Kształcenie w logistyce i transporcie szansą województwa łódzkiego

Transkrypt

Projekt „Kształcenie w logistyce i transporcie szansą województwa łódzkiego” współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
Kształcenie w logistyce i transporcie
szansą województwa łódzkiego
Raport z badania ilościowego w grupie przedsiębiorców
Instytucja Pośrednicząca
Realizator Projektu
Spis treści
Wprowadzenie ........................................................................................... 3
Charakterystyka próby ................................................................................ 6
Charakterystyka firm z branży logistycznej .................................................... 8
Wymagania przedsiębiorców z branży logistycznej względem pracowników ...... 24
Współpraca przedsiębiorców z branży logistycznej ze szkołami zawodowymi .... 35
Podsumowanie i wnioski końcowe ............................................................... 47
Spis rysunków i tabel ................................................................................ 51
2
Realizator Projektu
Wprowadzenie
Niniejszy dokument prezentuje wyniki badania, które jest elementem
projektu „Kształcenie w logistyce i transporcie szansą województwa łódzkiego”
współfinansowanego przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu
Społecznego, w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki, Działanie 9.2.
Podniesienie atrakcyjności i jakości szkolnictwa zawodowego. Celem ogólnym
projektu jest „dostosowanie oferty szkolnictwa zawodowego w województwie
łódzkim do potrzeb regionalnego rynku pracy w branży logistycznej poprzez
przeprowadzenie kompleksowych badań, analiz i prognoz oraz opracowanie
rekomendacji i Ramowego Programu Rozwojowego”. W niniejszym raporcie
przedstawione
są
wyniki
badania
metodą
ilościową,
techniką
wywiadu
kwestionariuszowego, w którym respondentami byli przedsiębiorcy prowadzący
działalność
gospodarczą
w
branży
logistycznej
na
terenie
województwa
łódzkiego.
Głównym celem badania było uzyskanie wiedzy na temat specyfiki branży
logistycznej w województwie łódzkim i jej zapotrzebowania na pracowników oraz
możliwości
współpracy
ze
szkołami
zawodowymi
w
zakresie
kształcenia
specjalistów dla branży logistycznej. Cele szczegółowe badania sprecyzowano
następująco:
1. Charakterystyka firm działających w branży logistycznej na terenie
województwa łódzkiego.
2. Określenie wymagań stawianych kandydatom do pracy w firmach z branży
logistycznej.
3
Realizator Projektu
3. Zdiagnozowanie
obecnego
stanu
rzeczy
w
zakresie
współpracy
przedsiębiorców z branży logistycznej ze szkołami zawodowymi.
4. Ocena
możliwości
nawiązania
bądź
rozszerzenia
współpracy
przedsiębiorców z branży logistycznej ze szkołami zawodowymi.
W efekcie badania zweryfikowane zostały następujące hipotezy badawcze:
1. Branża logistyczna w województwie łódzkim ma przed sobą bardzo dobre
perspektywy rozwoju, będzie się dynamicznie rozwijać.
2. Obecnie
przedsiębiorcom z branży
logistycznej
trudno jest znaleźć
wykwalifikowanych pracowników, którzy nie wymagaliby przyuczenia po
przyjęciu do pracy.
3. W firmach z branży logistycznej rzadko zatrudnia się absolwentów szkół
zawodowych.
4. Przedsiębiorcy postrzegają szkoły zawodowe jako przestarzałe i nie
nadążające za zmianami zapotrzebowania na rynku pracy.
5. Formy współpracy pomiędzy firmami z branży logistycznej a szkołami
zawodowymi
to
najczęściej
organizacja
praktyk
zawodowych
lub
funkcjonowanie w szkole klasy patronackiej.
6. Firmy nie współpracują ze szkołami zawodowymi głównie z powodu braku
informacji o tym, że mają taką możliwość i o tym w jakiej formie
ta współpraca mogłaby się odbywać.
7. Aby zachęcić przedsiębiorców do współpracy ze szkołami zawodowymi
należy
prowadzić
działania
informacyjno
–
promocyjne
szkół
oraz
organizację spotkań dyrektorów szkół z przedsiębiorcami.
Badanie przeprowadzono metodą ilościową, z wykorzystaniem techniki wywiadu
4
Realizator Projektu
kwestionariuszowego PAPI (Paper and Pencil Interview) prowadzonego przez
ankietera
na
terenie
siedziby
firmy
bądź
w
miejscu
wybranym
przez
respondenta. W badaniu wzięli udział przedsiębiorcy prowadzący działalność
gospodarczą w branży logistycznej na terenie województwa łódzkiego. Według
przyjętej na potrzeby projektu definicji, firmy z branży logistycznej to takie,
które prowadzą działalność sklasyfikowaną według PKD 2007 w sekcji H –
transport i gospodarka magazynowa. Respondentów do badania dobierano
w sposób celowy w oparciu o kryteria doboru takie jak: prowadzenie działalności
gospodarczej sklasyfikowanej według PKD 2007 w sekcji H oraz lokalizacja firmy
lub jej oddziału na terenie województwa łódzkiego. Wielkość próby wyniosła
N=200 respondentów.
5
Realizator Projektu
Charakterystyka próby
W badaniu brali udział przedstawiciele firm z branży logistycznej, z których
zdecydowana większość (82%) to mężczyźni. Pozostałe 18% respondentów
to kobiety. Respondentami według kryteriów doboru próby mogli być właściciele
firm lub osoby nimi zarządzające, bądź też osoby wyznaczone przez właściciela
firmy, które mają wiedzę na temat polityki kadrowej firmy. W badanej próbie
zdecydowaną
to
większość
członkowie
zarządu
(92%)
bądź
stanowili
dyrektorzy
właściciele
firm.
zarządzający.
5%
badanych
Pozostałe
3%
respondentów to osoby na innych stanowiskach, wyznaczone przez właściciela
firmy.
Rysunek 1. Rozkład próby według stanowiska respondenta (N=200)
5% 3%
Właściciel, współwłaściciel,
prezes
Członek zarządu, dyrektor
zarządzający
Inne
92%
Badani byli najczęściej w średnim wieku – pomiędzy 36 a 55 lat. Szczegółowy
rozkład próby według wieku respondenta przedstawia poniższy wykres.
6
Realizator Projektu
Rysunek 2. Rozkład próby według wieku respondenta (N=200)
25 lat lub mniej
2,0%
26-35 lat
22,5%
36-45 lat
27,5%
46-55 lat
26,5%
56 lat lub więcej
21,5%
0%
Większość
5%
respondentów
10%
(44%)
15%
to
osoby
20%
z
25%
wykształceniem
30%
średnim
zawodowym. 11,5% ma wykształcenie średnie ogólnokształcące. Co czwarty
badany posiada wykształcenie poniżej średniego. 3% badanych ukończyło szkołę
policealną lub pomaturalną, a 16% legitymuje się wykształceniem wyższym.
Rysunek 3. Rozkład próby według wykształcenia respondenta
Podstawowe
2,0%
Zasadnicze zawodowe
23,5%
Średnie zawodowe
44,0%
Średnie ogólnokształcące
11,5%
Policealne, pomaturalne
3,0%
Wyższe
16,0%
0%
10%
20%
7
30%
40%
50%
Realizator Projektu
Charakterystyka firm z branży logistycznej
W badaniu brali udział przedsiębiorcy prowadzący działalność gospodarczą
w branży logistycznej na terenie województwa łódzkiego. Branża logistyczna
została na potrzeby projektu zdefiniowana poprzez prowadzenie działalności
sklasyfikowanej według PKD 2007 w sekcji H. Sekcja ta obejmuje 5 działów,
z których w badaniu reprezentowane były 3: Dział 49. transport lądowy oraz
transport
rurociągowy;
Dział
52.
magazynowanie
i
działalność
usługowa
wspomagająca transport; Dział 53. działalność pocztowa i kurierska. Wśród firm,
których przedstawiciele wzięli udział w badaniu, żadna nie prowadzi działalności
sklasyfikowanej w działach: Dział 50. transport lotniczy oraz Dział 51. transport
wodny. Rozkład próby według działu PKD przedstawia poniższy wykres.
Rysunek 4. Badane firmy według działu PKD (N=200)
Transport lądowy oraz transport
rurociągowy
81,5%
Magazynowanie i działalność usługowa
wspomagająca transport
14,0%
Działalność pocztowa i kurierska
6,0%
0%
20%
40%
60%
80%
100%
Najwięcej firm (81,5%), których przedstawiciele wzięli udział w badaniu prowadzi
działalność sklasyfikowaną w Dziale 49. transport lądowy i rurociągowy. Wśród
tych firm znalazły się firmy prowadzące transport lądowy pasażerski, transport
8
Realizator Projektu
drogowy towarów oraz działalność usługową związaną z przeprowadzkami,
a także transport kolejowy towarów. 14% badanych firm prowadzi działalność
sklasyfikowaną
wspomagająca
w
Dziale
transport.
52.
Wśród
magazynowanie
nich
i
znalazły
działalność
się
firmy
usługowa
zajmujące
się
magazynowaniem i przechowywaniem towarów oraz prowadzące działalność
usługową
to
wspomagającą
przedsiębiorstwa
transport.
prowadzące
Pozostałe
działalność
6%
badanych
sklasyfikowaną
w
firm
Dziale
53.
działalność pocztowa i kurierska. Firmy te prowadzą działalność pocztową objętą
obowiązkiem
świadczenia
usług
powszechnych
oraz
pozostałą
działalność
pocztową i kurierską.
Wszystkie
badane
firmy
posiadają
siedzibę
lub
oddział
na
terenie
województwa łódzkiego. Najwięcej z nich zlokalizowanych jest w powiecie
miejskim
łódzkim.
Szczegółowy
rozkład
próby
według
lokalizacji
firmy
w poszczególnych powiatach przedstawia poniższy wykres.
9
Realizator Projektu
Rysunek 5. Badane firmy według lokalizacji firmy w poszczególnych powiatach (N=200)
łódzki
39,5%
skierniewicki
7,5%
piotrkowski
7,0%
pabianicki
5,5%
zgierski
4,5%
tomaszowski
4,0%
zduńskowolski
3,5%
sieradzki
3,5%
łowicki
3,5%
bełchatowski
3,5%
wieluński
3,0%
radomszczański
3,0%
wieruszowski
2,5%
rawski
2,0%
brzeziński
2,0%
opoczyński
1,5%
łaski
1,5%
łęczycki
1,5%
pajęczański
1,0%
0%
5%
10%
15%
20%
25%
30%
35%
40%
45%
Co piąta badana firma ma swoją siedzibę na terenach wiejskich. 30% jest
zlokalizowanych w małych miastach, do 50 tys. mieszkańców, a kolejne 15%
w miastach liczących 51 – 250 tys. mieszkańców. Pozostałe 35% badanych firm
ma siedzibę lub oddział w dużym mieście – w Łodzi.
10
Realizator Projektu
Rysunek 6. Badane firmy według wielkości miejscowości, w której zlokalizowana jest jej
siedziba bądź oddział (N=200)
Wieś
20%
35%
Miasto do 50 tys.
mieszkańców
Miasto 51 - 250 tys.
mieszkańców
30%
Miasto powyżej 250 tys.
mieszkańców
15%
Zdecydowana większość badanych firm (91%) to mikrofirmy, zatrudniające do
9 pracowników, a ich roczny obrót netto nie przekracza 2 mln euro. 8% próby
stanowią firmy małe, zatrudniające 10 – 49 pracowników, których roczny obrót
netto
nie przekracza 10 mln euro. Tylko 1% badanych firm to firmy średnie,
zatrudniające 50 – 249 pracowników i osiągające roczny obrót netto do 50 mln
euro.
11
Realizator Projektu
Rysunek 7. Badane firmy według wielkości (N=200)
1%
8%
Mikro
Mała
Średnia
91%
Badane firmy z branży logistycznej dość długo działają już na rynku. Tylko 3%
z nich prowadzi działalność krócej niż rok. 22% firm funkcjonuje 2 – 5 lat, 29%
6 – 10 lat, a 31% 11 – 20 lat. Pozostałe 15% badanych firm działa na rynku
powyżej 20 lat.
Rysunek 8. Badane firmy według długości działalności (N=200)
3%
15%
22%
1 rok lub mniej
2-5 lat
6-10 lat
11-20 lat
31%
29%
12
więcej niż 20 lat
Realizator Projektu
Większość badanych firm prowadzi działalność o zasięgu lokalnym, na terenie
powiatu, w którym się znajdują, bądź na terenie województwa łódzkiego.
Co czwarty badany przedsiębiorca deklaruje, że jego firma ma krajowy zasięg
działalności, a 16% prowadzi działalność na rynku międzynarodowym.
Rysunek 9. Badane firmy według zasięgu działalności (N=200)
Rynek lokalny, powiat
16%
15%
Rynek wojewódzki
Rynek ponadregionalny,
ponadwojewódzki
25%
Rynek krajowy
40%
Rynek międzynarodowy
4%
W firmach z branży logistycznej zatrudnieni są fachowcy różnych profesji. Badani
przedsiębiorcy poproszeni o wymienienie 3 najliczniej reprezentowanych w ich
firmach zawodów, najczęściej wymieniali kierowcę, mechanika samochodowego
oraz magazyniera. Szczegółowy wykaz zawodów, które wykonują pracownicy
badanych firm przedstawia poniższa tabela.
13
Realizator Projektu
Tabela 1. Zawody najczęściej reprezentowane w badanych firmach (N=200)
Zawód
Liczebność
%
Kierowca
165
85,1%
Mechanik samochodowy
53
27,3%
Magazynier
9
4,6%
Spedytor
8
4,1%
Sprzedawca
6
3,1%
Logistyk
6
3,1%
Pracownik biurowy
5
2,6%
Robotnik budowlany
3
1,5%
Operator maszyn, dźwigów
3
1,5%
Księgowy
3
1,5%
Kucharz
2
1,0%
Dekorator
2
1,0%
Agent celny
2
1,0%
Listonosz
2
1,0%
Handlowiec
2
1,0%
Niewykwalifikowani
2
1,0%
Kelner
1
0,5%
Manager
1
0,5%
Formowacz
1
0,5%
Dziewiarz
1
0,5%
Bukieciarka
1
0,5%
Wagowy
1
0,5%
Zaopatrzeniowiec
1
0,5%
Specjalista ds. transportu
1
0,5%
Monter
1
0,5%
Informatyk
1
0,5%
Spawacz
1
0,5%
Wulkanizator
1
0,5%
Ślusarz
1
0,5%
Tokarz
1
0,5%
Stolarz
1
0,5%
Tapicer
1
0,5%
Pracownik produkcji
1
0,5%
Inwentaryzator
1
0,5%
Kontroler jakości
1
0,5%
Specjalista ds. rozwoju
1
0,5%
Liczebności w tabeli nie sumują się do 200, gdyż respondenci mogli podać więcej niż 1 odpowiedź
14
Realizator Projektu
Przedsiębiorców z branży logistycznej zapytano o to, jak przedstawia się
struktura ich pracowników według wykształcenia. Respondenci mieli podać ile
procent
spośród
pracowników
legitymuje
się
poszczególnymi
poziomami
wykształcenia. Z odpowiedzi tych wyliczono średnie dla całej próby. Wyniki
badania pokazują, że w firmach z branży logistycznej najczęściej pracują osoby
z
wykształceniem
zasadniczym
zawodowym
(średnio
38%
zatrudnionych
legitymuje się takim wykształceniem) oraz średnim zawodowym (średnio 35%).
Osoby z wykształceniem średnim ogólnokształcącym stanowią średnio 16%
zatrudnionych w badanych firmach. Pracownicy z wykształceniem wyższym to
tylko
średnio
8%
wszystkich
zatrudnionych.
Najmniej
jest
pracowników
z wykształceniem podstawowym – średnio 2%.
Rysunek 10. Struktura pracowników firm z branży logistycznej według wykształcenia
(N=200)
50%
38,4%
40%
35,3%
30%
20%
16,0%
7,6%
10%
2,4%
0%
Podstawowe
Zasadnicze
zawodowe
Średnie
ogólnokształcące
Średnie
zawodowe
Wyższe
Analizując szczegółowo odpowiedzi na powyższe pytanie widać jeszcze wyraźniej,
że aby pracować w firmach z branży logistycznej nie koniecznie trzeba
legitymować się wykształceniem wyższym. Aż 78,5% badanych firm nie
zatrudnia nikogo z wykształceniem wyższym. Wyniki badania pokazują także, że
15
Realizator Projektu
wykształcenie podstawowe jest tu niewystarczające. 92,5% firm nie zatrudnia
nikogo z wykształceniem podstawowym. Zatem można stwierdzić, że w firmach
z branży logistycznej w regionie łódzkim najczęściej zatrudnienie znajdują osoby
z wykształceniem zawodowym – na poziomie zasadniczej szkoły zawodowej lub
szkoły średniej.
Przedsiębiorcom, którzy wzięli udział w badaniu zadano również kilka pytań
dotyczących kondycji ich firmy. Jednym z tych pytań było pytanie dotyczące
planów zwiększenia bądź zmniejszenia zatrudnienia w firmie w ciągu najbliższych
6 miesięcy. Zdecydowana większość (85%) przedsiębiorców nie planuje zmian
w tym zakresie. 8% badanych planuje zwiększenie zatrudnienia, a 7% nie
potrafiło stwierdzić jak będzie się kształtować zatrudnienie w najbliższej
przyszłości.
Żaden
z
badanych
przedsiębiorców
nie
planuje
zmniejszenia
zatrudnienia.
Rysunek 11. Plany badanych przedsiębiorców dotyczące zatrudnienia w ich firmach
(N=200)
7%
8%
Zwiększenie zatrudnienia
Nie są planowane zmiany
Trudno powiedzieć
85%
16
Realizator Projektu
O
kondycji
firmy
świadczy
również
wynik
finansowy.
Zapytano
zatem
przedsiębiorców o to, jak podsumowują bilans firmy za 2010 rok. 41% badanych
zadeklarowało, że ich firma w 2010 roku przyniosła zysk. 47% badanych
twierdzi, że firma „wyszła na zero”. Natomiast tylko 12% firm poniosło
w ubiegłym roku stratę.
Rysunek 12. Bilans finansowy badanych firm za 2010 rok (N=200)
12%
41%
Osiągnęła zysk
Wyszła "na zero"
Poniosła stratę
47%
Analizując
odpowiedzi
na
powyższe
pytanie
z
uwzględnieniem
zasięgu
terytorialnego działalności firmy można stwierdzić, że w najlepszej sytuacji są
firmy działające na rynku międzynarodowym i rynku ogólnopolskim. 80%
przedsiębiorców
reprezentujących
firmy
o
zasięgu
międzynarodowym
odpowiedziało, że ich firma przyniosła zysk. W grupie przedsiębiorców z firm
o
zasięgu
ogólnopolskim
odsetek
przynoszących
zysk
wyniósł
58%.
W pozostałych firmach odsetek ten nie przekracza 30%. Biorąc pod uwagę rodzaj
prowadzonej działalności można stwierdzić, że najlepiej wygląda sytuacja firm
prowadzących działalność pocztową i kurierską. 83% respondentów z tych firm
deklaruje
osiągnięcie
zysku.
W
firmach
17
prowadzących
zajmujących
się
Realizator Projektu
magazynowaniem i działalnością usługową wspomagającą transport odsetek ten
wyniósł
61%.
Natomiast
wśród
przedsiębiorców
reprezentujących
firmy
prowadzące transport lądowy tylko 36% zadeklarowało, że ich działalność
w ubiegłym roku przyniosła zysk.
Informacje o kondycji firmy uzupełniają odpowiedzi badanych na pytanie
o zmianę wyniku finansowego za 2010 rok w porównaniu z rokiem poprzednim.
Tylko 15% badanych przedsiębiorców odpowiedziało, że wyniki finansowy ich
firm polepszył się (w tym tylko 1% twierdzi, że polepszył się znacznie). 36%
respondentów odpowiedziało, że wynik finansowy ich firm w 2010 roku
w porównaniu z rokiem 2009 był podobny. Natomiast prawie połowa (46%)
badanych twierdzi, że wynik ten się pogorszył (w tym 6,5% odpowiedziało, że
pogorszył się znacznie).
Rysunek 13. Zmiana wyniku finansowego badanych firm w roku 2010 w porównaniu
z rokiem 2009 (N=200)
4%
15%
Polepszył się
Był podobny
Pogorszył się
46%
36%
18
Trudno powiedzieć
Realizator Projektu
Zmiana wyniku finansowego najlepiej przedstawia się wśród firm zajmujących się
magazynowaniem
i
działalnością
usługową
wspomagającą transport.
30%
przedstawicieli tych firm deklaruje poprawę wyniku finansowego. W grupie
przedsiębiorców prowadzących działalność pocztową i kurierską odsetek ten
wyniósł 25%. Natomiast wśród badanych prowadzących działalność w zakresie
transportu lądowego tylko 12% deklaruje poprawę wyniku finansowego.
Na polepszenie się wyniku finansowego badanych firm najczęściej wpływ ma
zmiana wyników sprzedaży – odpowiedź taką wskazało 55% respondentów,
którzy zadeklarowali wzrost dochodów. Inne czynniki wpływające na polepszenie
wyniku finansowego to: zmiana wielkości produkcji (24% wskazań), zmiana ceny
za produkty lub usługi własne (14%) oraz zmiana kosztów siły roboczej (7%).
Natomiast na spadek zysków z działalności według przedsiębiorców najczęściej
wpływa zmiana kosztów materiałów, surowców, półproduktów – odpowiedź taką
wskazało 89% respondentów, którzy zadeklarowali pogorszenie się wyniku
finansowego firmy. Pozostałe czynniki wpływające na pogorszenie dochodów
firmy to: zaciągnięcie kredytów (20% wskazań), zmiana wyników sprzedaży
(8%) oraz zmiana ceny za produkty bądź usługi własne (5%).
Badanych przedsiębiorców z branży logistycznej zapytano także o to, czy ich
firma w ciągu ostatniego roku przechodziła, bądź przechodzi obecnie procesy
modernizacji, adaptacji, zmian technologicznych. Wyniki badania pokazują, że
niewiele firm się modernizuje – pozytywną odpowiedź na to pytanie wskazał
zaledwie co dziesiąty badany. Pozostałe 90% badanych firm nie przechodzi
żadnych
procesów
modernizacyjnych.
Stosunkowo
najwięcej
firm
modernizowanych obecnie znajduje się w grupie firm prowadzących działalność
pocztową i kurierską (25%). W grupie firm zajmujących się magazynowaniem
i działalnością usługową wspomagającą transport odsetek firm modernizowanych
19
Realizator Projektu
wyniósł 21%. Natomiast najmniej firm modernizowanych (8%) jest w grupie firm
prowadzących transport lądowy.
Rysunek 14. Prowadzenie modernizacji a rodzaj działalności firmy
Transport lądowy oraz transport
8%
rurociągowy
Magazynowanie i działalność usługowa
wspomagająca transport
92%
21%
Działalność pocztowa i kurierska
79%
25%
75%
Ogółem 10%
0%
90%
20%
Przechodzi modernizację
40%
60%
80%
100%
Nie przechodzi modernizacji
Przedsiębiorców, którzy odpowiedzieli, że obecnie lub w niedalekiej przeszłości
ich firma przechodziła procesy modernizacyjne zapytano o to, na czym one
polegały. Najczęściej odpowiadano, że modernizacja polegała na wymianie
pojazdów
wykorzystywanych
w
firmie,
zakupie
nowego
sprzętu
bądź
oprogramowania oraz przystosowaniu firmy do uzyskania certyfikatu ISO 9001.
Jednym z tematów poruszanych podczas wywiadów z przedsiębiorcami były
prognozy na przyszłość dotyczące firmy i całej branży logistycznej. Zapytano
przedsiębiorców o to, czy w najbliższej przyszłości przewidują wzrost sprzedaży,
zatrudnienia, udziału w rynku, zysków firmy, nowoczesność produkowanych
wyrobów lub wykonywanych usług oraz wydajność pracowników. Każdy z tych
aspektów
respondenci
oceniali
na
skali
20
od
1
(zdecydowanie
nie)
do
Realizator Projektu
5 (zdecydowanie tak). Z ocen tych wyliczono średnie dla całej próby, które
zostały zaprezentowane na poniższym wykresie.
Rysunek 15. Prognozy dotyczące badanych firm na najbliższe 5 lat; średnie z ocen na
skali od 1 do 5 (N=200)
5
4
2,81
3
2,40
2,36
2,43
2,34
2,05
2
1
Wzrośnie
wartość
sprzedanej
produkcji
Wyniki
badania
Wzrośnie
zatrudnienie
pokazują,
Wzrośnie udział
produktów bądź
usług w rynku
zbytu
że
Wzrosną zyski Wzrośnie stopień
technologicznej
nowoczesności
produktów/usług
przedsiębiorcy
z
branży
Wzrośnie
wydajność
pracowników
logistycznej
dość
sceptycznie podchodzą do prognoz na przyszłość. Średnie oceny poniżej
3 świadczą o tym, że większość przedsiębiorców nie wierzy w to, że kondycja ich
firm w najbliższym czasie poprawi się. Stosunkowo najwięcej respondentów jest
przekonanych o tym, że w ciągu najbliższych 5 lat wzrośnie wydajność
pracowników. Średnia ocena tego stwierdzenia wynosi 2,81. Szczegółowy rozkład
odpowiedzi na to pytanie pokazuje, że 29% badanych zgadza się z tym
stwierdzeniem, przeciwnego zdania jest 34%, a pozostałe 37% nie zajęło
jednoznacznego stanowiska. Większość respondentów nie przewiduje wzrostu
21
Realizator Projektu
stopnia technologicznej nowoczesności wytwarzanych przez nich produktów, czy
oferowanych usług. Średnia ocena stwierdzenia mówiącego o wzroście tego
aspektu wyniosła 2,43. Ze stwierdzeniem tym zgadza się co piąty badany,
przeciwnego zdania jest 53% respondentów, a pozostałe 27% nie ma zdania.
Większość respondentów (50%) nie zgadza się również ze stwierdzeniem
mówiącym o tym, że w najbliższej przyszłości wzrośnie udział produktów bądź
usług ich firmy w rynku. Przeciwnego zdania jest tylko 19% badanych. Średnia
ocena tego stwierdzenia wyniosła 2,40. Badani w większości nie przewidują także
wzrostu zysków ani też wzrostu wartości sprzedanej produkcji bądź usług.
Ze stwierdzeniem mówiącym o wzroście zysków nie zgadza się 54% badanych,
a przeciwnego zdania jest tylko 18%. Średnia ocena tego stwierdzenia wyniosła
2,34. 52% badanych nie zgadza się ze stwierdzeniem mówiącym o tym, że
wzrośnie wartość sprzedanej produkcji/usług. Przeciwnego zdania jest 16%.
Średnia ocena tego stwierdzenia wyniosła 2,36. Najbardziej sceptyczni są
respondenci w odniesieniu do wzrostu zatrudnienia w ich firmach. Aż 66,5%
badanych nie zgadza się ze stwierdzeniem mówiącym o tym, że zatrudnienie
w ich firmie wzrośnie. Przeciwnego zdania jest tylko 11% badanych. Średnia
ocena tego stwierdzenia wyniosła 2,05. Podsumowując odpowiedzi na powyższe
pytania
można
stwierdzić,
że
przedsiębiorcy
z
branży
logistycznej
w województwie łódzkim dość pesymistycznie patrzą w przyszłość – większość
z nich nie przewiduje poprawy kondycji swoich firm.
Pesymizm przedsiębiorców z branży logistycznej potwierdzają również
odpowiedzi na kolejne zadane im pytanie, dotyczące prognoz na przyszłość dla
całej branży logistycznej. Tylko 1% badanych uważa, że perspektywy rozwoju
branży są bardzo dobre. 28% jest zdania, że są one dobre. Jednakże aż 37%
respondentów uznało, że perspektywy rozwoju branży logistycznej są złe, w tym
22
Realizator Projektu
4% uznało je za bardzo złe.
Rysunek 16. Ocena perspektyw rozwoju branży logistycznej w województwie łódzkim na
przestrzeni najbliższych 5 lat (N=200)
1%
4%
Bardzo dobre
12%
Dobre
28%
Ani dobre, ani złe
Złe
33%
Bardzo złe
22%
Trudno powiedzieć, nie
wiem
Najlepiej perspektywy rozwojowe branży logistycznej oceniają przedstawiciele
firm działających na rynku międzynarodowym i ogólnopolskim. W tych grupach
badanych odsetek wskazań odpowiedzi „dobre” i „bardzo dobre” wyniósł
odpowiednio: 64% i 44%. W pozostałych grupach odsetek ten nie przekracza
30%.
23
Realizator Projektu
Wymagania
przedsiębiorców
z
branży
logistycznej
względem pracowników
Jednym z celów badania było stwierdzenie jakie wymagania muszą spełnić
kandydaci do pracy w firmach z branży logistycznej, aby uzyskać zatrudnienie.
Na początek zapytano badanych przedsiębiorców o to, czy ich zdaniem
na lokalnym rynku pracy łatwo jest znaleźć pracowników z konkretnym
wykształceniem. Badani odpowiadając na to pytanie posługiwali się skalą od
1 (bardzo trudno) do 5 (bardzo łatwo). Z odpowiedzi tych wyliczono średnie dla
całej próby, które przedstawia poniższy wykres.
Rysunek 17. Ocena stopnia trudności zrekrutowania pracowników z konkretnym
poziomem wykształcenia; średnie z ocen na skali od 1 do 5 (N=200)
5
4
3,15
2,83
3
2,61
2,41
2
1
Pracowników
nieposiadających
wykształcenia
kierunkowego
Pracowników na
poziomie zasadniczej
szkoły zawodowej
Pracowników na
poziomie technikum bądź
szkoły policealnej
24
Pracowników na
poziomie studiów
licencjackich lub
magisterskich
Realizator Projektu
Wyniki
badania
wykwalifikowany
pokazują,
że
pracownik,
tym
zdaniem
trudniej
przedsiębiorców
go
znaleźć.
im
bardziej
Najłatwiej
według
badanych byłoby zrekrutować pracowników na stanowiska niewymagające
wykształcenia kierunkowego – średnia ocena trudności w rekrutacji takich
pracowników
wyniosła
3,15.
Rozpatrując
szczegółowo
rozkład
odpowiedzi
na to pytanie można zauważyć, że przeważają zdania o tym, że łatwo jest takich
pracowników znaleźć (uważa tak 44% badanych) nad opiniami, mówiącymi
o tym, że znaleźć ich trudno (28%). Średnie oceny trudności w rekrutacji
pozostałych grup pracowników są poniżej 3, co oznacza, że większość badanych
uznało, że takich pracowników trudno jest znaleźć. Jeśli chodzi o pracowników
z wykształceniem na poziomie zasadniczej szkoły zawodowej, to średnia ocena
trudności ich rekrutacji wyniosła 2,83. 37% badanych uznało, że pracowników
takich trudno byłoby zrekrutować do ich firmy. Natomiast przeciwnego zdania
jest 35% respondentów. Jeszcze trudniej zdaniem przedsiębiorców byłoby
zrekrutować pracowników posiadających wykształcenie kierunkowe na poziomie
szkoły średniej. Średnia ocena trudności wyniosła w tym przypadku 2,61. 44%
badanych uznało, że takich pracowników byłoby trudno im zrekrutować,
a
przeciwnego
zdania
jest
28%.
Najtrudniejszym
zadaniem
w
opinii
przedsiębiorców jest znalezienie pracowników w wykształceniem kierunkowym na
poziomie wyższym – studiów licencjackich lub magisterskich. Średnia ocena
trudności znalezienia takich pracowników wyniosła 2,41. Połowa respondentów
uważa, że takich pracowników trudno byłoby znaleźć, a tylko 21% twierdzi, że
znaleźliby ich łatwo. Na podstawie powyżej przedstawionych wyników badania
można
stwierdzić,
że
na
lokalnym
rynku
pracy
brakuje
pracowników
z wykształceniem kierunkowym w branży logistycznej.
Przedsiębiorców z branży logistycznej zapytano także o to, jakie ich
25
Realizator Projektu
zdaniem zawody branżowe są obecnie najbardziej poszukiwane. Dość duża grupa
badanych (42%) nie potrafiła odpowiedzieć na to pytanie. Pozostali wskazywali
najczęściej na takie zawody jak: kierowca (40%), mechanik samochodowy
(23%) oraz logistyk (14,1%). Są to zatem zawody, które można zdobyć w toku
kształcenia na poziomie zasadniczej lub średniej szkoły zawodowej. Szczegółowy
wykaz zawodów, które według przedsiębiorców są najbardziej poszukiwane
przedstawia poniższy wykres.
Rysunek 18. Zawody z branży logistycznej najbardziej poszukiwane na rynku pracy w
opinii przedsiębiorców (N=200)
Kierowca
39,7%
Mechanik samochodowy
23,1%
Logistyk
14,1%
Magazynier
7,5%
Spedytor
4,5%
Informatyk
3,0%
Specjalista ds. transportu
1,0%
Dyspozytor
1,0%
Sprzedawca
0,5%
Handlowiec
0,5%
Trudno powiedzieć, nie wiem
41,7%
0%
5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45%
Aby uzupełnić obraz zapotrzebowania branży logistycznej na konkretnych
specjalistów, zapytano także respondentów o to jakie zawody/specjalności są ich
zdaniem najmniej, najrzadziej poszukiwane przez pracodawców na lokalnym
26
Realizator Projektu
rynku pracy. To pytanie sprawiła respondentom jeszcze większy kłopot – prawie
wszyscy (94%) odpowiedzieli, że nie potrafią takich zawodów wymienić.
Pozostałe osoby, co ciekawe, najczęściej wskazywały na kierowców, oraz na
magazynierów, sprzedawców i pracowników biurowych. Może to świadczyć
o tym, że badani przedsiębiorcy nie interesują się sytuacją na lokalnym rynku
pracy.
Wyniki badania pokazują, że pracę w firmie z branży logistycznej mogą
najłatwiej znaleźć kierowcy, mechanicy samochodowi i logistycy. Jednak samo
posiadanie wykształcenia kierunkowego może być niewystarczające, aby uzyskać
zatrudnienie.
Zapytano
badanych
przedsiębiorców
o
to,
jakie
cechy
charakteryzujące kandydatów do pracy w ich firmach biorą pod uwagę podczas
rekrutacji.
Każdą
z
wymienionych
cech
badani
oceniali
na
skali
od
1 (zdecydowanie nie bierze pod uwagę) do 5 (zdecydowanie bierze pod uwagę).
Średnie z tych ocena dla całej próby przedstawia poniższy wykres.
27
Realizator Projektu
Rysunek 19. Cechy i umiejętności kandydatów do pracy brane pod uwagę przez
przedsiębiorców w procesie rekrutacji; średnie z ocen na skali od 1 do 5
5
4,65
4,61
4,41
4,35
3,89
4
3,59
3,41
2,95
3
2,89
2,79
2
1
Jak pokazują wyniki badania, przedsiębiorcy z branży logistycznej najczęściej
biorą pod uwagę motywację do pracy (średnia ocena 4,65), kulturę osobistą
(4,61) oraz doświadczenie zawodowe (4,41), a także cechy osobowe (4,35).
Dopiero na 5 miejscu znalazły się kwalifikacje formalne (średnia 3,89), a na
szóstym miejscu – wykształcenie kierunkowe (3,59). Pozostałe cechy takie jak
płeć, wiek, znajomość języków obcych czy umiejętność obsługi komputera są
rzadziej brane pod uwagę.
Ranking cech, które brane są pod uwagę w procesie rekrutacji kandydatów
do pracy w firmach logistycznych nie do końca pokrywa się z rankingiem
ważności
tych
cech.
Przedsiębiorcy
zapytani
bezpośrednio
o
to,
która
z wyżej wymienionych cech jest najważniejsza przy ocenie kandydata najczęściej
wskazywali na doświadczenie zawodowe (40%), kwalifikacje formalne (34%)
28
Realizator Projektu
oraz na motywację do pracy (32%). Szczegółowy ranking cech według ważności
przedstawia poniższy wykres.
Rysunek 20. Ranking ważności cech i umiejętności kandydatów w procesie rekrutacji do
firm logistycznych (N=200)
Doświadczenie zawodowe
39,5%
Kwalifikacje formalne
34,0%
Motywacja do pracy
31,5%
Cechy osobowe
26,0%
Kultura osobista
16,5%
Wykształcenie kierunkowe
13,5%
Znajomość języków obcych
5,5%
Płeć
4,0%
Umiejętność obsługi komputera
2,5%
Wiek
1,5%
0%
10%
20%
30%
40%
50%
W badaniu poruszono również kwestię zatrudniania w firmach z branży
logistycznej absolwentów szkół zawodowych. Okazuje się, że tylko nieliczni
badani przedsiębiorcy (4%) w ciągu ostatnich 2 lat zatrudnili w swoich firmach
absolwentów
ponadgimnazjalnych
szkół
zawodowych
bezpośrednio
po
zakończeniu przez nich nauki. Pozostałe 96% badanych nie zatrudniło żadnego
absolwenta w ciągu ostatnich 2 lat.
29
Realizator Projektu
Rysunek 21. Zatrudnianie absolwentów ponadgimnazjalnych szkół zawodowych w
okresie ostatnich 2 lat (N=200)
4%
Zatrudniono absolwentów
Nie zatrudniono
absolwentów
96%
Firmy, w których znaleźli zatrudnienie absolwenci szkół zawodowych w ciągu
ostatnich 2 lat to firmy mikro (w 4 ze 180 zatrudniono absolwentów) i małe
(w 5 z 16 zatrudniono absolwentów). Absolwenci znaleźli zatrudnienie w firmach
zajmujących się transportem lądowym oraz magazynowaniem.
Absolwenci, którzy znaleźli pracę w badanych firmach najczęściej byli
zatrudniani na stanowisku kierowcy
i logistyka (po 3 wskazania). Inne
stanowiska, na których zatrudniono absolwentów to: mechanik samochodowy,
pracownik biurowy, kadrowiec i kelner.
Przedsiębiorców, którzy nie zatrudniali w ciągu ostatnich 2 lat w swoich
firmach absolwentów zapytano o to dlaczego tak się stało. Większość badanych
(78%) odpowiedziała, że w ciągu ostatnich 2 lat w ich firmie nie była prowadzona
rekrutacja, zatem nie zatrudnili oni nie tylko absolwentów, ale też żadnych
innych kandydatów. Pozostałe przyczyny niezatrudniania absolwentów w firmach
30
Realizator Projektu
z branży to najczęściej: brak zainteresowania pracą ze strony absolwentów, zbyt
wysokie
wymagania
finansowe
absolwentów
oraz
brak
doświadczenia
zawodowego absolwentów.
Rysunek 22. Przyczyny niezatrudniania absolwentów szkół zawodowych w ciągu
ostatnich 2 lat (N=191)
Absolwenci szkół zawodowych nie
zgłaszali się do nas do pracy
12,5%
Ze względu na zbyt wysokie wymagania
finansowe
5,7%
Ze względu na brak doświadczenia
zawodowego
5,2%
Ze względu na brak wiedzy, kwalifikacji
1,6%
Ze względu na brak motywacji do pracy
1,0%
Ze względu na brak dofinansowania z
UE i UP
0,5%
Firma nie prowadziła naboru w okresie
ostatnich 2 lat
77,6%
0%
20%
40%
60%
80%
100%
Badanych przedsiębiorców zapytano także o to, jakimi cechami powinien
charakteryzować się absolwent szkoły zawodowej aplikujący do pracy w ich
firmie. Okazuje się, że ranking wymaganych cech absolwentów nieco różni się
od rankingu wymaganych cech innych kandydatów do pracy. Może to oznaczać,
że odnośnie absolwentów przedsiębiorcy mają one kryteria wyboru pracownika.
Na pierwszym miejscu cech i umiejętności u absolwentów zgłaszających się
do pracy znalazła się motywacja (56% wskazań). Ważne jest także wykształcenie
31
Realizator Projektu
kierunkowe (39%), cechy osobowe (38%) oraz doświadczenie zawodowe (33%).
Szczegółowy wykaz cech i umiejętności, jakimi powinien charakteryzować się
absolwent aplikujący o pracę w firmie z branży logistycznej przedstawia poniższy
wykres.
Rysunek 23. Cechy i umiejętności, jakimi powinien charakteryzować się absolwent
aplikujący o pracę w firmie z branży logistycznej w opinii przedsiębiorców (N=200)
Motywacja do pracy
55,8%
Wykształcenie kierunkowe
38,6%
Cechy osobowe
38,1%
Doświadczenie zawodowe
33,0%
Kultura osobista
19,8%
Kwalifikacje formalne
10,2%
Uczciwość, rzetelność
6,1%
Pracowitość, sumienność
5,1%
Dyspozycyjność
3,6%
Zaradność, operatywność
3,6%
Odpowiedzialność
3,6%
Znajomość języków obcych
2,0%
Komunikatywność
2,0%
Umiejętność obsługi komputera
1,5%
Znajomość branży
1,5%
Płeć
1,0%
Wiek
1,0%
Lojalność
1,0%
Inne
3,0%
0%
10%
32
20%
30%
40%
50%
60%
Realizator Projektu
Na zakończenie tematu dotyczącego wymagań stawianych kandydatom
do pracy w firmach z branży logistycznej, poruszono kwestię zatrudniania osób
bez wszystkich wymaganych kwalifikacji i doszkalania ich już podczas pracy.
Chodziło o sprawdzenie, czy przedsiębiorcy są zmuszeni do zatrudniania osób bez
wszystkich wymaganych kwalifikacji z tego powodu, że nie ma na rynku pracy
odpowiednich
kandydatów.
Wyniki
badania
pokazują,
że
tylko
nieliczni
przedsiębiorcy (8%) zatrudnili w swojej firmie osobę, którą trzeba było doszkolić
już podczas pracy. Pozostali (92%) odpowiedzieli, że nie dotyczy ich taka
sytuacja, zatem można przypuszczać, że nie znajdowali osoby spełniające
wszystkie
kryteria.
Pracownicy
wymagający
doszkolenia
byli
zatrudniani
najczęściej na stanowisku kierowcy, mechanika samochodowego, operatora
maszyn, magazyniera i kierownika produkcji.
Przedsiębiorców zapytano także o to, czy ich zdaniem wszyscy kandydaci
zgłaszający się do pracy w ostatnim procesie rekrutacji posiadali wymagane
kwalifikacje. Dość duża grupa badanych (48%) nie potrafiła odpowiedzieć
na to pytanie. Może to wynikać z tego, iż w dużej liczbie firm w ostatnim okresie
nie
był
prowadzony
nabór
nowych
pracowników.
Zdania
pozostałych
respondentów odnośnie kwalifikacji kandydatów aplikujących o pracę w ich
firmach są bardzo podzielone. 6% badanych uznało, że wszyscy, którzy się
zgłosili posiadali wymagane kwalifikacje. Co dziesiąty respondent odpowiedział,
że
większość
z
kandydatów
spełniała
ich
wymagania.
15%
badanych
wypowiedziało się tak o połowie ze zgłaszających się osób, a 16% tylko
o nielicznych. 5% respondentów twierdzi, że nikt ze zgłaszających się nie spełnił
kryteriów naboru.
33
Realizator Projektu
Rysunek 24. Ocena kandydatów aplikujących o pracę w firmach z branży logistycznej pod
względem posiadania wszystkich wymaganych kwalifikacji i umiejętności (N=200)
Wszyscy
6%
Większość
10%
Połowa
48%
15%
Tylko nieliczni
Nikt
16%
wiem
5%
Przedsiębiorcy odpowiadając na powyższe pytanie odnosili się do rekrutacji
pracowników na stanowiska, które dominują w ich firmach. Analizują odpowiedzi
w powiązaniu ze stanowiskiem można stwierdzić, że najmniej kompetentnych
kandydatów
zgłasza
się
na
stanowiska
takie
jak:
magazynier,
robotnik
budowlany, zaopatrzeniowiec i pracownik produkcji.
34
Realizator Projektu
Współpraca przedsiębiorców z branży logistycznej ze
szkołami zawodowymi
Ostatnim tematem poruszanym w badaniu była współpraca przedsiębiorców
z branży logistycznej ze szkołami zawodowymi. Na początek poproszono jednak
przedsiębiorców
o
wyrażenie
opinii
na
temat
poszczególnych
typów
ponadgimnazjalnych szkół zawodowych: zasadniczych, średnich i policealnych.
Opinie dotyczące zasadniczych szkół zawodowych przedstawia poniższy wykres
(z analizy wyłączono odpowiedzi „trudno powiedzieć”).
Rysunek 25. Opinie przedsiębiorców dotyczące zasadniczych szkół zawodowych
Te szkoły kształcą dobrych specjalistów
6% 19%
w zakresie zdobywanego zawodu
Poziom nauczania w tych szkołach jest
wysoki
W tych szkołach kładzie się duży nacisk
na umiejętności praktyczne
7%
54%
25%
21%
50%
14%
4%
8%
23%
49%
19%
1%
Oferta tych szkół jest dostosowana do
potrzeb rynku pracy
14%
35%
41%
6%
4%
0%
20%
40%
60%
Zdecydowanie się nie zgadzam
Raczej się nie zgadzam
Ani się zgadzam, ani się nie zgadzam
Raczej się zgadzam
80%
100%
Zdecydowanie się zgadzam
35
Realizator Projektu
Na podstawie wyników badania można stwierdzić, że większość przedsiębiorców
ma dobrą opinię na temat zasadniczych szkół zawodowych. ¾ respondentów
uznało, że szkoły te kształcą dobrych specjalistów w zakresie zdobywanego
zawodu
(w
tym
21%
zdecydowanie
zgadza
się
z
tym
stwierdzeniem).
Przeciwnego zdania jest tylko 6% badanych. Zdecydowana większość badanych
(68%) uważa także, że w zasadniczych szkołach zawodowych kładzie się duży
nacisk na kształtowanie u uczniów umiejętności praktycznych. Zdania tego nie
podziela 9% respondentów. Ponad połowa (64%) badanych zgadza się również
ze stwierdzeniem mówiącym o tym, że poziom nauczania w zasadniczych
szkołach zawodowych jest wysoki. Przeciwnego zdania jest 11% respondentów.
Najsłabiej
wypadły
zasadnicze
szkoły
zawodowe
pod
względem
oceny
dostosowania ich oferty do potrzeb rynku pracy. Wprawdzie 47% badanych
uważa, że oferta ta jest dostosowana do potrzeb rynku pracy, ale przeciwnicy
tego poglądu stanowią 18%.
O ocenę tych samych aspektów, tym razem jednak w średnich szkołach
zawodowych
(takich
jak
technikum
i
liceum
profilowane)
poproszono
respondentów w kolejnym pytaniu. Odpowiedzi przedstawia poniższy wykres.
36
Realizator Projektu
Rysunek 26. Opinie przedsiębiorców dotyczące średnich szkół zawodowych
5% 19%
wysoki
48%
7% 15%
27%
55%
21%
1%
8%
27%
43%
21%
2%
potrzeb rynku pracy
14%
34%
36%
13%
2%
0%
20%
40%
60%
80%
Raczej się zgadzam
100%
Również średnie szkoły zawodowe w ocenie przedsiębiorców wypadły dobrze.
76% badanych zgadza się ze stwierdzeniem mówiącym, że w tych szkołach jest
wysoki
¾
poziom
respondentów
nauczania.
Przeciwnego
uznało,
średnie
że
zdania
szkoły
jest
zawodowe
8%
badanych.
kształcą
dobrych
specjalistów w zakresie zdobywanego zawodu. Z tym poglądem nie zgadza się
tylko 5% respondentów. O tym, że w średnich szkołach zawodowych kładzie się
duży nacisk na umiejętności praktyczne jest przekonanych 64% badanych (przy
10% przeciwników tego poglądu). Również w tym przypadku najsłabiej wypadła
ocena dostosowania oferty szkół do potrzeb rynku pracy. 49% respondentów
uznało tą ofertę za dostosowaną do potrzeb rynku pracy, a przeciwnego zdania
jest 16%.
37
Realizator Projektu
Badani mieli możliwość wyrażenia swojej opinii również o szkołach
policealnych. Odpowiedzi przedstawia poniższy wykres.
Rysunek 27. Opinie przedsiębiorców dotyczące szkół policealnych
5% 16%
47%
28%
45%
30%
3%
wysoki
6% 17%
2%
9%
21%
44%
24%
2%
potrzeb rynku pracy
14%
30%
35%
17%
3%
0%
20%
40%
60%
Raczej się zgadzam
80%
100%
Ocena szkół policealnych wygląda podobnie do oceny pozostałych typów szkół –
również większość przedsiębiorców ma pozytywną opinię dotyczącą tych szkół.
¾ badanych uznało, że szkoły policealne kształcą dobrych specjalistów z zakresu
wykonywanego zawodu. Przeciwne zdanie ma 8% badanych. Tak samo wygląda
rozkład odpowiedzi dotyczących stwierdzenia mówiącego, że poziom nauczania
w szkołach policealnych jest wysoki. 68% respondentów jest przekonanych
o tym, że w szkołach policealnych kładzie się duży nacisk na kształtowanie
umiejętności praktycznych wśród uczniów. Odmienne zdanie ma 11% badanych.
Stosunkowo najmniej respondentów (52%) uważa, że oferta szkół policealnych
38
Realizator Projektu
jest dostosowana do potrzeb rynku pracy. Przeciwnego zdania jest 17%
badanych.
Respondenci ustosunkowując się do powyższych stwierdzeń posługiwali się
skalą od 1 (zdecydowanie się nie zgadzam) do 5 (zdecydowanie się zgadzam).
Można zatem obliczyć średnie oceny każdego stwierdzenia dla całej próby
i porównać oceny poszczególnych typów szkół. Wyniki takiej analizy przedstawia
poniższy wykres.
Rysunek 28. Opinie przedsiębiorców dotyczące szkół
średnich i policealnych; średnie z ocen na skali od 1 do 5
zawodowych:
zasadniczych,
5
4
3,91 3,97 3,93
3,62
3,89 3,95
3,76 3,72 3,78
3,29
3,45 3,48
3
2
1
Te szkoły kształcą Poziom nauczania w
dobrych specjalistów tych szkołach jest
w zakresie
wysoki
zdobywanego
zawodu
Zasadnicze szkoły zawodowe
Jak
pokazują
wyniki
badania
W tych szkołach
kładzie się duży
nacisk na
umiejętności
praktyczne
Technika i licea profilowane
nie
ma
znaczących
Oferta tych szkół
jest dostosowana do
potrzeb rynku pracy
Szkoły policealne
różnic
w
opiniach
przedsiębiorców odnośnie poszczególnych typów szkół. W ocenie aspektu
dotyczącego kształcenia dobrych specjalistów w zakresie zdobywanego zawodu
najlepiej wypadły średnie szkoły zawodowe, jednak różnice są tu bardzo małe.
39
Realizator Projektu
W ocenie poziomu nauczania najlepiej wypadły szkoły policealne (średnia 3,95).
Nieco słabiej wypadły zasadnicze szkoły zawodowe (średnia 3,62). W ocenie
pozostałych
aspektów
–
kształtowania
umiejętności
praktycznych
oraz
dostosowania do potrzeb rynku pracy również nieznacznie lepsze od pozostałych
były szkoły policealne, ale różnice są znikome.
Wyniki badania pokazują, że większość przedsiębiorców dobrze ocenia
ponadgimnazjalne szkoły zawodowe. Jednak te dobre oceny niestety nie
przekładają się na nawiązywanie współpracy pomiędzy nimi, a szkołami.
Respondentom podano listę możliwych form współpracy pomiędzy szkołami
a firmami:
1.
Organizacja praktyk zawodowych dla uczniów;
2.
Realizacja w przedsiębiorstwie teoretycznych przedmiotów;
3.
Wycieczki przedmiotowe;
4.
Sponsoring materialny i finansowy;
5.
Zasięganie
opinii
pracodawców
w
tworzeniu
nowych
kierunków
kształcenia;
6.
Udostępnianie szkole kadry specjalistów (pracownicy przedsiębiorstwa
jako nauczyciele przedmiotów zawodowych);
7.
Umożliwianie nauczycielom odbywania staży i kursów organizowanych
w i przez przedsiębiorstwa;
8.
Porozumienia/umowy
formalne
z
zakładami
pracy
(np.
dotyczące
zatrudniania absolwentów);
9.
Funkcjonowanie w szkole klasy patronackiej;
10. Organizacja w szkole pokazów technologii, sprzętu i/lub materiałów,
prowadzonych przez przedstawicieli przedsiębiorstw;
11. Uczestnictwo w wydarzeniach z życia szkoły.
40
Realizator Projektu
Poproszono badanych o to, aby wskazali czy ich firma nawiązała współpracę
z jakąś szkołą zawodową w którejś z powyższych form (można było również
podać inne formy współpracy). Okazało się, że tylko 7 z 200 badanych firm
(3,5%) współpracuje ze szkołą zawodową. Pozostałe 193 firmy (96,5%) nie
podjęły żadnej formy współpracy z żadną szkołą. 3% badanych firm (n=6)
współpracuje ze szkołą zawodową w formie organizacji praktyk zawodowych dla
uczniów. 1 respondent odpowiedział, że jego firma organizuje wycieczki
przedmiotowe dla uczniów. Również 1 respondent odpowiedział, że jego firma
uczestniczy w wydarzeniach z życia szkoły.
Rysunek 29. Formy współpracy firm z branży logistycznej ze szkołami zawodowymi
(N=200)
Organizacja praktyk zawodowych
3,0%
Wycieczki przedmiotowe
0,5%
Uczestnictwo w wydarzeniach z życia
szkoły
0,5%
Firma nie współpracuje ze szkołami w
żadnej formie
96,5%
0%
20%
40%
60%
80%
100%
Szkoły, z którymi współpracują badane firmy to technikum (4 wskazania),
zasadnicze szkoły zawodowe (2 wskazania) oraz szkoły policealne (2 wskazania).
Liczebności te nie sumują się do n=7 (liczba firm, które współpracują
ze szkołami), gdyż respondent mógł wskazać więcej niż 1 odpowiedź – jego firma
współpracuje z więcej niż 1 szkołą.
41
Realizator Projektu
Ze szkołami zawodowymi współpracują firmy posiadające duże rynki zbytu
– krajowy i międzynarodowy. Są to firmy mikro i małe, żadna z badanych
średnich firm nie współpracuje ze szkołą zawodową. Wszystkie firmy, które
podjęły współpracę ze szkołami zawodowymi prowadzą działalność w zakresie
transportu lądowego.
Przedsiębiorców, którzy odpowiedzieli, że ich firma nie współpracuje z żadną
szkołą zawodową zapytano o to, dlaczego. Badania odpowiadali najczęściej, że
nie mają takiej potrzeby (58%). 23% respondentów uznało, że nie mają
możliwości nawiązania współpracy ze szkołą zawodową. Pozostałe przyczyny były
znacznie rzadziej wymieniane – pełną listę przedstawia poniższy wykres.
Rysunek 30. Powody braku współpracy pomiędzy badanymi firmami a szkołami
zawodowymi (N=197)
Brak potrzeby
58,1%
Brak możliwości
23,0%
Brak zainteresowania szkół
5,2%
Koszty
4,2%
Brak szkół, brak profili
2,6%
Biurokracja
2,6%
Kłopot
2,1%
Brak informacji o możliwościach
2,1%
Brak czasu
1,6%
Mały zakres działania firmy
1,6%
Mała liczba zawodów
1,0%
Małe korzyści
1,0%
Brak doświadczenia uczniów
1,0%
Zła sytuacja firmy
0,5%
0%
10%
42
20%
30%
40%
50%
60%
70%
Realizator Projektu
Wyniki badania pokazują, że obecnie współpraca firm z branży logistycznej
i szkół zawodowych występuje niezwykle rzadko. Przedsiębiorcy w większości
twierdzą, że nie mają potrzeby nawiązywania takiej współpracy. Zapytano ich
zatem o to, czy widzą jakieś korzyści, jakie mogłaby uzyskać ich firma poprzez
nawiązanie współpracy ze szkołą zawodową. Odpowiedzi przedstawia poniższy
wykres.
Rysunek 31. Potencjalne
zawodowymi (N=200)
korzyści
dla
firm
Kształcenie potencjalnych pracowników
w sposób zgodny z wymaganiami i
potrzebami firm
płynące
ze
współpracy
ze
szkołami
18,2%
Możliwość łatwego zrekrutowania
pracowników
14,6%
Praca uczniów odbywających praktyki,
która jest przydatna
13,1%
Możliwość promocji firmy w szkołach
9,6%
Współpraca ze szkołami zawodowymi nie
jest korzystna dla firm
64,6%
0%
10% 20% 30% 40% 50% 60% 70%
Zdecydowana większość badanych (65%) uznała, że współpraca pomiędzy
firmami a szkołami zawodowymi nie jest dla firm korzystna. Pozostali, którzy
widzą potencjalne korzyści takiej współpracy najczęściej wskazywali na taką
zaletę współpracy jak kształcenie przyszłych pracowników w sposób zgodny
z potrzebami i wymaganiami firmy (18%).
43
Realizator Projektu
Badanych przedsiębiorców zapytano również o to, co ich zdaniem utrudnia
nawiązywanie współpracy pomiędzy firmami a szkołami zawodowymi. Ponad
połowa (56%) respondentów przyznała, że jest to brak zainteresowania taką
współpracą
ze
strony
przedsiębiorców.
17%
ankietowanych
uznało,
że czynnikiem utrudniającym nawiązywanie współpracy jest brak informacji
o możliwościach jej podjęcia. Taka sama grupa badanych (17%) wskazała na
przeszkody
organizacyjne,
biurokratyczne.
12%
przedsiębiorców
uważa,
że to szkoły nie są zainteresowane współpracą z firmami, a co dziesiąty badany
twierdzi, że przedsiębiorcy nie nawiązują współpracy za szkołami, gdyż nie widzą
wymiernych korzyści z tego płynących. 6% respondentów uważa, że nie ma
żadnych trudności w nawiązywaniu współpracy szkół z firmami.
Rysunek 32. Czynniki utrudniające nawiązywanie
zawodowymi w opinii przedsiębiorców (N=200)
współpracy
firm
ze
Brak zainteresowania współpracą ze
strony przedsiębiorców
56,0%
Brak informacji o możliwościach
podjęcia takiej współpracy
17,0%
Przeszkody organizacyjne,
biurokratyczne, prawne
17,0%
Brak zainteresowania współpracą ze
strony szkół
12,0%
Brak wymiernych korzyści płynących z
takiej współpracy
Koszty
9,5%
0,5%
Uważam, że nie ma żadnych utrudnień
w nawiązywaniu współpracy
6,0%
0%
szkołami
44
10%
20%
30%
40%
50%
60%
Realizator Projektu
Badanych zapytano również o to, co ich zdaniem mogłoby zachęcić
przedsiębiorców
do
nawiązywania
współpracy
ze
szkołami
zawodowymi.
Najczęściej odpowiadano, że mogłyby to być: ulgi podatkowe dla firm, które
współpracują ze szkołami (34%), dofinansowania lub dotacje dla takich firm
(18%), a także więcej informacji na temat możliwości nawiązywania współpracy
(13%). Pełną listę odpowiedzi na to pytanie przedstawia poniższy wykres.
Rysunek 33. Opinie przedsiębiorców na temat potencjalnych czynników zachęcających
do nawiązywania współpracy firm ze szkołami zawodowymi (N=200)
Ulgi podatkowe dla firm
34,2%
Dofinansowanie, dotacje
18,2%
Więcej informacji na temat możliwości
współpracy
12,8%
Zmniejszenie biurokracji
6,4%
Większe zainteresowanie ze strony szkół
4,8%
Niższe koszty utrzymania praktykantów
3,2%
Większe korzyści dla firm
2,7%
Odpowiednie profile w szkołach
1,6%
Rrozwój branży logistycznej
1,1%
Dłuższe praktyki w zakładzie
0,5%
Większy rynek zbytu
0,5%
Pozyskanie nowych pracowników
0,5%
Trudno powiedzieć, nie wiem
28,3%
0%
45
10%
20%
30%
40%
Realizator Projektu
Jednym
z
czynników
wskazywanych
przez
przedsiębiorców
jako
utrudniający im nawiązywanie współpracy ze szkołami zawodowymi jest brak
informacji na temat możliwości z tym związanych. Zapytano zatem badanych
o to, czy akcja informacyjno – promocyjna dotycząca zalet i korzyści płynących
ze współpracy firm ze szkołami zawodowymi mogłaby zachęcić przedsiębiorców
do nawiązywania takiej współpracy. Pozytywnie na to pytanie odpowiedziało 37%
badanych, w tym 4% zdecydowanie zgadza się z tym poglądem. Przeciwnego
zdania jest 41% respondentów, w tym 12% uważa, że akcja informacyjno –
promocyjna zdecydowanie nie zachęciłaby ich do nawiązywania współpracy
ze szkołami zawodowymi.
Rysunek 34. Opinie przedsiębiorców dotyczące tego, czy akcja informacyjno –
promocyjna dotycząca zalet i korzyści płynących ze współpracy firm ze szkołami
zawodowymi mogłaby zachęcić przedsiębiorców do nawiązywania takiej współpracy
(N=200)
4%
Zdecydowanie tak
22%
Raczej tak
33%
Raczej nie
12%
Zdecydowanie nie
wiem
29%
46
Realizator Projektu
Podsumowanie i wnioski końcowe
Po dokonaniu obróbki statystycznej i analizy wyników badania można
stwierdzić,
że
jego
cele
zostały
osiągnięte.
Wyniki
badania
pozwalają
na udzielenie odpowiedzi na postawione pytania badawcze oraz na weryfikację
hipotez.
Firmy
z
branży
logistycznej
działające
w
województwie
łódzkim
to w zdecydowanej większości mikro i małe firmy, zlokalizowane w Łodzi.
Zdecydowana większość z nich prowadzi działalność w zakresie transportu
lądowego. Połowa firm działa na rynku lokalnym i wojewódzkim, a druga połowa
na rynku ogólnopolskim i międzynarodowym. Kondycja firm z branży logistycznej
przedstawia się dość dobrze – większość firm zamknęła bilans finansowy
za ostatni rok na plusie, bądź wyszło „na zero”, a tylko nieliczne przyniosły
straty. Jednak zdaniem większości przedsiębiorców wynik finansowy firmy za rok
2010 jest gorszy niż za rok 2009. Może to być jeszcze skutek kryzysu
gospodarczego, który dotknął wiele firm, nie tylko z branży logistycznej. O dość
dobrej kondycji badanych firm świadczy również to, że w żadnej z nich nie jest
planowana redukcja zatrudnienia. Dobre wyniki finansowe firm nie przekładają
się jednak na optymizm przedsiębiorców dotyczący przyszłości. Większość
badanych sceptycznie patrzy w przyszłość i nie spodziewa się wzrostu zysków,
zwiększenia udziału w rynku czy też wzrostu sprzedaży swoich produktów lub
usług. Przedsiębiorcy dość chłodno oceniają również do perspektyw rozwojowe
branży logistycznej w województwie łódzkim w najbliższej przyszłości. Aż 37%
badanych uważa, że perspektywy rozwoju branży są złe lub bardzo złe. Nie
można zatem jednoznacznie potwierdzić hipotezy mówiącej o tym, że branża
47
Realizator Projektu
logistyczna w województwie będzie się dynamicznie rozwijać. Mimo, że kondycja
większości badanych firm jest dobra, to jednak przedsiębiorcy są raczej
pesymistycznie nastawieni do przyszłości.
W firmach działających w branży logistycznej pracują w większości osoby
z wykształceniem zasadniczym zawodowym i średnim zawodowym. Najczęściej
występujące zawody, takie jak kierowca, mechanik samochodowy, magazynier,
spedytor czy logistyk to zawody, które można zdobyć na poziomie szkoły
zawodowej – zasadniczej, średniej lub policealnej. Większość firm w ogóle nie
zatrudnia pracowników posiadających wykształcenie wyższe. Można zatem
przypuszczać, że absolwenci szkół zawodowych mogliby znaleźć zatrudnienie
w firmach z branży logistycznej. Jednak przedsiębiorcy w procesie rekrutacji
biorą pod uwagę nie tylko wykształcenie i umiejętności zawodowe. Bardzo ważne
jest dla nich również doświadczenie zawodowe, co jest warunkiem trudnym
do spełnienia przez absolwentów. Dlatego tak ważne jest, aby już podczas nauki
uczniowie szkół zawodowych zdobywali doświadczenie np. w formie praktyk czy
stażu. W ocenie kandydatów do pracy przedsiębiorcy zwracają też uwagę na ich
kwalifikacje formalne. Zatem osoba, która ukończyła szkołę zawodową o profilu
odpowiadającym zapotrzebowaniu branży logistycznej, która posiadałaby jeszcze
jakieś dodatkowe kwalifikacje, np. prawo jazdy kategorii C lub D, czy
uprawnienia
do
prowadzenia
wózków
widłowych
miałaby
duże
szanse
na uzyskanie pracy. Oprócz doświadczenia i kwalifikacji formalnych ważna jest
także motywacja do pracy, na którą w przypadku rekrutacji absolwentów
przedsiębiorcy
kandydatów.
logistycznej
kładą
większy
Posiadanie
wydaje
się
nacisk
formalnych
być
niż
w
przypadku
kwalifikacji
w
atutem,
gdyż
dużym
rekrutacji
zawodach
zdaniem
z
innych
branży
większości
przedsiębiorców trudno jest znaleźć na lokalnym rynku pracy pracowników
48
Realizator Projektu
posiadających wykształcenie kierunkowe. Im wyższy poziom wymaganego
wykształcenia,
tym
trudniej
zdaniem
badanych
znaleźć
odpowiedniego
kandydata. Dodatkowo, zdaniem wielu przedsiębiorców osoby aplikujące o pracę
w ich firmach nie posiadają wszystkich wymaganych przez nich kwalifikacji.
Potwierdza się zatem hipoteza mówiąca o tym, że na lokalnym rynku pracy
trudno
jest
znaleźć
wykwalifikowanych
pracowników.
Mimo
to
większość
przedsiębiorców nie zatrudnia osób bez wszystkich wymaganych kwalifikacji,
które już w trakcie pracy wymagają doszkolenia. Może to wynikać stąd,
że pracodawcy nie chcą ponosić kosztów takiego doszkalania.
Wyniki badania pokazują, że na lokalnym rynku pracy trudno jest znaleźć
specjalistów z branży logistycznej. Wydawać by się więc mogło, że firmy powinny
zatrudniać absolwentów szkół zawodowych, którzy posiadają wykształcenie
kierunkowe w branży. Jednak wyniki badania potwierdzają hipotezę, mówiącą
o tym, że większość firm z branży logistycznej nie zatrudnia absolwentów szkół
zawodowych bezpośrednio po ukończeniu przez nich nauki. Na fakt ten może
mieć wpływ to, że większość firm w ostatnim czasie w ogóle nie prowadziła
naboru nowych pracowników.
Na podstawie wyników badania nie można potwierdzić hipotezy dotyczącej
złej opinii przedsiębiorców o szkołach zawodowych. Wręcz przeciwnie – większość
respondentów pozytywnie wyrażało się o tych szkołach niezależnie od ich typu.
Badani w większości są przekonani o tym, że szkoły zawodowe kształcą dobrych
specjalistów,
mają
wysoki
poziom
nauczania
oraz
kształtują
u
uczniów
umiejętności praktyczne. Większość badanych uważa także, że program szkół
zawodowych jest dostosowany do potrzeb rynku pracy, jednak to stwierdzenie
ma stosunkowo najwięcej przeciwników w porównaniu z pozostałymi.
Obecnie tylko nieliczne firmy współpracują ze szkołami zawodowymi.
49
Realizator Projektu
Na podstawie wyników badania można stwierdzić, że współpraca taka ma
znikomy
charakter.
Potwierdza
się
jednak
hipoteza
mówiąca
o
tym,
że dominującą firmą współpracy firm ze szkołami jest organizacja praktyk
zawodowych dla uczniów. Pozostałe możliwe formy współpracy praktycznie nie
występują. Nawiązywanie współpracy pomiędzy szkołami zawodowymi a firmami
jest o tyle trudne, że przedsiębiorcy nie widzą korzyści płynącej dla nich z takiej
współpracy.
Wprawdzie
część
respondentów
uznała,
że
przeszkodą
w nawiązywaniu współpracy jest brak informacji na ten temat, jednakże
większość przedsiębiorców jest niechętnie nastawionych do współpracy i nie
przekonałaby ich nawet szeroko zakrojona akcja informacyjno – promocyjna.
Można zatem przypuszczać, że w największym stopniu to działania zwiększające
korzyści płynące dla firm ze współpracy, np. w formie ulg podatkowych czy
dofinansowania praktyk mogłyby przyczynić się do zachęcenia przedsiębiorców
do nawiązywania współpracy ze szkołami.
50
Realizator Projektu
Spis rysunków i tabel
Rysunek 1. Rozkład próby według stanowiska respondenta (N=200) ............................ 6
Rysunek 2. Rozkład próby według wieku respondenta (N=200) ................................... 7
Rysunek 3. Rozkład próby według wykształcenia respondenta ..................................... 7
Rysunek 4. Badane firmy według działu PKD (N=200) ................................................ 8
Rysunek 5. Badane firmy według lokalizacji firmy w poszczególnych powiatach (N=200)
..........................................................................................................................10
Rysunek 6. Badane firmy według wielkości miejscowości, w której zlokalizowana jest jej
siedziba bądź oddział (N=200) ...............................................................................11
Rysunek 7. Badane firmy według wielkości (N=200) .................................................12
Rysunek 8. Badane firmy według długości działalności (N=200) .................................12
Rysunek 9. Badane firmy według zasięgu działalności (N=200) ..................................13
Rysunek 10. Struktura pracowników firm z branży logistycznej według wykształcenia
(N=200) ..............................................................................................................15
Rysunek 11. Plany badanych przedsiębiorców dotyczące zatrudnienia w ich firmach
(N=200) ..............................................................................................................16
Rysunek 12. Bilans finansowy badanych firm za 2010 rok (N=200).............................17
Rysunek 13. Zmiana wyniku finansowego badanych firm w roku 2010 w porównaniu z
rokiem 2009 (N=200) ...........................................................................................18
Rysunek 14. Prowadzenie modernizacji a rodzaj działalności firmy ..............................20
Rysunek 15. Prognozy dotyczące badanych firm na najbliższe 5 lat; średnie z ocen na
skali od 1 do 5 (N=200) ........................................................................................21
Rysunek 16. Ocena perspektyw rozwoju branży logistycznej w województwie łódzkim na
przestrzeni najbliższych 5 lat (N=200) ....................................................................23
Rysunek 17. Ocena
stopnia trudności zrekrutowania pracowników z konkretnym
poziomem wykształcenia; średnie z ocen na skali od 1 do 5 (N=200) ..........................24
Rysunek 18. Zawody z branży logistycznej najbardziej poszukiwane na rynku pracy w
51
Realizator Projektu
opinii przedsiębiorców (N=200) ..............................................................................26
Rysunek 19. Cechy i umiejętności kandydatów do pracy brane pod uwagę przez
przedsiębiorców w procesie rekrutacji; średnie z ocen na skali od 1 do 5 .....................28
Rysunek 20. Ranking ważności cech i umiejętności kandydatów w procesie rekrutacji do
firm logistycznych (N=200) ...................................................................................29
Rysunek 21. Zatrudnianie absolwentów ponadgimnazjalnych szkół zawodowych w okresie
ostatnich 2 lat (N=200) .........................................................................................30
Rysunek 22. Przyczyny niezatrudniania absolwentów szkół zawodowych w ciągu ostatnich
2 lat (N=191) ......................................................................................................31
Rysunek 23. Cechy i umiejętności, jakimi powinien charakteryzować się absolwent
aplikujący o pracę w firmie z branży logistycznej w opinii przedsiębiorców (N=200) ......32
Rysunek 24. Ocena kandydatów aplikujących o pracę w firmach z branży logistycznej pod
względem posiadania wszystkich wymaganych kwalifikacji i umiejętności (N=200) .......34
Rysunek 25. Opinie przedsiębiorców dotyczące zasadniczych szkół zawodowych ...........35
Rysunek 26. Opinie przedsiębiorców dotyczące średnich szkół zawodowych .................37
Rysunek 27. Opinie przedsiębiorców dotyczące szkół policealnych ..............................38
Rysunek 28.
Opinie przedsiębiorców
dotyczące szkół
zawodowych:
zasadniczych,
średnich i policealnych; średnie z ocen na skali od 1 do 5 ..........................................39
Rysunek 29. Formy współpracy firm z branży logistycznej ze szkołami zawodowymi
(N=200) ..............................................................................................................41
Rysunek 30. Powody braku współpracy pomiędzy badanymi firmami a szkołami
zawodowymi (N=197) ...........................................................................................42
Rysunek 31. Potencjalne korzyści
dla
firm
płynące ze współpracy ze szkołami
zawodowymi (N=200) ...........................................................................................43
Rysunek
32.
Czynniki
utrudniające
nawiązywanie
współpracy
firm
ze
szkołami
zawodowymi w opinii przedsiębiorców (N=200) ........................................................44
Rysunek 33. Opinie przedsiębiorców na temat potencjalnych czynników zachęcających do
nawiązywania współpracy firm ze szkołami zawodowymi (N=200) ..............................45
Rysunek
34.
Opinie
przedsiębiorców
dotyczące
52
tego,
czy
akcja
informacyjno
Realizator Projektu
–
promocyjna dotycząca zalet i korzyści płynących ze współpracy firm ze szkołami
zawodowymi mogłaby zachęcić przedsiębiorców do nawiązywania takiej współpracy
(N=200) ..............................................................................................................46
Tabela 1. Zawody najczęściej reprezentowane w badanych firmach (N=200) ...............14
53
Realizator Projektu

Kształcenie w logistyce i transporcie szansą województwa łódzkiego

Transkrypt

Podobne dokumenty

Zakup w ramach projektu „ Rodzinka jest dobra na wszystko

Zawiadomienie o wyborze oferty9 elektronarzędzia