynia zaliczone do grupy 2 charakteryzują
się dośyć jednolitym ceglasto-brązowym lub brązowym zabarwieniem powierzchni zewnętrznej
(pc. M2, pc. M5, pc. M8, pc. M14; ryc. 23:f-i).
Wspólną cechą strukturalno-teksturalną wszystkich próbek z tej grupy jest duża ilość drobnoziarnistego (ostrokrawędzistego lub obtoczonego)
tłucznia ciasno upakowanego w ciemnobrązowym tle czerepu oraz obecność niewielkich grudek niewyrobionej gliny (toczeńców ilastych;
ryc. 23:f). Można tu zaobserwować strukturę
przeważnie drobnoziarnistą do średnioziarnistej i równoziarnistą, a tekstura jest przeważnie
bezkierunkowa (z wyjątkiem próbki M14). Tło
ilaste ma tu strukturę zwartą, a w jednym przypadku spilśnioną.W niektórych próbkach zaznaczone są ślady jednostronnego (pc. M14) lub
obustronnego (pc. M2 i pc. M5) angobowania,
nieco jaśniejszą szlamowaną glinką. Wypał odbywał się przeważnie w atmosferze utleniającej,
w temperaturze około 600°C.
Grupa 3
Zaliczono do niej fragmenty naczyń o zmiennej
barwie ich powierzchni zewnętrznej (od beżowej
poprzez ceglastobrązową do brązowej). Próbki tej
grupy cechują się tym, że większość występujących tu składników nieplastycznych jest bardzo
zmienna pod względem wielkości i stopnia obtoczenia oraz tkwi w brunatnym, kryptokrystalicznym, zwartym i nieprzezroczystym ilastym
tle czerepu. Przeważają tu próbki o strukturze
średnio- do gruboziarnistej i nierównoziarnistej
o widocznej teksturze kierunkowej. Z uwagi na
obecność różnego rodzaju tłucznia oraz sposób
jego rozmieszczenia w tle czerepu wyróżnio-
no trzy podgrupy różniące się cechami teksturalnymi i warunkami wypału. Opisy ich cech
makroskopowych przedstawiono w tabeli nr 1,
a dokumentację fotograficzną tła czerepu reprezentatywnych próbek dla wyróżnionej każdej
podgrupy przedstawiono na ryc. xxx fototablicy
nr 20 (fot. 1-6).
Do odmiany 3A zaliczono ceramikę, w której
czerepie znajduje się mniejsza ilość ostrokrawędzistych, wysortowanych fragmentów tłucznia,
przeważnie frakcji średnioziarnistej z obtoczonymi ziarnami piasku tkwiącymi razem z krótkimi
szklistymi żyłkami w „plamistym” przeświecającym brązowym tle czerepu (pc. M7, pc. M16;
ryc. 24:a,b).
W odmianie 3B znalazły się próbki z dużą
ilością ostrokrawędzistego tłucznia frakcji drobnoziarnistej, ciasno upakowanego w brunatnym, zwartym tle czerepu (pc. M11, pc. M13
i pc. M15; ryc. 24:c-e).
Dla ceramiki odmiany 3C typowe jest występowanie znacznej ilości dobrze obtoczonych
ziarn piasku (o fluwioglacjalnej proweniencji)
znajdujących się w czerepie obok większych, silnie zwietrzałych fragmentów skał lub tabliczek
skaleni (pc. M12, pc. M17 i pc. M18; ryc. 24:f-h).
Analizując cechy petrograficzne próbek
z trzeciej wyróżniowej grupy należy zauważyć
że, część z nich była jednostronnie angobowana
czerwono-brązową glinką. Inną ciekawą rzeczą
jest słabe wysortowanie tłucznia oraz znaczna
niejednorodność barwy zastosowanej masy ilastej
wynkająca, być może, z zanieczyszczenia glebą
lub humusem. Temperatura wypału była tu nieco
wyższa niż w przypadku wcześniej opisywanych
grup naczyń (650°C-700°C). Ceramy zaklasyfikowane do podgrupy 3A wypalano w atmosferze
utleniającej, podczas gdy ceramikę z podgrup 3B
i 3C raczej w warunkach redukcyjnych.
Uzyskane wyniki oznaczeń petrograficznych
wskazują, że najbardziej zaawansowany technologicznie był warsztat, w którym wyprodukowano
ceramikę zaliczoną do drugiej grupy petrograficznej. Pomimo tego, że masa ilasta była dosyć słabo
wyrobiona, zastosowano tu dokładnie przesiany
drobnoziarnisty i równoziarnisty tłuczeń o podob-
c
d
e
f
g
h
acja LUNU
nd
Fu
b
i
Ryc. 23. Mozów, stan. 23, woj. lubuskie. Reprezentatywne cechy petrograficzne grup ceramiki: a, b – grupa 1, odmiana A (pc. M1 i pc. M6); c-e – grupa 1, odmiana B (pc. M3, pc. M4, pc. M19); f-i – grupa 2 (pc. M2, pc.
M5, pc. M8 i pc. M14). Fot. P. Gunia, oprac. B. Gruszka
LA
a
180 ■ Piotr Gunia
Fu
LA
acja LUNU
nd
a
b
e
c
d
f
g
h
Ryc. 24. Mozów, stan. 23, woj. lubuskie. Reprezentatywne cechy petrograficzne grup ceramiki: a, b – grupa 3, odmiana A (pc. M7 i pc. M16); c-e – grupa 3, odmiana B (pc. M11, pc. M13 i pc. M15); f-h – grupa 3, odmiana C (pc. M12, pc. M17 i pc. M18). Fot. P. Gunia
M8
M14
M7
M16
M11
M13
M15
M12
M17
M18
10
11
12
13
14
15
16
17
M2
M5
6
7
8
M3
M4
M19
3
4
5
9
M1
M6
1
2
beżowa
szarobeżowa
beżowa
beżowa
jasnobrązowa
brązowa
ceglastobrązowa
brązowa
brązowa
ceglasto-brązowa
ceglasto-brązowa
ciemnobrązowa
wiśniowo-brązowa
brunatna
beżowa
wiśniowo-brązowa
czarna
jasnoszara
szaro-beżowa
szaro-beżowa
czarna
szaro-brązowa
ceglasto-brązowa
brązowa
ceglasto-brązowa
brązowa
brązowa
ceglasto-brązowa
ciemnobrązowa
wiśniowo-brązowa
brunatna
szaro-beżowa
wiśniowo-brązowa
czarna
Barwa powierzchni
wewnętrznej
Fu
Kierunkowość
ułożenia
składników tła
widoczna
widoczna
dobrze widoczna
widoczna
słaba
słaba
słaba
słaba
widoczna
dobrze widoczna
widoczna
widoczna
lokalnie widoczna
słaba
dobrze widoczna
widoczna
widoczna
brak
brak
brak
brak
brak
brak
brak
brak
brak
brak
brak
brak
brak
brak
brak
brak
brak
smużysta
jasnobrązowa/brązowa
Grupa 3A
ceglasto-brązowa/ciemnobrązowa/brązowa
jasnobrązowa/brązowa/ceglasto-brązowa
Grupa 3B
ciemnoszara
jasnobrązowa/ciemnoszara
jasnobrązowa/brązowa/ciemnobrązowa
Grupa 3C
jasnobrązowa/ciemnoszara
jasnobrązowa/czarna
ceglasto-brązowa/czarna
Grupa 1A
jasnobrązowa/ciemnobrązowa/brązowa
wiśniowo-brązowa
Grupa 1B
jasnobrązowa/brązowa
brunatna
jasnoszaro-zielona/jasnobrązowa/rdzawa
Grupa 2
jasnobrązowa/brązowa/jasnobrązowa
brązowa/ciemnobrązowa/brązowa
Barwa przełamu
zewnątrz /w środku /wewnątrz
Ornamentyka
acja LUNU
nd
LA
Barwa
powierzchni
zewnętrznej
zwarta
zwarta
zwarta
zwarta
zwarta
zwarta
zwarta
zwarta
zwarta
zwarta
spilśniona
zwarta
zwarta
zwarta
zwarta
spilśniona
ziarnista
Mikrostruktura
masy ceramicznej
Lp. Nr próbki
Tabela 1. Mozów, stan. 23, woj. lubuskie. Cechy makroskopowe analizowanej ceramiki. Oprac. P. Gunia
182 ■ Piotr Gunia
Fu
LA
acja LUNU
nd
nej średnicy budujących go ziarn (fragmentów),
a ilość zwietrzałych składników nieplastycznych
ograniczono do minimum. W przypadku surowca
używanego do produkcji ceramiki pierwszej grupy
użyto praktycznie nieschudzaną, plastyczną glinę
z niewielką ilością silnie zwietrzałych skaleni lub
fragmentów skał granitowych. Do wytworzenia
ceramiki z grupy trzeciej posłużył zanieczyszczony
surowiec ilasty o niskiej plastyczności, reprezentujący postglacjalną glinę piaszczystą zawierającą
niewysortowany tłuczeń skalny lub kwarcowo-skaleniowy (z niewielką domieszką piasku).
Skład mineralny
Ilościową zawartość poszczególnych składników
nieplastycznych, minerałów ilastego tła czerepu
oraz szklistych produktów wypału oznaczano
metodą planimetryczną. Pod mikroskopem polaryzacyjnym wykonano zliczanie punktowe dla
300 punktów powierzchni płytki cienkiej zgodnie
z metodyką proponowaną przez badaczy amerykańskich (m.in. J. Stoltman 1989; E. Garrison
2003). Podczas zliczania uwzględniano takie
składniki jak: minerały ilaste, kwarc, skalenie
(w tym: pertyty, antypertyty, myrmekity i mikropegmatyty), fragmenty skał (w tym: granitoidy,
kwarcyty lub metapiaskowce, gabra, amfibolity
i inne), łyszczyki (ciemne i jasne), minerały ciężkie
i akcesoryczne (np. pirokseny, amfibole i inne) oraz
inne (np. toczeńce ilaste, pozostałości organiczne).
Uzyskane wartości liczbowe przeliczano następnie na 100%. Wyniki analiz planimetrycznych
przedstawiono w tabeli nr 2 oraz w uproszczonej
formie na kumulacyjnych wykresach słupkowych
(wykres 1 i 2).
Pod względem składu mineralnego składniki nieplastyczne pierwotnej masy ceramicznej
naczyń z Mozowa zawierają przede wszystkim
składniki mineralne pochodzące z rozkruszania
polodowcowych głazów narzutowych oraz ze skał
klastycznych pochodzących z bezpośredniego
otoczenia miejsca wytwarzania naczyń (np. piaski
wodnolodowcowe, korytowe piaski rzeczne itp.).
Należy jedank zauważyć, że część wykorzystywanego tłucznia była uprzednio kruszona i prze-
siewana w celu uzyskania fragmentów o lepszej
jakości surowca lub dla uzyskania odpowiednio
drobnej frakcji ziarnowej. Warte odnotowania jest
również znaczne zaawansowanie zmian wietrzeniowych niektórych składników tłucznia (skalenie, część skał granitoidowych) oraz częściowa
resorpcja składników nieplastycznych w wyniku
bezpośredniego oddziaływania na nie płynnych,
szklistych produktów wypału ceramiki.
Kwarc – występuje we wszystkich badanych
rodzajach naczyń. Zwykle tworzy pochodzące
ze skał magmowych ostrokrawędziste ziarna
o wielkości od 0,1 do nawet 3 mm o jednolicie
szarych, a czasem żółtawych barwach interferencyjnych. Kwarc mleczny, którego źrodłem
mogły być pierwotne żyły kwarcowe lub otoczaki
zwykle charakteryzuje się falistym wygaszaniem
światła, a fragmenty kwarcu z kwarcytów (metapiaskowców) wykazują zwykle mozaikowy lub
poligonalny sposób wygaszenia światła.
W niektórych próbkach można spotkać dobrze obtoczone ziarna kwarcowe o wielkości od
0,1 do 0,8 mm. Są to albo ziarna pozyskiwane
z rzecznych osadów korytowych lub z osadów
o charakterze fluwioglacjalnym. W tym drugim
przypadku, krawędzie ziarn kwarcowych mają
zwykle zatokowe zarysy. W odmianach ceramiki
zawierających dużo pylastej matriks najczęściej
można napotkać kwarc w postaci bardzo drobnych fragmentów o ostrokrawędzistych zarysach.
Zwykle ten „wiórkowy” kwarc przyjmuje formy
wielokątne, trójkątne, prostokątne lub sierpowate. Tak przygotowany pokruszony i przesiany na
drobnym sicie „wiórkowy” kwarc mógł być wykorzystywany jako domieszka mająca poprawić
właściwości masy ceramicznej. Najwięcej kwarcu
(ponad 20% obj.) odnotowano w grupie 2 oraz
w niektórych próbkach z grupy 3A i 3B badanej
ceramiki (tabela 2; wykres 1 i 2).
Skalenie – nie stanowią znaczącego ilościowo
składnika nieplastycznego w badanych grupach
ceramiki, a ich zawartość rzadko przekracza 10%
obj. Często tworzą one składniki skałotwórcze
w tłuczniu granitoidowym (fragmenty skał) w czerepie, ale można je spotkać również w postaci
izolowanych, pokruszonych fragmentów tabli-
Fu
acja LUNU
nd
LA
o składzie granitoidów o genezie magmowej.
Spotkać można tu: granity biotytowe i granity
dwułyszczykowe o strukturze średniokrystalicznej, nierównokrystalicznej i teksturze bezkierunkowej. Kwarcyty (metapiaskowce) są to skały
o strukturze średnio- lub mikrogranoblastycznej, czasem silnie zrekrystalizowane, miejscami
z wyciągnietymi kierunkowo soczewkowymi
skupieniami zbudowanymi z większych blastów
kwarcu. Natrafiono też na pojdyncze zrosty plagioklazowo-hornblendowe, ale ich słaby stan
zachowania nie pzowala na stwiedzenie czy były
to amfibolity, czy skały głębinowe o składzie
diorytu. Fragmenty skał najczęściej występowały
jako składniki tłucznia w ceramice zaliczonej do
grupy 3, chociaż ich znaczący udział odnotowano
też w pojedynczych próbkach z grupy 1 (tabela 2;
wykres 2).
Minerały ciężkie i akcesoryczne. Są to
składniki rzadko spotykane w postaci izolowanych kryształków. Natrafiono jedynie na pojedyncze fragmenty słupków piroksenów jednoskośnych (diopsyd), hornblendę zwyczajną z grupy amfiboli o dobrze widocznej dwukierunkowej
łupliwości z silnym pleochroizme w zakresie
od zieleni do brązu. Oprócz nich stwierdzono
tu obecność drobnych, bladozielonych igiełek
przypominających apatyt oraz nieprzezroczyste, brązowawe kryształki tytanitu o romboidalnym przekroju. Wielkość tych najczęściej
allotriomorficznie wykształconych minerałów
nie przekraczała jednak kilku dziesiątych części
milimetra.
Do tak zwanych innych składników nieplastycznych ceramiki z Mozowa można zakwalifikować niewyrobione grudki gliny pylastej lub
piaszczystej tworzące kilkumilimetrowej wielkości formy o zarysie kulistym lub soczewkowym
(grupa 2). Stwierdzono też fragment zwęglonego
drewna o charakterystycznej komórkowej strukturze jego przekroju, mikrokuleczkowe formy
wypełnione pylastą substancją żelazistą (pseudomorfozy po glaukonicie lub mikroskamieniałościach?). Fragmenty zweglonych źdźbeł trawy,
łodyg roślin lub igieł drzew szpilkowych występowały tu sporadycznie. Fragmentów szamotu
czek o wielkości od 0,2 mm do 2 mm. Skalenie
są reprezentowane przez ich odmiany alkaliczne
(ortoklaz i mikroklin) oraz odmiany sodowo-wapniowe (plagioklazy). Większość skaleni potasowych ma dobrze zaznaczone zrosty bliźniacze typu
„krzyżowego” („kratka mikroklinowa”), niekiedy
występują w nich pertytowe struktury z odmieszania, a sporadycznie zaobserwowano na granicy
ich zrostów z plagioklazami robakowate struktury zbudowane z kwarcu (myrmekit) lub typowe
struktury mikropegmatytowe. Plagioklazy mają
często dobrze zaznaczone ślady polisyntetycznych
zbliźniaczeń według prawa albitowego oraz rzadko
zbliźniaczenia o charakterze sprzężonym. Drobne
ziarenka plagioklazów wchodzą też w skład drobnoziarnistej matriks. Niektóre tabliczki skaleni
uległy znaczącym zmianom o charakterze wietrzeniowym. Część z nich jest silnie zmieniona
i pokryta drobnołuseczkowym agregatem wietrzeniowym (kaolinit, serycyt). Na podstawie wyników
analizy planimetrycznej trudno jest jednak określić
wyraźne preferencje występowania tych glinokrzemianów w wydzielonych tu grupach naczyń.
Łyszczyki jako odrębne składniki nieplastyczne tła czerepu reprezentują zarówno biotyt
lub muskowit. Łyszczyki tworzą większe zespoły blaszek w obrębie fragmentów granitoidów
przerastając się z kwarcem i skaleniami. W tle
masy ilastej można zauważyć zwykle izolowane
pojedyncze blaszki biotytu lub ich kilkublaszkowe zrosty o wielkości nawet do 1 mm. Biotyty mają zwykle dobrze zaznaczoną łupliwość
doskonałą (001) i są silnie pleochroiczne. Część
blaszek biotytu jest silnie zmieniona w wyniku
wypału (zbrunatniała). Muskowit występuje tu
najczęściej w postaci znacznie mniejszych, pojedynczych mikroblaszek lub igiełek o wielkości
w granicach 0,1-0,3 mm o charakterystycznych
słomkowo-żółtych lub żółtawo-zielonych barwach interferencyjnych. Podwyższoną ogólną
zawartość łyszczyków (powyżej 0,3% obj.) odnotowano w grupie 2 badanej ceramiki, lecz nieco
wyższą ich frekwencję mają tylko pojedyncze
próbki z grupy 1 i 3 (tabela 2; wykres 1 i 2).
Fragmenty skał stanowią zwykle nie więcej niż 20% składu tłucznia. Zwykle są to skały
184 ■ Piotr Gunia
Tabela 2. Mozów, stan. 23, woj. lubuskie. Skład mineralny ceramiki [w % obj.]. Oprac. P. Gunia
Fu
LA
acja LUNU
nd
Lp.
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
Nr
Minerały
Fragmenty
Minerały ciężkie Substancja
Kwarc Skalenie
Łyszczyki
Inne
próbki
ilaste
skał
i akcesoryczne organiczna
Grupa 1A
M1
68,42
8,96
13,20
14,26
0,87
0,64
M6
73,67
4,12
5,85
15,26
0,84
0,26
Grupa 1B
M3
77,24
4,50
7,56
10,48
0,10
0,12
M4
76,21
9,35
8,64
5,26
0,30
0,24
M19
79,50
4,61
2,19
13,40
0,21
0,09
Grupa 2
M2
77,68
6,45
4,42
3,36
2,27
0,46
5,46
M5
75,13
12,45
6,85
4,12
1,23
0,31
M8
58,88
24,25
10,07
5,26
1,23
0,36
M14
55,54
26,71
10,07
4,26
1,86
0,36
1,20
Grupa 3A
M7
68,48
5,12
5,06
8,26
2,84
0,24
M16
49,90
22,30
7,54
18,46
1,12
0,41
Grupa 3B
M11
60,71
13,39
5,40
20,10
0,29
0,11
M13
65,70
8,72
6,28
19,00
0,18
0,12
M15
53,57
21,12
11,58
12,64
0,83
0,26
Grupa 3C
M12
68,15
7,68
3,12
20,50
0,45
0,10
M17
65,21
10,89
6,10
17,58
0,12
0,10
M18
70,10
7,17
5,23
17,30
0,10
0,10
-
Grupa 1A
M1
M6
Grupa 1B
M3
M4
M19
Grupa 2
M2
M5
M8
M14
0%
20%
minera³y ilaste
fragmenty ska³
40%
kwarc
³yszczyki
60%
skalenie
80%
100%
minera³y
nieprzezroczyste
Wykres 1. Mozów, stan. 23, woj. lubuskie. Skład mineralny analizowanych fragmentów naczyń grupy 1 i 2
[% obj.]. Oprac. P. Gunia
Grupa 3A
M7
M16
Grupa 3B
M11
M13
M15
Grupa 3C
M12
M17
M18
0%
20%
minera³y ilaste
fragmenty ska³
40%
60%
kwarc
³yszczyki
skalenie
80%
100%
minera³y
nieprzezroczyste
Wykres 2. Mozów, stan. 23, woj. lubuskie. Skład mineralny analizowanych fragmentów naczyń grupy 3
[% obj.]. Oprac. P. Gunia
Analiza granulometryczna
acja LUNU
nd
LA
Dla potrzeb analizy granulometrycznej wykorzystano obecność ziarn (fragmentów) o różnej wielkości
znajdujących w 17 próbkach analizowanych naczyń.
Skład granulometryczny próbek określono opierając się na pięciu klasach ziarnowych tła i składników nieplastycznych. Były to frakcje: 1) <0,1 mm
(w tym, żyłki szklistej substancji powstałe podczas
wypału); 2) 0,1-0,5 mm; 3) 0,5-1 mm; 4) 1-2 mm
oraz 5) >2 mm. Wyniki badań granulometrycznych
dla każdej wyróżnionej odmiany petrograficznej
ceramiki zaprezentowano w tabeli 3 oraz na procentowych słupkowych diagramach kumulacyjnych
(wykres 3 i 4).
Jak wynika z danych przedstawionych w tabeli 3 oraz na wykresach kumulacyjnych zawartość frakcji aleurytowo-pelitowej (z wyjątkiem
kilku próbek) przekracza często 80% obj. Trudno
jest jednak wyróżnić tu grupę ceramów odróżniającą się zawartością najdrobniejszych składników tła czerepu.
Udział składników nieplastycznych frakcji
drobnoziarnistej (w zakresie wielkości ziarna
0,1-0,5 mm) jest dość zmienny, ale wyraźnie
podwyższoną zawartość ziarn o tej średnicy
(ponad 10% obj.) stwierdzono dwóch próbkach
z grupy 3B oraz w dwóch próbkach należących
do grupy 3C (tabela 3; wykres 4)
Rozkład udziału składników nieplastycznych frakcji średnioziarnistej (0,5-1 mm) jest
mało diagnostyczny i trudno jest tu wyróźnić
co najmniej jedną grupę różniącą się znacząco zawartością tłucznia w tej klasie wielkości.
W wielu próbkach należących do każdej z grup
odnotowano kilkuprocentowe udziały tej frakcji,
ale w badanym zbiorze znalazły się też próbki o zawartościach poniżej 2% obj. jak i próbki
z kilkunastoprocentowym udziałem ziarn w tej
klasie wielkości (tabela 3; wykresy 3 i 4)
Podobnie mało charakterystyczna jest zawartość frakcji gruboziarnistej (1-2 mm), ponieważ
w poszczególnych grupach można zaobserwować
znaczną zmienność udziałów procentowych ziarn
w tej klasie wielkości.
Ilość składników nieplastycznych frakcji
żwirkowo-kamienistej (powyżej 2 mm) jest
Fu
(tzw. palonki) w badanej ceramice z Mozowa
nie stwierdzono.
186 ■ Piotr Gunia
Fu
LA
acja LUNU
nd
Tabela 3. Mozów, stan. 23, woj. lubuskie. Skład granulometryczny badanych fragmentów naczyń
[w % obj.]. Oprac. P. Gunia
Lp.
Nr próbki
<0,1 mm
1
2
M1
M6
83,51
69,21
3
4
5
M3
M4
M19
85,14
89,06
86,94
6
7
8
9
M2
M5
M8
M14
92,31
90,01
91,42
85,99
10
11
M7
M16
82,56
78,68
12
13
14
M11
M13
M15
74,96
79.39
85,28
15
16
17
M12
M17
M18
93,69
62,51
74,06
Frakcja
0,1-0,5 mm
0,5-1,0 mm
Grupa 1A
1,24
11,15
1,42
5,79
Grupa 1B
1,95
4,88
2,17
6,47
7,24
2,85
Grupa 2
5,03
2,66
4,67
3,55
5,39
2,95
5,75
7,70
Grupa 3A
0,41
5,25
2,12
7,79
Grupa 3B
17,41
2,93
15,79
1,88
1,21
5,15
Grupa 3C
3,81
0,79
29,47
4,98
21,30
3,14
1-2 mm
>2 mm
4,10
11,05
12,53
8,03
2,30
2,02
0,95
1,77
0,24
0,56
-
11,78
8,26
3,15
3,29
2,18
8,36
1,41
0,76
-
1,25
1,38
0,97
0,46
1,66
0,53
Wykres 3. Mozów, stan. 23, woj. lubuskie. Skład granulometryczny naczyń 1 i 2 grupy petrograficznej
Grupa 1A
M1
M6
Grupa 1B
M3
M4
M19
Grupa 2
M2
M5
M8
M14
0%
20%
<0,1 mm
40%
0,1-0,5 mm
60%
0,5-1,0 mm
80%
1,0-2,0 mm
100%
>2,0 mm
Wykres 4. Mozów, stan. 23, woj. lubuskie. Skład granulometryczny naczyń 3 grupy petrograficznej
Grupa 3A
M7
M16
Grupa 3B
M11
M13
M15
Grupa 3C
M12
M17
M18
20%
<0,1 mm
40%
0,1-0,5 mm
60%
0,5-1,0 mm
1,0-2,0 mm
100%
>2,0 mm
Przed formowaniem wyrobów masa ta była raczej dobrze nasączona wodą, roztarta oraz nie
do końca wymieszana i wyrobiona.
Wnioski
Obserwacje mikroskopowe 17 płytek cienkich
ceramiki z Mozowa pozwalają na wyróżnienie
trzech głównych grup różniących się między
sobą petrograficznymi cechami strukturalno-teksturalnymi. Do pierwszej grupy zaliczono
próbki cechujące się słabym upakowaniem tła
czerepu z przewagą pojedynczych fragmentów
tlucznia o rozmiarach 0,5-1,5 mm. Jest to ceramika przeważnie o zabarwieniu brązowym,
jasnobrązowym, ceglasto-brązowym, o niskiej
temperaturze wypału (około 600°C) w środowisku utleniającym. Osobno można wydzielić tu ceramikę o strukturze drobnoziarnistej zawierającą
sporą ilosć drobnoziarnistego tłucznia, ciasno
upakowanego w tle czerepu (grupa 2), wypalaną
w podobnej temperaturze w warunkach utleniających. Ceramika z trzeciej wyróżnionej grupy
jest bardzo zmienna pod względem struktury
i zawiera dużą ilość bardzo słabo wysortowanego
tłucznia niekiedy z domieszką drobnoziarnistego
tłucznia. Wypalano ją w środowisku redukcyjnym, rzadziej utleniającym w temperaturze rzędu
650-700oC. Wiele badanych fragmentów naczyń
acja LUNU
nd
LA
również bardzo zmienna we wszystkich grupach
i waha się od 0 do 11,5% obj. Znamienny jest
tylko brak tych składników w ceramice należącej
do grupy 2. Składniki te są za to obecne w niemal
każdej próbce z grupy 3.
Analizując rozkład frakcji ziarnowych
składników nieplastycznych można zauważyć,
że w przypadku ceramiki z Mozowa znaczący
udział w ukształtowaniu jej cech granulometrycznych miała macierzysta glina plastyczna
lub rzadziej piaszczysta stanowiąca zwykle ponad 75% obj. czerepu. Nie wymagała ona zatem
intensywnego schudzania, stąd odnotowano tu
znikomy udział (10-15%obj.) intencjonalnie
przygotowanych, przeważnie drobnoziarnistych
składników tłucznia. Tylko ceramika z grup 2
i 3C zawierała pewną ilość piasku jako materiału
schudzającego (tabela 3, wykresy 3 i 4).
Analizując rozkład wielkości ziarna składników nieplastycznych w badanej ceramice można
zauważyć, że był on raczej przypadkowy i brak
jest przesłanek do stwierdzenia stwierdzić, że dochodziło tu do intencjonalnej selekcji określonej
frakcji ziarnowej. Nie można jednak wykluczyć
tu odsiewania części frakcji kamienistej o wielkości ziarna powyżej 2 mm (grupa 2). Duża
zawartość masy ilastej i drobnych składników
matriks wskazuje na to, że pierwotna glina miała
wysoką plastyczność (była to tzw. tłusta glina).
80%
Fu
0%
188 ■ Piotr Gunia
Fu
LA
acja LUNU
nd
nosiło ślady jednostronnego lub obustronnego
angobowania jaśniejszą glinką.
Pod względem składu mineralnego składniki nieplastyczne pierwotnej masy ceramicznej
dla wszystkich wydzielonych odmian petrograficznych naczyń są zbliżone. Są to to najczęściej
fragmenty tłucznia pochodzące z polodowcowych głazów narzutowych, czasem z domieszką
różnofrakcyjnych piasków fluwioglacjalnych
lub/i korytowych piasków rzecznych. Ceramika
z niewielką ilością zwietrzałego gruboziarmnistego tłucznia (grupa 1) prawdopodobnie
nie była w ogóle schudzana. W pozostałych
grupach naczyń z Mozowa część bardzo słabo
wysortowanego tłucznia była uprzednio kruszona w celu uzyskania fragmentów o lepszej
jakości surowca lub dla uzyskania odpowiednio drobnej, różnoziarnistej frakcji. Znakomita
większość wyrobów ceramicznych z Mozowa
była wykonana z tłustych zażelazionych glin
zwałowych, a jedynie nieliczne naczynia wykonano z mniej plastycznych glin piaszczystych
o wodnolodowcowej lub zwietrzelinowej proweniencji.
Literatura
Shepard A.
1985 Ceramics for Archaeologist, Carnegie Institution of
Washington, Publ. No 609, Brown-Brumfield Inc.
Washington DC.
Banning E.B.
2007 Archeologist”s Laboratory. The Analysis of Archeological Data, Kluwer Academic Plenum Publishers,
New York.
Garrison E.
2003 Techniques in Archeological Geology, Springer, Berlin.
Rice P.
1987 Pottery Analysis, A Sourcebook, University of Chicago Press, Chicago.
Stoltmann J.
1989 A Quatitative Approach to the Petrographic Analysis
of Ceramic Thin Sections, American Antiquity, v. 54
(1), s. 147-156.

Wyniki badań petrograficznych wczesnośredniowiecznej ceramiki z

Transkrypt

Podobne dokumenty

Zwykły garnek − wielki wynalazek

Garnki i patelnie BergHOFF z serii Cast Line

Załącznik nr 2 do zaproszenia ATZ_10_1W11_2012_EL_1314_2012

Aluminiowe patelnie i naczynia do gotowania, z powłoką Lava

log in instr - Katedra Anatomii

Technologia ceramiki dr hab. Krystyna Andrzejewska

Garnki i patelnie BergHOFF z serii Auriga