Pobierz artykuł - Przeszłość Demograficzna Polski

Transkrypt

„Przeszłość Demograficzna Polski” 31, 2012
Adam A. Psz cz ół kowski
Krajewo-Wierciochy
Ludność parafii Krzynowłoga Mała
w świetle podatków podymnego z 1661
i pogłównego z 1662 roku
Rejestry podatkowe sporządzone na obszarze całej Rzeczypospolitej w drugiej
połowie XVII wieku już od ponad 100 lat znajdują się w kręgu zainteresowań zarówno historyków gospodarczych i społecznych, jak i historyków demografów1.
Pomimo dostrzeganych w tychże źródłach mankamentów, są one uznawane za
podstawę dla oszacowania w tym okresie liczby ludności (w tym wielkości rodziny i struktury gospodarstwa domowego) oraz badań nad zamożnością stanów
społecznych czy poszczególnych rodzin.
Źródła te są również podstawą opracowań poświęconych poszczególnym
województwom Korony (na podstawie rejestrów pogłównego z lat 1662–1676)2
1 Józef K le c z yńs k i, Pogłówne generalne i oparte na nim popisy ludności, Kraków 1894;
Roman Ry b a r s k i, Skarb i pieniądz za Jana Kazimierza, Michała Korybuta i Jana III, Warszawa
1939; Egon Vielro s e, Ludność Polski od X do XVIII wieku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 5, 1957, nr 1, s. 3–49; Irena G ie y s zto ro w a , Tadeusz Ła dogórs ki, W sprawie nowych
badań nad zaludnieniem dawnej Polski, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 6, 1958, nr 1–2,
s. 52–60; Irena G iey s zto ro w a, Źródła i szacunki w badaniach osadnictwa i demografii Polski XVI
i XVII w., „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 10, 1962, nr 3–4, s. 575–593; Zenon G uldon,
Zaludnienie Polski w 1629 r., „Zapiski Historyczne” 33, 1968, z. 4, s. 43–52; Zenon G uldon,
Kazimierz Wa jd a , Źródła statystyczne do dziejów Pomorza wschodniego i Kujaw od XVI do początków XX w., Toruń 1970; Irena G iey s zto ro w a , Wstęp do demografii staropolskiej, Warszawa
1976; Michał K o p cz yńs k i, Subsidium charitativum 1662 r. Uchwała i wykonanie, „Miscellanea
Historico-Archivistica” 11, 2000, s. 253–265; Cezary K uklo, Demografia Rzeczypospolitej przedrozbiorowej, Warszawa 2009, s. 75–91.
2 Leon Po la s z e w s k i, Szlachta Wielkopolski na podstawie rejestrów pogłównego z lat
1673–1676, [w:] Społeczeństwo staropolskie, t. 3, pod red. Andrzeja Wyc z a ńs kie go, Warszawa
1983, s. 229–266; Anna L a s z u k , Struktura własności ziemskiej w województwie krakowskim na
podstawie rejestrów pogłównego z 1662 r., „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 41, 1993,
s. 401–420; Michał K o p cz yń s k i, Szlachta województwa chełmińskiego i pomorskiego w świetle
Przeszłość Demograficzna Polski 31, 2012
© for this edition by CNS
44
Adam A. Pszczółkowski
oraz opracowań i edycji źródłowych dla Wielkiego Księstwa Litewskiego (w oparciu o rejestry podymnego z lat 1650–1690)3.
Podymne i pogłówne w Rzeczypospolitej
Podatek podymne został wprowadzony konstytucjami sejmowymi w roku 1629
dla Korony i Siewierszczyzny4, a w 1649 dla Wielkiego Księstwa Litewskiego5.
Czynnościami poborowymi obciążono rady miejskie (dla podatników w miastach)
i urzędy grodzkie (po wsiach). Opodatkowaniem tym objęto wszystkich mieszczan, poddanych chłopów, rzemieślników wiejskich oraz szlachtę nieposiadającą
poddanych — „stanu szlacheckiego ludzie, którzy się rozrodzili, na kmiecych
rolach budynki mają”. Mieszczanie za swe domy uiszczali podatek w wysokości
od 15 do 90 groszy jednorazowo (w zależności od klasy miasta i rodzaju domu),
ludność wiejska — 15 groszy, szlachta uboga dziedzicząca na gospodarstwach
o powierzchni włóki — 30 groszy, na półwłóczkach — 15 groszy, a na działach
mniejszych niż półwłóczek — 10 groszy6. Grupy wyłączone spod opodatkowania
to szlachta folwarczna, duchowieństwo (wraz ze służbą zamieszkałą w dworach
i na plebaniach) oraz ludność żydowska. Na tą ostatnią grupę nałożono inny po-
rejestrów pogłównego generalnego z roku 1662. Próba analizy liczbowej, [w:] Szlachta i ziemiaństwo na Pomorzu w dobie nowożytnej XVI–XX wieku, red. Jerzy D ygda ła, Toruń 1993, s. 41–53;
Piotr Ko r a l, Rodzina szlachecka w województwie sieradzkim i ziemi wieluńskiej w świetle rejestrów
pogłównego z 1673 r., „Przegląd Historyczny” 86, 1995, nr 3–4, s. 361–367; Marian B utkie w ic z ,
Dobra szlacheckie w powiecie tykocińskim, Lublin 1998; Anna La s z uk, Zaścianki i królewszczyzny. Struktura własności ziemskiej w województwie podlaskim w drugiej połowie XVII wieku, Warszawa 1998; tejże, Ludność województwa podlaskiego w drugiej połowie XVII wieku, Warszawa
1999; Adam A. Pszczółkowski, Struktura majątkowa i rozrodzenie szlachty ziemi ciechanowskiej
w świetle regestru pogłównego z 1676 roku, „Herald” 12, 2009.
3 Jerzy M o rzy, Kryzys demograficzny na Litwie i Białorusi w II połowie XVII wieku, Poznań
1965; seria wydawnicza Metryka Litewska. Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego:
Województwo wileńskie 1690 r., oprac. Andrzej R a c huba , Warszawa 1989; Województwo trockie
1690 r., oprac. Henryk L u lew icz , Warszawa 2000; Województwo brzesko-litewskie 1667–1690 r.,
oprac. A. R a c h u b a, Warszawa 2000; Województwo nowogródzkie 1690 r., oprac. H. Lule w ic z ,
A. R a c h u b a , Warszawa 2002; Województwo mścisławskie 1667 r., oprac. A. R a c huba , Warszawa
2008; Księstwo Żmudzkie 1690 r., oprac. Grzegorz Bła s z c z yk, Warszawa 2009; Województwo
smoleńskie 1650 r., oprac. Stanisław D u min i A. R a c huba , Warszawa 2009.
4 Volumina legum (dalej: VL), t. 3, St. Petersburg 1859, s. 290 n.; dalej są cytowane także tomy
4 i 5, St. Petersburg 1860.
5 Tamże, t. 4, s. 147 n.
6 Tamże, t. 3, s. 290; Z. G u ld o n i K. Wa jda , Źródła statystyczne [1], s. 28. Nie ma racji
M. Butkiewicz, analizując podymne dla ziemi bielskiej z lat 30. XVII wieku, że płatnicy płacili tak
jak im było wygodnie lub jak rozumieli nakaz podatkowy. Rejestry znajdujące się w księdze grodzkiej brańskiej przechowywanej w Archiwum Państwowym w Białymstoku są zgodne z przepisami
konstytucji. Por. M. Bu tk ie w icz , Dobra szlacheckie [2], s. 28.
45
datek — pogłówne żydowskie7. W 1661 roku, a zatem tuż po potopie szwedzkim,
wprowadzono nową taryfę podymnego, podwajając stawki zawarte w konstytucji
z 1621 roku. Podatek ten był wymierzany po roku 1661 jeszcze wielokrotnie,
choć coraz rzadziej i ostatecznie zastąpiony w 1775 nowym podymnym8.
Podatek pogłówny, w odróżnieniu od podymnego, był podatkiem nadzwyczajnym, uchwalanym w związku z niebezpieczeństwami wojennymi bądź w celu
opłacenia żołdu. Sejmy wprowadzały go w latach 1498, 1520 i 1590 (przy czym
w dwóch ostatnich wypadkach wstrzymano pobór)9. Powrócono do tejże formy
opodatkowania dopiero w 1662 roku jako do jednorazowej ofiary pod nazwą subsidium charitativum (pomoc miłosierna). Jednakże sięgnięto po nią dla Korony
jeszcze w latach 1673, 1674 (w podwójnej kwocie), 1676 (potrójne) i dla Wielkiego Księstwa Litewskiego w 1676 (podwójne)10. Później jeszcze kilkakrotnie,
aby w roku 1717 ustanowić je jako podatek stały na podstawie rejestrów z 1676.
Zniesiono je dopiero w 1775 roku11.
W wypadku pogłównego oryginalny instruktarz z 1662 roku nie został zamieszczony w Volumina legum. W myśl ówczesnych przepisów wydrukowano
go w ograniczonej liczbie tylko na potrzeby grodów, a po dokonaniu poboru nakazano te egzemplarze zniszczyć12. Dopiero instruktarz z 1673 roku, identyczny
z poprzednim, znajduje się w zbiorze praw13. Wynika z niego, że podatek ów
obejmował wszystkie osoby w państwie, za wyjątkiem rodziny królewskiej, dzieci poniżej 10. roku życia, żebraków oraz „osób niedołężnych” (starcy i inwalidzi).
Spisy ludności były sporządzane przez duchowieństwo parafialne i przekazywane
do urzędów miejskich oraz grodów. Poborca podatkowy, dysponując kompletem
takich spisów dla danej jednostki administracji terytorialnej (powiat lub ziemia),
tworzył zbiorczy rejestr14.
Wielostopniowa taryfa podatkowa zaczynała się od arcybiskupa gnieźnieńskiego, który był zobowiązany uiścić podatek w wysokości 1800 złp., a kończyła
się na ubogiej szlachcie co „tylko ogrody kopią i one sieją” — w wysokości 15
groszy. Przy czym szlachta zamożniejsza musiała nie tylko płacić za siebie i swoje rodziny, ale także dodatkowo za wszelkie pełnione urzędy i dzierżawione królewszczyzny, a nadto jeszcze pokryć zobowiązania swej służby (tak szlacheckiej,
7
VL [4], t. 3, s. 292.
R. Ry b ars k i, Skarb i pieniądz [1], s. 115 n.; Z. G uldon i K. Wa jda , Źródła statystyczne
[1], s. 29. Brakuje stosownej konstytucji w Volumina legum.
9 Z. Gu l d o n i K. Wajd a, Źródła statystyczne [1], s. 41; M. K opc z y ńs ki, Subsidium [1],
s. 254 n.; Andrzej Wy c z ań s k i, Uwarstwienie społeczne w Polsce XVI wieku. Studia, Wrocław
1977, s. 192–254.
10 R. Ry b ars k i, Skarb i pieniądz [1], s. 77 n.
11 Z. Gu ld o n i K. Wajd a, Źródła statystyczne [1], s. 44.
12 VL [4], t. 4, s. 399; R. Ry b a rs k i, Skarb i pieniądz [1], s. 182.
13 VL [4], t. 5, s. 61 n., 95–102.
14 Tamże, t. 5, s. 100–101.
8
46
jak i plebejskiej) z możliwością potrącenia z ich wynagrodzeń oraz poddanych,
gdy ci nie byli w stanie uiścić podatku — „a jeżeliby się którzy z poddanych znajdowali tak ubodzy, że abo mało, abo nic nie mogli contribuere, tedy panowie sami
de proprio mają za nich zapłacić i założyć”15.
Na potrzeby tego artykułu wypada przytoczyć tylko stawki od ludności zamieszkałej na wsi. Podatek od poddanych i różnych sług stanu plebejskiego wynosił 1 złp. od osoby. W wypadku szlachty sprawy przedstawiały się następująco:
3 złp. — szlachta osiadła z poddanymi (osiadłość rozumiana może być jako
dziedzictwo, dzierżawa, zastaw, tradycja, dożywocie, nawet suma przynosząca
dochód z procentów, a zapisana na dobrach z poddanymi); stawka ta dotyczy mężczyzn osiadłych i niezamężnych kobiet osiadłych,
2 złp. — szlachta nieosiadła na służbie (mężczyźni i kobiety) oraz szlachta
osiadła bez poddanych, uprawiająca więcej niż jedną włókę16,
1 złp. 15 groszy — wdowy osiadłe z poddanymi, żony i dzieci szlachty osiadłej z poddanymi,
1 złp. — szlachta osiadła bez poddanych, uprawiająca mniej niż jedną włókę,
15 groszy — szlachta na ogrodach, także wdowy, żony i dzieci, wszelkiej
szlachty osiadłej bez poddanych17 i szlachty na ogrodach.
Ponieważ podatek pogłówny z 1662 roku był nowym instrumentem fiskalnym, przyjmuje się, że sporządzone wówczas rejestry są wysoce wiarygodnym
źródłem (zaskoczenie podatników, skrupulatność poborców)18. Takiej dobrej opinii nie mają spisy podymnego z 1661 roku. Dlatego też I. Gieysztorowa wysuwa
postulat, aby dane uzyskane z rejestrów podymnego z lat 60. XVII wieku sprawdzać równoległymi danymi z pogłównego, przy czym powinno się to odbywać
„w wąskiej skali terytorialnej poszczególnych wsi czy parafii”19.
Niniejszy artykuł stanowi więc realizację tego postulatu, będąc próbą odtwo15 VL [4], t. 5, s. 98 i 100. Dla przykładu w 1662 roku Jan Kazimierz Krasiński, podskarbi
wielki koronny zapłacił w ziemi ciechanowskiej za siebie 3 złp., za żonę 1 złp. 15 groszy, za bratanicę 3 złp., za syna 1 złp. 15 groszy, za urząd podskarbiego koronnego 300 złp., za starostwo przasnyskie 30 zlp., nowomiejskie 30 złp., opinogórskie 30 złp., sądowe łomżyńskie 60 złp., dzierżawę
w Dobrzankowie 15 złp., wójtostwo i młyn w Przasnyszu 20 złp., wójtostwa w Lipie i Pomorzu
20 złp. Nadto jeszcze 40 złp. za służbę szlachecką i 36 złp. za służbę plebejską, a za poddanych ze
swych dóbr dziedzicznych i dzierżawionych królewszczyzn 1428 złp. Łącznie ciążył na nim bezpośrednio podatek w wysokości 514 złp., a mógł być pociągnięty do odpowiedzialności skarbowej za
dalsze 1504 złp. Źródło: Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie (dalej: AGAD), Archiwum
Skarbu Koronnego (dalej: ASK), dział I, sygn. 66, k. 313v–314v i 372v.
16 A. Laszuk błędnie interpretuje instruktarz jakoby szlachta nie mająca poddanych była zaliczana do nieosiadłej. Por. A. L a s z u k , Zaścianki i królewszczyzny [2], s. 63; A. La s z uk, Ludność
województwa [2], s. 51.
17 R. Rybarski błędnie podaje jakoby żony i dzieci szlachty bez poddanych posiadającej powyżej 1 włóki miały płacić 1 złp. Por. R. Ry b a rs ki, Skarb i pieniądz [1], s. 185.
18 Z. G u ld o n i K. Wajd a, Źródła statystyczne [1], s. 46; I. G ie ys z torow a , Wstęp [1],
s. 192–195; A. L a s z u k , Ludność województwa [2], s. 28; C. Kuklo, Demografia [1], s. 86.
19 I. G iey s zto ro w a, Wstęp [1], s. 188–190.
47
rzenia zaludnienia jednej parafii przez pryzmat dwóch różnych źródeł podatkowych, wytworzonych w zbliżonym czasie, a krytycznie z sobą skonfrontowanych.
Popotopowe spisy podatkowe w parafii Krzynowłoga Mała
Parafia Krzynowłoga Mała, charakteryzująca się wysokim odsetkiem drobnej
szlachty, znajduje się w powiecie przasnyskim, w północnej części historycznej
ziemi ciechanowskiej na Mazowszu. Dla ziemi tej zachowały się w zespole Archiwum Skarbu Koronnego w AGAD oraz w Bibliotece Książąt Czartoryskich
w Krakowie w dobrym stanie szczegółowe rejestry pogłównego za lata 1662,
1673, 1674 i 1676, zawierające dane o podatnikach20. Jednocześnie w zbiorach
powyższych brakuje rejestrów podymnego dla tejże jednostki administracyjnej.
W połowie 2011 roku przeglądając nieliczne zmikrofilmowane księgi grodzkie
ciechanowskie natrafiłem na rejestr podymnego z roku 1661 sporządzony tylko
dla parafii Krzynowłoga Mała przez poborcę Franciszka Sławogórskiego, dziedzica na Rudnie Kmiecym. Spis ten znajduje się na kratach 389–390 w księdze
oznaczonej jako ciechanowskie grodzkie wieczyste, seria I, sygnatura 5. Wedle
metryczki zamieszczonej na mikrofilmie, księga, której stan został określony jako
„zbutwiała”, składa się z 1608 stron, pochodzących z lat 1669–1671. Faktycznie
jest zbiorem dokumentów o formacie dutki, pochodzących z lat 1661–1676. Są
to przede wszystkim skargi, manifesty, wyroki oraz relacje z czynności woźnych
sądowych w sprawach spornych szlachty. Poszczególne karty mają liczne uszkodzenia, mianowicie oberwane rogi, a nawet i znaczne partie górnych brzegów.
Również omawiany spis ma takie ubytki21.
Z treści rejestru, sporządzonego w języku łacińskim z polskimi wtrętami, wynika (patrz Aneks), że poborca zgromadził podatki od 154 szlachciców22, w tym
7 mających poddanych (łącznie 51 chałup, z czego 32 chałupy to poddani Adama Nieborskiego, dziedzica na Krzynowłodze Małej i Chmielonku23) oraz 146
z domów swych i od jednego (Marcjana Pszczółkowskiego z Moraw-Śliwek24),
20 AGAD [15], ASK [15], dział I, sygn. 66, k. 291–373 (rok 1662), k. 376–501 (rok 1673),
k. 502–544 (rok 1674), Biblioteka Narodowa (dalej: BN), Regestr pogłównego Prowincji Wielkopolskiej, mf. 1856, mikrofilm z rękopisu ze zbiorów Biblioteki Książąt Czartoryskich w Krakowie,
bez paginacji (rok 1676). Dwa pierwsze sporządzone przez poborcę Mikołaja Kołakowskiego, dwa
kolejne przez poborcę Jerzego Duczymińskiego.
21 AGAD [15], Ciechanowskie grodzkie relacje (dalej: CGR), seria I, sygn. 5, k. 389r–390v.
22 Przy założeniu, że w Ostrowych-Kokaczach, dla których zapisu nie sposób odtworzyć wobec urwanego brzegu karty, było 4 podatników drobnoszlacheckich.
23 Adam Nieborski († 1673), syn Macieja, dziedzica części wsi Wierzbowo w parafii Koziczynek, por. AGAD [15], Ciechanowskie grodzkie wieczyste (dalej: CGW), sygn. 71, k. 65, 297; sygn.
80, k. 220; sygn. 83, k. 81; Przasnyskie ziemskie wieczyste (dalej: PZW), sygn. 8, k. 561, 567; sygn.
9, k. 227; Różańskie grodzkie wieczyste (dalej; RGW), sygn. 26, k. 629.
24 Marcjan Pszczółkowski, syn Jana, por. AGAD [15], PZW [23], sygn. 9, k. 150, 320.
48
który dał 1 złp. Podatnicy zamieszkiwali łącznie 48 wsi. W rejestrze brak tylko
dóbr folwarcznych Jastrzębiec, które podówczas znajdowały się w rękach Wojciecha Poniatowskiego, równoczesnego dziedzica Pawłówka w sąsiedniej parafii Pawłowo25. W spisie tym Nieborski został uhonorowany tytułem „Jego Mość
Pan”, pozostałych posiadaczy ziemskich z poddanymi obdarzono wyróżnikiem
„Generosus”, a bez poddanych „Nobilis”26.
Niestety, poborca nie odnotował, jakie kwoty pobrał od podatników, co w wypadku szlachty ubogiej jest poważnym mankamentem — wiedząc, że płaciła one
różne stawki w zależności od dziedziczonego areału swych gospodarstw. Nie podał również całkowitej sumy poboru. Zaletą spisu jest zaś fakt, że szlachta tejże parafii została ułożona wsiami i podana z imion, nazwisk, a także nierzadko
również z imion ojców. Pozwala to więc na łatwą identyfikację osób przy okazji
dalszego ustalania danych.
Do 146 domów szlacheckich i 51 chałup chłopskich należy doliczyć jeszcze
zwolnione z podatku plebanię oraz 6 dworów (w Krajewie-Mostowym, skąd płacił Jan Roman od 2 chałup, dworu nie było27), co daje łączną liczbę 204 budynków mieszkalnych.
Rejestr pogłównego za rok 1662 (choć bez daty!) sporządzony w języku łacińskim dla całej ziemi ciechanowskiej przez poborcę Mikołaja Kołakowskiego,
został przejrzany i przeliczony we Lwowie dnia 6 marca 1663 roku. Zawiera on
szczegółowe dane dotyczące podatków pobranych na wsi oraz opłat od urzędników i dzierżawców królewszczyzn, a ponadto sumaryczne informacje o kwotach
uzyskanych od tutejszych miast i duchowieństwa28.
Badając tylko parafię Krzynowłoga Mała29, w porównaniu z podymnym
z 1661 roku w spisie o rok późniejszym również brakuje dóbr folwarcznych Jastrzębiec, a także wsi Bystre-Kurzyny (którą tym razem zamieszczono pod sąsiednią parafią Krzynowłoga Wielka). Przez pomyłkę nie zamieszczono Marcjana
Romana, jedynego dziedzica na Romanach-Kosiorkach, a należny od niego i jego
żony podatek 1 złp. 15 groszy dopisano jego sąsiadowi Stanisławowi Bobińskiemu na Romanach-Fuszkach, który powinien był płacić za siebie i żonę 2 złp. 15
groszy, a wpisano mu 4 złp. dla zachowania zgodności z kasą30. Natomiast w re25
Wojciech Poniatowski († ok. 1668), syn Wawrzyńca, por. AGAD [15], CGW [23], sygn. 85,
k. 72, 471, 505, 548, 638, 647.
26 Potwierdza to obserwacje A. L a s z u k , Ludność województwa [2], s. 52, dla województwa
podlaskiego.
27 Jan Achacy Roman († ok. 1670), syn Tomasza, dziedzica części wsi Romany-Sędzieta w parafii Krzynowłoga Wielka, od roku 1619 poborca ziemi ciechanowskiej, od 1621 miecznik, od 1627
podsędek, por. AGAD [15], PZW [23], sygn. 6, k. 132, 391; sygn. 7, k. 73; sygn. 9, k. 520; CGW
[23], sygn. 85, k. 435, 439, 774; sygn. 86, k. 214, 226.
28 AGAD [15], ASK [15], dział I, sygn. 66, k. 291–373.
29 Tamże, k. 291–298.
30 Marcjan Roman z żoną, jedyny dziedzic na Romanach-Kosiorkach powraca na kartach ko-
49
jestrze z 1662 roku pojawia się jednodymowa wieś Krajewo-Białki, której nie
uwzględnia podymne z 1661 roku.
Ludność nieszlachecka
Wobec faktu, że w spisie pogłównego poddani i służący plebeje w dobrach
szlachty folwarcznej są zestawieni zazwyczaj zbiorczo bez rozbicia na chałupy
ukazane w podymnym, nie sposób dokonać porównań tych dwóch rejestrów w tej
materii. Jeśli zaś przyjąć, że w 1661 roku podano realną liczbę tych chałup, a służba nie zamieszkiwała pańskich dworów, to zestawiając te dane uzyskujemy średnią 6,3 osoby na 1 chałupę (por. tabela).
Tabela. Liczba chałup i ludności plebejskiej w dobrach szlachty folwarcznej w 1661
i 1662 roku
Wieś
Liczba chałup
w 1661 roku
Liczba plebejów
w 1662 roku
Osoby na chałupę
(średnia)
Krzynowłoga Mała
Chmielonek
22
10
153
62
6,9
6,2
Krajewo-Mostowe
2
7
3,5
Krajewo-Wierciochy
5
30
6,0
Goski
Kaki i Romany-Wszebory
Zbrochy
Rudno-Kmiece
1
8
8,0
4
3
4
26
12
25
6,5
4,0
6,2
51
323
6,3
Ogółem
Źródło: zestawienie własne na podstawie: AGAD, ciechanowskie grodzkie relacje,
seria I, sygn. 5, k. 389–390; AGAD, ASK, dział I, sygn. 66, k. 291–298.
Jeśli weźmiemy pod uwagę fakt, że spis z roku 1662 nie obejmuje dzieci
poniżej 10. roku życia oraz osób niedołężnych, to średnia ta ulegnie zwiększeniu
poprzez doszacowanie. Przy ostrożnym założeniu, że nie uwzględniono w po-
lejnych spisów pogłównego, por. AGAD [15], ASK [15], dział I, sygn. 66, k. 409r (rok 1673) i 523r
(rok 1674).
50
głównym 27% mieszkańców31, liczba plebejów wzrośnie do 442 osób, a zatem
średnia na jedną chałupę wyniesie aż 8,7 osób.
Należy przy tym zauważyć, że przy okazji pogłównego zostają ujawnieni kolejni chłopi (określeni wyróżnikiem „laboriosus”) wraz ze swymi rodzinami, tym
razem zamieszkali we wsiach drobnoszlacheckich, a mianowicie Tomasz szewc
w Chmieleniu Wielkim, Jakub Grzela i Andrzej Czech w Dembych Wielkich oraz
Wawrzyniec w Romanach-Wszeborach. Tylko przy ostatnim podano, że jest on
poddanym, Andrzeja Kakowskiego (co uwzględniłem w tabeli 1). Kim zatem są
pozostali? Poddanymi, nad którymi łączną władzę ma drobna szlachta z danych
wsi, czy też należą do dworów, lecz mieszkają pomiędzy ową drobną szlachtą?
Oprócz nich są jeszcze w tych wsiach rzemieślnicy wiejscy i młynarze („famati”), tworzący własne gospodarstwa domowe, a przecież nie ujawnieni zupełnie
w podymnym z 1661 roku: Zbrochowski w Krajewie-Tomkach, Skoczylas w Ostrowych-Dylach, Mikołaj i Wawrzyniec w Ostrowych-Kokaczach, Jerzy w Morawach-Wielkich, Stanisław w Romanach-Górskich, Paweł w Rudnie-Jeziorowym.
Ta grupa to łącznie 22 osoby. Jest jeszcze w pogłównym sześciu poddanych Kozickiego w Łaniętach, ale Kozicki jako zamieszkały poza parafią musiał płacić
podymne od nich w parafii Koziczynek, tam gdzie znajdował się jego dwór.
Oprócz chłopów i rzemieślników, występuje liczna służba plebejska zamieszkała u drobnej szlachty. Razem w całej parafii odnotowano 93 takie osoby przypadające na 184 domy — czyli średnio jedna osoba na dwa gospodarstwa.
Kim jest owa służba? W znakomitej większości będzie to czeladź, zatrudniona na rocznych kontraktach bądź doraźnie do pomocy w pracach sezonowych.
Możliwe, że oprócz czeladzi kryją się tu i nieślubne dzieci szlachcianek, znane
z akt metrykalnych i sądowych, co do których dalszego losu starosta ciechanowski nie podjął jeszcze decyzji. Znajdują się więc na wychowaniu matek czy dalszych krewnych, pomnażając grono parobków.
Gdy zsumujemy ludność zależną w dobrach szlachty wszelakiej z wolnymi
rzemieślnikami, młynarzami to uzyskamy łączną liczbę 441 osób.
Ludność szlachecka
Spisana w 1661 roku szlachta występuje pod 32 różnymi nazwiskami. W spisie pogłównego wszystkie te nazwiska się powtarzają, aczkolwiek pojawia się 10
kolejnych. Mamy tu do czynienia przede wszystkim ze szlachtą gniazdową (Borowy, Bystry, Chmieliński, Demby, Kakowski, Kawiecki, Krajewski, Łaniecki,
Łojewski, Morawski, Mostowy, Ostrowski, Roman, Rudziński, Zaleski). Oprócz
niej mają tu swoje dziedziczne posesje przybysze z okolicznych parafii na terenie
31
Por. L. P o las z e w s k i, Szlachta Wielkopolski [2], s. 239. W literaturze można spotykać
postulaty znacznie większych doszacowań, por. A. La s z uk, Ludność województwa [2], s. 20–31.
51
ziemi ciechanowskiej (Bagieński, Bobiński, Bogdański, Cichowski, Czaplicki,
Dzierzęski, Dzierzgowski, Gadomski, Grabowski, (H)umięcki, Kownacki, Kozicki, Łączyński, Nieborski, Płoski, Pszczółkowski, Rapacki, Sławogórski, Smoleński, Ulatowski, Żaboklicki, Żarnowski, Żebrowski). Marginalnie występuje tu
szlachta różańska (Gutowski) i zawkrzeńska (Grzybowski, Nosarzewski). Jedyną
zagadkową postacią jest Jan Narulewicz (pisany też jako Narlewicz), dziedzic
części w Krajewie-Zachach32.
Pogłówne z 1662 roku odnotowało w tej parafii 7 dworów i 184 drobnoszlacheckie gospodarstwa domowe, w których opodatkowano łącznie 513 osób stanu
uprzywilejowanego (czyli średnio 2,7 osoby na gospodarstwo).
Owe dwory tworzą rodziny Adama Nieborskiego w Krzynowłodze Małej33,
Wojciecha Kakowskiego w Krajewie-Wierciochach34, Wojciecha Sławogórskiego w Goskach (choć oznaczony jako „Nobilis”, lecz płaci podatek trzyzłotowy),
Andrzeja Kakowskiego w Kakach (choć główny lokator wraz z bliskimi ma stałe miejsce zamieszkania poza parafią35), Kazimierza Dzierzgowskiego w Zbrochach36 i dwa Stanisława i Franciszka Sławogórskich w Rudnie-Kmiecym.
Pomiędzy szlachtą drobną a folwarczną znajduje się wdowa Jadwiga Łanięcka
w Łaniętach, która w 1661 roku płaci ze swojego domu i jest zaliczana do grupy
„Nobilis”, zarazem jednak w 1662 roku objęta jest stawką wdowią szlachty trzyzłotowej, mając aż 5 służących plebejów.
Gdy idzie o szlachtę uboższą, to liczba 184 rodziny w stosunku do 146 domów, od których ta szlachta odprowadzała rok wcześniej podatek, stanowi istotną
rozbieżność. Nie można przy tym wyłączyć, że ta dysproporcja wynika z faktu,
że niektóre rodziny zamieszkiwały wspólny budynek i wspólnie odprowadzały za niego podatek. Zresztą próby zestawienia dziedziców cząstkowych z obu
spisów nie zawsze są proste i oczywiste. Sławogórski podawał dane osób, od
32
Nie występuje on w podymnym z 1661 roku. Zna go pogłówne z 1676 roku, por. BN, mf.
1856. Z kolei w latach 1673 i 1674 został odnotowany w jego miejsce Jan Pszczółkowski, por.
AGAD [15], ASK [15], dział I, sygn. 66, k. 405v i 525r. Jednakże w aktach ciechanowskich grodzkich wieczystych pod rokiem 1684 szlachcianka Elżbieta Krajewska, wdowa po szlachcicu Janie
Narlewiczu de Krajewo-Zachy, w imieniu swym oraz dwóch swych synów: księdza Kazimierza
i Jana Narlewiczów, potwierdza testament swego męża, spisany 17 IX 1683 w Krajewie, por. AGAD
[15], CGW [23], sygn. 96, k. 26.
33 Zob. wyżej, przypis 23.
34 Wojciech Kakowski († 1672), syn Jakuba, por. AGAD [15]. PZW [23], sygn. 8, k. 378, 554,
595; CGW [23], sygn. 90, k. 334, 343; sygn. 91, k. 266.
35 Andrzej Kakowski, syn Floriana, przebywał wówczas na terenie powiatu michałowskiego
województwa chełmińskiego, por. AGAD [15], PZW [23], sygn. 8, k. 137, 154; sygn. 9, k. 103;
CGW [23], sygn. 85, k. 681; sygn. 101, k. 196.
36 Kazimierz Dzierzgowski († ok. 1679), syn Wacława, dziedzica części wsi Kamień w parafii Dzierzgowo i Zofii z Łanieckich, mąż Elżbiety Rydzewskiej, dziedziczki na Zbrochach, córki
Felicjana, por. AGAD [15], PZW [23], sygn. 9, k. 437; CGW [23], sygn. 81, k. 256–258; sygn. 86,
k. 314.
52
których otrzymał zapłatę, Kołakowski stosował się do spisu miejscowego proboszcza, opisując w pierwszej kolejności głowę domu. Na przykład w roku 1661
wśród płatników z Dembych Wielkich jest wymieniony Anzelm Demby, syn Józefa, a w 1662 występuje wdowa po Józefie Dembym, przy czym jej syn nie jest
opodatkowany. Sławogórski, jak wyżej zaznaczyłem, podawał imiona, nazwiska,
a czasem i imiona ojców, Kołakowski — imiona, nazwiska i często przydomki,
a czasem tylko przydomki. W wypadku rozrodzonych Chmielińskich w Chmieleniu37, Kawieckich w Kawieczynie czy Romanów w Romanach, te ostatnie są
wręcz niezbędne dla ich identyfikacji, lecz wymagają od badacza takich spisów
odpowiedniej wiedzy o lokalnym środowisku, to jest umiejętności kojarzenia odpowiednich przydomków z właściwymi im nazwiskami.
Nie mniej porównując podymne z 1661 roku z czterema pogłównymi z lat
1662–1676 można wychwycić wiele błędów w nazwiskach drobnej szlachty. Na
przykład dla roku 1661: Zygmunt Borowy z Bystrych-Kurzymów to Zygmunt
Bystry, a dla 1662: Kazimierz Krajewski z Zalesia-Krajewa to Kazimierz Kawiecki, Wojciech i Melchior Borowi w Borowych-Grykach to Wojciech i Melchior
Bystrzy.
Pomimo tych wszystkich zastrzeżeń należy podkreślić sumienność poborcy
Kołakowskiego, gdyż w wypadku gospodarstw drobnoszlacheckich wyszczególnił wysokość podatku nałożonego na głowę domu, członków jego rodziny, służbę i komorników. To zaś pozwala na wychwycenie stratyfikacji w obrębie stanu
uprzywilejowanego.
Odwołując się do wyżej już przytaczanych stawek podatkowych dla szlachty
uzyskujemy następujący wynik:
— szlachta osiadła mająca poddanych (tak zwana trzyzłotowa) wraz ze swymi rodzinami — 18 osób (3,5%),
— szlachta osiadła na dobrach powyżej jednej włóki bez poddanych wraz ze
swymi rodzinami — 79 osób (15,4%),
— szlachta osiadła na dobrach poniżej włóki bez poddanych wraz ze swymi
rodzinami — 279 osób (54,4%),
— szlachta na ogrodach, słudzy i komornicy szlacheccy wraz ze swymi rodzinami — 66 osób (12,9%),
— wdowy szlacheckie bez poddanych wraz ze swymi rodzinami — 71 osób
(13,8%).
Przy czym gospodarstwa wdowie, gdy głową domu wdowa być przestanie,
mogą się zaliczać zarówno do grupy drugiej, trzeciej, jak i czwartej. Przydzielając
je po równo na te grupy, uzyskamy następujące odsetki:
37 W grudniu 1846 roku, gdy władze guberni płockiej, przeprowadziły spis miejscowej drobnej
szlachty — posiadaczy majątków bez ksiąg hipotecznych — Chmielińskich w Chmieleniu spisano
z identycznymi przydomkami co w 1662 roku. Por. AGAD [15], Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych, sygn. 6560, zeszyt dla powiatu przasnyskiego, bez paginacji.
—
—
—
—
53
szlachta osiadła z poddanymi — 3,5%,
szlachta osiadła bez poddanych powyżej jednej włóki — 19,9%,
szlachta osiadła bez poddanych poniżej jednej włóki — 59,1%,
biedota szlachecka — 17,5%.
Plebania małokrzynowłoska
Dla pełnego obrazu ludności tej parafii w latach 1661—1662 brakuje już tylko gospodarstwa miejscowego plebana. Z podymnego duchowni byli zwolnieni,
pogłówne i owszem płacili, ale podlegali, podobnie jak wojskowi, oddzielnym
spisom38. W konkretnym wypadku miejscowy proboszcz odprowadzał podatek
ze siebie i swych domowników do oficjała pułtuskiego. Jak wyżej zaznaczyłem,
poborca Mikołaj Kołakowski odnotował jedynie łączną kwotę (w wysokości 427
złp.), jaką wniosło duchowieństwo ziemi ciechanowskiej do tego oficjała.
Ówczesnym proboszczem parafii Krzynowłoga Mała był ksiądz Wojciech
Grabowski, znany również z ksiąg sądowych39. Ksiądz ów spisał testament, który
w 1667 roku, tuż po jego śmierci, został potwierdzony przez oficjała pułtuskiego.
Dlatego jego kopia została wpisana do miejscowych akt konsystorskich40.
Testament ów, będący barwnym świadectwem obyczajów, a przy okazji przeglądem procesów cywilnych i karnych ówczesnych parafian małokrzynowłoskich41, odkrywa też stan osobowy miejscowej plebanii. Proboszcz Grabowski,
stanu szlacheckiego, objął swoją funkcję 37 lat wcześniej (czyli w 1630 roku),
będąc następcą księży Macieja Gomułki i Michała Przasnysiusa. W posłudze kapłańskiej pomagał mu ksiądz wikary Jerzy Roman42. Nadto do plebana dobrowolnie przystał szlachcic Żebrowski „jako dobry przyjaciel z małżonką swoją,
a siestrzenicą moją”. W testamencie jest wymieniony również syn tej pary —
„mały Żebrowski”, oraz Borowy. Czeladź szlachecką uzupełnia czeladź plebejska — Marcin, dwie dziewki i Anna „pastorka”. Jest także bakałarz i jego córka
Dorota43. Łącznie zatem 12 osób.
38 VL [4], t. 5, s. 95 n. Co ciekawe, młodzież ucząca się w oświatowych placówkach prowadzonych przez Kościół była także objęta pogłównym od duchowieństwa. Dlatego wśród świeckiej
ludności parafii może jeszcze brakować uczniów i studentów. Podobnie rzecz się ma ze szlachtą na
służbie wojskowej.
39 AGAD [15], Przasnyskie ziemskie wieczyste, sygn. 9, k. 455; CGW [23], sygn. 85, k. 46.
40 AGAD [5], Pułtuskie testamenta konsystorskie (dalej: PTK), sygn. 7, k. 106r–109r.
41 Proboszcz opisuje między innymi swój konflikt ze Sławogórskimi z Rudna-Kmiecego,
w tym i z Franciszkiem, poborcą podymnego w 1661 roku, por. AGAD [5], PTK [40], sygn. 7,
k. 107v.
42 Szlachcic ze wsi Romany-Janowięta w parafii tutejszej, por. AGAD [15], CGW [23], sygn.
83, k. 66.
43 AGAD [5], PTK [40], sygn. 7, k. 106r–109r.
54
Kontrola zawartości źródeł skarbowych
Poza porównaniem dwóch rejestrów i odwołaniami do rejestrów późniejszych
z lat 1673–1676, należałoby również sięgnąć po źródła pozaskarbowe, aby móc
wyciągnąć dalsze wnioski. Takimi źródłami są akta metrykalne, wizytacyjne oraz
sądowe.
W wypadku Krzynowłogi Małej metryki chrztów i ślubów sporządzano już
od 1577 roku44. Jednakże te najstarsze nie przetrwały do 1739 roku. Wówczas
to — na okoliczność wizytacji — stwierdzono istnienie ksiąg chrztów i ślubów
od 1695 i zgonów od 1735 roku45. W 1855 roku sporządzono z oryginałów sumariusz metryk tejże parafii, który zawierał w sobie chrzty za lata 1670–1808, śluby 1695–1808 (z niewielkimi lukami) i zgony 1770–1808. Sumariusz przetrwał
do dziś, a metryki które posłużyły do jego sporządzenia poza jednym wyjątkiem
(chrzty za lata 1805–1808) zaginęły w połowie XX wieku46.
Informacje zawarte w sumariuszu ograniczają się jedynie do roku zdarzenia, imienia i nazwiska ochrzczonego i jego rodziców. W przypadku małżeństw,
obok roku są zawarte tylko imiona i nazwiska młodych. Przy czym częstokroć,
a zwłaszcza dla II połowy XVII wieku, brak nawet i nazwisk (ludność plebejska). Bez znajomości miejsc poszczególnych zdarzeń korzystanie z sumariusza
sprawia także wiele kłopotów w badaniach nad drobną rozrodzoną szlachtą. Stąd
perspektywa porównań — praktycznie żadna.
Akta wizytacji tak dla Krzynowłogi Małej, jak i zresztą dla całej diecezji płockiej są zachowane od końca XVI wieku. Z tym, że akurat pomiędzy 1609 a 1724
rokiem występuje w nich długotrwała luka.
Sąd ziemski w Przasnyszu został zamknięty po potopie szwedzkim na prawie 100 lat. Sąd grodzki w Ciechanowie funkcjonował cały czas, lecz akurat za
okres 1650–1678 nie zachowała się w całości ani jedna księga. Nieliczne transakcje i sprawy z tychże lat mają formę luźnych, przypadkowych i przemieszanych
strzępków. Co prawda, osoby zamieszczone w rejestrach z okresu 1661–1676 występują częstokroć w aktach sądowych sprzed 1650 i po 1678 roku, lecz jednakże
to właśnie powyższe rejestry stanowią istotne uzupełnienie dla tychże akt, wypełniając lukę pozwalającą nierzadko na rekonstrukcję poszczególnych tutejszych
rodzin szlacheckich w długim okresie trwania.
44 Archiwum Diecezjalne w Płocku (dalej: ADPłock), akta wizytacji (dalej: AW), sygn. 4,
k. 98v; sygn. 5, k. 236.
45 ADPłock [44], AW [44], sygn. 262, k. 356v.
46 ADPłock [44], Akta metrykalne, sygn. 2975 i 2976.
55
Szacunki liczby ludności w parafii Krzynowłoga Mała
Z powyższych danych wynika, iż w 1662 roku na terenie parafii Krzynowłoga Mała mieszkały (nie licząc niedołężnych, żebraków i dzieci poniżej 10. roku
życia) 954 osoby, w tym:
— 513 osób stanu szlacheckiego (53,8%),
— 22 wolnych rzemieślników (2,3%),
— 419 chłopów i służących (43,9%)47.
Powyższa liczba powinna być powiększona o około 10 osób zamieszkałych
na plebanii, będącej konglomeratem przedstawicieli wszystkich stanów, a następnie oszacowana o grupy pominięte przy opodatkowaniu. Przy ostrożnym założeniu, że grupy te stanowiły 27%, uzyskujemy wynik 1320 osób.
Wynik ten w danym okresie można skonfrontować z innymi rejestrami pogłównego z lat 1673–1676, sporządzonymi na identycznych zasadach co pogłówne z 1662 roku, a zatem nadal wymagających podobnych doszacowań, co
stanowi, niestety, istotny mankament.
Jak wyżej podałem, w 1662 roku odnotowano w parafii 191 szlacheckich gospodarstw domowych. Tymczasem w roku 1673 było ich także 191 (ale wraz
z dodatkowymi pięcioma w Bystrych-Kurzynach), w 1674 — 194 (wraz z Bystrymi-Kurzynami i dworem w Jastrzębcu), w 1676 — 184 (wraz z Bystrymi-Krzynami i Jastrzębcem)48. A zatem tylko w ostatnim wypadku ich liczba jest nieznacznie
mniejsza. Dowodziłoby to wewnętrznej spójności pomiędzy rejestrami.
Tak jednak już się nie dzieje w wypadku danych ludnościowych. Gdy idzie
o szlachtę — w roku 1662 było opodatkowanych 513 osób, podczas gdy w 1676
już tylko 404 osoby (ubytek aż o 21%). Natomiast nieszlachty w roku 1662 odnotowano 441 osób, a w 1676 — 288 (ubytek aż o 37%). Potwierdza to spostrzeżenia poczynione już dawno przez R. Rybarskiego na podstawie zbiorczych
wyników dla poszczególnych województw, a potwierdzonych następnie między
innymi przez I. Gieysztorową czy A. Laszuk49. Jedynym dotąd wytłumaczeniem
tego zjawiska były podejrzenia o oszustwa podatkowe. Dlatego w literaturze
przedmiotu są podnoszone postulaty, aby analizować jedynie rejestry z roku 1662,
47 Powyższe proporcje są zbieżne z moimi wyliczeniami na podstawie znacznie późniejszych
statystyk kościelnych z roku 1817 i urzędowych z 1889 dla tejże parafii. Mianowicie w roku 1817 —
szlachta 54% (z których 4% szlachta folwarczna), rzemieślnicy — 9%, chłopi — 31%, Żydzi — 6%;
w 1889 — szlachta 48% (z których 2% szlachta folwarczna), rzemieślnicy — 12%, chłopi — 38%,
Żydzi — 2%. Por. Michał M. G rzy b o w s k i, Z archiwaliów diecezjalnych płockich XIX w., z. 7.
Dekanat przasnyski, Płock 2000; Aleksander N. Le ontie w, Powiat przasnyski guberni płockiej,
Płock 1892.
48 Zob. wyżej, przypis 20.
49 R. Ry b ars k i, Skarb i pieniądz [1], s. 189–195; I. G ie ys z torow a , Wstęp [1], s. 192–195;
A. L a sz u k , Ludność województwa [2], s. 28 n.
56
a dla tych jednostek administracyjnych, z których się nie zachował się spis z tego
roku — rejestry z 1673.
W wypadku ubytku szlachty można podjąć się próby wyjaśnienia. W tymże
samym 1676 roku sejm ogłosił pospolite ruszenie przeciwko Turcji, nakazując
przy tym aby rozrodzona szlachta w województwach płockim i mazowieckim
wystawiła co szóstego spośród siebie („żeby sześć na jednego składali się
i wyprawowali”)50. Możliwe, że ci którzy wówczas opuścili domy rozliczali się
z podatku w wojsku zgodnie z zasadami instruktarza z 1673 roku. Warto też przypomnieć, że spis pospolitego ruszenia szlachty małokrzynowłoskiej, dokonany
pod Sokolem na Rusi Czerwonej w 1621 roku obejmował aż 116 szlachciców,
z których 106 było mieszkańcami tej parafii51. Choć biorąc pod uwagę wyniki
pogłównego z 1662 roku na wojnę powinno było się stawić 7 przedstawicieli
dworów oraz około 30 spośród drobnej szlachty.
W wypadku ludności plebejskiej — trudno znaleźć inne wytłumaczenia, aniżeli oszustwa podatkowe. W dobrach Krzysztofa Nieborskiego, syna nieżyjącego
już Adama, w roku 1676 opodatkowano 124 służących i chłopów, podczas gdy
w 1662 było ich łącznie 215. W rozległej drobnoszlacheckiej szlacheckiej okolicy Chmieleniu w roku 1662 mieszkało 10 osób służby plebejskiej, a w 1676 już
zaledwie jedna.
Z pozostałych źródeł ludnościowych, dających jeszcze możliwość konfrontacji, najbliższe temu spisowi są akta wizytacji z pierwszej połowy XVIII wieku. Wedle danych dla roku 1724 w parafii Krzynowłoga Mała było wówczas
zdatnych do spowiedzi wielkanocnej około 1200 osób, w 1739 — około 1500,
w 1754 — również około 150052. W każdym z tych wypadków została podana
liczba przybliżona z okresów o wiele późniejszych od pogłównego, w dodatku nie
uwzględniająca dzieci poniżej 7. roku życia, a także ewentualnych Żydów oraz
akatolików. Co ma o tyle znaczenie, że w 1754 roku zostało w wizytacji odnotowanych 8 karczem żydowskich53.
Inną metodą kontrolną jest określenie średniej liczby chrztów w parafii za ten
okres i przemnożenie tejże przez współczynnik urodzeń o wartości 2554. Z wyżej
wzmiankowanego sumariusza wynika, że średnia roczna liczba chrztów w okresie 1670–1679 wynosi 35,1, co przy zastosowaniu współczynnika dawałoby zaledwie 877 osób. Z tym, że nie ma żadnej pewności, ani czy przyjęty współczynnik
50
VL [4], t. 5, s. 169.
AGAD [5], tzw. Metryka Litewska, sygn. IV–B–36, k. 209v–212v; źródło opublikowane
drukiem: A. A. P s z c z ółk o w s k i, Dzieje rodu Borowych z ziemi ciechanowskiej, Warszawa 2009,
s. 379–383.
52 ADPłock [44], Acta officjalia, sygn. 254, k. 24; AW [44], sygn. 262, k. 358v; sygn. 267,
k. 412v.
53 ADPłock [44], AW [44], sygn. 267, k. 413r.
54 I. G iey s zto ro w a, Wstęp [1], s. 294.
51
57
jest właściwy dla tejże parafii w tymże okresie, ani czy rejestracja chrztów jest
kompletna.
*
*
*
Odnaleziony rejestr podymnego z 1661 roku, zawierający dane osobowe,
wykazał niedobory wśród drobnej szlachty w stosunku do rejestru pogłównego
z 1662 roku. Niedobór ten można tłumaczyć tym, że w okresie tuż po potopie
szwedzkim część rodzin zamieszkiwała pod wspólnym dachem.
W wypadku ludności plebejskiej nie sposób jest porównywać oba spisy, ze
względu na ich odmienne konstrukcje. Jednakże pozwalają one na szacunkowe
obliczenie liczby ludności na jeden dym w tejże grupie.
Rejestr podymnego z 1662 roku wydaje się być wykonany sumiennie, tym
bardziej, że w wypadku parafii Krzynowłoga Mała podstawą do jego sporządzenia był uprzedni spis dokonany przez długoletniego plebana, mającego do pomocy wikarego z miejscowej szlachty, a zatem osób, które znały drogi nawet ku
najbardziej oddalonym siedliskom.
Liczba ludności parafii w 1662 roku wynosiła przed doszacowaniem — 964
osoby (licząc także plebanię), a po doszacowaniu (27%) — 1320 osób. Specyficzna lokalna struktura stanowa wykazuje prawie 54% udziału szlachty, co
jest zbieżne z wynikami uzyskanymi dla wieku XIX. Nazwiska tejże szlachty, w przeważającej części gniazdowej, dowodzą jej ciągłości na tym obszarze
od czasów średniowiecza. Co więcej, nazwiska te powtarzają się wielokrotnie
w późniejszych spisach, z XVIII i XIX wieku, a także dzisiaj, w parafii i gminie
Krzynowłoga Mała.
58
ANEKS
Porównanie treści rejestrów podymnego z 1661 i pogłównego z 1662 roku dla parafii Krzynowłoga
Mała
Uwaga: aneks nie ma charakteru edycji źródłowej, jest tylko przetworzeniem przez autora niniejszego
artykułu dwóch źródeł skarbowych.
Podymne 1661
Pogłówne 1662
Krzynowłoga Mała
JM. Adam Nieborski z 22 chałup
Krzynowłoga Mała
Adam Nieborski 3 złp., żona i córka 3 złp.,
służący plebeje, poddani 153 osoby — 153
złp.
Chmielonek
JM. Adam Nieborski z 10 chałup
Chmielonek
służący plebeje, poddani 62 osoby — 62
złp
Chmieleń [Wielki]
1. N. Szymon Chmieliński z domu swego
2. N. Zygmunt Chmieliński, syn Jana z domu
swego
3. N. Wojciech Chmieliński, syn Wawrzyńca
z domu swego
4. N. Bartłomiej Chmieliński, syn Marcina
z domu swego
5. N. Stanisław Chmieliński, syn Pawła
z domu swego
6. N. Wawrzyniec Chmielinski, syn Marcina
z domu swego
7. N. Maciej Chmieliński, syn Marcina
z domu swego
8. N. Wojciech Demby, syn Sebastiana
z domu swego
9. N. Maciej Chmieliński, syn Jerzego z domu
swego
10. N. Wojciech Chmieliński, syn Macieja
z domu swego
11. N. Wojciech Chmieliński, syn Wojciecha
z domu swego
12. N. Grzegorz Chmieliński z domu swego
13. N. Walenty Chmieliński z domu swego
14. N. Idzi Chmieliński, syn Jana z domu swego
15. N. Marcin Chmieliński, syn Tomasza
z domu swego
16. N. Jerzy Cichowski, syn Mikołaja z domu
Chmieleń Wielki
1. N. Walenty Chmieliński 1 złp., żona 15 gr,
siostra 1 złp.
2. N. Adam Sobiechowicz [Chmieliński] 1
złp., żona 15 gr, brat 1 złp.
3. N. Stanisław Chmieliński Górny 1 złp.,
żona 15 gr, służąca plebejka 1 złp.
4. N. Adam Górny [Chmieliński] 1 złp., żona
15 gr, syn 15 gr
5. Lab. Tomasz szewc sam 1 złp.
6. N. wdowa Jastrząbkowa [Chmielińska] komornica 15 gr
7. N. Fabian Chmieliński 1 złp., żona 15 gr
8. N. Grzegorz Kawiecki 1 złp., żona 15 gr
9. N. Zygmunt Krajewski 1 złp., żona i córka
1 złp.
10. N. Wojciech Polak [Chmieliński] 1 złp.,
żona 15 gr, Fam. szewc 1 złp., żona tegoż
1 złp.
11. N. Marcin Chmieliński 2 złp., żona 15 gr,
córka 15 gr, syn 15 gr, komornica szlachcianka 15 gr
12. N. Marcin Chruśla [Chmieliński] z żoną
1 złp. 15 gr, komornik z żoną szlachcice
1 złp.
13. N. Andrzej Chruśla [Chmieliński] z synem
1 złp.
14. N. Marcin Chmieliński z żoną 2 złp. 15
swego
17. N. Stanisław Chmieliński, syn Bartłomieja
z domu swego
18. N. Grzegorz Kawiecki, syn Kacpra z domu
swego
19. N. Adam Chmieliński, syn Jakuba z domu
swego
20. N. Zygmunt Krajewski, syn Stanisława
z domu swego
21. N. Marcin Chmieliński, syn Wojciecha
z domu swego
22. N. Piotr Chmieliński z domu swego
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
59
gr,służąca plebejka i komornica szlachcianka 1 złp. 15 gr
N. Wawrzyniec Chmieliński z żoną i córką
2 złp.
N. Grzegorz Cichowski 2 złp., żona i syn
1 złp., siostra 2 złp., służąca plebejka 1 złp.
N. Szymon Chmieliński z żoną 1 zlp. 15 gr,
służąca 1 złp.
N. Bartłomiej Florowicz [Chmieliński]
1 złp. żona jego 15 gr, dwie służące plebejki 2 złp.
N. wdowa po Pawle Chmielińskim 15 gr,
dwóch synów 1 złp.
N. Wojciech Krajewski 1 złp., żona i 3 synów 2 złp.
N. Idzi Chmieliński 1 złp., żona i służąca
plebejka 1 złp. 15 gr
N. Adam Gełda [Chmieliński] z żoną 1 złp.
15 gr
N. Maciej Żyłka [Chmieliński] z żoną i synem 2 złp.
N. Adam Demby z żoną, córką, służącą
plebejką 3 złp.
N. Piotr Wielkowicz [Chmieliński] 1 złp.,
żona i córka 1 złp.
N. Grzegorz Krajewski 1 złp., żona, syn
i córka 1 złp. 15 gr
N. Maciej Olbracht [Chmieliński] 1 złp.,
żona i dwóch synów 1 złp. 15 gr
N. Wojciech Olbracht [Chmieliński] 1 złp.,
żona, syn i córka 1 złp. 15 gr
N. Zygmunt Olbracht [Chmieliński] 1 złp.,
żona i córka 1 złp., córka ze swym mężem
1 złp., służąca plebejka 1 złp.
[Chmieleń]-Strzyże
1. N. Jan Chmieliński, syn Andrzeja z domu
swego
2. N. Łucja Płoska z domu swego
Chmieleń-Strzyże
1. N. Jan Chmieliński 1 złp. , żona 15 gr, dwie
córki 1 złp.
2. N. wdowa po Kalikście Płoskim 15 gr, córka 15 gr
Dembe [Wielkie]
1. N. Antoni Bystry, syn Piotra z domu swego
2. N. Anzelm Demby, syn Józefa z domu
swego
3. N. Adam Demby, syn Sebastiana z domu
swego
4. N. Jakub Demby, syn Jana z domu swego
5. N. Andrzej Demby, syn Sebastiana z domu
swego
Dembe Wielkie
1. N. Andrzej Demby z żoną 1 złp. 15 gr, synów dwóch 1 złp., slużąca plebejka 1 złp.
2. N. Antoni Bystry z żoną 1 złp. 15 gr, dwie
córki 1 złp.
3. N. Jakub Demby z żoną 2 złp. 15 gr, 3 służące plebejki 3 złp.
4. N. Adam Demby 2 złp., żona, syn i córka
1 złp. 15 gr, służąca plebejka 1 złp.
60
5.
6.
7.
8.
N. Sebastian Demby z żoną 1 złp. 15 gr
N. wdowa po Józefie Dembym 15 gr, służąca plebejka 1 złp.
Lab. Jakub Grzela z żoną 2 złp.
Lab. Andrzej Czech z żoną 2 złp.
[Dembe]-Kąski
N. Jakub Demby, syn Michała z domu swego
Dembe-Kąski
1. N. Jakub Demby z żoną 1 złp. 15 gr
2. N. wdowa po Macieju Dembym 15 gr.,
dwie służące plebejki 2 złp.
Kawieczyno-Serwatki [urwany róg karty]
1. N. Jakubowa Kawiecka z domu swego
2. N. Maciej Bogdański z domu swego
3. N. Jan Kawiecki z domu swego
4. [N. Walenty] Kawiecki, syn [...] z domu
swego
5. N. Bartłomiej Kawiecki, syn Wojciecha
z domu swego
Kawieczyno-Serwatki
1. N. Jan Wyszywaczyk [Kawiecki] 1 złp.,
żona 15 gr
2. N. wdowa po Jakubie Kawieckim 15 gr,
dwóch synów i córka 1 złp. 15 gr
3. N. Bartłomiej Ulatowski 1 złp., żona, syn
i córka 1 złp. 15 gr, komornik szlachcic 15
gr
4. N. Walenty Kawiecki 15 gr., żona i syn 1
złp.
5. N. Maciej Bogdański 1 złp., żona 15 gr
[Kawieczyno-Stare]
N. Sebastian Kawiecki z domu swego
Kawieczyno Stare
N. Sebastian Kawiecki 15 gr, żona 15 gr
Kawieczyno-[Sylamy]
1. N. Grzegorz Kawiecki, syn Franciszka
z domu swego
2. N. Sebastian Kawiecki, syn Jana z domu
swego
Kawieczyno-Sylamy
1. N. Sebiastian Kawiecki 2 złp., żona i czworo dzieci 2 złp. 15 gr
2. N. Maciej Kawiecki 1 złp., żona i córka
1 złp., komornica szlachcianka 15 gr
3. N. Kacper Kawiecki 1 złp., żona i córka 1
złp., służąca plebejka 1 złp.
4. N. Wojciech Kownacki 1 złp., żona i komornica szlachcianka 1 złp.
5. N. Bartłomiej Krzyżak [Kawiecki] 15 gr,
żona 15 gr
6. N. Tomasz Kawiecki 1 złp., żona, syn i córka 1 złp. 15 gr
Kawieczyno-Saxary
N. Urban Kawiecki z domu swego
Kawieczyno-Saxary
1. N. wdowa po Adamie Kawieckim 15 gr,
syn i dwie córki 1 złp. 15 gr
2. N. wdowa po Sebastianie Bagieńskim 15
gr, syn 15 gr
Zalesie-[Krajewo]
1. N. Zygmunt Zaleski z domu swego
Zalesie-Krajewo
1. N. Kazimierz Krajewski [recte: Kawiecki]
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
N. Szymon Zaleski z domu swego
N. Maciej Zaleski z domu swego
N. Wojciech Chmieliński z domu swego
N. Bartłomiej Zaleski, syn Jakuba z domu
swego
N. Kazimierz Kawiecki, syn Andrzeja
z domu swego
N. Wojciech Kawiecki z domu swego
N. Antoni Rapacki z domu swego
N. Andrzej Kawiecki z domu swego
61
2 złp., żona 15 gr, służący i służąca plebeje
2 złp.
2. N. Andrzej Zaleski z żoną 2 złp. 15 gr, służący plebej 1 złp.
3. N. wdowa po Macieju Kawieckim 15 gr,
dwaj synowie 1 złp., służąca szlachcianka
15 gr
4. N. Wojciech Zaleski 2 złp., żona 15 gr, służąca plebejka 1 złp.
5. N. Szymon Zaleski 2 złp., żona 15 gr, służący plebej 1 złp.
6. N. Maciej Zaleski 1 złp., żona i służąca
szlachcianka 1 złp.
7. N. Bartłomiej Zaleski 1 złp., żona i córka
1 złp.
8. N. Antoni Rapacki 1 złp., żona i komornica
szlachcianka 1 złp.
9. N. Zygmunt Zaleski 2 złp., żona 15 gr, służąca plebejka 1 złp.
10. N. wdowa po Michale Zaleskim 15 gr, syn
15 gr
Krajewo-Kłótki
1. N. Stanisław Roman z domu swego
2. N. Tomasz Roman z domu swego
3. Jakub Zaleski z domu swego
Krajewo-Kłótki
1. N. Stanisław Roman 2 złp., żona 15 gr.,
służąca plebejka 1 złp.
2. N. wdowa po Janie Zaleskim 15 gr, dwoje
dzieci 1 złp., służąca plebejka 1 złp.
3. N. Jakub Zaleski 2 złp., żona 15 gr, służąca
plebejka 1 złp.
Krajewo-Czepki
N. Paweł Krajewski z domu swego
Krajewo-Czepki
1. N. Paweł Krajewski z żoną 1 złp. 15 gr
2. N. wdowa po Wawrzyńcu Krajewskim 15
gr, syn 15 gr
Krajewo-Zachy
N. Walenty Ostrowski z domu swego
Krajewo-Zachy
1. N. Maciej Urbanowicz Krajewski 15 gr,
żona 15 gr
2. N. [Jan] Narulewicz z żoną 1 złp.
Krajewo-Tomki
1. N. Marcin Krajewski z domu swego
2. N. Antoni Krajewski z domu swego
3. N. Marcin Krajewski, syn Piotra z domu
swego
Krajewo-Tomki
1. N. Marcin Krajewski 2 złp., żona i dwóch
synów 1 złp. 15 gr, sługa plebej 1 złp.
2. N. Marcin Krajewski z żoną 1 złp. 15 gr,
3. N. Aleksander Krajewski z żoną 1 złp. 15
gr, komornica szlachcianka 15 gr
4. N. Antoni Krajewski z żoną 1 złp. 15 gr
5. N. Grzybowski z żoną 1 złp.
62
6.
Fam. Zbrochowski z żoną 2 złp., Wawrzyniec z żoną komornicy 2 złp.
Krajewo-Falki
N. Szymon Krajewski z domu swego
Krajewo-Falki
N. Szymon Krajewski 1 złp., żona i córka
1 złp., służąca plebejka 1 złp., Fam. Damięcki 1 zlp.
Krajewo-Jarnułty
N. Regina Zaleska z domu swego
Krajewo-Jarnuły
N. Jakub Dzierzęski z żoną 1 złp. 15 gr
Krajewo-Białki
N. wdowa po Andrzeju Krajewskim 15 gr
Krajewo-Darmopychy
1. N. Marcin Krajewski z domu swego
2. N. Adam Smoleński z domu swego
3. N. Stanisław Krajewski z domu swego
Krajewo-Darmopychy
1. N. Stanisław Krajewski 1 złp., żona i dwie
córki 1 złp. 15 gr
2. N. Stanisław Krajewski z żoną 1 złp. 15 gr
3. N. Marcin Krajewski z żoną 1 złp. 15 gr
4. N. Adam Smoleński z żoną 1 złp. 15 gr,
córka 15 gr
Bystre-Kurzyny
N. Zygmunt Borowy [recte Bystry] z domu
swego
Bystre-Kurzyny
[brak]
Krajewo-Mostowe
G. Jan Roman z 2 chałup
[Krajewo]-Pajki-Mostowe
7 plebejów — 7 złp.
Pajki alias Krajewo
1. N. Wojciech Krajewski z żoną 1 złp. 15 gr,
troje dzieci 1 złp. 15 gr
2. N. wdowa po Adamie Mostowym sama 15
gr
3. N. wdowa po Janie Mostowym sama 15 gr
[Krajewo]-Pajki
8 poddanych pana Wojciecha Kakowskiego 8 złp.
[Krajewo]-Pajki-Wierciochy
1. G. Wojciech Kakowski z 5 chałup
2. N. Wojciech Roman z domu swego
Krajewo-Wierciochy
G. Wojciech Kakowski 3 złp., żona 1 złp.
15 gr, służący plebeje i poddani 22 osoby
22 złp.
Goski-[Wąsosze]
1. G. Wojciech Sławogórski z 1 chałupy
2. N. Bartłomiej Gadomski z domu swego
Goski-[Wąsosze]
1. N. Wojciech Sławogórski 3 złp., żona i córka 3 złp., 3 służących plebei 3 złp., 5 poddanych 5 złp.
2.
3.
4.
63
N. Bartłomiej Gadomski 2 złp., żona i 3
plebei — 3 złp. 15 gr
N. Marcin Smoleński 1 złp., żona i syn 1
złp.
N. Maciej Czaplicki z żoną 1 złp.
Kaki
1. G. Andrzej Kakowski z 4 chałup
2. N. Franciszek Kakowski z domu swego
3. N. Wojciech Kakowski z domu swego
Kaki
1. W dworze G. Andrzeja Kakowskiego służąca szlachcianka 2 złp., komornik szlachcic 15 groszy, służący plebeje i poddani 23
osoby 23 złp.
2. N. Wojciech Kakowski 1 złp., żona i córka
1 złp.
3. N. Franciszek Kakowski 1 złp., żona 15
groszy, służąca plebejka 1 złp.
4. 4. N. wdowa po Zygmuncie Kakowskim
15 gr
Ostrowe-Kopcie
1. N. Marcin Łączyński z domu swego
2. N. Stanisław Łączyński z domu swego
Ostrowe-Kopcie
1. N. Stanisław Łączyński z żoną 1 złp. 15 gr
2. N. Marcin Łączyński z żoną 1 złp. 15 gr.,
dzieci dwoje 1 złp.
Ostrowe-Stańczyki
N. Jakub Czaplicki z domu swego
Ostrowe-Stańczyki
N. Jakub Czaplicki z żoną 2 złp. 15 groszy,
syn 15 gr., służący i służąca plebeje 2 złp.
Ostrowe-Przedbory
1. N. Grzegorz Ostrowski z domu swego
2. N. Walenty Ostrowski z domu swego
Ostrowe-Przedbory
1. N. wdowa po Macieju Ostrowskim 15 gr,
dzieci troje 1 złp. 15 gr., służąca plebejka
1 złp.
2. N. Walenty Ostrowski z żoną 1 złp. 15 gr,
dzieci troje 1 złp. 15 gr
3. N. Tomasz Gotarczyk [Ostrowski] z żoną
1 złp.
Ostrowe-Dyle
1. N. Andrzejowa Ostrowska z domu swego
3. N. Piotr Ostrowski, syn Franciszka z domu
swego
Ostrowe-Dyle
1. N. Piotr Ostrowski z żoną 2 złp. 15 gr, synów dwóch 1 złp., służąca plebejka 1 złp.
2. Fam. Skoczylas z żoną 2 złp.
3. N. wdowa po Andrzeju Ostrowskim 15 gr,
syn 15 gr, komornica szlachcianka 15 gr
Ostrowe-Kokacze
[urwany fragment karty]
1.
2.
3.
Ostrowe-Kokacze
N. Piotr Ostrowski z żoną 1 złp. 15 gr,
dzieci czworo 2 złp.
N. Bartłomiej Cichowski 1 złp., żona
i dwoje dzieci 1 złp. 15 gr
N. wdowa po Ostrowskim 15 gr, dzieci
64
4.
5.
troje 1 złp. 15 gr, komornica szlachcianka
15 gr
N. Roman Kubełek z żoną 1 złp.
Fam. Mikołaj z żoną 2 złp., Fam. Wawrzyniec młynarz z żoną 2 złp., siostra, komornica plebejka 1 złp.
Zbrochy
[G. Kazimierz] Dzierzgowski z 3 chałup
Zbrochy
G. Kazimierz Dzierzgowski 3 złp., córka
1 złp. 15 gr, trzech służących plebei 3 złp.,
poddanych 9 osób 9 złp.
Łoje
1. N. Wojciech Łojewski z domu swego
2. [N. …] Łojewski z domu swego
3. N. Mateusz Łojewski z domu swego
4. N. Tomasz Łojewski z domu swego
5. N. Zofia Łojewska z domu swego
6. N. Jan Łojewski z domu swego
7. N. Wojciech Łojewski z domu swego
8. N. Erazm Łojewski z domu swego
Łoje
1. N. Grzegorz Łojewski z żoną 1 złp. 15 gr,
komornica szlachcianka 15 gr
2. N. Jan Łukaszyk [Łojewski] z żoną 2 złp.
15 gr, dwóch służących plebei 2 złp.
3. N. Jan Bańka [Łojewski] z żoną 1 złp. 15
gr, służący plebej 1 złp.
4. N. wdowa po Chmielińskim sama 15 gr
5. N. Jan Czaplicki sam 15 gr
6. N. Wojciech Łojewski z żoną 1 złp. 15 gr,
7. N. Tomasz Łojewski z żoną 1 złp. 15 gr.,
córka 15 gr
8. N. Jakub Nosarzewski z żoną 1 złp.
9. N. Mateusz Klimek [Łojewski] z żoną
1 złp.
10. N. wdowa po Wojciechu Łojewskim 15 gr,
syn 15 gr
11. N. Erazm Łojewski z żoną 1 złp. 15 gr
12. N. Benedykt Łojewski z żoną 1 złp.
13. N. Adam Roman 15 groszy
[Borowe]-Gryki
N. Stanisław Bystry z domu swego
Borowe-Gryki
1. N. Stanisław Gryka [Bystry] 2 złp., siostra
2 złp.
2. N. Wojciech Borowy [recte: Bystry] 2 złp.,
żona 15 gr., dwóch służących plebei 2 złp.
3. N. Melchior Borowy [recte: Bystry] samotny bez ziemi 15 gr
Borowe-[Chrzczanowo]
1. N. Jan Borowy z domu swego
2. N. Jan Borowy, syn Michała z domu swego
3. N. Stanisław Borowy z domu swego
4. N. Jakub Borowy z domu swego
5. N. Maciej Rudziński z domu swego
Borowe-Chrz[cz]anowo
1. N. Jan Jąbrzyk Borowy 1 złp., żona 15 gr
2. N. Jakub Borowy 1 złp., żona 15 gr, syn
15 gr
3. N. Franciszek Morawski 1 złp., żona 15 gr,
służący plebei 1 złp.
4. N. Stanisław Borowy 1 złp., żona 15 gr,
córka 15 gr
5.
6.
7.
65
N. Stanisław drugi Borowy 1 złp., żona 15
gr, córka 15 gr
N. Jan Borowy 1 złp., żona 15 gr, córka 15
gr
N. Stanisław trzeci Borowy 1 złp., żona,
syn i córka 1 złp. 15 gr
Morawy-Śliwki
2. N. Marcjan Pszczółkowski dał 1 złp.
Morawy-Śliwki
1. N. Marcjan Pszczółkowski 15 gr, żona 15
gr
2. N. Walenty Ostrowski z żoną 1 złp. 15 gr,
3. N. wdowa po Chmielińskim z synem 1 złp.
Morawy-Kalisze
2. N. Jerzy Morawski z domu swego
3. N. Adam Morawski z domu swego
4. N. Fabianowa Morawska z domu swego
Morawy-Kalisze
1. N. Grzegorz Morawski z żoną 1 złp. 15 gr,
dzieci dwoje 1 złp.
2. N. wdowa po Tomaszu [Morawskim] z synem 1 złp., służąca plebejka 1 złp.
3. N. wdowa po Fabianie Morawskim 15 gr,
dzieci dwoje 1 złp., służąca plebejka 1 złp.
4. N. wdowa po Tomaszu Łojewskim 15 gr,
synów dwóch 1 złp.
Morawy Wielkie
1. N. Tomasz Morawski z domu swego
2. N. Błażej Morawski z domu swego
3. N. Jan Morawski z domu swego
4. N. Walenty Morawski z domu swego
5. N. Stanisław Gutowski z domu swego
6. N. Mateusz Morawski z domu swego
7. N. Jan Morawski z domu swego
8. N. Tomasz Pszczółkowski z domu swego
Morawy Wielkie
1. N. Stanisław Gutowski 2 złp., żona 15
gr, służący plebej 1 złp., służąca plebejka
1 złp.
2. Fam. Jerzy z żoną 2 złp. 15 gr., dwóch synów 2 złp.
3. N. wdowa po Bieńkowiczu [Morawskim]
15 groszy, dwóch synów 1 złp., służąca
plebejka 1 złp.
4. N. Błażej Morawski z żoną 1 złp. 15 gr, syn
15 gr
5. N. wdowa po Macieju Grabowskim 15 gr,
6. N. wdowa po Grzegorzu Morawskim 15 gr
7. N. Maciej Morawski 15 gr, komornica
szlachcianka 15 gr
8. N. Mateusz Morawski z żoną 1 złp. 15 gr,
syn 15 gr, służąca plebejka 1 złp.
9. N. Jan Chmieliński z żoną 1 złp. 15 gr
10. N. Tomasz Pszczółkowski 1 złp., żona
i syn 1 złp.
11. N. wdowa po Piotrze Morawskim 15 gr,
czworo dzieci 2 złp.
12. N. Tomasz Morawski 1 złp., żona i syn
1 złp.
66
Łanięta
N. Jadwiga Łaniecka z domu swego
Łanięta
1. Poddani G. Kozickiego 6 osób 6 złp.
2. N. wdowa po Tomaszu Łanieckim z dwójką dzieci 4 złp. 15 gr, plebejów 5 osób
5 złp.
Romany-Kosiorki
N. Marcjan Roman z domu swego
[Romany-Kosiorki
N. Marcjan Roman z żoną 1 złp. 15 gr.]*
Romany-Misie
2. N. Jan Roman z domu swego
3. N. Antoni Roman z domu swego
4. N. Walenty Roman z domu swego
Romany-Misie
1. N. Antoni Roman z żoną 1 złp. 15 gr, komornik szlachcic 15 gr
2. N. Walenty Lelonek [Roman] z żoną 2 złp.
15 gr, dwóch służących plebei 2 złp.
3. N. wdowa po Borowym [Romanie] z synem 1 złp.
4. N. Jan Koślawik [Roman] 2 złp., dwóch
służących plebei 2 złp., komornik szlachcic 15 gr
[Romany]-Zalesie
N. Sebastian Kakowski z domu swego
[Romany]-Zalesie
N. Sebastian Kakowski z żoną 2 złp. 15 gr,
trzech służących plebei 3 złp.
Romany-Janowięta
4. N. Marcin Roman z domu swego
5. N. Stanisław Roman z domu swego
Romany-Janowięta
1. N. Jan Roman z żoną 2 złp. 15 gr, dwóch
służących plebei 2 złp.
2. N. Jerzy Roman Jazdzyk 15 gr, żona 15 gr
3. N. Marcin Jazdzyk [Roman] z żoną 1 złp.
4. N. Jan Chromik [Roman] z żoną 1 złp. 15
gr, sługa i pasterz plebeje 2 złp.
Romany-Fuszki
1. N. Kacper Roman z domu swego
2. N. Wawrzyniec Roman z domu swego
3. N. Stanisław Bobinski z domu swego
4. N. Marcin Roman z domu swego
5. N. Antoni Roman z domu swego
6. N. Jan Roman z domu [swego]
Romany-[Fuszki]
1. N. Marcin Roman z żoną 2 złp. 15 gr,
trzech służących plebei 3 złp.
2. N. Wawrzyniec Roman z żoną 2 złp. 15 gr,
troje dzieci 1 złp. 15 gr
3. N. Stanisław Bobiński z żoną [2 złp.
15 gr]*, dwaj służący plebeje 2 złp.
4. N. Antoni Roman z żoną 1 złp. 15 gr, komornica szlachcianka 15 gr
5. N. Jan Duczk [Roman] z synem 1 złp. 15
gr, pasterz plebej 1 złp.
[Romany]-Górskie [urwany róg karty]
2. [ ...] z domu swego
3. [N ..] Roman z domu swego
Romany-Górskie
1. N. Wojciech Grabowski z żoną 2 złp. 15 gr,
trzech służących plebei 3 złp., komornica
szlachcianka 15 gr
2.
3.
4.
5.
67
N. Jan Panek [Roman] z żoną 1 złp. 15 gr,
syn 15 gr, służąca plebejka 1 złp.
N. Roman Prośko z żoną 1 złp. 15 gr, syn
15 gr, służąca plebejka 1 złp.
N. wdowa po Pawle Koślawiku [Romanie]
15 gr, siostra 15 gr, komornica szlachcianka 15 gr
Fam. Stanisław z żoną 1 złp. 15 gr, komornica szlachcianka 15 gr
Romany-[Wszebory]
1. N. Sebastian Roman z domu swego
4. N. Piotr Roman z domu swego
Romany-Wszebory
1. N. Jan Roman z żoną 2 złp. 15 gr, dwoje
dzieci 1 złp., sługa plebej 1 złp.
2. N. Piotr Roman z żoną 1 złp. 15 gr, córka
15 gr
3. N. Mateusz Roman z żoną 1 złp.
4. N. Sebastian Roman z żoną 1 złp. 15 gr,
5. N. wdowa po Szymonie [Romanie] sama
15 gr
6. Lab. Wawrzyniec z żoną 2 złp., córka 1 złp.
poddani Andrzeja Kakowskiego
Rudno-Badziąski
N. Andrzej Cichowski z domu swego
[Rudno]-Badziąski
N. Andrzej Cichowski 1 złp., żona 15 gr,
syn 15 gr, córka 15 gr
Rudno-Kosiły
1. N. Maciej Rudziński z domu swego
2. N. Wojciech Rudziński z domu swego
3. N. Mateusz Żaboklicki z domu swego
4. N. Jakub Rudziński z domu swego
5. N. Kazimierz Rudziński z domu swego
6. N. Zofia Żaboklicka z domu swego
Rudno-Kosiły
1. N. Maciej Rudziński z żoną 1 złp. 15 gr,
córka 15 gr
2. N. wdowa Rudzińska 15 gr, dwie córki
1 złp.
3. N. Wojciech Matuszkowicz [Rudziński]
z żoną 1 złp., dwoje dzieci 1 złp.
4. N. Kazimierz Rudziński z żoną 1 złp. 15 gr
5. N. Piotr [Rudziński] z żoną 1 złp. 15 gr
6. N. Maciej Żaboklicki z żoną 1 złp. 15 gr
Rudno-Jeziorowe
1. N. Jan Żarnowski z domu swego
2. N. Adam Rudziński z domu swego
3. N. Jan Rudziński z domu swego
4. N. Florian Umięcki z domu swego
5. N. Piotr Rudziński z domu swego
6. N. Leonard Rudziński z domu swego
7. N. Wawrzyniec Rudziński z domu swego
8. N. Jan Żebrowski z domu swego
Rudno-Jeziorowe
1. N. Araźniak Rudziński z żoną 1 złp.
2. N. Piotr Rudziński z żoną 1 złp. 15 gr
3. N. Leonard Rudziński z żoną 1 złp. 15 gr,
sługa plebei 1 złp.
4. N. Florian Umięcki z żoną 1 złp. 15 gr, synowie 1 złp.
5. N. Jan Żarnowski z żoną 1 złp. 15 gr, dwoje
dzieci 1 złp., dwóch służących plebei 2 złp.
6. N. Jan Rudziński z żoną 1 zł. 15 gr.
7. N. Maciej Rudziński z żoną 1 złp. 15 gr,
68
8.
Fam. Paweł z żoną 2 złp., komornik plebej
1 złp.
9. N. Jakub Żebrowski z żoną 1 złp. 15 gr,
służąca plebejka 15 gr, wnuk (nepos) 15 gr.
10. N. Wawrzyniec Rudziński z żoną 1 złp. 15
gr, brat 1 złp.
Rudno-Kmiece
G. Franciszek Sławogórski z 4 chałup
Rudno-Kmiece
1. G. Stanisław Sławogórski z żoną 4 złp. 15
gr, troje służących plebei 3 złp.
2. G. Franciszek Sławogórski z żoną 4 złp. 15
gr, 22 poddanych 22 złp.
The population of the parish of Krzynowłoga Mała
in the light of the 1661 chimney tax and the 1662 poll tax
Summary
The article follows Irena Gieysztor’s call encouraging scholars to compare nearly simultaneous
registers of taxes — the 1661 chimney tax and the 1662 poll tax — compiled throughout the Kingdom of Poland. Such comparisons on a microscale — for individual villages of parishes — would
make it possible to determine the reliability of both registers and, consequently, their usefulness for
historians studying demography.
The present author analyses these two registers from a village parish of Krzynowłoga Mała
(Ciechanów region), which had a high percentage of petty nobility. The chimney tax (levied on
buildings) was paid in this parish by no fewer than 154 noblemen — among them, only 7 paid the
tax on behalf of peasants, while the others paid it for themselves (petty nobility). There were 204
residential buildings, including manor houses and the vicarage, in the parish. The poll tax (levied on
people, with the exception of the elderly, beggars, cripples and children under the age of 10), shows
the peasant population as a collective and the nobility — as individual households, of which there
were as many as 191. In total, there were 954 taxed individuals — 513 noblemen, 22 craftsmen, 419
peasants and servants. In addition, the parish register also included about 10 persons living in the
vicarage (the tax paid in separate registers for the clergy). Taking into account an upward adjustment
of 27%, there were 1320 people living in the parish at the time. There are no surviving comparative
sources.
A comparison of both tax registers has enabled the author to determine the number of people
in one peasant household — 6.3 (8.7 after upward adjustment). The poll tax register is much more
reliable and complete than the chimney tax register, because it shows various social groups. In the
poll tax register we have 184 petty nobility households, while the chimney tax was paid by only 146
of such noblemen.

Pobierz artykuł - Przeszłość Demograficzna Polski

Transkrypt

Podobne dokumenty

Notatka o przyznaniu Diamentowego Grantu Mateuszowi

z archiwalnych inwentarzy akcesoria lekarskie i cyrulicze, fajki

Kasa 1 - Borzęcin

Show publication content!

12) Ludność wiejska parafii Strzygi w XIX wieku Kategorie ludności

biskup krakowski, właściciel państwa muszyńskiego