docklasa II klasa III
download 
Reklamacja Transkrypt
klasa II klasa III
Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie BIOLOGIA WYMAGANIA EDUKACYJNE NIEZB DNE DO UZYSKANIA POSZCZEGÓLNYCH RÓDROCZNYCH I ROCZNYCH OCEN KLASYFIKACYJNYCH LO /zakres rozszerzony/klasa II i III Technikum /zakres rozszerzony/klasa II, III, IV Wymagania edukacyjne zawieraj szczegółowy wykaz wiadomo ci i umiej tno ci, które ucze powinien opanować po omówieniu poszczególnych lekcji z podr cznika Biologia na czasie – zakres podstawowy. Jest on niezast piony przy obiektywnej ocenie post pów ucznia w nauce. Poziomy oczekiwanych osi gni ć ucznia Wymagania podstawowe konieczne (na stopie dopuszczaj cy) podstawowe (na stopie dostateczny) obejmuj tre ci i umiej tno ci najwa niejsze w uczeniu si biologii łatwe dla ucznia nawet mało zdolnego cz sto powtarzaj ce si w procesie nauczania okre lone programem nauczania na poziomie nieprzekraczaj cym wymaga zawartych w podstawie programowej u yteczne w yciu codziennym Wymagania ponadpodstawowe rozszerzaj ce (na stopie dobry) dopełniaj ce (na stopie bardzo dobry) obejmuj tre ci i umiej tno ci zło one i mniej przyst pne ni zaliczone do wymaga podstawowych wymagaj ce korzystania z ró nych ródeł informacji umo liwiaj ce rozwi zywanie problemów po rednio u yteczne w yciu pozaszkolnym pozwalaj ce ł czyć wiedz z ró nych przedmiotów i dziedzin Stopnie szkolne Stopie dopuszczaj cy Stopie dopuszczaj cy mo na wystawić uczniowi, który przyswoił tre ci konieczne. Taki ucze z pomoc nauczyciela jest w stanie nadrobić braki w podstawowych umiej tno ciach. Stopie dostateczny Stopie dostateczny mo e otrzymać ucze , który opanował wiadomo ci podstawowe i z niewielk pomoc nauczyciela potrafi rozwi zać podstawowe problemy. Analizuje równie proste zale no ci, a tak e próbuje porównywać, wnioskować i zajmować okre lone stanowisko. Stopie dobry Stopie dobry mo na wystawić uczniowi, który przyswoił tre ci rozszerzaj ce, wła ciwie stosuje terminologi przedmiotow , a tak e wiadomo ci w sytuacjach typowych wg wzorów znanych z lekcji i podr cznika, rozwi zuje typowe problemy z wykorzystaniem poznanych metod, samodzielnie pracuje z podr cznikiem i materiałem ródłowym oraz aktywnie uczestniczy w zaj ciach. Stopie bardzo dobry Stopie bardzo dobry mo e otrzymać ucze , który opanował tre ci dopełniaj ce. Potrafi on samodzielnie interpretować zjawiska oraz bronić swych pogl dów. Stopie celuj cy Stopie celuj cy mo e otrzymać ucze , który opanował tre ci wykraczaj ce poza informacje zawarte w podr czniku. Potrafi on selekcjonować i hierarchizować wiadomo ci, z powodzeniem bierze udział w konkursach i olimpiadach przedmiotowych, a tak e pod okiem nauczyciela prowadzi własne prace badawcze. Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie WYMAGANIA EDUKACYJNE BIOLOGIA NA CZASIE 1 Dział programu Badania przyrodnicze Chemiczne podstawy ycia Lp. Poziom wymaga Temat konieczny (K) podstawowy (P) rozszerzaj cy (R) Ucze : omawia zasady prowadzenia i dokumentowania bada formułuje główne etapy bada do konkretnych obserwacji i do wiadcze biologicznych planuje przykładow obserwacj biologiczn wykonuje dokumentacj przykładowej obserwacji porównuje działanie mikroskopu optycznego i mikroskopu elektronowego wymienia zalety i wady mikroskopów optycznych oraz elektronowych dopełniaj cy (D) Ucze : analizuje kolejne etapy prowadzenia bada Metodyka bada biologicznych Ucze : rozró nia metody poznawania wiata wymienia etapy bada biologicznych Ucze : wyja nia, na czym polega ró nica mi dzy rozumowaniem dedukcyjnym a rozumowaniem indukcyjnym rozró nia problem badawczy od hipotezy, prób kontroln od próby badawczej, zmienn niezale n od zmiennej zale nej 2 Obserwacje mikroskopowe jako ródło wiedzy biologicznej nazywa elementy układu optycznego i układu mechanicznego mikroskopu optycznego wymienia cechy obrazu ogl danego w mikroskopie optycznym definiuje poj cie zdolno ć rozdzielcza wyja nia sposób działania mikroskopów optycznego i elektronowego 1 Składniki nieorganiczne organizmów klasyfikuje zwi zki chemiczne na organiczne i nieorganiczne wymienia zwi zki buduj ce organizm klasyfikuje pierwiastki na makroelementy i mikroelementy wymienia pierwiastki biogenne nazywa wi zania i oddziaływania chemiczne wymienia funkcje wody wymienia funkcje soli mineralnych wymienia cechy i funkcje głównych grup w glowodanów klasyfikuje sacharydy i podaje przykłady wymienia wła ciwo ci mono-, oligo- i polisacharydów omawia znaczenie wybranych makro- i mikroelementów okre la znaczenie i wyst powanie wybranych typów wi za i oddziaływa chemicznych omawia budow cz steczki wody okre la objawy niedoboru wybranych makro- i mikroelementów charakteryzuje budow ró nych typów wi za chemicznych charakteryzuje wła ciwo ci fizykochemiczne wody uzasadnia znaczenie soli mineralnych dla organizmów rysuje modele ró nych typów wi za chemicznych wykazuje zwi zek mi dzy budow cz steczki wody i wła ciwo ciami a jej rol w organizmie okre la kryterium klasyfikacji sacharydów wyja nia, w jaki sposób powstaje wi zanie O-glikozydowe omawia wyst powanie i znaczenie wybranych mono-, oligo- i polisacharydów klasyfikuje monosacharydy charakteryzuje i porównuje budow wybranych polisacharydów porównuje budow chemiczn mono-, oligo- i polisacharydów planuje do wiadczenie maj ce na celu wykrycie glukozy wymienia kryteria klasyfikacji tłuszczowców charakteryzuje budow lipidów prostych, zło onych i izoprenowych uzasadnia znaczenie cholesterolu planuje do wiadczenie, którego celem jest wykrycie lipidów charakteryzuje grupy białek ze wzgl du na pełnione funkcje, liczb aminokwasów w ła cuchu i struktur oraz obecno ć elementów nieaminokwasowych zapisuje wzór ogólny aminokwasów zapisuje reakcj powstawania dipeptydu omawia powstawanie form pier cieniowych monosacharydów ilustruje powstawanie wi zania Oglikozydowego zapisuje wzory wybranych w glowodanów 1 2 Budowa i znaczenie w glowodanów 3 Lipidy – budowa i znaczenie wymienia funkcje lipidów klasyfikuje lipidy ze wzgl du na budow cz steczki omawia znaczenie poszczególnych grup lipidów wyja nia, na czym polega ró nica mi dzy tłuszczami nasyconymi a tłuszczami nienasyconymi 4 Białka – główny budulec organizmu nazywa grypy białek ze wzgl du na pełnione funkcje, liczb aminokwasów w ła cuchu struktur oraz obecno ć elementów nieaminokwasowych wymienia przykładowe białka i ich funkcje podaje kryteria klasyfikacji białek wskazuje wi zanie peptydowe wyja nia, na czym polega i w jakich warunkach zachodzi koagulacja i denaturacja białek okre la zasad działania mikroskopu fluorescencyjnego wyja nia ró nic w sposobie działania mikroskopów elektronowych: transmisyjnego i skaningowego porównuje poszczególne grupy lipidów omawia budow fosfolipidów i ich rozmieszczenie w błonie biologicznej analizuje budow triglicerydu analizuje budow aminokwasów klasyfikuje aminokwasy ze wzgl du na charakter podstawników porównuje białka fibrylarne i globularne porównuje proces koagulacji i denaturacji białek Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie Komórka – podstawowa jednostka ycia omawia budow białek rozpoznaje struktury przestrzenne białek wymienia wła ciwo ci białek charakteryzuje budow pojedynczego nukleotydu DNA i RNA omawia rol DNA wymienia rodzaje RNA i okre la ich rol okre la lokalizacj DNA w komórkach eukariotycznych i prokariotycznych definiuje poj ciaŚ komórka, organizm jednokomórkowy, organizm wielokomórkowy wymienia przykłady komórek prokariotycznych i eukariotycznych wskazuje i nazywa struktury komórki prokariotycznej i eukariotycznej rozró nia komórkiŚ zwierz c , ro linn , grzybow i prokariotyczn nazywa i wskazuje składniki błon biologicznych wymienia wła ciwo ci błon biologicznych wymienia funkcje błon biologicznych wymienia rodzaje transportu przez błony 5 Budowa i rola kwasów nukleinowych 1 Przestrzenna organizacja komórki 2 Budowa, wła ciwo ci i funkcje błon biologicznych 3 J dro komórkowe wymienia funkcje j dra komórkowego definiuje poj ciaŚ chromatyna, nukleosom, chromosom, kariotyp, chromosomy homologiczne identyfikuje chromosomy płci i autosomy wyja nia ró nic mi dzy komórk haploidaln a komórk diploidaln 4 Składniki cytoplazmy omawia skład i znaczenie cytozolu wymienia elementy cytoszkieletu i ich funkcje identyfikuje ruchy cytozolu charakteryzuje budow i rol siateczki ródplazmatycznej charakteryzuje budow i rol rybosomów, aparatu Golgiego i lizosomów 5 Składniki cytoplazmy otoczone dwiema błonami wymienia organelle komórki eukariotycznej otoczone dwiema błonami wyja nia, na czym polega komplementarno ć zasad definiuje poj ciaŚ podwójna helisa, replikacja wyja nia zale no ć mi dzy wymiarami komórki a jej powierzchni i obj to ci rysuje wybran komórk eukariotyczn na podstawie obserwacji mikroskopowej omawia model budowy błony biologicznej wyja nia ró nic mi dzy transportem biernym a transportem czynnym rozró nia endocytoz i egzocytoz definiuje poj cia: osmoza, turgor, plazmoliza, deplazmoliza identyfikuje elementy budowy j dra komórkowego okre la skład chemiczny chromatyny wyja nia znaczenie j derka i otoczki j drowej wymienia i identyfikuje kolejne etapy upakowania DNA w j drze komórkowym rysuje chromosom metafazowy podaje przykłady komórek haploidalnych i komórek diploidalnych omawia ruchy cytozolu okre la rol peroksysomów i glioksysomów wyja nia, na czym polega funkcjonalne powi zanie mi dzy rybosomami, siateczk ródplazmatyczn , aparatem Golgiego a błon komórkow charakteryzuje budow mitochondriów klasyfikuje typy plastydów charakteryzuje budow chloroplastu charakteryzuje struktur 1-, 2-, 3- i 4rz dow białek planuje do wiadczenie maj ce na celu wykrycie wi za peptydowych charakteryzuje budow chemiczn i przestrzenn cz steczki DNA i RNA porównuje budow i rol DNA z budow i rol RNA rysuje schemat budowy nukleotydu oblicza procentow zawarto ć zasad azotowych w DNA klasyfikuje komórki ze wzgl du na wyst powanie j dra komórkowego charakteryzuje funkcje struktur komórki prokariotycznej porównuje komórk prokariotyczn z komórk eukariotyczn wskazuje cechy wspólne i ró nice mi dzy komórkami eukariotycznymi rozró nia zasady azotowe nazywa i wskazuje wi zania w cz steczce DNA charakteryzuje białka błon omawia budow i wła ciwo ci lipidów wyst puj cych w błonach biologicznych charakteryzuje ró ne rodzaje transportu przez błony porównuje zjawiska osmozy i dyfuzji przedstawia skutki umieszczenia komórki ro linnej oraz komórki zwierz cej w roztworachŚ hipotonicznym, izotonicznym i hipertonicznym charakteryzuje elementy j dra komórkowego charakteryzuje budow chromosomu metafazowego analizuje rozmieszczenie białek i lipidów w błonach biologicznych wyja nia ró nic w sposobie działania białek kanałowych i no nikowych planuje do wiadczenie maj ce na celu udowodnienie selektywnej przepuszczalno ci błony planuje do wiadczenie maj ce na celu obserwacj plazmolizy i deplazmolizy w komórkach ro linnych dowodzi, i komórki eukariotyczne zawieraj ró n liczb j der komórkowych wyja nia ró nic mi dzy heterochromatyn a euchromatyn uzasadnia znaczenie upakowania DNA w j drze komórkowym porównuje elementy cytoszkieletu pod wzgl dem budowy, funkcji i rozmieszczenia porównuje siateczk ródplazmatyczn szorstk z siateczk ródplazmatyczn gładk planuje do wiadczenie maj ce na celu wykazanie znaczenia wysokiej temperatury w dezaktywacji katalazy w bulwie ziemniaka wyja nia, od czego zale y liczba i rozmieszczenie mitochondriów w komórce porównuje typy plastydów rozpoznaje elementy cytoszkieletu ilustruje plan budowy wici i rz ski dokonuje obserwacji ruchów cytozolu w komórkach moczarki kanadyjskiej wymienia przykłady najwi kszych komórek ro linnych i zwierz cych analizuje znaczenie wielko ci i kształtu komórki w transporcie substancji do i z komórki wykonuje samodzielnie nietrwały preparat mikroskopowy przedstawia sposoby powstawania plastydów i mo liwo ci przekształcania ró nych rodzajów plastydów Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie Ró norodno ć wirusów, bakterii, protistów i grzybów 6 Pozostałe składniki komórki. Poł czenia mi dzy komórkami 7 Podziały komórkowe 1 Klasyfikowanie organizmów 2 Wirusy – bezkomórkowe formy materii 3 Bakterie – organizmy bezj drowe uzasadnia rol mitochondriów jako centrów energetycznych wymienia funkcje plastydów klasyfikuje składniki komórki na plazmatyczne i nieplazmatyczne wymienia komórki zawieraj ce wakuol wymienia funkcje wakuoli wymienia komórki zawieraj ce cian komórkow wymienia funkcje ciany komórkowej wymienia rodzaje podziałów komórki rozpoznaje etapy mitozy i mejozy charakteryzuje przebieg poszczególnych etapów mitozy i mejozy porównuje przebieg oraz znaczenie mitozy i mejozy wyja nia znaczenie zjawiska crossingover wymienia argumenty potwierdzaj ce słuszno ć teorii endosymbiozy nazywa substancje b d ce głównymi składnikami budulcowym ciany komórkowej wyja nia, na czym polegaj wtórne zmiany o charakterze inkrustacji i adkrustacji nazywa rodzaje poł cze mi dzykomórkowych w komórkach ro linnych i zwierz cych definiuje poj cia: kariokineza i cytokineza ilustruje poszczególne etapy mitozy i mejozy wyja nia rol interfazy w cyklu yciowym komórki okre la skutki zaburze cyklu komórkowego wymienia czynniki wywołuj ce transformacj nowotworow wymienia zadania systematyki wymienia główne rangi taksonów wymienia kryteria klasyfikowania organizmów według metod opartych na podobie stwie i pokrewie stwie organizmów wymienia nazwy pi ciu królestw wiata organizmów wymienia charakterystyczne cechy organizmów nale cych do ka dego z pi ciu królestw wymienia cechy wirusów wymienia sposoby rozprzestrzeniania si wirusowych chorób ro lin, zwierz t i człowieka omawia znaczenie wirusów wymienia choroby wirusowe człowieka definiuje poj cia: takson, narz dy homologiczne, gatunek ocenia znaczenie systematyki wyja nia, na czym polega nazewnictwo binominalne gatunków i podaje nazwisko jego twórcy wyja nia zasady konstruowania klucza dwudzielnego do oznaczania gatunków charakteryzuje budow komórki bakteryjnej wymienia czynno ci yciowe bakterii klasyfikuje bakterie w zale no ci od sposobu od ywiania i oddychania wymienia sposoby rozmna ania bezpłciowego bakterii podaje przykłady pozytywnego i negatywnego znaczenia bakterii wymienia choroby bakteryjne wymienia funkcje poszczególnych elementów komórki identyfikuje ró ne formy komórek bakterii i rodzaje ich skupisk okre la wielko ć komórek bakteryjnych okre la znaczenie form przetrwalnikowych w cyklu yciowym bakterii wyja nia znaczenie procesów płciowych zachodz cych u bakterii definiuje poj cia: anabioza, taksja, charakteryzuje budow wirionu omawia przebieg cyklu lizogenicznego bakteriofaga i cyklu wirusa zwierz cego wyja nia, jakie znaczenie w zwalczaniu wirusów maj szczepienia ochronne wyja nia, dlaczego mitochondria i plastydy nazywa si organellami półautonomicznymi omawia budow wakuoli wyja nia ró nice mi dzy wodniczkami u protistów charakteryzuje budow ciany komórkowej omawia umiejscowienie, budow i funkcje poł cze mi dzy komórkami u ro lin i zwierz t analizuje schemat przedstawiaj cy ilo ć DNA i chromosomów w poszczególnych etapach cyklu komórkowego charakteryzuje poszczególne etapy interfazy okre la znaczenie wrzeciona kariokinetycznego wyja nia, na czym polega programowana mierć komórki wyja nia mechanizm transformacji nowotworowej wyja nia, na czym polega hierarchiczny układ rang jednostek taksonomicznych okre la stanowisko systematyczne wybranego gatunku ro liny i zwierz cia wskazuje w nazwie gatunku nazw rodzajow i epitet gatunkowy wyja nia ró nic mi dzy naturalnym a sztucznym systemem klasyfikacji definiuje poj cia: takson monofiletyczny, parafiletyczny i polifiletyczny porównuje królestwa wiata ywego uzasadnia, e wirusy znajduj si na pograniczu materii nieo ywionej i ywej wyja nia ró nic mi dzy cyklem litycznym a lizogenicznym klasyfikuje wirusy na podstawie rodzaju kwasu nukleinowego, morfologii, rodzaju gospodarza i sposobu infekcji oraz podaje ich przykłady charakteryzuje wybrane choroby wirusowe człowieka wyja nia, na czym polega ró nica w budowie komórki bakterii samo- i cudzo ywnej charakteryzuje poszczególne grupy bakterii w zale no ci od sposobu od ywiania i oddychania oraz podaje ich przykłady omawia etapy koniugacji charakteryzuje grupy systematyczne bakterii rozpoznaje typy plastydów na podstawie obserwacji mikroskopowej porównuje cian komórkow pierwotn ze cian komórkow wtórn u ro lin porównuje procesy inkrustacji i adkrustacji wyja nia, w jaki sposób inkrustacja i adkrustacji zmieniaj wła ciwo ci ciany komórkowej wyja nia i porównuje przebieg cytokinezy w komórkach ro linnej i zwierz cej charakteryzuje sposób formowania wrzeciona kariokinetycznego w komórce ro linnej i zwierz cej omawia znaczenie amitozy i endomitozy porównuje i ocenia sposoby klasyfikowania organizmów oparte na metodach fenetycznych i filogenetycznych oznacza gatunki, wykorzystuj c klucz w postaci graficznej lub numerycznej konstruuje klucz słu cy do oznaczania przykładowych gatunków organizmów ocenia stopie pokrewie stwa organizmów na podstawie analizy drzewa rodowego organizmów charakteryzuje formy wirusów pod wzgl dem kształtu porównuje przebieg cyklu lizogenicznego bakteriofaga i cykl wirusa zwierz cego omawia teorie pochodzenia wirusów wyja nia ró nic mi dzy wirusem a wiroidem okre la znaczenie prionów omawia ró nice w budowie ciany komórkowej bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych wyja nia znaczenie heterocyst omawia rodzaje taksji Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie Ró norodno ć ro lin człowieka i drogi zaka enia koniugacja 4 Protisty – proste organizmy eukariotyczne wymienia czynno ci yciowe protistów omawia budow komórki protistów zwierz cych omawia sposób od ywiania si protistów zwierz cych charakteryzuje przebieg rozmna ania si bezpłciowego i płciowego protistów wymienia charakterystyczne cechy budowy protistów ro linopodobnych omawia sposób od ywiania si protistów ro linopodobnych wymienia cechy charakterystyczne dla protistów grzybopodobnych podaje przykłady pozytywnego i negatywnego znaczenia protistów wymienia choroby wywoływane przez protisty i drogi ich zara enia rozró nia rodzaje ruchów u protistów zwierz cych wyja nia rol wodniczek w od ywianiu i wydalaniu protistów wyró nia główne rodzaje plech u protistów ro linopodobnych wymienia typy zapłodnienia wyst puj ce u protistów porównuje poszczególne typy protistów wymienia przedstawicieli poszczególnych typów protistów podaje przykłady protistów, których organizm jestŚ pojedyncz komórk , koloni , plech 5 Grzyby – cudzo ywne beztkankowce. Porosty wymienia cechy charakterystyczne grzybów omawia budow grzybów, u ywaj c poj ćŚ grzybnia, strz pki, owocnik charakteryzuje sposoby rozmna ania bezpłciowego i płciowego grzybów wymienia przedstawicieli poszczególnych typów grzybów omawia znaczenie grzybów i porostów wyja nia, dlaczego grzyby s plechowcami omawia sposoby oddychania grzybów rozró nia poszczególne typy grzybów przedstawia budow , rodowisko i sposób ycia porostów okre la wpływ grzybów na zdrowie i ycie człowieka 1 Ro liny pierwotnie wodne wymienia formy organizacji ro lin pierwotnie wodnych wymienia sposoby rozmna ania krasnorostów i zielenic 2 Główne kierunki rozwoju ro lin l dowych 3 Tkanki ro linne wymienia cechy wła ciwe wył cznie ro linom wymienia cechy charakterystyczne dla ro lin pierwotnie wodnych omawia znaczenie krasnorostów i zielenic wymienia cechy rodowiska wodnego wymienia przykłady adaptacji ro lin do ycia na l dzie rozró nia grupy morfologicznorozwojowe ro lin l dowych okre la rol tkanek twórczych omawia jedn z hipotez o pochodzeniu ro lin l dowych, wymieniaj c cechy wiadcz ce o bliskim pokrewie stwie ro lin i współczesnych zielenic definiuje poj cie telom klasyfikuje i identyfikuje tkanki ro linne omawia objawy wybranych chorób bakteryjnych człowieka proponuje działania profilaktyczne okre la kryterium klasyfikacji protistów wymienia i charakteryzuje sposób funkcjonowania organelli ruchu u protistów wyja nia, na czym polega ró nica mi dzy pinocytoz a fagocytoz omawia proces wydalania i osmoregulacji zachodz cy u protistów zwierz cych omawia kolejne etapy przebiegu koniugacji u pantofelka omawia kolejne etapy cyklu rozwojowego zarod ca malarii charakteryzuje budow form jednokomórkowych i wielokomórkowych protistów ro linopodobnych wymienia cechy charakterystyczne plech protistów ro linopodobnych porównuje typy zapłodnienia u protistów proponuje działania profilaktyczne w celu unikni cia zara enia si protistami chorobotwórczymi rozró nia rodzaje strz pek porównuje sposoby rozmna ania si grzybów omawia kolejne etapy cyklu rozwojowego sprz niowców, workowców i podstawczaków rozró nia typy hymenoforów u podstawczaków porównuje cechy poszczególnych typów grzybów wymienia gatunki grzybów saprobiontycznych, paso ytniczych i symbiotycznych przedstawia zasady profilaktyki chorób człowieka wywoływanych przez grzyby charakteryzuje rodzaje plech porostów charakteryzuje formy organizacji ro lin pierwotnie wodnych omawia przemian pokole na przykładzie ulwy sałatowej omawia kolejne etapy koniugacji u skr tnicy charakteryzuje ryniofity omawia główne zało enia teorii telomowej wymienia merystemy pierwotne i wtórne wyja nia, dlaczego osmoregulacja i wydalanie maj szczególne znaczenie dla protistów słodkowodnych uzasadnia ró nic mi dzy cyklem rozwojowym z mejoz pregamiczn a cyklem rozwojowym z mejoz postgamiczn wymienia rodzaje materiałów zapasowych wyst puj cych u protistów ro linopodobnych wymienia barwinki fotosyntetyczne u protistów ro linopodobnych wymienia cechy budowy charakterystyczne dla poszczególnych typów protistów zwierz cych, ro linopodobnych i grzybopodobnych omawia choroby wywoływane przez protisty omawia przemian pokole z dominuj cym sporofitem na przykładzie listownicy okre la kryterium klasyfikacji grzybów porównuje typy mikoryz porównuje rodzaje zarodników wskazuje faz dominuj c w cyklu rozwojowym sprz niowców, workowców i podstawczaków okre la rol rozmnó ek w rozmna aniu porostów wyja nia trudno ci w klasyfikacji systematycznej krasnorostów i zielenic charakteryzuje krasnorosty i zielenice pod wzgl dem budowy i rodowiska wyst powania porównuje warunki panuj ce w wodzie i na l dzie wykazuje znaczenie cech adaptacyjnych ro lin do ycia na l dzie uzasadnia ró nic pomi dzy tkankami Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie wymienia charakterystyczne cechy tkanek stałych omawia budow epidermy okre la funkcje tkanek okrywaj cych omawia budow i funkcj poszczególnych rodzajów mi kiszu omawia budow i funkcje tkanek wzmacniaj cych omawia tkanki przewodz ce, wskazuj c cechy budowy drewna i łyka, które umo liwiaj tym tkankom przewodzenie substancji wymienia główne funkcje korzenia charakteryzuje budow strefow korzenia omawia budow pierwotn i wtórn korzenia wymienia charakterystyczne cechy tkanek twórczych wymienia wytwory epidermy i omawia ich znaczenie oraz okre la ich funkcje okre la lokalizacj merystemów w ro linie omawia efekt działania kambium i fellogenu wyja nia, na czym polega mechanizm zamykania i otwierania aparatów szparkowych wyja nia znaczenie kutykuli omawia znaczenie utworów wydzielniczych twórczymi a tkankami stałymi porównuje budow epidermy i ryzodermy charakteryzuje sposób powstawania, budow oraz znaczenie korkowicy wymienia przykłady wewn trznych i powierzchniowych utworów wydzielniczych porównuje budow palowego i wi zkowego systemu korzeniowego oraz uzasadnia, e systemy te stanowi adaptacj do warunków rodowiska wymienia modyfikacje budowy korzeni przedstawia sposób powstawania wtórnych tkanek merystematycznych w korzeniu oraz charakteryzuje efekty ich działalno ci charakteryzuje modyfikacje budowy korzeni omawia etapy przyrostu na grubo ć łodygi przedstawia sposób powstawania wtórnych tkanek merystematycznych w łodydze oraz charakteryzuje efekty ich działalno ci charakteryzuje modyfikacje budowy łodygi omawia budow morfologiczn li cia okre la rol poszczególnych elementów budowy li cia porównuje mi kisz palisadowy z mi kiszem g bczastym okre la znaczenie modyfikacji li ci podaje przykłady cech ł cz cych mszaki z plechowcami i organowcami okre la rol poszczególnych elementów gametofitu i sporofitu mszaków okre la znaczenie wody w cyklu rozwojowym mszaków wskazuje pokolenie diploidalne i haploidalne w cyklu rozwojowym okre la miejsce zachodzenia i znaczenie mejozy w cyklu rozwojowym wymienia przedstawicieli mchów, w trobowców i glewików omawia budow morfologiczn i anatomiczn paprociowych wskazuje i nazywa elementy budowy sporofitu paprociowych, widłakowych i skrzypowych omawia cykl rozwojowy paprotników jednakozarodnikowych na przykładzie narecznicy samczej omawia cykl rozwojowy paprotników porównuje budow pierwotn korzenia z budow wtórn 4 Budowa i funkcje korzenia 5 Budowa i funkcje łodygi wymienia funkcje łodygi omawia budow pierwotn i wtórn łodygi wymienia modyfikacje budowy łodygi 6 Budowa i funkcje li ci wymienia funkcje li ci omawia budow anatomiczn li cia 7 Mszaki – ro liny o dominuj cym gametoficie wymienia rodowiska, w których wyst puj mszaki wymienia wspólne cechy mszaków omawia budow gametofitu i sporofitu mszaków omawia znaczenie mszaków definiuje poj cie ulistnienie wymienia rodzaje ulistnienia, unerwienia li ci i rodzaje nerwacji podaje przykłady li ci pojedynczych i zło onych wymienia modyfikacje budowy li ci wymienia cechy plechowców i organowców omawia cykl rozwojowy mszaków rozró nia mchy, w trobowce i glewiki 8 Paprotniki – zarodnikowe ro liny naczyniowe wymienia cechy morfologicznorozwojowe paprotników omawia budow gametofitu i sporofitu paprotników wskazuje cechy charakterystyczne paprociowych, widłakowych i skrzypowych omawia znaczenie paprotników wymienia cechy charakterystyczne w cyklu rozwojowym paprotników wymienia przedstawicieli paprociowych, widłakowych i skrzypowych porównuje budow pierwotn łodygi z budow wtórn rozró nia łodygi w zale no ci od stopnia trwało ci rozró nia typy ulistnienia, nerwacji i rodzaje li ci porównuje budow anatomiczn li cia ro liny iglastej i li cia ro liny dwuli ciennej oraz uzasadnia przyczyny istniej cych ró nic uzasadnia, e u mszaków wyst puje heteromorficzna przemiana pokole wskazuje cechy charakterystyczne mchów, w trobowców i glewików porównuje budow gametofitu i sporofitu u mchów, w trobowców i glewików wskazuje cechy charakterystyczne poszczególnych grup mchów omawia budow li cia w trobowców na przykładzie porostnicy wskazuje cechy paprociowych, które zdecydowały o opanowaniu rodowiska l dowego i osi gni ciu wi kszych rozmiarów ni mszaki porównuje budow i znaczenie współczesnych oraz dawnych widłakowych i skrzypowych podaje przykłady yj cych w Polsce gatunków widłakowych, skrzypowych i Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie Funkcjonowan ie ro lin 9 Nagozal kowe – ro liny kwiatowe z nieosłoni tym zal kiem wymienia cechy charakterystyczne dla ro lin nagozal kowych omawia budow sporofitu ro lin nagozal kowych omawia znaczenie ro lin nagozal kowych wymienia cechy nasiennych wyst puj ce u nagozal kowych wyja nia genez nazwy nagozal kowe (nagonasienne) wymienia i krótko charakteryzuje głównych przedstawicieli ro lin szpilkowych w Polsce 10 Okrytozal kowe – ro liny wytwarzaj ce owoce wymienia cechy ro lin okrytozal kowych odró niaj ce je od nagozal kowych charakteryzuje sporofit ro lin okrytozal kowych przedstawia budow obupłciowego kwiatu ro liny okrytozal kowej ocenia mo liwo ci adaptacyjne ro lin okrytozal kowych omawia znaczenie ro lin okrytozal kowych wyja nia genez nazwy ro liny okrytozal kowe (okrytonasienne) wymienia rodzaje kwiatów omawia przebieg cyklu rozwojowego u ro lin okrytozal kowych ocenia znaczenie wykształcenia si nasion dla opanowania rodowiska l dowego przez ro liny omawia sposób rozprzestrzeniania si nasion i owoców 1 Transport wody, soli mineralnych i substancji od ywczych wymienia funkcje wody w yciu ro lin omawia bilans wodny w organizmie ro liny omawia bierny i czynny mechanizm pobierania wody, posługuj c si poj ciamiŚ transpiracja, parcie korzeniowe, gutacja, wiosenny płacz ro lin charakteryzuje etapy transportu wody i soli mineralnych w ro linie charakteryzuje rodzaje transpiracji 2 Wzrost i rozwój ro lin okrytonasiennych definiuje poj ciaŚ wzrost ro liny i rozwój ro liny charakteryzuje sposoby wegetatywnego rozmna ania si ro lin ró nozarodnikowych na przykładzie widliczki ostroz bnej charakteryzuje przedstawicieli paprociowych, widłakowych i skrzypowych wyja nia znaczenie kwiatu, nasion, zal ka i łagiewki pyłkowej u nagozal kowych przedstawia budow kwiatu ro liny nagozal kowej i wskazuje elementy homologiczne do struktur poznanych u paprotników przedstawia budow i rozwój gametofitu m skiego i e skiego u ro lin nagozal kowych przedstawia przebieg cyklu rozwojowego u ro lin nagozal kowych na przykładzie sosny zwyczajnej omawia funkcje elementów kwiatu obupłciowego u ro liny okrytozal kowej omawia budow i rozwój gametofitu m skiego i e skiego u ro liny okrytozal kowej wyja nia zwi zek mi dzy zapyleniem a zapłodnieniem wyja nia na przykładach zwi zek mi dzy budow kwiatu u ro liny okrytozal kowej a sposobem jego zapylania charakteryzuje mechanizmy zapobiegaj ce samozapyleniu omawia przebieg i efekty podwójnego zapłodnienia omawia budow nasienia wymienia przykłady owoców pojedynczych (suchych i mi sistych), zbiorowych i owocostanów porównuje cechy budowy morfologicznej i anatomicznej u ro lin jednoli ciennych i dwuli ciennych okre la skutki niedoboru wody w ro linie definiuje poj ciaŚ potencjał wody, ci nienie hydrostatyczne, ci nienie osmotyczne omawia mechanizm zamykania i otwierania si aparatów szparkowych wyja nia, w jaki sposób odbywa si transport asymilatów w ro linie charakteryzuje procesy wzrostu i rozwoju embrionalnego okrytonasiennej paprociowych obj tych ochron prawn omawia budow nasienia sosny zwyczajnej wymienia wspólne cechy ro lin nagozal kowych wielkolistnych oraz ich przedstawicieli wymienia wspólne cechy ro lin nagozal kowych drobnolistnych oraz ich przedstawicieli wymienia gatunki ro lin nagozal kowych obj tych w Polsce cisł ochron gatunkow rozró nia rodzaje kwiatów definiuje poj ciaŚ pr cikowie, słupkowie, kwiatostan schematycznie przedstawia ró ne rodzaje kwiatostanów uzasadnia, dlaczego ro liny unikaj samozapylenia podaje kryterium podziału nasion na bielmowe, bezbielmowe i obielmowe oraz wskazuje mi dzy nimi podobie stwa i ró nice definiuje poj cie partenokarpia porównuje sposoby powstawania ró nych owoców charakteryzuje wybrane rodziny dwuli ciennych i jednoli ciennych wymienia przykłady ro lin jednoli ciennych i dwuli ciennych omawia sposób pobierania soli mineralnych przez ro liny przedstawia sposób okre lenia potencjału wody w ro linie wyja nia rol sił kohezji i adhezji w przewodzeniu wody omawia czynniki wpływaj ce na intensywno ć transpiracji planuje do wiadczenie maj ce na celu zbadanie wpływu nat enia wiatła na intensywno ć transpiracji planuje do wiadczenie, którego celem jest zbadanie biegunowo ci p dów ro liny Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie Ró norodno ć bezkr gowcó w omawia etapy ontogenezy ro liny wskazuje, które etapy cyklu yciowego ro liny składaj si na stadium wegetatywne, a które na generatywne omawia kiełkowanie nasion, uwzgl dniaj c charakterystyczne dla tego procesu zmiany fizjologiczne i morfologiczne ro liny dwuli ciennej od momentu zapłodnienia do powstania nasienia wymienia warunki wzgl dnego i bezwzgl dnego spoczynku nasion charakteryzuje procesy, które zachodz w okresie wzrostu wegetatywnego siewki omawia wpływ temperatury i długo ci dnia i nocy na zakwitanie ro lin definiuje poj ciaŚ wernalizacja i fotoperiodyzm charakteryzuje ro liny krótkiego dnia (RKD), ro liny długiego dnia (RDD) i ro liny neutralne (RN) porównuje kiełkowanie nadziemne (epigeiczne) i podziemne (hipogeiczne definiuje poj ciaŚ ro liny monokarpiczne i ro liny polikarpiczne wymienia przykłady ro lin monokarpicznych i polikarpicznych 3 Regulatory wzrostu i rozwoju ro lin wymienia charakterystyczne cechy fitohormonów wymienia pi ć głównych grup fitohormonów wymienia najwa niejsze funkcje auksyn, giberelin, cytokinin, inhibitorów wzrostu i etylenu definiuje poj cie fitohormony podaje przykłady wykorzystania fitohormonów rolnictwie i ogrodnictwie charakteryzuje miejsce syntetyzowania auksyn oraz wpływ auksyn na procesy wzrostu i rozwoju ro lin charakteryzuje wpływ giberelin i cytokinin na procesy wzrostu i rozwoju ro lin wyja nia wpływ inhibitorów wzrostu na kiełkowanie nasion i reakcje obronne ro lin wyja nia wpływ etylenu na dojrzewanie owoców i zrzucanie li ci analizuje wykres przedstawiaj cy wpływ st enia auksyn na wzrost korzeni i łodygi porównuje wpływ auksyn i giberelin na ro liny porównuje wpływ st enia auksyn i cytokinin na wzrost i rozwój tkanek ro linnych okre la rol fitohormonów maj cych znaczenie w uruchamianiu reakcji obronnych ro lin poddanych działaniu czynników stresowych 4 Reakcje ro lin na bod ce wyró nia typy ruchów ro lin oraz podaje ich przykłady wyja nia ró nic mi dzy tropizmami a nastiami wyja nia mechanizm powstawania ruchów wzrostowych i turgorowych wyró nia rodzaje tropizmów i nastii w zale no ci od rodzaju bod ca zewn trznego omawia rodzaje tropizmów wyja nia przyczyn odmiennej reakcji korzenia i łodygi na działanie siły grawitacyjnej omawia przykłady nastii uzasadnia ró nic mi dzy tropizmem dodatnim a tropizmem ujemnym wyja nia znaczenie auksyn w reakcjach ruchowych ro lin planuje do wiadczenie, którego celem jest zbadanie geotropizmu korzenia i p du uzasadnia, e nastie mog mieć charakter ruchów turgorowych i wzrostowych 1 Kryteria klasyfikacji zwierz t wymienia etapy rozwoju zarodkowego u zwierz t definiuje poj ciaŚ zwierz ta dwuwarstwowe i zwierz ta trójwarstwowe, zwierz ta pierwouste i zwierz ta wtórouste uzasadnia zwi zek mi dzy symetri ciała a budow zwierz cia i trybem ycia charakteryzuje przebieg i efekty bruzdkowania wyja nia, w jaki sposób powstaje otwór g bowy, odbytowy i mezoderma u zwierz t pierwoustych i wtóroustych charakteryzuje zwierz ta acelomatyczne, pseudocelomatyczne i celomatyczne klasyfikuje zwierz ta celomatyczne ze wzgl du na rodzaj segmentacji i obecno ć lub brak struny grzbietowej 2 G bki – zwierz ta beztkankowe klasyfikuje i podaje przykłady zwierz t na podstawie nast puj cych kryteriówŚ wykształcenie tkanek, rodzaj symetrii, liczba listków zarodkowych, wyst powanie lub brak wtórnej jamy ciała, przekształcenie si prag by, sposób bruzdkowania i powstawanie mezodermy omawia rodowisko i tryb ycia g bek charakteryzuje podstawowe czynno ci yciowe g bek omawia znaczenie g bek omawia bezpłciowy i płciowy sposób rozmna ania si g bek przedstawia ogólny plan budowy g bki porównuje typy budowy ciała g bek okre la rol komórek kołnierzykowatych omawia budow ciany ciała g bek charakteryzuje poszczególne gromady g bek 3 Tkanki zwierz ce – budowa i funkcja klasyfikuje tkanki zwierz ce omawia budow i rol tkanki nabłonkowej omawia budow i funkcje tkanki rozpoznaje poszczególne rodzaje tkanek zwierz cych dzieli tkanki nabłonkowe na podstawie liczby warstw komórek, kształtu komórek i wyja nia, na czym polegaj totipotencjalne wła ciwo ci komórek i okre la ich znaczenie w yciu g bek wymienia gromady zaliczane do typu g bek wraz z przykładami ich przedstawicieli rysuje tkanki zwierz ce charakteryzuje nabłonki pod wzgl dem budowy, roli i miejsca wyst powania charakteryzuje pod wzgl dem budowy, okre la pochodzenie poszczególnych rodzajów tkanek klasyfikuje gruczoły wymienia cechy charakterystyczne i Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie ł cznej omawia budow tkanki chrz stnej i kostnej charakteryzuje budow i funkcje osocza oraz elementów morfotycznych krwi omawia ogólne cechy budowy tkanki mi niowej omawia budow i rol elementów tkanki nerwowej nazywa poziomy organizacji budowy ciała zwierz t wymienia układy narz dów buduj cych ciała zwierz t charakteryzuje rodowisko i tryb ycia parzydełkowców charakteryzuje ogóln budow ciała parzydełkowców omawia sposób od ywiania si parzydełkowców omawia znaczenie parzydełkowców pełnionych funkcji wymienia funkcje gruczołów wyja nia kryteria podziału tkanki ł cznej wymienia przykłady tkanek ł cznych wła ciwych, podporowych i płynnych definiuje poj ciaŚ narz d, układ narz dów roli i wyst powania tkanki ł czne wła ciwe porównuje rodzaje tkanek chrz stnych i kostnych pod wzgl dem budowy i miejsca wyst powania porównuje pod wzgl dem budowy i sposobu funkcjonowania tkank mi niow gładk , poprzecznie pr kowan serca oraz poprzecznie pr kowan szkieletow funkcje limfy i hemolimfy omawia sposób przekazywania impulsu nerwowego wymienia funkcje komórek glejowych nazywa typ układu nerwowego parzydełkowców i omawia jego budow omawia sposób wykonywania ruchów i przemieszczania si parzydełkowców charakteryzuje sposoby rozmna ania si parzydełkowców porównuje budow polipa z budow meduzy wymienia funkcje i miejsca wyst powania poszczególnych rodzajów komórek ciała parzydełkowców charakteryzuje budow ciany ciała parzydełkowca omawia przemian pokole u parzydełkowców na przykładzie chełbi modrej wymienia przykładowych przedstawicieli gromad omawia budow wora powłokowomi niowego omawia budow morfologiczn płazi ców omawia budow układu pokarmowego płazi ców nazywa typ układu nerwowego płazi ców i omawia jego budow omawia budow i funkcje układu wydalniczego płazi ców omawia budow układu rozrodczego płazi ców charakteryzuje cykl rozwojowy tasiemca nieuzbrojonego, bruzdogłowca szerokiego i motylicy w trobowej omawia pokrycie ciała u nicieni omawia budow układu pokarmowego i sposób trawienia nicieni wyja nia, w jaki sposób zachodzi wymiana gazowa i transport substancji u nicieni omawia budow układu wydalniczego i nerwowego nicieni omawia sposób rozmna ania si i rozwoju nicieni charakteryzuje cykl rozwojowy glisty ludzkiej i wło nia kr tego wskazuje podobie stwa i ró nice mi dzy wewn trzn a zewn trzn cian ciała u parzydełkowca omawia budow i znaczenie parzydełek definiuje poj cie ciałka brze ne (ropalia) charakteryzuje gromady parzydełkowców wyja nia rol koralowców w tworzeniu raf koralowych 4 Parzydełkowce – tkankowe zwierz ta dwuwarstwowe 5 Płazi ce – zwierz ta spłaszczone grzbieto-brzusznie wymienia wspólne cechy wszystkich przedstawicieli płazi ców omawia budow wewn trzn płazi ców omawia sposoby od ywiania si płazi ców wyja nia, w jaki sposób u płazi ców zachodzi wymiana gazowa i transport substancji wymienia przykłady adaptacji płazi ców do paso ytniczego trybu ycia omawia znaczenie płazi ców definiuje poj ciaŚ ywiciel po redni, ywiciel ostateczny, obojnak, zapłodnienie krzy owe wymienia gatunki paso ytnicze płazi ców, które mog stanowić zagro enie dla zdrowia lub ycia człowieka proponuje działania profilaktyczne maj ce na celu zmniejszenie prawdopodobie stwa zara enia człowieka płazi cami paso ytniczymi 6 Nicienie – zwierz ta o obłym, nieczłonowanym ciele omawia ogólny plan budowy ciała nicieni charakteryzuje tryb ycia nicieni wymienia cechy charakterystyczne budowy nicieni charakteryzuje podstawowe czynno ci yciowe nicieni omawia znaczenie nicieni proponuje działania profilaktyczne maj ce na celu zmniejszenie prawdopodobie stwa zara enia człowieka nicieniami paso ytniczymi definiuje poj ciaŚ rabdity, statocysty wymienia gromady płazi ców charakteryzuje gromady płazi ców definiuje poj cieŚ linienie, oskórek wymienia i charakteryzuje nicienie paso ytnicze ro lin, zwierz t i człowieka oraz nicienie niepaso ytnicze wskazuje przystosowania nicieni do paso ytnictwa Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie 7 Pier cienice – bezkr gowce o wyra nej metamerii charakteryzuje tryb ycia pier cienic wymienia cechy budowy anatomicznej wspólne dla wszystkich pier cienic przedstawia ogóln budow ciała pier cienic omawia wewn trzn budow ciała pier cienic na przykładzie d d ownicy wymienia cechy budowy pijawek o znaczeniu adaptacyjnym do paso ytniczego trybu ycia omawia znaczenie pier cienic wymienia i charakteryzuje rodowiska, w których yj stawonogi wymienia wspólne cechy budowy morfologicznej i anatomicznej stawonogów charakteryzuje narz dy wymiany gazowej stawonogów wymienia typy gruczołów wydalniczych omawia przebieg rozwoju zło onego z przeobra eniem niezupełnym i zupełnym omawia znaczenie stawonogów omawia budow układu pokarmowego pier cienic wyja nia, w jaki sposób u pier cienic zachodzi wymian gazowa omawia budow układu krwiono nego i nerwowego u pier cienic charakteryzuje budow i funkcje układu wydalniczego pier cienic omawia sposób rozmna ania si pier cienic 8 Stawonogi – zwierz ta o członowanych odnó ach 9 Mi czaki – zwierz ta o mi kkim niesegmentowanym ciele charakteryzuje rodowisko ycia mi czaków przedstawia ogóln budow ciała mi czaków na przykładzie limaka wymienia cechy budowy charakterystyczne dla wszystkich przedstawicieli mi czaków omawia znaczenie mi czaków omawia budow układu pokarmowego mi czaków i sposoby pobierania przez nie pokarmu charakteryzuje budow i sposób funkcjonowania narz dów oddechowych u mi czaków zasiedlaj cych rodowiska wodne i l dowe charakteryzuje rozmna anie si mi czaków 10 Szkarłupnie – bezkr gowe zwierz ta wtórouste charakteryzuje rodowisko i tryb ycia szkarłupni omawia znaczenie szkarłupni w przyrodzie i yciu człowieka wymienia funkcje układu wodnego (ambulakralnego) przedstawia ogóln budow ciała szkarłupni omawia czynno ci yciowe szkarłupni wymienia typy aparatów g bowych owadów i podaje przykłady owadów, u których one wyst puj wymienia typy odnó y owadów i podaje przykłady owadów, u których one wyst puj definiuje poj ciaŚ przeobra enie zupełne, przeobra enie niezupełne, imago, poczwarka wyja nia ró nic mi dzy metameri homonomiczn a heteronomiczn wymienia funkcje parapodiów omawia pokrycie ciała u pier cienic wskazuje podobie stwa i ró nice w rozmna aniu si wieloszczetów, sk poszczetów i pijawek wyja nia znaczenie siodełka u sk poszczetów i pijawek wymienia przedstawicieli wieloszczetów, sk poszczetów i pijawek porównuje budow morfologiczn i anatomiczn skorupiaków, paj czaków i owadów omawia budow układu pokarmowego stawonogów porównuje budow narz dów oddechowych stawonogów yj cych w wodzie i na l dzie omawia sposób działania otwartego układu krwiono nego porównuje stawonogi wodne i l dowe pod wzgl dem budowy narz dów wydalniczych oraz usuwanych produktów przemiany materii przedstawia budow ła cuszkowego układu nerwowego typowego dla wi kszo ci stawonogów wyja nia, na czym polega partenogeneza charakteryzuje skorupiaki, szcz koczułkowce oraz tchawkowe i podaje ich przedstawicieli wyja nia budow i funkcje muszli u mi czaków wyja nia, w jaki sposób zachodzi przepływ krwi w układzie krwiono nym mi czaków omawia budow układu krwiono nego głowonogów omawia budow układu nerwowego omawia wydalanie i osmoregulacj u mi czaków uzasadnia twierdzenie, e głowonogi s mi czakami o najwy szym stopieniu zło ono ci budowy omawia budow wewn trzn szkarłupni na przykładzie rozgwiazdy omawia sposób od ywiania si i budow układu pokarmowego szkarłupni wyja nia, w jaki sposób zachodzi wymiana gazowa, transport substancji oraz wydalanie i osmoregulacja u szkarłupni omawia budow morfologiczn odcinka głowowego ciała nereidy omawia budow morfologiczn parapodium nereidy wymienia barwniki oddechowe pier cienic i barwy, jakie nadaj krwi wyja nia rol komórek chloragogenowych charakteryzuje gromady nale ce do pier cienic definiuje poj ciaŚ miksocel, hemolimfa omawia ró norodno ć budowy skrzydeł owadów uzasadnia, e stawonogi przystosowały si do pobierania ró norodnego pokarmu wyja nia rol ostii w sercu omawia budow oka zło onego wyja nia rol narz dów tympanalnych wyja nia rol pokładełka porównuje skorupiaki, szcz koczułkowce i tchawkowce wymienia przystosowania stawonogów do ycia w ró norodnych typach rodowisk porównuje budow zewn trzn i budow muszli u poszczególnych gromad mi czaków charakteryzuje gromady mi czaków oraz wskazuje charakterystyczne cechy budowy morfologicznej umo liwiaj ce ich identyfikacj wymienia przykłady gatunków nale cych do poszczególnych gromad charakteryzuje budow układu nerwowego szkarłupni omawia sposób rozmna ania si szkarłupni wymienia gromady szkarłupni i przykładowych przedstawicieli porównuje budow morfologiczn Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie Ró norodno ć strunowców 1 Charakterystyka strunowców. Strunowce ni sze wymienia pi ć najwa niejszych cech strunowców wymienia podtypy strunowców przedstawia drzewo rodowe strunowców porównuje plan budowy bezkr gowców i strunowców wymienia wspólne cechy wszystkich kr gowców charakteryzuje pokrycie ciała kr gowców, uwzgl dniaj c budow oraz funkcje, jakie pełni naskórek i skóra wła ciwa przedstawia plan budowy szkieletu osiowego i szkieletu ko czyn u kr gowców wymienia odcinki układu pokarmowego kr gowców charakteryzuje rodzaje narz dów wymiany gazowej u kr gowców omawia budow o rodkowego i obwodowego układu nerwowego kr gowców wyja nia znaczenie narz dów zmysłów kr gowców charakteryzuje budow układu wydalniczego, krwiono nego i rozrodczego kr gowców charakteryzuje rodowisko i tryb ycia przedstawicieli strunowców ni szych na przykładzie lancetnika wskazuje w budowie lancetnika charakterystyczne cechy strunowców wymienia grupy biologiczne kr gowców wymienia cechy charakterystyczne dla wszystkich kr głoustych 2 Cechy charakterystyczne kr gowców 3 Ryby – uchwowce pierwotnie wodne wymienia cechy charakterystyczne dla ryb omawia ogóln budow ciała ryby charakteryzuje pokrycie ciała ryb, wskazuj c te cechy, które stanowi przystosowanie do ycia w wodzie przedstawia budow układu krwiono nego ryb charakteryzuje sposób rozmna ania si ryb wymienia przystosowania ryb do ycia w rodowisku wodnym omawia znaczenie ryb wymienia płetwy parzyste i nieparzyste oraz ich funkcje wyja nia mechanizm wymiany gazowej u ryb definiuje poj ciaŚ tarło, ikra podaje przykłady potwierdzaj ce, e pokrój ciała ryby odbiegaj cy od typowego dla nich wzorca wynika z adaptacji do ycia w ró nych warunkach rodowiska wodnego 4 Płazy – kr gowce dwu rodowiskowe charakteryzuje rodowisko ycia płazów przedstawia budow i funkcje skóry charakteryzuje funkcjonowanie narz dów wymiany gazowej u dorosłych płazów i ich larw omawia budow układu wodnego (ambulakralnego) uzasadnia, i szkarłupnie s nietypowymi bezkr gowcami omawia zewn trzn i wewn trzn budow ciała oraz funkcje yciowe bezczaszkowców na przykładzie lancetnika omawia zewn trzn i wewn trzn budow ciała oraz funkcje yciowe osłonic na przykładzie achwy porównuje budow przednercza, pranercza i zanercza porównuje sposoby rozmna ania si i rozwoju kr gowców omawia budow wewn trzn i charakteryzuje podstawowe czynno ci yciowe kr głoustych na przykładzie minoga omawia budow układu szkieletowego ryb omawia elementy budowy układu pokarmowego ryb wyja nia znaczenie i działanie p cherza pławnego omawia budow skrzeli ryby omawia budow układu nerwowego ryb charakteryzuje narz dy zmysłów u ryb wyja nia znaczenie linii nabocznej wyja nia, na jakiej zasadzie u ryb chrz stnoszkieletowych, ryb kostnoszkieletowych słonowodnych i kostnoszkieletowych słodkowodnych odbywa si wydalanie i osmoregulacja omawia przystosowania ryb w budowie do ycia w wodzie omawia cechy budowy i funkcje szkieletu płazów na przykładzie szkieletu aby liliowców, rozgwiazd, w owideł, je owców i strzykw analizuje drzewo rodowe strunowców definiuje poj cie strunowce ni sze omawia etapy ewolucji łuków skrzelowych u kr gowców wymienia cechy kr głoustych wiadcz ce o tym, e s najprymitywniejszymi kr gowcami charakteryzuje rodzaje łusek definiuje poj cie serce ylne przedstawia budow mózgowia u ryby kostnoszkieletowej charakteryzuje podgromady ryb wymienia przedstawicieli poszczególnych podgromad wskazuje zagro enia ze strony działalno ci człowieka dla bioró norodno ci ryb proponuje działania maj ce na celu ochron zró nicowania gatunkowego ryb wyja nia mechanizm wentylacji płuc u aby wyja nia zwi zek mi dzy pojawieniem Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie płazów omawia budow układu krwiono nego płazów charakteryzuje rozmna anie si płazów wymienia przystosowania płazów do ycia w rodowisku wodno-l dowym omawia znaczenie płazów charakteryzuje rozwój płazów bezogonowych na przykładzie aby definiuje poj ciaŚ skrzek, kijanka charakteryzuje budow układu pokarmowego i sposób od ywiania si płazów omawia budow układu oddechowego płazów charakteryzuje budow układu nerwowego płazów wyja nia znaczenie poszczególnych narz dów zmysłów omawia proces wydalania u płazów wymienia charakterystyczne cechy budowy i trybu ycia kijanek wskazuje zagro enia dla ró norodno ci i liczebno ci płazów proponuje działania maj ce na celu ochron płazów wskazuje kryterium, na podstawie którego została utworzona systematyka gadów wskazuje zagro enia dla ró norodno ci i liczebno ci gadów proponuje działania maj ce na celu ochron gadów 5 Gady – pierwsze owodniowce charakteryzuje rodowisko ycia gadów charakteryzuje sposób od ywiania si gadów przedstawia budow układu krwiono nego gadów omawia sposób rozmna ania si i rozwoju gadów wymienia przystosowania w budowie gadów b d ce adaptacj do ycia na l dzie omawia znaczenie gadów wymienia cechy pokrycia ciała gadów, które stanowi adaptacje do ycia w rodowisku l dowym przedstawia cechy budowy oraz funkcje szkieletu gadów na przykładzie jaszczurki charakteryzuje budow i czynno ci mózgowia i narz dów zmysłów gadów omawia budow układu wydalniczego gadów 6 Ptaki – lataj ce zwierz ta pokryte piórami omawia budow pióra konturowego charakteryzuje narz dy zmysłów ptaków omawia budow jaja ptaków i podaje funkcje elementów budowy porównuje gniazdowniki z zagniazdownikami omawia budow szkieletu ptaka na przykładzie g si przedstawia budow skrzydła ptaka wyja nia mechanizm podwójnego oddychania wyst puj cy u ptaków omawia schemat budowy mózgowia ptaków charakteryzuje budow i funkcjonowanie układu wydalniczego ptaków analizuje cechy budowy morfologicznej, anatomicznej i cechy fizjologiczne b d ce adaptacj ptaków do lotu wskazuje zagro enia dla ró norodno ci i liczebno ci ptaków proponuje działania maj ce na celu ochron ptaków 7 Ssaki – kr gowce wszechstronne i charakteryzuje rodowisko ycia ptaków omawia ogóln budow ciała ptaków charakteryzuje pokrycie ciała ptaków charakteryzuje budow układu pokarmowego i sposoby od ywiania si ptaków omawia budow układówŚ krwiono nego, oddechowego i rozrodczego ptaków charakteryzuje rozmna anie si ptaków wymienia cechy budowy morfologicznej, anatomicznej i cechy fizjologiczne b d ce przystosowaniami ptaków do lotu omawia znaczenie ptaków charakteryzuje rodowisko ycia ssaków wymienia rodzaje i funkcje wytworów naskórka ssaków omawia budow szkieletu ssaków omawia schemat budowy mózgowia si narz du wymiany gazowej w postaci płuc a modyfikacj budowy układu krwiono nego u płazów analizuje modyfikacje budowy i czynno ci wybranych narz dów zmysłów u płazów zwi zane z ich funkcjonowaniem w warunkach rodowiska l dowego porównuje rozwój płazów bezogonowych, ogoniastych i beznogich uzasadnia znaczenie budowy poszczególnych narz dów i układów narz dów w przystosowaniu do ycia w rodowisku wodno-l dowym charakteryzuje rz dy płazów wymienia przedstawicieli poszczególnych rz dów płazów wyja nia rol cz ciowej przegrody wyst puj cej w komorze serca u wi kszo ci gadów omawia proces wentylacji płuc u gadów porównuje proces wydalania u gadów yj cych na l dzie i w wodzie uzasadnia, e sposób rozmna ania i rozwoju gadów stanowi adaptacj do ycia na l dzie wymienia funkcje poszczególnych błon płodowych u gadów uzasadnia znaczenie budowy poszczególnych narz dów i układów narz dów w przystosowaniu do ycia gadów na l dzie charakteryzuje podgromady gadów wymienia przykładowych przedstawicieli podgromad wyja nia rol gruczołu kuprowego wymienia typy piór ptaków oraz ich funkcje wyja nia, na czym polega pierzenie si ptaków omawia rozmieszczenie i funkcje worków powietrznych u ptaków wyja nia znaczenie układów oddechowego i krwiono nego w utrzymaniu stałocieplno ci u ptaków omawia zjawisko w drówek ptaków charakteryzuje podgromady i nadrz dy ptaków wymienia przykładowe gatunki wybranych grup systematycznych wyja nia, na czym polega specjalizacja uz bienia ssaków Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie ekspansywne Funkcjonowan ie zwierz t 1 Ochrona ciała zwierz t. Symetria ciała 2 Ruch zwierz t 3 Od ywianie si zwierz t 4 Wymiana gazowa wymienia cechy charakterystyczne dla ssaków charakteryzuje pokrycie ciała ssaków omawia budow układu pokarmowego ssaków i rol poszczególnych narz dów charakteryzuje budow układu oddechowego ssaków i rol poszczególnych narz dów przedstawia budow układu krwiono nego ssaków i sposób przepływu krwi omawia budow układu wydalniczego oraz sposób wydalania i osmoregulacji u ssaków omawia sposób rozrodu ssaków omawia znaczenie ssaków definiuje poj cie powłoka ciała wymienia funkcje powłoki ciała u zwierz t charakteryzuje budow powłoki ciała u bezkr gowców charakteryzuje budow powłoki ciała strunowców wyja nia, dlaczego zwierz ta osiadłe lub mało ruchliwe maj promienist symetri ciała wymienia korzy ci posiadania dwubocznej symetrii ciała wyja nia ró nic mi dzy ruchem rz skowym a ruchem mi niowym wymienia zwierz ta poruszaj ce si ruchem rz skowym i mi niowym wymienia przykłady ruchu bez przemieszczania si i ruchu lokomotorycznego u wybranych zwierz t wymienia narz dy lokomotoryczne u wybranych grup zwierz t wymienia rodzaje ruchu u wybranych grup zwierz t w rodowisku wodnym i l dowym definiuje poj cia: organizmy cudzo ywne (heterotroficzne), trawienie wyja nia, na czym polega trawienie wewn trzkomórkowe i zewn trzkomórkowe omawia plan budowy układu pokarmowego heterotrofów porównuje przewód pokarmowy ro lino ercy i drapie nika wyja nia znaczenie endosymbiontów w trawieniu pokarmu definiuje poj ciaŚ oddychanie charakteryzuje mechanizmy słu ce utrzymaniu stałej temperatury ciała u ssaków wyja nia znaczenie ło yska i p powiny ssaków charakteryzuje narz dy zmysłów ssaków porównuje sposoby rozmna ania si stekowców, torbaczy i ło yskowców wskazuje zagro enia dla ró norodno ci i liczebno ci ssaków proponuje działania maj ce na celu ochron ssaków porównuje budow przewodu pokarmowego ssaków mi so ernych i ro lino ernych wyja nia, na czym polega echolokacja charakteryzuje poszczególne podgromady ssaków wymienia przedstawicieli poszczególnych podgromad ssaków wyja nia znaczenie nabłonka syncytialnego u płazi ców paso ytniczych wyja nia znaczenie szkieletu zewn trznego u stawonogów wyja nia znaczenie muszli u mi czaków omawia budow skóry kr gowców wskazuje ró nice w budowie powłoki ciała u bezkr gowców wskazuje ró nice w budowie powłoki ciała u kr gowców wymienia wytwory naskórka i skóry wła ciwej u kr gowców uzasadnia zwi zek mi dzy symetri ciała zwierz t a ich trybem ycia wymienia płaszczyzny przekroju ciała zwierz t o dwubocznej symetrii ciała uzasadnia zwi zek mi dzy funkcj powłoki ciała a rodowiskiem ycia zwierz t analizuje zwi zek budowy powłoki ciała zwierz t z pełnion funkcj wyja nia zasad skurczu mi nia wyja nia znaczenie mi ni poprzeczniepr kowanych okre la znaczenie szkieletu zewn trznego i wewn trznego omawia przystosowania anatomiczne, morfologiczne i fizjologiczne zwierz t do ycia w rodowisku wodnym i l dowym porównuje ruch bez przemieszczania si z ruchem lokomotorycznym omawia budow układu wodnego (ambulakralnego) szkarłupni porównuje szkielet zewn trzny ze szkieletem wewn trznym uzasadnia zwi zek mi dzy sposobem poruszania si zwierz t a rodowiskiem ycia wyja nia ró nic mi dzy lotem biernym a lotem czynnym wymienia białka motoryczne wyja nia rol białek motorycznych omawia budow rz sek i komórek kołnierzykowych wyja nia rol filamentów aktynowych i miozynowych definiuje poj cie szkielet hydrauliczny omawia etapy ruchu lokomotorycznego na przykładzie d d ownicy porównuje warunki ycia w wodzie, powietrzu i na l dzie klasyfikuje zwierz ta ze wzgl du na wielko ć pobieranego pokarmu, zró nicowanie pokarmu, rodzaj po ywienia i sposób jego zdobywania oraz podaje przykłady zwierz t do ka dej klasyfikacji wyja nia, na czym polega modyfikacja układu pokarmowego w rozwoju ewolucyjnym zwierz t omawia etapy trawienia pokarmu omawia ró nice mi dzy trawieniem wewn trzkomórkowym a trawieniem zewn trzkomórkowym uzasadnia zwi zek mi dzy budow układu pokarmowego a trybem ycia zwierz cia i stopniem rozwoju ewolucyjnego wyja nia rol poszczególnych narz dów układu pokarmowego heterotrofów omawia budow oł dka prze uwaczy uzasadnia ró nice w budowie przewodu pokarmowego ro lino ercy i drapie nika omawia modyfikacje układu pokarmowego w rozwoju ewolucyjnym u zwierz t omawia warunki zachodzenia dyfuzji porównuje warunki wymiany gazowej w porównuje ci nienie parcjalne tlenu i Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie zwierz t komórkowe, wymiana gazowa, dyfuzja, ci nienie cz steczkowe omawia etapy wymiany gazowej wymienia narz dy wymiany gazowej u zwierz t wodnych i l dowych oraz podaje przykłady organizmów wyja nia, na czym polega zwi zek mi dzy wymian gazow a dyfuzj porównuje budow płuc kr gowców wodzie i powietrzu, uwzgl dniaj c wady i zalety tych rodowisk porównuje wymian gazow zewn trzn z wymian gazow wewn trzn omawia sposoby wymiany gazowej charakteryzuje budow i funkcjonowanie narz dów wymiany gazowej u zwierz t wodnych i l dowych 5 Transport u zwierz t Reagowanie zwierz t na bod ce rozró nia transport wewn trzkomórkowy i zewn trzkomórkowy wymienia rodzaje barwników oddechowych i przykłady grup, zwierz t, u których wyst puj porównuje układ krwiono ny otwarty z układem krwiono nym zamkni tym wymienia grupy zwierz t, u których wyst puje otwarty lub zamkni ty układ krwiono ny charakteryzuje narz dy zmysłów zwierz t pod wzgl dem budowy i funkcji nazywa układy nerwowe bezkr gowców i wymienia ich cechy porównuje odruchy bezwarunkowe i warunkowe charakteryzuje budow układu nerwowego strunowców rozró nia o rodkowy i obwodowy układ nerwowy u kr gowców charakteryzuje płyny ciała b d ce no nikami substancji w organizmach zwierz t charakteryzuje barwniki oddechowe omawia transport substancji u bezkr gowców i kr gowców porównuje budow układów krwiono nych kr gowców porównuje budow serca kr gowców 6 wymienia rodzaje płynów ciała b d cych no nikami substancji w organizmach zwierz t omawia ogóln budow układu krwiono nego wymienia funkcje układu krwiono nego wymienia rodzaje naczy krwiono nych i ich funkcje omawia budow serca kr gowców definiuje poj ciaŚ receptor, odruch, neuron, hormon klasyfikuje receptory ze wzgl du na rodzaj docieraj cego bod ca wymienia pi ć rodzajów zmysłów u zwierz t omawia budow i funkcje poszczególnych elementów mózgowia kr gowców omawia znaczenie układu hormonalnego zwierz t klasyfikuje receptory ze wzgl du na pochodzenie bod ców oraz budow receptora omawia kolejne etapy ewolucji oka porównuje układy nerwowe bezkr gowców wyja nia, na czym polega proces cefalizacji porównuje budow mózgowia kr gowców omawia regulacj hormonaln zwierz t na przykładzie linienia owadów omawia budow oka zło onego stawonogów wyja nia, dlaczego wi kszo ć narz dów zmysłów znajduje si w przedniej cz ci ciała zwierz t wymienia czynniki maj ce wpływ na budow i stopie zaawansowania układu nerwowego analizuje kolejne etapy ewolucji układu nerwowego bezkr gowców wyja nia, w jaki sposób zachodzi osmoregulacja u zwierz t izoosmotycznych, hiperosmotycznych i hipoosmotycznych wymienia grupy zwierz t i rodzaje produktów przemian azotowych porównuje produkty przemian oraz warunki rodowiskowe, w jakich yj zwierz ta amonioteliczne, ureoteliczne i urykoteliczne charakteryzuje budow narz dów wydalniczych bezkr gowców i strunowców charakteryzuje sposoby rozmna ania bezpłciowego wyja nia, dlaczego u paso ytów wewn trznych i zwierz t mało ruchliwych wyst puje obojnactwo wyja nia, na czym polega zapłodnienie porównuje warunki ycia na l dzie i w wodzie pod k tem utrzymania równowagi wodno-mineralnej uzasadnia zwi zek mi dzy rodzajem wydalanych produktów, a trybem ycia zwierz t 7 Osmoregulacja i wydalanie definiuje poj ciaŚ osmoregulacja, wydalanie wymienia produkty przemiany materii definiuje poj ciaŚ zwierz ta amonioteliczne, ureoteliczne, urykoteliczne wymienia narz dy wydalnicze u bezkr gowców i strunowców omawia mechanizm osmoregulacji u zwierz t l dowych i wodnych wymienia drogi usuwania produktów przemiany materii 8 Rozmna anie i rozwój zwierz t wyja nia, na czym polega rozmna anie bezpłciowe i płciowe zwierz t wymienia sposoby rozmna ania bezpłciowego i podaje przykłady grup zwierz t, u których one wyst puj definiuje poj ciaŚ rozdzielnopłciowo ć, okre la wady i zalety rozmna ania bezpłciowego porównuje zapłodnienie zewn trzne z zapłodnieniem wewn trznym definiuje poj cie ontogeneza charakteryzuje okresy rozwoju dwutlenku w gla w o rodkach bior cych udział w wymienia gazowej uzasadnia zwi zek mi dzy sposobem wymiany gazowej a wielko ci i trybem ycia zwierz t wyja nia, na czym polega zasada przeciwpr dów u ryb omawia działanie wieczek skrzelowych u ryb wyja nia ró nic mi dzy płucami dyfuzyjnymi a płucami wentylowanymi uzasadnia zwi zek mi dzy rozmiarami ciała zwierz t i tempem metabolizmu a sposobem transportu substancji porównuje budow układów krwiono nych bezkr gowców porównuje rozmna anie bezpłciowe i płciowe wymienia przykłady zwierz t b d cych hermafrodytami uzasadnia, e rodzaj zaplemnienia i zapłodnienia zwi zany jest ze Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie obojnactwo (hermafrodytyzm), dymorfizm płciowy wyja nia ró nic mi dzy zaplemnieniem a zapłodnieniem wymienia kolejne etapy rozwoju zarodkowego organizmu pozazarodkowego wymienia przykłady zwierz t o rozwoju prostym i zło onym charakteryzuje zwierz ta jajorodne, jajo yworodne i yworodne oraz podaje ich przykłady krzy owe i samozapłodnienie oraz podaje przykłady zwierz t, u których zachodz te procesy wyja nia, na czym polega partenogeneza (dzieworództwo) i heterogonia charakteryzuje kolejne etapy rozwoju zarodkowego organizmu charakteryzuje przebieg bruzdkowania w zale no ci od rodzaju jaja i podaje przykłady ich wyst powania omawia sposób powstania wtórnej jamy ciała u pierwoustych i wtóroustych porównuje przebieg rozwoju prostego i zło onego rodowiskiem ycia okre la wady zapłodnienia zewn trznego klasyfikuje jaja ze wzgl du na ilo ć i rozmieszczenie ółtka wymienia listki zarodkowe i powstaj ce z nich struktury u człowieka okre la kryterium podziału zwierz t na pierwouste i wtórouste BIOLOGIA NA CZASIE 2 Dział programu Metabolizm Lp . 1 2 3 Poziom wymaga Temat konieczny (K) Kierunki przemian metabolicznych Ucze : definiuje poj cie metabolizm charakteryzuje podstawowe rodzaje przemian metabolicznych: anabolizm i katabolizm wymienia no niki energii w komórce wymienia rodzaje fosforylacji Enzymy wyja nia rol enzymów w komórce wymienia cechy enzymów wymienia czynniki wpływaj ce na szybko ć reakcji enzymatycznych definiuje poj cie szlak metaboliczny Autotroficzne od ywianie si organizmów – fotosynteza porównuje wykorzystanie energii przez autotrofy i heterotrofy wyja nia ogólny przebieg fotosyntezy wymienia produkty i substraty fotosyntezy wymienia etapy fotosyntezy i okre la ich dokładn lokalizacj w komórce charakteryzuje etapy fotosyntezy wymienia etapy cyklu Calvina wyja nia znaczenie fotosyntezy dla organizmów yj cych na Ziemi podstawowy (P) Ucze : podaje poziom energetyczny substratów i produktów reakcji endoergicznych i egzoergicznych wymienia cechy ATP przedstawia sumaryczny zapis procesu fosforylacji wymienia no niki elektronów wyja nia mechanizm działania enzymów zapisuje równanie reakcji enzymatycznej charakteryzuje szlak metaboliczny liniowy i cykliczny wyja nia, na czym polega model regulacji aktywno ci enzymów zwany ujemnym sprz eniem zwrotnym porównuje fotosyntez zachodz c w komórkach ro lin z fotosyntez zachodz c w komórkach bakterii zielonych i purpurowych wyja nia rol chlorofilu i dodatkowych barwinków fotosyntetycznych w przebiegu fotosyntezy wymienia substraty i produkty fazy fotosyntezy zale nej i niezale nej od wiatła wyja nia zwi zek mi dzy faz fotosyntezy zale n od wiatła a faz fotosyntezy niezale n od wiatła rozszerzaj cy (R) Ucze : charakteryzuje budow ATP omawia przebieg fosforylacji substratowej, fotosyntetycznej i oksydacyjnej dopełniaj cy (D) Ucze : porównuje rodzaje fosforylacji analizuje przebieg reakcji redoks z udziałem NADP omawia budow enzymów wyja nia mechanizm tworzenia kompleksu enzym–substrat wyja nia, w jaki sposób na szybko ć reakcji enzymatycznych wpływaj Ś st enie substratu, temperatura, pH, st enie soli, st enie enzymu, aktywatory i inhibitory porównuje mechanizm inhibicji kompetycyjnej i niekompetycyjnej omawia sposoby regulacji przebiegu szlaków metabolicznych omawia przebieg ubikwitynozale nej degradacji białek omawia budow cz steczki chlorofilu uzasadnia stosowanie wobec niektórych grup ro lin nast puj cego nazewnictwa: ro liny typu C3, ro liny typu C4, ro liny typu CAM omawia przebieg poszczególnych etapów cyklu Calvina omawia przebieg fotosyntezy u ro lin typu C4 porównuje przebieg fotosyntezy u ro lin typu C3 i C4 omawia przebieg fotosyntezy u ro lin typu CAM porównuje modele powstawania kompleksu enzym–substrat porównuje mechanizm działania inhibitorów hamuj cych enzymy nieodwracalnie i odwracalnie omawia zasady nazewnictwa i klasyfikacji enzymów wyja nia mechanizm aktywacji proenzymu na przykładzie pepsyny planuje do wiadczenie maj ce na celu wykazanie wpływu temperatury na aktywno ć dehydrogenazy w bulwach ziemniaka porównuje barwniki ro linne omawia budow i funkcje fotosystemów I i II okre la warunki, przebieg oraz efekty fosforylacji fotosyntetycznej cyklicznej i niecyklicznej omawia budow i działanie syntazy ATP porównuje budow anatomiczn li cia ro liny typu C3 i typu C4 okre la przyczyny i skutki fotooddychania Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie 4 Czynniki wpływaj ce na intensywno ć fotosyntezy wymienia czynniki zewn trzne i wewn trzne wpływaj ce na intensywno ć procesu fotosyntezy wyja nia ró nice mi dzy ro linami wiatłolubnymi a cieniolubnymi analizuje rozmieszczenie chloroplastów w komórkach mi kiszu w zale no ci od warunków wietlnych 5 Przebieg chemosyntezy wyja nia, na czym polega chemosynteza omawia znaczenie chemosyntezy 6 Oddychanie tlenowe 7 Procesy beztlenowego uzyskiwania energii definiuje poj cie chemosynteza wymienia przykłady organizmów, u których zachodzi chemosynteza definiuje poj cie oddychanie komórkowe zapisuje reakcj oddychania komórkowego okre la znaczenie oddychania komórkowego dla funkcjonowania organizmu wymienia etapy oddychania tlenowego wymienia czynniki wpływaj ce na intensywno ć oddychania tlenowego definiuje poj ciaŚ oddychanie beztlenowe, fermentacja wymienia organizmy przeprowadzaj ce oddychanie beztlenowe i fermentacj Inne wa ne procesy metaboliczne wymienia substraty energetyczne oddychania komórkowego inne ni glukoza wymienia zb dne produkty katabolicznych przemian w glowodanów, tłuszczów i białek oraz drogi ich usuwania z organizmu 9 Organizm człowieka jako funkcjonalna cało ć definiuje poj ciaŚ komórka, tkanka, narz d, układ narz dów, organizm wymienia układy narz dów 10 Budowa i funkcje skóry wymienia warstwy skóry wymienia funkcje skóry wymienia wytwory naskórka nazywa poszczególne elementy skóry 11 Choroby i higiena skóry wymienia choroby skóry wymienia czynniki chorobotwórcze b d ce przyczynami chorób skóry wyja nia, na czym polega profilaktyka 8 Organizm człowieka. Skóra – powłoka ciała omawia wpływ czynników zewn trznych na intensywno ć procesu fotosyntezy analizuje na wykresach wpływ nat enia wiatła, st enia dwutlenku w gla i wysoko ci temperatury na intensywno ć fotosyntezy omawia przebieg pierwszego i drugiego etapu chemosyntezy planuje do wiadczenie maj ce na celu wykazanie wpływu nat enia wiatła, st enia dwutlenku w gla i wysoko ci temperatury na intensywno ć fotosyntezy uzasadnia, e oddychanie komórkowe ma charakter kataboliczny wymienia organizmy oddychaj ce tlenowo omawia czynniki wpływaj ce na intensywno ć tlenowego oddychania komórkowego lokalizuje etapy oddychania tlenowego w mitochondrium okre la produkty i substraty etapów oddychania tlenowego omawia przebieg poszczególnych etapów oddychania tlenowego przedstawia bilans energetyczny oddychania tlenowego porównuje zysk energetyczny etapów oddychania tlenowego planuje do wiadczenie, którego celem jest wykazanie wydzielania dwutlenku w gla przez kiełkuj ce nasiona planuje do wiadczenie, którego celem jest wykazanie wydzielania ciepła przez nasiona wyja nia ró nic mi dzy oddychanie beztlenowym a fermentacj okre la lokalizacj fermentacji w komórce i ciele człowieka nazywa etapy fermentacji omawia wykorzystanie fermentacji w yciu człowieka definiuje poj ciaŚ glukoneogeneza, glikogenoliza, deaminacja wyja nia, na czym polega cykl mocznikowy okre la lokalizacj cyklu mocznikowego i glukoneogenezy w organizmie człowieka omawia przebieg poszczególnych etapów fermentacji okre la zysk energetyczny procesów beztlenowych okre la warunki, w których zachodzi fermentacja definiuje poj ciaŚ homeostaza, sprz enie zwrotne wymienia główne funkcje układów narz dów wymienia parametry istotne w utrzymaniu homeostazy rozró nia mechanizmy obronne organizmu przed wychłodzeniem i przegrzaniem wyja nia, jakie znaczenie ma skóra w termoregulacji charakteryzuje gruczoły skóry dowodzi, e ciało człowieka stanowi wielopoziomow struktur uzasadnia, e człowiek jest organizmem stałocieplnym omawia mechanizm regulacji temperatury ciała człowieka omawia mechanizm regulacji ci nienia krwi analizuje przebieg fermentacji alkoholowej i mlekowej porównuje oddychanie tlenowe, beztlenowe i fermentacj planuje do wiadczenie maj ce na celu wykazanie wydzielania dwutlenku w gla podczas fermentacji alkoholowej omawia przebieg rozkładu białek, cukrów i tłuszczów okre la znaczenie acetylokoenzymu A w przebiegu ró nych szlaków metabolicznych wyja nia, dlaczego jony NH4+ musz być transportowane z pomini ciem płynów ustrojowych wyja nia zale no ci pomi dzy poszczególnymi układami narz dów wykazuje współdziałanie narz dów człowieka w utrzymaniu homeostazy wyja nia konieczno ć dbania o skór wymienia zasady higieny skóry klasyfikuje i charakteryzuje choroby skóry wyja nia, czym s alergie, grzybice i oparzenia omawia zaburzenia funkcjonowania gruczołów omawia przebieg glukoneogenezy omawia przebieg -oksydacji omawia przebieg przemian białek charakteryzuje cykl mocznikowy uzasadnia zale no ć mi dzy budow skóry a jej funkcjami opisuje funkcje poszczególnych wytworów naskórka porównuje fotosyntez z chemosyntez porównuje poszczególne warstwy skóry pod wzgl dem budowy i funkcji planuje do wiadczenia maj ce na celu ocen wra liwo ci dotykowej ró nych okolic ciała i odczuwania temperatury ocenia wpływ promieniowania słonecznego na skór uzasadnia, e czerniak zło liwy jest chorob współczesnego wiata Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie chorób skóry Aparat ruchu Układ pokarmowy 12 Ogólna budowa i funkcje szkieletu rozró nia cz ć czynn i biern aparatu ruchu wymienia funkcje szkieletu podaje nazwy głównych ko ci tworz cych szkielet człowieka rozpoznaje elementy szkieletu osiowego, szkieletu obr czy i ko czyn opisuje struktur ko ci długiej rozró nia ko ci ze wzgl du na ich kształt 13 Rodzaje poł cze ko ci wymienia rodzaje poł cze i ruchomych ko ci identyfikuje typy poł cze ko ci na szkielecie i podaje ich przykłady omawia budow stawu 14 Elementy szkieletu wymienia elementy szkieletu osiowego i ich funkcje wymienia ko ci buduj ce klatk piersiow nazywa odcinki kr gosłupa wymienia ko ci obr czy barkowej i obr czy miedniczej wymienia ko ci ko czyny górnej i ko czyny dolnej rozpoznaje ko ci trzewioczaszki i mózgoczaszki rozpoznaje ko ci klatki piersiowej rozró nia odcinki kr gosłupa rozpoznaje ko ci obr czy barkowej i obr czy miedniczej rozpoznaje ko ci ko czyny górnej i ko czyny dolnej 15 Budowa i funkcjonowanie układu mi niowego wyja nia, na czym polega praca mi ni wymienia elementy budowy tkanki mi niowej wymienia rodzaje tkanek mi niowych omawia budow tkanek mi niowych wyja nia, na czym polega antagonistyczne działanie mi ni wymienia ródła energii potrzebnej do skurczu mi nia 16 Choroby i higiena aparatu ruchu okre la prawidłow postaw ciała rozpoznaje wady postawy wymienia przyczyny powstawania wad postawy nazywa wady kr gosłupa i stóp wymienia choroby aparatu ruchu uzasadnia korzystne znaczenie ćwicze fizycznych dla zdrowia rozpoznaje rodzaje tkanek mi niowych porównuje rodzaje tkanek mi niowych pod wzgl dem budowy i funkcji rozpoznaje najwa niejsze mi nie szkieletowe okre la funkcje mi ni szkieletowych wynikaj ce z ich poło enia omawia budow sarkomeru wyja nia, na czym polega mechanizm powstawania skurczu mi nia szkieletowego okre la, w jakich warunkach w mi niach powstaje deficyt tlenowy rozró nia urazy mechaniczne wymienia cechy prawidłowej postawy ciała wskazuje metody zapobiegania wadom kr gosłupa charakteryzuje choroby aparatu ruchu wymienia rodki dopinguj ce 17 Budulcowe i energetyczne składniki pokarmowe wymienia składniki pokarmowe wymienia produkty spo ywcze bogate w poszczególne składniki pokarmowe cisłych rozró nia składniki budulcowych i energetycznych omawia rol składników pokarmowych omawia przyczyny zachorowania na czerniaka zło liwego, diagnostyk , sposób leczenia i profilaktyk tej choroby wyja nia zwi zek mi dzy budow ko ci a jej wła ciwo ciami mechanicznymi omawia zmiany zachodz ce w szkielecie podczas wzrostu i rozwoju człowieka porównuje tkank kostn z tkank chrz stn charakteryzuje poł czenia ko ci rozpoznaje rodzaje stawów omawia funkcje poszczególnych elementów budowy stawu charakteryzuje funkcje szkieletu osiowego wyja nia zwi zek mi dzy budow czaszki a pełnionymi przez czaszk funkcjami porównuje budow ko czyny górnej z budow ko czyny dolnej wyja nia znaczenie zatok przynosowych nazywa krzywizny kr gosłupa i okre la ich znaczenie wykazuje zwi zek budowy odcinków kr gosłupa z pełnion funkcj wykazuje zwi zek budowy ko czyn z pełnion przez nie funkcj omawia budow makroskopow i mikroskopow mi nia szkieletowego wykazuje zwi zek budowy tkanki mi niowej z funkcj pełnion przez t tkank analizuje kolejne etapy skurczu mi nia omawia warunki prawidłowej pracy mi ni omawia przemiany biochemiczne zachodz ce podczas długotrwałej pracy mi nia analizuje przemiany kwasu mlekowego porównuje rodzaje skurczów mi ni charakteryzuje urazy mechaniczne aparatu ruchu i omawia ich skutki omawia skutki i przyczyny wad kr gosłupa omawia przyczyny i skutki płaskostopia omawia przyczyny, sposób diagnozowania i leczenia osteoporozy omawia skutki przetrenowania przewiduje skutki stosowania dopingu w sporcie porównuje pokarmy pełno- i niepełnowarto ciowe wskazuje czynniki decyduj ce o warto ci porównuje budow szkieletu noworodka z budow szkieletu osoby dorosłej wymienia czynniki wpływaj ce na przebudow ko ci okre la, jakie wła ciwo ci ko ci wynikaj z budowy tkankowej porównuje ró ne rodzaje stawów ze wzgl du na zakres wykonywanych ruchów i kształt powierzchni stawowych omawia rol chrz stek w budowie klatki piersiowej wskazuje ró nice mi dzy budow czaszki noworodka a budow czaszki dorosłego człowieka rozpoznaje kr gi pochodz ce z ró nych odcinków kr gosłupa wskazuje elementy kr gu klasyfikuje ebra porównuje miednic kobiety z miednic m czyzny wyró nia rodzaje mi ni ze wzgl du na wykonywane czynno ci wyja nia, na czym polega synergistyczne działanie mi ni uzasadnia, e mi nie szkieletowe maj budow hierarchiczn okre la rol mioglobiny porównuje mi nie czerwone z mi niami białymi omawia sposoby zapobiegania osteoporozie wskazuje przyczyny zmian w układzie ruchu na skutek osteoporozy przewiduje skutki niewła ciwego wykonywania ćwicze fizycznych omawia działanie wybranych grup rodków dopinguj cych omawia techniki i substancje przyspieszaj ce naturalne procesy fizjologiczne podczas transfuzji krwi i EPO przewiduje skutki diety wega skiej porównuje warto ć energetyczn białek, w glowodanów i tłuszczów Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie wymienia funkcje poszczególnych składników pokarmowych Układ oddechowy 18 Rola witamin w diecie definiuje poj ciaŚ witamina, prowitamina, hiperwitaminoza, hipowitaminoza i a witaminoza wymienia witaminy rozpuszczalne w tłuszczach i witaminy rozpuszczalne w wodzie wymienia główne ródła witamin 19 Rola wody i soli mineralnych w organizmie wymienia funkcje wody omawia istot bilansu wodnego organizmu wskazuje ródła składników mineralnych organizmu omawia znaczenie składników mineralnych 20 Budowa i funkcje układu pokarmowego 21 Higiena i choroby układu pokarmowego 22 Budowa i funkcjonowanie układu oddechowego dzieli układ pokarmowy na przewód pokarmowy i gruczoły trawienne wymienia odcinki przewodu pokarmowego i podaje nazwy gruczołów trawiennych omawia podstawowe funkcje jamy ustnej, gardła, przełyku i oł dka wyja nia, na czym polegaj funkcje j zyka i gardła w procesie połykania pokarmu omawia funkcje dwunastnicy omawia funkcje w troby i trzustki omawia funkcje jelita cienkiego i jelita grubego wskazuje miejsca wchłaniania pokarmu wymienia najcz stsze choroby układu pokarmowego podaje sposoby zapobiegania chorobom układu pokarmowego wymienia przyczyny otyło ci i zaburze łaknienia wymienia główne choroby paso ytnicze układu pokarmowego wskazuje sposoby unikania chorób paso ytniczych układu pokarmowego wymienia elementy układu oddechowego człowieka dzieli elementy układu oddechowego człowieka na drogi oddechowe i płuca od ywczej pokarmów podaje przykłady aminokwasów endoi egzogennych klasyfikuje w glowodany charakteryzuje dobowe zapotrzebowanie osoby dorosłej na składniki od ywcze porównuje zawarto ć białek w poszczególnych produktach przewiduje skutki niedoboru i nadmiaru poszczególnych składników od ywczych wymienia przyczyny niedoboru i nadmiaru wybranych witamin w organizmie człowieka wymienia skutki niedoboru i nadmiaru wybranych witamin w organizmie człowieka wyja nia, jakie znaczenie maj antywitaminy i składnikiantyod ywcze podaje przykłady antywitamin i składników antyod ywczych uzasadnia zwi zek mi dzy wła ciwo ciami wody a pełnionymi funkcjami wyja nia, na czym polega mechanizm regulacji bilansu wodnego człowieka omawia znaczenie wybranych makroi mikroelementów omawia objawy niedoboru wybranych makro- i mikroelementów omawia budow z ba omawia funkcj nagło ni w procesie połykania pokarmu charakteryzuje funkcje gruczołów błony luzowej oł dka wyja nia rol ółci charakteryzuje układ wrotny w troby omawia działanie enzymów trzustkowych i jelitowych omawia budow kosmków jelitowych analizuje mechanizm wchłaniania składników pokarmowych uzasadnia, e wyst powanie bakterii w jelicie grubym ma du e znaczenie dla organizmu analizuje zale no ci mi dzy uwodnieniem organizmu a tempem metabolizmu wyja nia, na czym polega dieta pełnowarto ciowa wymienia czynniki decyduj ce o zapotrzebowaniu energetycznym organizmu wyja nia, w jaki sposób oblicza si BMI przedstawia sposoby unikni cia otyło ci wymienia przyczyny i objawy chorób paso ytniczych układu pokarmowego omawia sposoby leczenia otyło ci podaje objawy choroby wrzodowej, kamicy ółciowej i celiakii charakteryzuje najcz stsze choroby układu pokarmowego wymienia zagro enia wynikaj ce z otyło ci i zaburze od ywiania (anoreksji i bulimii) podaje nazwy organizmów wywołuj cych choroby paso ytnicze układu pokarmowego rozpoznaje choroby układu pokarmowego na podstawie charakterystycznych objawów omawia metody diagnostyki chorób układu pokarmowego omawia funkcje gło ni i nagło ni omawia zwi zek mi dzy budow a funkcj płuc wyja nia zale no ci mi dzy budow poszczególnych odcinków układu oddechowego a funkcjami tych odcinków omawia powstawanie głosu wyja nia funkcj zatok przynosowych wymienia czynniki decyduj ce o wysoko ci i nat eniu głosu wyja nia, na czym polega ró nica w w organizmie definiuje poj ciaŚ aminokwasy egzogenne, NNKT wymienia kryteria podziału w glowodanów wyja nia znaczenie błonnika pokarmowego w diecie wyja nia zasady klasyfikacji i nazewnictwa witamin wymienia ródła witamin rozpuszczalnych w tłuszczach i w wodzie omawia funkcje witamin rozpuszczalnych w wodzie i w tłuszczach wymienia przyczyny awitaminozy i hipowitaminozy charakteryzuje funkcje składników mineralnych wyst puj cych w organizmie ocenia znaczenie wody dla organizmu klasyfikuje pierwiastki na makroi mikroelementy wyja nia, na czym polega trawienie pokarmów porównuje uz bienie mleczne z uz bieniem stałym omawia proces trawienia zachodz cy w jamie ustnej wyja nia, jak rol odgrywa lina omawia proces trawienia w oł dku wymienia odcinki jelita cienkiego omawia budow w troby wymienia składniki soku trzustkowego oraz jelitowego wyja nia, jakie znaczenie maj kosmki jelitowe porównuje przekroje cian odcinków przewodu pokarmowego omawia sposób regulacji funkcjonowania układu pokarmowego charakteryzuje przemiany składników od ywczych w układzie pokarmowym wyja nia znaczenie gastryny i enterogastronu Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie Układ kr enia charakteryzuje funkcje poszczególnych elementów układu oddechowego człowieka charakteryzuje istot procesu oddychania rozró nia wymian gazow i oddychanie komórkowe wyja nia, na czym polega wymiana gazowa wyja nia znaczenie mi ni w wentylacji płuc wymienia czynniki wpływaj ce na liczb oddechów 23 Wentylacja i wymiana gazowa 24 Zaburzenia funkcjonowania układu oddechowego wymienia czynniki wpływaj ce na jako ć wdychanego powietrza wymienia główne przyczyny chorób układu oddechowego wymienia choroby układu oddechowego 25 Skład i funkcje krwi wymienia składniki krwi omawia podstawowe funkcje krwi wyja nia, na jakiej podstawie okre la si grup krwi 26 Budowa i funkcje układu krwiono nego nazywa elementy układu kr enia porównuje t tnice z yłami pod wzgl dem budowy i pełnionych funkcji rozró nia krwiobieg du y i krwiobieg mały 27 Serce wymienia cechy charakterystyczne serca człowieka okre la poło enie serca wymienia główne cz ci serca rozpoznaje główne cz ci serca wyja nia znaczenie naczy wie cowych dla pracy serca 28 Układ limfatyczny wymienia elementy układu limfatycznego wymienia funkcje układu limfatycznego okre la funkcje limfy budowie krtani kobiety i budowie krtani m czyzny porównuje mechanizm wdechu z mechanizmem wydechu wskazuje lokalizacj o rodka oddechowego omawia mechanizm wymiany gazowej zewn trznej i wewn trznej omawia rol krwi w transporcie gazów oddechowych wyja nia przyczyny du ego zapotrzebowania mi ni na tlen klasyfikuje rodzaje zanieczyszcze powietrza charakteryzuje choroby układu oddechowego wskazuje sposoby zapobiegania chorobom układu oddechowego omawia skutki palenia tytoniu wskazuje cechy krwi warunkuj ce zapewnienie homeostazy rozpoznaje elementy morfotyczne krwi porównuje elementy komórkowe krwi pod wzgl dem budowy wymienia składniki osocza i ich funkcje definiuje poj cie aglutynacja rozró nia grupy krwi wyja nia zasady transfuzji krwi wyja nia, jak rol pełni zastawki w yłach rozró nia typy sieci naczy krwiono nych rozró nia rodzaje naczy krwiono nych omawia przepływ krwi w krwiobiegu du ym i krwiobiegu małym wyja nia rol zastawek w funkcjonowaniu serca wyja nia, czym jest t tno wykonuje pomiar t tna wykonuje pomiar ci nienia krwi ocenia znaczenie bada diagnostycznych pracy serca wymienia czynniki wpływaj ce na przyspieszenie pracy serca okre la funkcje narz dów wchodz cych w skład układu limfatycznego wymienia cechy naczy limfatycznych wyja nia, jakie znaczenie ma układ kr enia w utrzymaniu homeostazy charakteryzuje rol opłucnej porównuje składy powietrzaŚ atmosferycznego, p cherzykowego i wydychanego oblicza pojemno ć yciow płuc wskazuje czynniki decyduj ce o stopniu wysycenia hemoglobiny tlenem wymienia postacie w jakich transportowany jest dwutlenek w gla wyja nia znaczenie mioglobiny w mi niach wyja nia zale no ć mi dzy wyst powaniem chorób dróg oddechowych a stanem wdychanego powietrza omawia sposoby na unikni cie chorób układu oddechowego uzasadnia zwi zek mi dzy budow a rol hemoglobiny w transporcie gazów porównuje wi zanie tlenu przez hemoglobin i mioglobin omawia mechanizm regulacji cz sto ci oddechów omawia zwi zek mi dzy ci nieniem atmosferycznym a wymian gazow przewiduje skutki wpływu zbyt niskiego i zbyt wysokiego ci nienia na prawidłowe funkcjonowanie organizmu przewiduje skutki chorób układu oddechowego omawia sposoby diagnozowania i leczenia astmy definiuje poj cie hematokryt klasyfikuje składniki krwi porównuje składniki krwi pod wzgl dem pełnionych przez nie funkcji podaje zasady podziału leukocytów analizuje proces krzepni cia krwi charakteryzuje grupy krwi wyja nia, w jaki sposób dochodzi do konfliktu serologicznego w zakresie Rh wyja nia zwi zek mi dzy budow naczy krwiono nych a ich funkcjami porównuje krwiobieg du y z krwiobiegiem małym pod wzgl dem pełnionych funkcji interpretuje wyniki badania krwi uzasadnia zwi zek mi dzy cechami elementów morfotycznych krwi a funkcjami pełnionymi przez te elementy przewiduje skutki krzepni cia krwi wewn trz naczy przewiduje skutki utraty zbyt du ej ilo ci krwi wyja nia, na czym polega próba krzy owa charakteryzuje typy sieci naczy krwiono nych analizuje, w jaki sposób przepływa krew w yłach rozró nia zastawki w sercu charakteryzuje mechanizm automatyzmu serca okre la rol , jak w pracy serca odgrywa worek osierdziowy omawia cykl pracy serca interpretuje wyniki pomiarów t tna interpretuje wyniki pomiaru ci nienia krwi omawia budow układu przewodz cego serca omawia ró nic w warto ci ci nienia skurczowego i rozkurczowego charakteryzuje mechanizm regulacji pracy serca omawia sposób regulacji ci nienia krwi w naczyniach charakteryzuje narz dy układu limfatycznego porównuje naczynia limfatyczne i yły pod wzgl dem budowy omawia skład i rol limfy porównuje układ krwiono ny z układem ocenia znaczenie prawidłowego funkcjonowania narz dów tworz cych układ limfatyczny omawia sposób powstawania limfy uzasadnia, e układ krwiono ny i układ limfatyczny stanowi integraln cało ć Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie Obrona immunologiczna organizmu Układ wydalniczy Układ nerwowy 29 Choroby układu kr enia wymienia choroby układu kr enia wymienia sposoby zapobiegania chorobom układu kr enia 30 Budowa i funkcjonowanie układu odporno ciowego definiuje poj cie antygen wymienia elementy układu odporno ciowego nazywa komórki bior ce udział w reakcjach odporno ciowych wymienia podstawowe reakcje obronne organizmu omawia rol przeciwciał definiuje poj cie pami ć immunologiczna wyja nia znaczenie szczepie ochronnych omawia rodzaje odporno ci swoistej 31 Zaburzenia funkcjonowania układu odporno ciowego wymienia choroby autoimmunizacyjne wymienia sposoby zaka enia wirusem HIV wyja nia, e alergia jest stanem nadwra liwo ci organizmu 32 Budowa i funkcjonowanie układu wydalniczego 33 Choroby układu wydalniczego definiuje poj ciaŚ wydalanie, defekacja wymienia funkcje układu wydalniczego wymienia zb dne produkty metabolizmu wskazuje na planszy lub modelu elementy układu wydalniczego i nazywa te elementy nazywa etapy powstawania moczu wymienia składniki moczu ostatecznego wymienia najcz stsze choroby układu wydalniczego wymienia przyczyny chorób układu wydalniczego 34 Budowa i funkcje układu nerwowego wymienia elementy układu nerwowego wymienia funkcje układu nerwowego wymienia przyczyny chorób układu kr enia wyja nia, na czym polega niewydolno ć układu kr enia wymienia naturalne bariery ochronne porównuje odporno ć nieswoist z odporno ci swoist definiuje poj cie główny układ zgodno ci tkankowej (MHC) omawia znaczenie antygenów zgodno ci tkankowej w transplantacjach podaje przyczyny konfliktu serologicznego wymienia etapy odpowiedzi immunologicznej wyja nia, na czym polega humoralna i komórkowa odpowied immunologiczna rozró nia rodzaje odporno ci swoistej limfatycznym charakteryzuje choroby układu kr enia omawia wady nabyte i wady wrodzone serca rozró nia objawy chorób układu kr enia omawia sposoby leczenia chorób układu kr enia charakteryzuje komórki, tkanki i narz dy układu odporno ciowego wyja nia znaczenie mediatorów układu odporno ciowego definiuje poj cie autoantygen charakteryzuje specyfik działania limfocytów T i limfocytów B omawia kolejne etapy odpowiedzi immunologicznej wyja nia znaczenie pami ci immunologicznej porównuje humoraln odpowied immunologiczn z komórkow odpowiedzi immunologiczn porównuje pierwotn odpowied immunologiczn z wtórn odpowiedzi immunologiczn charakteryzuje poszczególne klasy immunoglobulin omawia znaczenie antygenów zgodno ci tkankowej w prawidłowym funkcjonowaniu układu odporno ciowego omawia budow przeciwciała uzasadnia, e reakcja zapalna jest odpowiedzi organizmu na infekcj lub uraz charakteryzuje choroby autoimmunizacyjne charakteryzuje przebieg zaka enia wirusem HIV omawia profilaktyk AIDS podaje przyczyny alergii wymienia podstawowe zasady, których nale y przestrzegać przy przeszczepach wymienia przyczyny nieprawidłowych reakcji odporno ciowych charakteryzuje budow wirusa HIV omawia metody diagnostyki AIDS omawia mechanizm powstawania reakcji alergicznej charakteryzuje zasady przeszczepiania tkanek i narz dów dowodzi, e AIDS jest chorob układu odporno ciowego omawia sposoby leczenia AIDS omawia działanie histaminy charakteryzuje narz dy układu wydalniczego omawia budow anatomiczn nerki wymienia drogi wydalania zb dnych produktów przemiany materii podaje miejsca powstawania moczu pierwotnego i moczu ostatecznego wymienia czynniki wpływaj ca na obj to ć wydalanego moczu omawia rol układu wydalniczego w utrzymaniu homeostazy omawia budow i funkcje nefronu charakteryzuje etapy powstawania moczu porównuje mocz pierwotny z moczem ostatecznym pod wzgl dem ilo ci i składu omawia mechanizm wydalania moczu analizuje regulacj obj to ci wydalanego moczu analizuje wpływ hormonów na funkcjonowanie nerek charakteryzuje wewn trzwydzielnicz funkcj nerek wymienia cechy moczu zdrowego człowieka wymienia składniki zawarte w moczu, które mog wskazywać na chorob lub uszkodzenie nerek omawia zasady higieny układu wydalniczego omawia ogóln budow układu nerwowego porównuje dendryty z aksonami charakteryzuje najcz stsze choroby układu wydalniczego ocenia znaczenie dializy charakteryzuje niewydolno ć nerek jako chorob współczesnego wiata dowodzi znaczenia bada moczu w diagnostyce chorób nerek rozpoznaje objawy chorób układu wydalniczego wyja nia, na czym polegaj hemodializa i dializa otrzewnowa charakteryzuje elementy neuronu wymienia rodzaje i funkcje komórek glejowych porównuje budow neuronu z budow innych komórek wyja nia, na czym polega okres refrakcji Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie definiuje poj ciaŚ neuron, potencjał spoczynkowy, potencjał czynno ciowy, bodziec progowy rozró nia podstawowe elementy neuronu opisuje działanie synapsy chemicznej Narz dy zmysłów 35 O rodkowy układ nerwowy wymienia elementy o rodkowego układu nerwowego okre la poło enie elementów o rodkowego układu nerwowego wymienia elementy chroni ce struktury o rodkowego układu nerwowego 36 Obwodowy układ nerwowy charakteryzuje elementy obwodowego układu nerwowego definiuje poj ciaŚ łuk odruchowy, odruch wymienia elementy łuku odruchowego 37 Autonomiczny układ nerwowy 38 Higiena i choroby układu nerwowego 39 Budowa i działanie narz du wzroku klasyfikuje cz ci układu nerwowego pod wzgl dem funkcjonalnym wymienia cechy budowy poszczególnych cz ci układu autonomicznego definiuje poj ciaŚ stres, stresor wymienia przykłady sytuacji wywołuj cych reakcj stresow wymienia nast pstwa długotrwałego stresu wymienia przyczyny depresji proponuje działania profilaktyczne zmniejszaj ce ryzyko wyst pienia depresji podaje przykłady chorób neurologicznych wymienia przykłady rytmów biologicznych człowieka wymienia elementy narz du wzroku okre la funkcje elementów narz du wzroku opisuje drog wiatła i impulsu nerwowego prowadz c do powstania wra e wzrokowych wymienia przykłady chorób i wad rozró nia neurony pod wzgl dem funkcjonalnym wyja nia znaczenie poj cia pobudliwo ć nerwowa rozró nia potencjał spoczynkowy i potencjał czynno ciowy charakteryzuje budow synapsy omawia rol neuroprzeka ników wymienia czynniki wpływaj ce na szybko ć przewodzenia impulsu omawia rozwojowy i kliniczny podział mózgowia omawia rol poszczególnych cz ci mózgowia rozró nia płaty i o rodki w korze mózgowej omawia budow rdzenia kr gowego porównuje poło enie istoty szarej i istoty białej w mózgowiu i rdzeniu kr gowym omawia budow nerwu rozró nia nerwy czaszkowe i nerwy rdzeniowe charakteryzuje elementy łuku odruchowego wymienia przykłady odruchów warunkowych i bezwarunkowych wyja nia, na czym polegaj pobudliwo ć i przewodnictwo komórek nerwowych wyja nia znaczenie pompy sodowopotasowej wyja nia, na czym polegaj Ś polaryzacja, depolaryzacja i repolaryzacja omawia proces przekazywania impulsów mi dzy komórkami porównuje funkcjonowanie synapsy chemicznej z funkcjonowaniem synapsy elektrycznej klasyfikuje neuroprzeka niki charakteryzuje poszczególne cz ci mózgowia omawia funkcje układu limbicznego podaje skład płynu mózgowo-rdzeniowego charakteryzuje funkcje płynu mózgowordzeniowego omawia budow i role opon mózgowia i opon rdzenia porównuje funkcje półkul mózgu porównuje mózg i rdze kr gowy pod wzgl dem budowy i pełnionych funkcji omawia budow układu limbicznego wyja nia znaczenie bariery krew–mózg analizuje przekazywanie impulsu w łuku odruchowym porównuje odruchy warunkowe z odruchami bezwarunkowymi klasyfikuje rodzaje odruchów wyja nia, na czym polega klasyczny odruch warunkowy charakteryzuje rodzaje pami ci porównuje cz ć współczuln autonomicznego układu nerwowego z cz ci przywspółczuln tego układu pod wzgl dem budowy i funkcji omawia do wiadczenia Iwana Pawłowa wyja nia, w jaki sposób powstaje instrumentalny odruch warunkowy dowodzi znaczenia odruchów warunkowych w uczeniu si omawia sposób, w jaki przebiegaj informacje przez ró ne rodzaje pami ci wyja nia, czym s emocje wymieniaobjawy stresu okre la wpływ stresu na funkcjonowanie narz dów dowodzi, e depresja jest chorob współczesnego wiata podaje sposoby zmniejszania ryzyka powstawania uzale nie wymienia fazy snu ocenia znaczenie snu dla prawidłowego funkcjonowania organizmu wyja nia, czym s rytmy biologiczne omawia przebieg reakcji stresowej omawia neurologiczne podło e depresji omawia sposoby diagnostyki i leczenia depresji wyja nia, na czym polega mechanizm powstawania uzale nienia dowodzi, e uzale nienie to choroba układu nerwowego charakteryzuje wybrane choroby neurologiczne omawia dobowy rytm snu i czuwania dowodzi, e długotrwały stres stanowi zagro enie dla homeostazy dowodzi, e nerwice s chorobami cywilizacyjnymi rozró nia rodzaje nerwic analizuje fazy stresu wyja nia, e uzale nienie jest chorob układu kary i układu nagrody porównuje fazy snu NREM i REM wymienia funkcje aparatu ochronnego i aparatu ruchowego oka omawia budow anatomiczn gałki ocznej wymienia cechy obrazu powstaj cego na siatkówce wyja nia, na czym polega akomodacja okre la funkcje elementów gałki ocznej porównuje pr ciki z czopkami omawia mechanizm widzenia uzasadnia, e jaskra jest chorob współczesnego wiata uzasadnia znaczenie widzenia dwuocznego analizuje przemiany rodopsyny analizuje przetwarzanie informacji wzrokowej charakteryzuje wybrane choroby wzroku omawia przyczyny, diagnostyk , rozró nia somatyczny i autonomiczny układ nerwowy charakteryzuje funkcje układu autonomicznego uzasadnia, e obie cz ci układu autonomicznego wykazuj antagonizm czynno ciowy Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie wzroku wskazuje podstawowe zasady higieny wzroku Układ hormonalny Rozmna anie i rozwój człowieka 40 Ucho – narz d słuchu i równowagi wymienia elementy narz du słuchu i równowagi okre la podstawowe funkcje elementów narz du słuchu i równowagi 41 Narz dy smaku oraz w chu wymienia chemoreceptory wymienia funkcje narz dów smaku i w chu 42 Budowa i funkcje układu hormonalnego definiuje poj ciaŚ hormon, gruczoł dokrewny wymienia przykłady hormonów tkankowych i hormonów miejscowych wymienia gruczoły dokrewne okre la poło enie gruczołów dokrewnych wymienia nazwy hormonów przysadki wymienia choroby wynikaj ce z niedoboru i nadmiaru wybranych hormonów charakteryzuje funkcje hormonów nadnerczy, trzustki i gonad 43 Regulacja wydzielania hormonów wyja nia znaczenie poj cia ujemne sprz enie zwrotne wyja nia, jakie znaczenie maj hormony tropowe 44 Budowa i funkcjonowanie m skich narz dów rozrodczych wymienia elementy m skiego układu rozrodczego wymienia funkcje m skich narz dów płciowych wymienia m skie cechy płciowe definiuje poj cie spermatogeneza 45 Budowa i funkcjonowanie e skich narz dów rozrodczych wymienia elementy e skiego układu rozrodczego wymienia funkcje elementów e skiego układu rozrodczego definiuje poj ciaŚ oogeneza, cykl miesi czkowy wymienia fazy cyklu miesi czkowego oka wymienia przyczyny wad wzroku omawia sposoby korygowania wad wzroku dowodzi szkodliwo ci hałasu rozró nia ucho zewn trzne, rodkowe i wewn trzne opisuje drog fal d wi kowych i impulsu nerwowego prowadz c do powstania wra e słuchowych omawia budow bł dnika wyja nia biologiczne znaczenie zmysłów smaku i w chu wymienia pi ć podstawowych smaków odczuwanych przez człowieka rozró nia hormony tkankowe i hormony miejscowe charakteryzuje funkcje hormonów przysadki, tarczycy, przytarczyc i grasicy porównuje skutki nadmiaru hormonu wzrostu ze skutkami jego niedoboru w ró nych okresach ycia wymienia skutki cukrzycy wyja nia, na czym polega antagonistyczne działania hormonów podaje przykłady hormonów działaj cych antagonistycznie omawia mechanizm ujemnego sprz enia zwrotnego na przykładzie regulacji pracy tarczycy wyja nia, na czym polega regulacyjna rola hormonów podwzgórza i przysadki porównuje układ hormonalny z układem nerwowym rozró nia narz dy zewn trzne i wewn trzne m skiego układu rozrodczego rozpoznaje elementy m skiego układu rozrodczego wymienia fazy spermatogenezy omawia budow plemnika wyja nia znaczenie testosteronu rozró nia narz dy zewn trzne i wewn trzne e skiego układu rozrodczego rozpoznaje elementy e skiego układu rozrodczego wymienia fazy oogenezy wyja nia znaczenie e skich hormonów płciowych leczenie i profilaktyk jaskry charakteryzuje elementy narz du słuchu i równowagi pod wzgl dem budowy i pełnionych funkcji omawia powstawanie wra e słuchowych i funkcjonowanie limaka wyja nia zasad działania narz du równowagi omawia budow narz dów smaku i w chu wykazuje, e receptory słuchu i równowagi to mechanoreceptory wyja nia, od czego zale y wysoko ć i nat enie d wi ku okre la zakres cz stotliwo ci d wi ku, na który reaguje ludzie ucho klasyfikuje hormony ze wzgl du na ich działanie wyja nia, na czym polega działanie autokrynne, parakrynne, endokrynne i neurokrynne hormonów omawia działanie wybranych hormonów tkankowych i hormonów miejscowych omawia funkcje szyszynki okre la, jakie działania profilaktyczne nale y podejmować w celu unikni cia zachorowania na cukrzyc charakteryzuje choroby wynikaj ce z zaburze funkcjonowania nadnerczy i trzustki porównuje typy cukrzycy omawia diagnostyk i sposób leczenia cukrzycy porównuje działanie insuliny i glukagonu oraz kalcytoniny i parathormonu omawia działanie hormonów podwzgórza klasyfikuje hormony ze wzgl du na ich budow chemiczn porównuje mechanizm działania hormonów białkowych z mechanizmem działania hormonów steroidowych dowodzi zwi zku mi dzy układem dokrewnym a układem nerwowym w utrzymaniu homeostazy wykazuje, e podwzgórze i przysadka odgrywaj nadrz dn rol regulacji hormonalnej klasyfikuje m skie cechy płciowe na pierwszorz dowe, drugorz dowe i trzeciorz dowe omawia budow poszczególnych elementów m skiego układu rozrodczego omawia przebieg spermatogenezy okre la funkcj poszczególnych elementów plemnika omawia budow poszczególnych elementów układu rozrodczego charakteryzuje przebieg oogenezy omawia zmiany zachodz ce w błonie luzowej macicy w czasie cyklu miesi czkowego okre la zmiany w jajniku w czasie cyklu miesi czkowego omawia budow oocytu II rz du uzasadnia zwi zek mi dzy budow a funkcj m skich narz dów płciowych omawia skład nasienia wykazuje zwi zek mi dzy budow a funkcj narz dów smaku i w chu uzasadnia zwi zek mi dzy budow a funkcj e skich narz dów płciowych wyja nia, na czym polega hormonalna regulacja cyklu miesi czkowego porównuje oogenez ze spermatogenez Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie Choroby a zdrowie człowieka definiuje poj ciaŚ zapłodnienie, implantacja wymienia etapy rozwoju zarodkowego wymienia rodzaje błon płodowych wymienia funkcje ło yska wymienia fazy porodu wymienia czynniki wpływaj ce na przebieg rozwoju prenatalnego i postnatalnego wymienia etapy rozwoju postnatalnego wyja nia znaczenie poj cia antykoncepcja wymienia metody wykorzystywane w planowaniu rodziny wymienia choroby układu rozrodczego i choroby przenoszone drog płciow wymienia zasady zapobiegania rozprzestrzenianiu si chorób przenoszonych drog płciow okre la funkcje błon płodowych omawia powstawanie ło yska wyja nia znaczenie ło yska wymienia przyczyny powstawania wad wrodzonych ocenia znaczenie diagnostyki prenatalnej charakteryzuje etapy rozwoju postnatalnego omawia przebieg zapłodnienia charakteryzuje etapy rozwoju zarodkowego charakteryzuje rozwój płodowy omawia przebieg implantacji charakteryzuje budow ło yska ocenia znaczenie bariery ło yskowej omawia fazy porodu charakteryzuje wybrane naturalne i sztuczne metody regulacji pocz ć ocenia zagro enia wynikaj ce z zaka enia chorobami przenoszonymi drog płciow przyporz dkowuje chorobom ródła zaka enia wskazuje raka szyjki macicy jako chorob współczesnego wiata wyja nia, na czym polega zapłodnienie in vitro omawia przyczyny niepłodno ci klasyfikuje metody regulacji pocz ć omawia zasady działania poszczególnych metod antykoncepcji charakteryzuje wybrane choroby układu rozrodczego Uwarunkowania zdrowia. Choroby zaka ne i paso ytnicze definiuje poj ciaŚ zdrowie, choroba wymienia główne czynniki warunkuj ce zdrowie wymienia czynniki chorobotwórcze wymienia ródła zaka enia wymienia bezpo rednie i po rednie drogi rozprzestrzeniania si patogenów biologicznych proponuje sposoby na unikni cie zara enia si wybranymi chorobami zaka nymi i paso ytniczymi omawia główne czynniki wpływaj ce na zdrowie wyja nia znaczenie znajomo ci etiologii i patogenezy we wła ciwym leczeniu chorób omawia czynniki chorobotwórcze charakteryzuje drogi rozprzestrzeniania si patogenów biologicznych omawia główne wrota zaka enia si patogenami okre la drogi rozprzestrzeniania si wybranych chorób zaka nych i paso ytniczych wyró nia kryteria klasyfikacji chorób klasyfikuje choroby pod wzgl dem dróg rozprzestrzeniania si patogenów okre la wrota zaka enia dla patogenów wywołuj cych wybrane choroby okre la sposób nabywania odporno ci na wybrane choroby zaka ne 49 Choroby nowotworowe klasyfikuje nowotwory na łagodne i zło liwe charakteryzuje grupy genów odpowiedzialnych za powstawanie nowotworów wyja nia ró nic mi dzy mutagenami a kancerogenami omawia etapy powstawania nowotworu porównuje nowotwory łagodne z nowotworami zło liwymi omawia metody leczenia nowotworów 50 Uzale nienia wyja nia ró nic mi dzy nowotworami łagodnymi a nowotworami zło liwymi wymienia przyczyny powstawania nowotworów wyja nia, w jaki sposób powstaj przerzuty wymienia czynniki zewn trzne b d ce najcz stsz przyczyn powstawania nowotworów wyja nia, dlaczego wczesne wykrycie zmian nowotworowych jest wa nym elementem walki z nowotworem definiuje poj ciaŚ uzale nienie, zespół abstynencyjny, substancja psychoaktywna, alkoholizm, narkomania, lekomania wyja nia, w jakiej sytuacji stwierdza si uzale nienie rozró nia zdrowie fizyczne, psychiczne, społeczne i duchowe klasyfikuje czynniki chorobotwórcze rozró nia choroby cywilizacyjne i społeczne wymienia główne wrota zaka enia si patogenami definiuje poj ciaŚ etiologia, patogeneza proponuje działania profilaktyczne, metody zwalczania i leczenia chorób zaka nych przyporz dkowuje czynniki chorobotwórcze do wybranych chorób zaka nych i paso ytniczych klasyfikuje czynniki kancerogenne definiuje poj cia karcinogeneza, onkogeny nazywa etapy powstawania nowotworu wskazuje cechy komórek nowotworu proponuje działania profilaktyczne zmniejszaj ce ryzyko powstania nowotworu uzasadnia, e palenie tytoniu ma negatywne skutki dla zdrowia człowieka podaje przykłady substancji psychoaktywnych wyja nia, czym s uzale nienia fizyczne i psychiczne wymienia czynniki sprzyjaj ce rozwojowi uzale nienia od alkoholu okre la znaczenie tolerancji w powstawaniu uzale nie uzasadnia negatywny wpływ kofeiny i dopalaczy na zdrowie człowieka okre la skutki spo ywania alkoholu i palenia tytoniu na poszczególne narz dy okre la skutki uzale nie fizycznych i psychicznych analizuje fazy uzale nienia od substancji psychoaktywnej przewiduje skutki uzale nienia od leków dla zdrowia człowieka 46 Rozwój człowieka 47 Planowanie rodziny. Choroby i higiena układu rozrodczego 48 omawia w drówk plemników w poszczególnych cz ciach e skiego układu rozrodczego okre la rol struktur zarodkowych i narz dów płodowych w yciu prenatalnym omawia rol hormonów wytwarzanych przez ło ysko omawia metody bada prenatalnych omawia zasady oceny stanu zdrowia noworodka wskazuje wady i zalety metod antykoncepcji omawia sposób diagnozowania, leczenia i profilaktyki raka szyjki macicy ocenia znaczenie regularnych wizyt u ginekologa Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie dowodzi negatywnego wpływu alkoholu i palenia tytoniu na zdrowie człowieka wyja nia, na czym polega profilaktyka uzale nie uzasadnia konieczno ć zdrowego trybu ycia u kobiet b d cych w ci y omawia sposoby leczenia uzale nie BIOLOGIA NA CZASIE 3 Dział programu Mechanizmy dziedziczenia Lp. Poziom wymaga Temat konieczny (K) 1. Budowa i rola kwasów nukleinowych Ucze : charakteryzuje budow pojedynczego nukleotydu DNA i RNA okre la rol DNA jako no nika informacji genetycznej wymienia rodzaje RNA okre la rol podstawowych rodzajów RNA charakteryzuje budow przestrzenn cz steczki DNA wyja nia poj cie podwójna helisa 2. Replikacja DNA 3. Geny i genomy wyja nia poj ciaŚ gen, genom, pozagenowy DNA, chromosom, chromatyna, nukleosom rozró nia eksony i introny okre la lokalizacj DNA w komórkach prokariotycznej i eukariotycznej 4. Zwi zek mi dzy genem a cech wyja nia poj ciaŚ kod genetyczny, ekspresja genu, translacja, wyja nia poj cie replikacja wyja nia znaczenie replikacji DNA wymienia etapy replikacji DNA uzasadnia konieczno ć zachodzenia replikacji przed podziałem komórki podstawowy (P) Ucze : charakteryzuje sposób ł czenia si nukleotydów w pojedynczym ła cuchu DNA wyja nia, z czego wynika komplementarno ć zasad uzupełnia schemat jednego ła cucha polinukleotydowego DNA o ła cuch komplementarny charakteryzuje budow chemiczn i przestrzenn RNA okre la lokalizacj RNA w komórkach prokariotycznej i eukariotycznej wyja nia poj ciaŚ widełki replikacyjne, oczko replikacyjne omawia przebieg replikacji wyja nia, na czym polega semikonserwatywny charakter replikacji DNA okre la rol polimerazy DNA podczas replikacji porównuje przebieg replikacji w komórkach prokariotycznych i eukariotycznych omawia budow genu rozró nia geny ci głe i nieci głe wymienia rodzaje sekwencji wchodz cych w skład genomu wyja nia poj ciaŚ sekwencje powtarzalne, pseudogeny omawia skład chemiczny chromatyny przedstawia budow chromosomu omawia przebieg transkrypcji i translacji analizuje tabel kodu genetycznego rozszerzaj cy (R) Ucze : wyja nia, na czym polega ró na orientacja ła cuchów polinukleotydowych DNA rozpoznaje poszczególne wi zania w cz steczce DNA wyja nia, na czym polega reguła Chargaffa porównuje budow i funkcje DNA z budow i funkcjami RNA dopełniaj cy (D) Ucze : wyja nia zasad tworzenia nazw nukleotydów planuje do wiadczenie, którego celem jest wykazanie roli DNA jako no nika informacji genetycznej rozró nia DNA od RNA za pomoc reguły Chargaffa charakteryzuje poszczególne etapy replikacji wyja nia, sk d pochodzi energia potrzebna do syntezy nowego ła cucha DNA wykazuje ró nice w syntezie obu nowych ła cuchów DNA wyja nia rol sekwencji telomerowych okre la rol poszczególnych enzymów w replikacji DNA okre la informacje zawarte w genie charakteryzuje genom wirusa porównuje struktur genomów prokariotycznego i eukariotycznego wymienia i charakteryzuje etapy upakowania DNA w j drze komórkowym rozró nia poszczególne modele replikacji planuje do wiadczenie maj ce na celu wykazanie, e replikacja DNA jest semikonserwatywna wykazuje naprawcz rol polimerazy DNA w replikacji omawia mechanizmy regulacji replikacji DNA omawia przebieg odwrotnej transkrypcji wirusowego RNA wymienia przykłady wirusów, u których wyst puje odwrotna porównuje heterochromatyn z euchromatyn ró nicuje genom wirusowy ze wzgl du na wybrane kryteria omawia genom mitochondrialny człowieka Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie transkrypcja wymienia i charakteryzuje cechy kodu genetycznego ilustruje schematycznie etapy odczytywania informacji genetycznej nazywa etapy translacji wyja nia zasad kodowania informacji genetycznej organizmu przez kolejne trójki nukleotydów w DNA i mRNA okre la rol polimerazy RNA w procesie transkrypcji okre la rol aminoacylo-tRNA i rybosomów w translacji 5. Regulacja ekspresji genów wyja nia poj cie operon wskazuje na schemacie sekwencje regulatorowe operonu oraz geny struktury wymienia poziomy kontroli ekspresji genów w komórce eukariotycznej wyja nia, na czym polega regulacja ekspresji genów w komórce prokariotycznej na podstawie modelu operonu laktozowego i tryptofanowego wyja nia, jakie znaczenie w regulacji ekspresji genów operonu laktozowego maj Ś gen koduj cy represor, operator i promotor omawia regulacj inicjacji transkrypcji w komórce eukariotycznej 6. Dziedziczenie cech. I prawo Mendla wyja nia poj ciaŚ allel, genotyp, fenotyp, homozygota, heterozygota, allel dominuj cy, allel recesywny zapisuje przebieg i wyniki do wiadcze Gregora Mendla za pomoc kwadratu Punnetta podaje tre ć I prawa Mendla omawia prace G. Mendla, na podstawie których sformułował on reguły dziedziczenia wymienia przykłady cech człowieka dziedziczonych zgodnie z I prawem Mendla wykonuje przykładowe krzy ówki jednogenowe 7. II prawo Mendla podaje tre ć II prawa Mendla wykonuje przykładowe krzy ówki dwugenowe zapisuje sekwencj aminokwasów ła cucha peptydowego na podstawie sekwencji nukleotydów mRNA porównuje ekspresj genów w komórkach prokariotycznych i eukariotycznych okre la rol i sposoby modyfikacji potranskrypcyjnej RNA okre la rol i sposoby modyfikacji potranslacyjnej białek rozró nia regulacj negatywn od pozytywnej w przypadku działania operonu laktozowego porównuje sposób regulacji ekspresji genów struktury operonu laktozowego i operonu tryptofanowego wyja nia, na czym polega alternatywne składanie RNA porównuje regulacj ekspresji genów w komórkach prokariotycznej i eukariotycznej wyja nia poj cie linia czysta wyja nia, jakie znaczenie w do wiadczeniach G. Mendla miało wyhodowanie przez niego osobników grochu zwyczajnego nale cych do linii czystych analizuje wyniki krzy ówek jednogenowych na przykładzie grochu zwyczajnego okre la prawdopodobie stwo wyst pienia genotypów i fenotypów u potomstwa w wypadku dziedziczenia jednej cechy analizuje wyniki krzy ówek dwugenowych na przykładzie grochu zwyczajnego okre la prawdopodobie stwo wyst pienia genotypów i fenotypów u potomstwa transkrypcja wyja nia, w jaki sposób dochodzi do tworzenia si polirybosomów wyja nia biologiczne znaczenie polirybosomów porównuje przebieg ekspresji genów w j drze i organellach komórki eukariotycznej wyja nia, na czym polega regulacja dost pu do genu w komórce eukariotycznej wyja nia, w jaki sposób powstaj ró ne formy białek podczas ekspresji jednego genu omawia rol niekoduj cego RNA w regulacji ekspresji genów w komórce eukariotycznej wyja nia, w jaki sposób regulacja ekspresji genów u organizmów wielokomórkowych powoduje zró nicowanie komórek na poszczególne typy okre la sposób wykonania i znaczenie krzy ówki testowej jednogenowej okre la sposób wykonania i znaczenie krzy ówki testowej dwugenowej ocenia znaczenie bada G. Mendla dla rozwoju genetyki Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie 8. 9. 10. Chromosomowa teoria dziedziczenia Determinacja płci. Cechy sprz one z płci Inne sposoby dziedziczenia cech wyja nia poj ciaŚ locus, geny sprz one, crossing-over wymienia główne zało enia chromosomowej teorii dziedziczenia wyja nia, na czym polega zjawisko sprz enia genów wyja nia zale no ć mi dzy cz sto ci zachodzenia crossing-over a odległo ci mi dzy dwoma genami w chromosomie wyja nia, na czym polega mapowanie genów wykonuje przykładowe krzy ówki dotycz ce dziedziczenia genów sprz onych wyja nia poj ciaŚ kariotyp, chromosomy płci wskazuje podobie stwa i ró nice mi dzy kariotypem kobiety a kariotypem m czyzny wyja nia sposób determinacji płci u człowieka charakteryzuje kariotyp człowieka okre la płeć ró nych osób na podstawie analizy ich kariotypu wymienia przykłady cech sprz onych z płci wymienia nazwy oraz objawy chorób uwarunkowanych mutacjami genów sprz onych z płci wykonuje krzy ówki dotycz ce dziedziczenia cech sprz onych z płci okre la prawdopodobie stwo wyst pienia choroby sprz onej z płci wyja nia przyczyny oraz podaje ogólne objawy hemofilii i daltonizmu rozró nia cechy sprz one z płci i cechy zwi zane z płci wyja nia poj cie allele wielokrotne na przykładzie dziedziczenia grup krwi u człowieka wykonuje krzy ówki dotycz ce dziedziczenia grup krwi i czynnika Rh okre la prawdopodobie stwo wyst pienia okre lonego fenotypu u potomstwa w wypadku dziedziczenia alleli wielokrotnych wyja nia poj ciaŚ dominacja niezupełna, kodominacja, geny kumulatywne, geny plejotropowe charakteryzuje relacje mi dzy allelami jednego genu oparte na dominacji niezupełnej i kodominacji okre la prawdopodobie stwo wyst pienia genotypów i fenotypów u potomstwa w wypadku kodominacji podaje przykład cechy uwarunkowanej obecno ci genów kumulatywnych w wypadku dziedziczenia dwóch cech niesprz onych oblicza cz sto ć crossing-over mi dzy dwoma genami sprz onymi okre la prawdopodobie stwo wyst pienia genotypów i fenotypów u potomstwa w wypadku dziedziczenia dwóch cech sprz onych analizuje wyniki krzy ówek dotycz cych dziedziczenia genów sprz onych oblicza odległo ć mi dzy genami wyja nia, jak rol w determinacji płci odgrywaj gen SRY i hormony wytwarzane przez rozwijaj ce si j dra omawia mechanizm inaktywacji chromosomu X charakteryzuje dwa podstawowe typy genetycznej determinacji płci i podaje przykłady organizmów, u których one wyst puj wyja nia powody, dla których daltonizm i hemofilia wyst puj niemal wył cznie u m czyzn wyjasnia poj ciaŚ geny komplementarne, geny dopełniaj ce si , geny epistatyczne, geny hipostatyczne wyja nia, z jakiego powodu geny determinuj ce barw kwiatów groszku pachn cego zostały nazwane genami komplementarnymi okre la prawdopodobie stwo wyst pienia genotypów i fenotypów u potomstwa w wypadku dziedziczenia genów dopełniaj cych si wyja nia, na czym polega działanie genów epistatycznych wykazuje ró nice mi dzy genami niesprz onymi a sprz onymi wyja nia, jakie znaczenie ma proces inaktywacji jednego z chromosomów X w wi kszo ci komórek organizmu kobiety omawia przykłady rodowiskowego mechanizmu determinowania płci planuje do wiadczenie maj ce na celu wykazanie zwi zku dziedziczenia koloru oczu muszki owocowej z dziedziczeniem płci wyja nia, co to znaczy, e choroba genetyczna jest uwarunkowana przez gen plejotropowy okre la prawdopodobie stwo wyst pienia genotypów i fenotypów u potomstwa w wypadku dziedziczenia genów epistatycznych Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie 11. Zmienno ć organizmów wyja nia poj ciaŚ zmienno ć genetyczna, zmienno ć rodowiskowa wymienia rodzaje zmienno ci i wskazuje zale no ci mi dzy nimi wymienia przykłady potwierdzaj ce wyst powanie zmienno ci rodowiskowej wyja nia poj ciaŚ zmienno ć ci gła, zmienno ć nieci gła wymienia przykłady zmienno ci ci głej i nieci głej omawia przyczyny zmienno ci genetycznej okre la znaczenie zmienno ci genetycznej i rodowiskowej porównuje zmienno ć genetyczn ze zmienno ci rodowiskow 12. Zmiany w informacji genetycznej wyja nia poj ciaŚ mutacja, mutacja genowa, mutacja chromosomowa strukturalna, mutacja chromosomowa liczbowa, czynnik mutagenny wymienia przykłady fizycznych, chemicznych i biologicznych czynników mutagennych wymienia przykłady mutacji genowych i mutacji chromosomowych wymienia pozytywne i negatywne skutki mutacji wyja nia poj ciaŚ mutacja somatyczna, mutacja generatywna, mutacja spontaniczna, mutacja indukowana klasyfikuje mutacje według ró nych kryteriów okre la ryzyko przekazania mutacji potomstwu wskazuje przyczyny mutacji spontanicznych i mutacji indukowanych uzasadnia konieczno ć ograniczenia w codziennym yciu stosowania substancji mutagennych 13. Choroby jednogenowe wymienia przykłady chorób genetycznych uwarunkowanych obecno ci w autosomach zmutowanych alleli dominuj cych i recesywnych wyja nia poj cie choroby bloku metabolicznego wyja nia, na czym polegaj choroby bloku metabolicznego wymienia przykłady chorób bloku metabolicznego klasyfikuje choroby genetyczne w zale no ci od sposobu ich dziedziczenia wyja nia przyczyny oraz podaje ogólne objawy mukowiscydozy, fenyloketonurii, choroby Huntingtona, anemii sierpowatej rozpoznaje na rycinie prawidłowe oraz sierpowate erytrocyty krwi i hipostatycznych w wypadku dziedziczenia barwy sier ci u gryzoni wyja nia, w jaki sposób niezale na segregacja chromosomów, crossing-over oraz losowe ł czenie si gamet wpływaj na zmienno ć osobnicz wymienia cechy mutacji, które stanowi jedno z głównych ródeł zmienno ci genetycznej porównuje zmienno ć genetyczn rekombinacyjn ze zmienno ci mutacyjn okre la fenotypy zale ne od genotypu oraz od wpływu rodowiska wyja nia poj ciaŚ mutacje letalne, mutacje subletalne, mutacje neutralne, mutacje korzystne, protoonkogeny, onkogeny, geny supresorowe wyja nia charakter zmian w DNA typowych dla ró nych mutacji okre la skutki mutacji genowych dla kodowanego przez dany gen ła cucha polipeptydowego omawia przyczyny powstawania mutacji chromosomowych liczbowych rozpoznaje na schematach ró ne rodzaje mutacji chromosomowych wskazuje na zale no ci mi dzy wyst powaniem mutacji a transformacj nowotworow komórki wyja nia przyczyny oraz podaje ogólne objawy albinizmu, alkaptonurii, choroby Parkinsona, dystrofii mi niowej Duchenne’a, krzywicy opornej na witamin D wymienia przykłady stosowanych obecnie metod leczenia wybranych chorób genetycznych oraz ocenia ich skuteczno ć wymienia przykłady chorób człowieka wynikaj cych z mutacji wyja nia znaczenie poj cia transpozony i okre la znaczenie transpozonów w rozwoju zmienno ci osobniczej wyja nia znaczenie poj cia norma reakcji genotypu wyja nia przyczyny zmienno ci obserwowanej w wypadku organizmów o identycznych genotypach przewiduje i ilustruje zmiany kariotypu dowolnego organizmu powstałe w wyniku mutacji chromosomowych liczbowych wyja nia znaczenie mutacji w przebiegu ewolucji wskazuje ró nic mi dzy kariotypami organizmu aneuploidalnego i organizmu poliploidalnego wymienia przykłady protoonkogenów i genów supresorowych oraz chorób nowotworowych zwi zanych z ich mutacjami porównuje struktur i wła ciwo ci hemoglobiny prawidłowej oraz hemoglobiny sierpowatej charakteryzuje choroby człowieka wynikaj ce z mutacji DNA mitochondrialnego uzasadnia znaczenie analizy rodowodów jako metody diagnozowania chorób genetycznych Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie Biotechnologia molekularna wskazuje choroby bloku metabolicznego, których leczenie polega na stosowaniu odpowiedniej diety eliminacyjnej wymienia przykłady oraz objawy chorób genetycznych człowieka wynikaj cych z nieprawidłowej struktury chromosomów wymienia przykłady chorób genetycznych człowieka wynikaj cych ze zmiany liczby autosomów i chromosomów płci 14. Choroby chromosomalne i wieloczynnikowe 1. Biotechnologia. Podstawowe techniki in ynierii genetycznej wyja nia poj ciaŚ biotechnologia molekularna, in ynieria genetyczna, elektroforeza DNA, PCR, klonowanie DNA, transformacja genetyczna wymienia przykłady dziedzin ycia, w których mo na zastosować biotechnologi molekularn wymienia enzymy stosowane w biotechnologii molekularnej wymienia techniki in ynierii genetycznej wymienia etapy modyfikacji genomu 2. Organizmy zmodyfikowane genetycznie wyja nia poj ciaŚ organizm zmodyfikowany genetycznie, organizm transgeniczny, produkt GMO wskazuje podobie stwa i ró nice mi dzy organizmami zmodyfikowanymi genetycznie oraz transgenicznymi wymienia metody otrzymywania organizmów zmodyfikowanych genetycznie okre la rodzaj zmian kariotypu u chorych z zespołem Downa, zespołem Klinefeltera i zespołem Turnera wymienia objawy zespołu Downa, zespołu Klinefeltera i zespołu Turnera wyja nia zale no ć mi dzy wiekiem rodziców a prawdopodobie stwem urodzenia si dziecka z zespołem Downa wyja nia poj ciaŚ sonda molekularna, wektor, sekwencjonowanie DNA, hybrydyzacja DNA wyja nia, czym si zajmuje in ynieria genetyczna omawia wykorzystanie enzymów restrykcyjnych, ligaz i polimeraz DNA wyja nia, na czym polegaŚ hybrydyzacja DNA z wykorzystaniem sondy molekularnej, analiza restrykcyjna, elektroforeza DNA, PCR, sekwencjonowanie DNA, klonowanie DNA, transformacja genetyczna wymienia po jednym przykładzie praktycznego wykorzystania technik in ynierii genetycznej wymienia sposoby wprowadzenia obcego genu do komórki podaje przykłady zmodyfikowanych genetycznie ro lin i zwierz t omawia perspektywy praktycznego wykorzystania organizmów zmodyfikowanych genetycznie w rolnictwie, przemy le, medycynie i nauce omawia sposób oznakowania produktów GMO wskazuje na zagro enia ze strony GMO mitochondrialnego DNA ustala typy dziedziczenia chorób genetycznych na podstawie analizy rodowodów omawia choroby spowodowane mutacjami strukturalnymi na przykładzie przewlekłej białaczki szpikowej okre la rodzaj zmian kariotypu u chorych z zespołem Edwardsa i zespołem Patau wymienia objawy zespołu Edwardsa i zespołu Patau analizuje fotografie kariotypów człowieka omawia choroby wieloczynnikowe porównuje biotechnologi klasyczn z biotechnologi molekularn charakteryzuje enzymy stosowane w biotechnologii molekularnej omawia poszczególne etapy analizy restrykcyjnej DNA, przebiegu PCR, klonowania DNA okre la cel tworzenia bibliotek genomowych i bibliotek cDNA charakteryzuje wektory stosowane do transformacji genetycznej sprawdza, jakie produkty powstan na skutek ci cia DNA przez enzymy restrykcyjne okre la zalety i wady ła cuchowej reakcji polimerazy omawia metody po redniego i bezpo redniego wprowadzenia DNA do komórek ro lin i zwierz t analizuje przebieg klonowania DNA na przykładzie genu myszy omawia etapy tworzenia bibliotek genomowych i bibliotek cDNA charakteryzuje metody otrzymywania bakterii i ro lin transgenicznych omawia etapy modyfikacji komórek zarodkowych zwierz t wymienia przykłady produktów GMO podaje przykłady bada stosowanych w wypadku organizmów zmodyfikowanych genetycznie omawia wybrane modyfikacje genetyczne mikroorganizmów, ro lin i zwierz t wyja nia, w jaki sposób kontroluje si mikroorganizmy zmodyfikowane genetycznie uwolnione do rodowiska charakteryzuje sposoby zapobiegania zagro eniom ze strony GMO analizuje argumenty przemawiaj ce za genetyczn modyfikacj organizmów oraz przeciw niej Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie wymienia przykłady praktycznego wykorzystania mikroorganizmów, ro lin i zwierz t zmodyfikowanych genetycznie wyja nia poj ciaŚ klon, klonowanie wymienia przykłady organizmów b d cych naturalnymi klonami okre la cele klonowania mikroorganizmów, komórek, ro lin i zwierz t 3. Klonowanie – korzy ci i zagro enia 4. Biotechnologia molekularna w medycynie wyja nia poj ciaŚ diagnostyka molekularna, biofarmaceutyki, terapia genowa, komórki macierzyste wymienia korzy ci wynikaj ce z poznania genomu człowieka wyja nia, czym zajmuje si diagnostyka molekularna wymienia przykłady technik in ynierii genetycznej wykorzystywanych w diagnozowaniu chorób genetycznych 5. Inne zastosowania biotechnologii molekularnej wyja nia poj cie profil genetyczny wymienia przykłady praktycznego zastosowania bada DNA w medycynie s dowej, omawia regulacje prawne dotycz ce GMO w Unii Europejskiej wyja nia, w jaki sposób otrzymuje si klony mikroorganizmów, komórek, ro lin i zwierz t wymienia sposoby wykorzystania klonów mikroorganizmów, komórek, ro lin i zwierz t w ró nych dziedzinach ycia człowieka wskazuje na obawy etyczne dotycz ce klonowania zwierz t uzasadnia swoje stanowisko w sprawie klonowania człowieka wymienia argumenty przemawiaj ce za stosowaniem szczepionek wytwarzanych metodami in ynierii genetycznej omawia wykorzystanie diagnostyki molekularnej w wykrywaniu chorób genetycznych, zaka nych, nowotworowych oraz wieloczynnikowych wymienia przykłady leków otrzymanych metodami in ynierii genetycznej wyja nia, na czym polega terapia genowa omawia zastosowanie komórek macierzystych w leczeniu chorób człowieka wyja nia, czym si zajmuje medycyna molekularna przedstawia sposoby zastosowania metod genetycznych w medycynie s dowej, ewolucjonizmie i systematyce omawia rodzaje rozmna ania bezpłciowego jako przykłady naturalnego klonowania omawia sposoby klonowania ro lin i zwierz t formułuje argumenty przemawiaj ce za klonowaniem zwierz t oraz przeciw niemu porównuje klonowanie terapeutyczne i klonowanie reprodukcyjne analizuje kolejne etapy klonowania zwierz t metod transplantacji j der i rozdzielania komórek zarodka planuje do wiadczenie, którego celem b dzie udowodnienie, e j dro zró nicowanej komórki mo e pokierować rozwojem organizmu wymienia przykłady osi gni ć w klonowaniu zwierz t omawia korzy ci i zagro enia wynikaj ce z ustalenia sekwencji genomu człowieka wyja nia, w jaki sposób otrzymuje si nowoczesne szczepionki porównuje szczepionki rekombinowane ze szczepionkami DNA charakteryzuje techniki in ynierii genetycznej wykorzystywane w diagnostyce molekularnej omawia sposoby wytwarzania biofarmaceutyków wyja nia poj cie przeciwciała monoklonalne podaje przykłady wykorzystania przeciwciał monoklonalnych w medycynie wyja nia, w jaki sposób biotechnologia mo e si przyczynić do post pu w transplantologii omawia korzy ci i zagro enia wynikaj ce z terapii genowej wyja nia poj cie sekwencje mikrosatelitarne uzasadnia znaczenie analizy sekwencji DNA omawia wykorzystanie mikromacierzy w diagnostyce molekularnej okre la znaczenie wykorzystania komórek macierzystych w leczeniu chorób planuje do wiadczenie maj ce na celu udowodnienie, e zró nicowane komórki mo na przekształcić w komórki macierzyste analizuje kolejne etapy ustalania profilu genetycznego omawia wykorzystanie DNA mitochondrialnego w badaniach Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie ewolucjonizmie i systematyce Ekologia wyja nia sposób wykorzystania analizy DNA do okre lenia pokrewie stwa (np. ustalania lub wykluczania ojcostwa) 1. Czym si zajmuje ekologia? wyja nia poj ciaŚ ekologia, ochrona rodowiska, ochrona przyrody, siedlisko, nisza ekologiczna okre la zakres bada ekologicznych klasyfikuje czynniki rodowiska na biotyczne i abiotyczne wyja nia poj ciaŚ zasoby rodowiska, warunki rodowiska, podaje odpowiednie przykłady wyja nia poj ciaŚ nisza ekologiczna, gatunki wska nikowe wymienia przykłady praktycznego zastosowania gatunków wska nikowych okre la, czym si zajmuj ekologia, ochrona rodowiska i ochrona przyrody okre la nisz ekologiczn wybranych gatunków wyja nia relacje mi dzy siedliskiem a nisz ekologiczn organizmu omawia prawo minimum i prawo tolerancji ekologicznej wyja nia, na czym polega zasada współdziałania czynników rodowiska wyja nia, dlaczego porosty wykorzystuje si do oceny stanu czysto ci powietrza 2. Ekologia populacji wyja nia poj cie populacja lokalna gatunku wymienia dwa podstawowe typy oddziaływania mi dzy osobnikami w populacji wymienia cechy charakteryzuj ce populacj omawia znaczenie liczebno ci i zag szczenia jako parametrów opisuj cych populacj wymienia czynniki wpływaj ce na liczebno ć populacji wyja nia poj cia: rozrodczo ć, miertelno ć, migracja, struktura wiekowa populacji, struktura płciowa populacji, zasi g przestrzenny, rozmieszczenie, emigracja, imigracja charakteryzuje podstawowe typy rozmieszczenia populacji i podaje przykłady gatunków, które reprezentuj ka dy z nich przedstawia trzy podstawowe typy krzywej prze ywania, podaje przykłady gatunków, dla których s one charakterystyczne charakteryzuje niezale ne od zag szczenia czynniki ograniczaj ce liczebno ć populacji 3. Oddziaływania klasyfikuje oddziaływania charakteryzuje oddziaływania w badaniach ewolucyjnych i taksonomicznych wyja nia ró nic mi dzy zasobami rodowiska a warunkami rodowiska podaje przykłady ilustruj ce prawo minimum, prawo tolerancji ekologicznej, zasad współdziałania czynników wymienia podobie stwa i ró nice mi dzy prawem minimum a prawem tolerancji ekologicznej uzasadnia, e istnieje zwi zek mi dzy zakresem tolerancji organizmów a ich rozmieszczeniem na Ziemi charakteryzuje zasady wyodr bniania form ekologicznych organizmów wyja nia poj ciaŚ eurybionty, stenobionty interpretuje wykres ilustruj cy zakres tolerancji ró nych gatunków wobec wybranego czynnika rodowiska wyja nia poj ciaŚ opór rodowiska, tempo wzrostu populacji charakteryzuje oddziaływania mi dzy członkami populacji omawia reguł Alleego i podaje przykłady jej działania wymienia czynniki wpływaj ce na przebieg krzywej prze ywania organizmów analizuje piramid obrazuj c struktur wiekow i struktur płciow populacji okre la mo liwo ci rozwoju danej populacji przedstawia w sposób graficzny wzrost wykładniczy i wzrost logistyczny populacji wymienia zalety i wady ycia w grupie wyja nia, na czym polega zasada ewolucyjnych wyja nia poj cie filogenetyka molekularna analizuje drzewo filogenetyczne przedstawia sposoby wykorzystania informacji zawartych w DNA wyja nia poj cie gatunek kosmopolityczny wykazuje, e poj cie niszy ekologicznej dotyczy zarówno osobnika, jak i gatunku omawia zakres tolerancji ekologicznej organizmów wobec konkretnego czynnika rodowiska wskazuje ró nice mi dzy gatunkami kosmopolitycznymi a wska nikowymi charakteryzuje formy ekologiczne ro lin wyodr bnione ze wzgl du na wymagania dotycz ce ilo ci wody planuje do wiadczenie maj ce na celu zbadanie zakresu tolerancji wybranego gatunku ro liny na działanie okre lonego czynnika rodowiska wskazuje ró nice mi dzy rozrodczo ci fizjologiczn i ekologiczn oraz miertelno ci fizjologiczn i ekologiczn porównuje strategie rozrodu typu r oraz typu K charakteryzuje czynniki wpływaj ce na liczebno ć populacji porównuje podstawowe modele wzrostu populacji i podaje przykłady gatunków, które reprezentuj ka dy z nich omawia formy rozmieszczenia skupiskowego populacji omawia trzy podstawowe okresy w yciu ka dego osobnika planuje do wiadczenie maj ce na celu Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie antagonistyczne mi dzy organizmami mi dzygatunkowe na antagoniczne i nieantagonistyczne wymienia przykłady oddziaływa anatagonistycznych wymienia skutki konkurencji wewn trzgatunkowej wymienia przykłady oddziaływa mi dzygatunkowych ograniczaj cych liczebno ć populacji wymienia główne przyczyny i skutki konkurencji mi dzygatunkowej 4. Oddziaływania nieantagonistyczne mi dzy organizmami wymienia nieantagonistyczne interakcje mi dzygatunkowe wyja nia poj ciaŚ mutualizm, komensalizm 5. Struktura ekosystemu wyja nia poj ciaŚ ekosystem, biocenoza, biotop, struktura troficzna ekosystemu, struktura przestrzenna ekosystemu, sukcesja ekologiczna wymienia biotyczne i abiotyczne elementy ekosystemu wyja nia, jak rol w biocenozie odgrywaj producenci, konsumenci i destruenci 6. Przepływ energii i kr enie materii w ekosystemie wyja nia poj ciaŚ ła cuch troficzny, poziom troficzny, sieć troficzna wskazuje zale no ci mi dzy poziomami troficznymi wymienia czynniki, które mog ograniczać produktywno ć ekosystemów 7. Obieg w gla i azotu w przyrodzie wyja nia poj cie cykle biogeochemiczne mi dzygatunkowe w relacjach: ofiara – drapie nik, ro lina – ro lino erca, ywiciel – paso yt charakteryzuje mechanizmy adaptacyjne: ofiar i drapie ników, ro lin i ro lino erców, paso ytów i ywicieli klasyfikuje paso yty według wskazanych kryteriów charakteryzuje mechanizmy adaptacyjne organizmów pozostaj cych w zwi zku mutualistycznym wymienia przykłady zachowa mutualistycznych i komensalistycznych klasyfikuje rodzaje ekosystemów klasyfikuje elementy ekosystemu na biotyczne i abiotyczne charakteryzuje struktur przestrzenn i troficzn ekosystemu wyja nia, na czym polega sukcesja wyja nia, na czym polega eutrofizacja jezior konstruuje ła cuchy troficzne i sieci troficzne nazywa poziomy troficzne w ła cuchu troficznym i sieci troficznej wyja nia zjawisko kr enia materii i przepływu energii w ekosystemie porównuje produkcj pierwotn ró nych ekosystemów wyja nia, czym jest równowaga w ekosystemie wymienia ródła w gla w przyrodzie konkurencyjnego wypierania omawia skutki konkurencji blisko spokrewnionych gatunków na podstawie eksperymentu przeprowadzonego przez Gieorgija Gausego wymienia konsekwencje zaw enia nisz ekologicznych konkuruj cych gatunków analizuje cykliczne zmiany liczebno ci populacji zjadaj cego i populacji zjadanego porównuje drapie nictwo, ro lino erno ć i paso ytnictwo porównuje mutualizm obligatoryjny i mutualizm fakultatywny wykazanie istnienia konkurencyjnego wypierania charakteryzuje skutki konkurencji wewn trzgatunkowej okre la skutki działania substancji allelopatycznych wyja nia, jakie znaczenie dla funkcjonowania biocenozy maj paso yty, drapie niki i ro lino ercy przewiduje skutki masowych pojawów organizmów w rodowisku wyja nia znaczenie wektorów w rozprzestrzenianiu si paso ytów omawia przykłady mutualizmu i komensalizmu okre la kryteria podziału ekosystemów charakteryzuje rodzaje ekosystemów wyja nia, na czym polega rola biocenozy w kształtowaniu biotopu wyja nia, od czego zale y struktura przestrzenna ekosystemu charakteryzuje procesy glebotwórcze omawia przebieg sukcesji pierwotnej i wtórnej wyró nia i porównuje dwa typy ła cuchów troficznych wyja nia poj ciaŚ produkcja pierwotna (brutto, netto), produkcja wtórna (brutto, netto) wyja nia, dlaczego ekosystem autotroficzny jest samowystarczalny omawia przyczyny zaburzenia równowagi w ekosystemach okre la kryteria podziału sukcesji ekologicznej omawia rol organizmów w procesach glebotwórczych charakteryzuje poziomy glebowe omawia wpływ biocenozy na mikroklimat omawia etapy eutrofizacji jezior omawia schematy obiegu w gla i obiegu azotu okre la rol organizmów w obiegu pierwiastków analizuje produkcj pierwotn i wtórn wybranego ekosystemu rysuje i porównuje trzy typy piramid troficznychŚ piramid energii, piramid liczebno ci, piramid biomasy wyja nia, dlaczego lasy równikowe i rafy koralowe s ekosystemami o najwy szej produktywno ci Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie wyja nia, na czym polegaj obieg w gla i obieg azotu w przyrodzie wyja nia, jaki wpływ na obieg pierwiastków chemicznych w przyrodzie ma działalno ć gospodarcza człowieka omawia kryteria, na podstawie których wyró niono biomy charakteryzuje biomy l dowe oraz obszary gór wysokich, uwzgl dniaj c takie czynniki, jak warunki klimatyczne, warunki glebowe, przewa aj c ro linno ć i towarzysz ce jej zwierz ta charakteryzuje warstwy lasu wyst puj ce w biomach le nych omawia strefowo ć biomów wodnych na przykładzie jeziora i oceanu charakteryzuje biomy wodne, uwzgl dniaj c takie czynniki, jak warunki tlenowe, wietlne, gł boko ć, przewa aj c ro linno ć oraz towarzysz ce jej zwierz ta klasyfikuje czynniki kształtuj ce ró norodno ć biologiczn omawia wpływ czynników geograficznych i antropogenicznych na ró norodno ć biologiczn wyja nia, na czym polega ochrona przyrody czynna i bierna podaje przykłady działa z zakresu ochrony czynnej i biernej uzasadnia konieczno ć stosowania ochrony czynnej dla zachowania wybranych gatunków i ekosystemów wyja nia, na czym polega introdukcja i reintrodukcja gatunku wymienia skutki eksploatacji zasobów odnawialnych wymienia przyczyny globalnego ocieplenia klimatu, powstawania kwa nych opadów, smogu i dziury ozonowej wyja nia, w jaki sposób niewła ciwa eksploatacja zasobów przyrody wpływa na rodowisko omawia skutki kwa nych opadów dla 8. Ró norodno ć biologiczna wyja nia poj ciaŚ biom, ró norodno ć biologiczna omawia poziomy ró norodno ci biologicznej wymienia główne biomy l dowe i podaje nazwy stref klimatycznych, w których si one znajduj wymienia główne biomy wodne 9. Czynniki kształtuj ce ró norodno ć biologiczn wymienia czynniki geograficzne wpływaj ce na bioró norodno ć omawia przykłady negatywnego wpływu człowieka na bioró norodno ć wymienia powody ochrony przyrody wymienia przykłady działa podejmowanych w celu ochrony gatunków i ekosystemów 10. Elementy ochrony rodowiska klasyfikuje zasoby przyrody wymienia skutki eksploatacji zasobów nieodnawialnych wyja nia poj ciaŚ efekt cieplarniany, kwa ne opady, smog, dziura ozonowa, alternatywne ródła energii, recykling podaje przykłady racjonalnego gospodarowania zasobami przyrody w przyrodzie wyja nia, na czym polega nitryfikacja, amonifikacja oraz denitryfikacja omawia ró nice w rozmieszczeniu gatunków na Ziemi wyja nia poj cie ogniska ró norodno ci biologicznej okre la warunki ycia w porównywalnych strefach jeziora i morza lub oceanu omawia przebieg reakcji nitryfikacji dowodzi trudno ci w okre laniu ró norodno ci gatunkowej na Ziemi ocenia stopie poznania ró norodno ci gatunkowej Ziemi porównuje ró norodno ć gatunkow poszczególnych biomów wymienia przykłady gatunków, których introdukcja w niektórych regionach Polski spowodowała zmniejszenie ró norodno ci gatunkowej okre la wpływ zlodowace i ukształtowania powierzchni na ró norodno ć biologiczn wyja nia poj ciaŚ relikt, ostoja, endemit uzasadnia konieczno ć ochrony dawnych odmian ro lin i ras zwierz t wskazuje konsekwencje zmniejszenia ró norodno ci biologicznej wymienia przykłady gatunków, których populacje zostały odtworzone okre la wpływ gatunków inwazyjnych na gatunki rodzime okre la znaczenie korytarzy ekologicznych wyja nia poj cie rekultywacja omawia skutki eksploatacji zasobów odnawialnych wyja nia, w jaki sposób dochodzi do powstania efektu cieplarnianego uzasadnia konieczno ć racjonalnego gospodarowania zasobami przyrody omawia proces powstawania kwa nych opadów ocenia wpływ ró nych metod przedstawia zało enia koncepcji rozwoju zrównowa onego odró nia rodzaje smogu wyja nia zale no ć mi dzy dziur ozonow a powstawaniem nowotworów uzasadnia konieczno ć gospodarowania odpadami Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie Ewolucja organizmów 1. Rozwój my li ewolucyjnej wyja nia poj ciaŚ ewolucja biologiczna, ewolucjonizm, dobór naturalny, dobór sztuczny omawia główne zało enia teorii doboru naturalnego Karola Darwina 2. Dowody ewolucji wymienia bezpo rednie i po rednie dowody ewolucji oraz podaje ich przykłady wyja nia poj ciaŚ skamieniało ci przewodnie, anatomia porównawcza wymienia cechy anatomiczne organizmów potwierdzaj ce jedno ć ich planu budowy 3. Dobór naturalny – główny mechanizm ewolucji wyja nia poj ciaŚ dymorfizm płciowy, dobór płciowy, dobór krewniaczy, dobór stabilizuj cy, dobór kierunkowy, dobór rozrywaj cy wymienia przykłady dymorfizmu płciowego charakteryzuje sposób i przewiduje efekty działania doboru stabilizuj cego, kierunkowego oraz rozrywaj cego rodowiska i zdrowia człowieka wymienia skutki powstawania dziury ozonowej wymienia sposoby utylizacji odpadów przedstawia główne zało enia teorii Jeana Baptiste’a Lamarcka i kreacjonistów wyja nia, dlaczego teoria J.B. Lamarcka odegrała wa n rol w rozwoju my li ewolucyjnej wyja nia relacje mi dzy teori doboru naturalnego K. Darwina a syntetyczn teori ewolucji wyja nia poj cie wa lka o byt wyja nia, jakie warunki rodowiska sprzyjały przetrwaniu skamieniało ci do czasów współczesnych wyja nia przyczyny podobie stw i ró nic w budowie narz dów homologicznych wyja nia powody, dla których pewne grupy organizmów nazywa si ywymi skamieniało ciami wymienia przykład metody pozwalaj cej na ocen wzgl dnego wieku skał osadowych wyja nia ró nic mi dzy atawizmem a narz dem szcz tkowym wymienia przykłady atawizmów i narz dów szcz tkowych wyja nia, czym si zajmuje paleontologia wyja nia, na czym polega zmienno ć wewn trzgatunkowa wyja nia, który z rodzajów zmienno ci organizmów ma znaczenie ewolucyjne omawia rol mutacji w kształtowaniu zmienno ci genetycznej populacji wyja nia poj cie preferencje w krzy owaniu wymienia przykłady wyst powania preferencji utylizacji odpadów na rodowisko porównuje dobór naturalny i dobór sztuczny omawia główne zało enia syntetycznej teorii ewolucji charakteryzuje teorie dotycz ce ycia na Ziemi głoszone do XIX w. omawia zało enia teorii Georges’a Cuviera ocenia wpływ podró y K. Darwina na rozwój jego teorii ewolucji wymienia przykłady zwierz t zaliczanych do form przej ciowych oraz podaje cechy tych zwierz t podaje przykład metody pozwalaj cej na ocen bezwzgl dnego wieku skał osadowych wyja nia poj ciaŚ dywergencja, konwergencja wymienia przykłady dywergencji i konwergencji wymienia przykłady dowodów ewolucji z zakresu embriologii, biogeografii oraz biochemii wymienia techniki badawcze z zakresu biochemii i biologii molekularnej, umo liwiaj ce skonstruowanie drzewa filogenetycznego organizmów wymienia przykłady działania ró nych form doboru naturalnego w przyrodzie wyja nia znaczenie zachowa altruistycznych w przyrodzie omawia wyst powanie genu anemii sierpowatej w populacjach ludzi yj cych na obszarach dotkni tych malari wyja nia poj cie formy przej ciowe wyja nia, na czym opieraj si radioizotopowe i biostratygraficzne metody datowania analizuje budow przednich ko czyn przedstawicieli ró nych gatunków ssaków i wskazuje cechy wiadcz ce o ich wspólnym pochodzeniu oraz rodowisku ich ycia wyja nia znaczenie budowy cytochromu c u wybranych gatunków w ustalaniu stopnia pokrewie stwa mi dzy nimi omawia dymorfizm płciowy jako wynik istnienia preferencji w krzy owaniu wyja nia, dlaczego mimo działania doboru naturalnego w populacji człowieka utrzymuj si allele warunkuj ce choroby genetyczne Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie w krzy owaniu w przyrodzie podaje przykłady utrzymywania si w populacji człowieka alleli warunkuj cych choroby genetyczne wyja nia, na czym polega zjawisko dryfu genetycznego i wymienia skutki jego działania w przyrodzie wymienia warunki, które spełnia populacja znajduj ca si w stanie równowagi genetycznej omawia znaczenie mechanizmów izolacji rozrodczej w przyrodzie klasyfikuje mechanizmy izolacji rozrodczej wymienia rodzaje specjacji 4. Ewolucja na poziomie populacji wyja nia poj cia: genetyka populacyjna, pula genowa populacji wyja nia, dlaczego populacja jest podstawow jednostk ewolucji wymienia czynniki ewolucji 5. Powstawanie gatunków – specjacja przedstawia biologiczn koncepcj gatunku wyja nia poj ciaŚ mechanizmy izolacji rozrodczej, specjacja 6. Prawidłowo ci ewolucji. Koewolucja wyja nia poj cie prawidłowo ci ewolucji wymienia prawidłowo ci ewolucji wyja nia poj ciaŚ mikroewolucja, makroewolucja, kierunkowo ć ewolucji, nieodwracalno ć ewolucji, koewolucja wymienia prawdopodobne przyczyny nieodwracalno ci ewolucji 7. Historia ycia na Ziemi wymienia etapy rozwoju ycia na Ziemi wymienia warunki rodowiska, które umo liwiły samorzutn syntez pierwszych zwi zków organicznych charakteryzuje rodowisko oraz tryb ycia pierwszych organizmów jednokomórkowych wymienia główne zało enia teorii endosymbiozy charakteryzuje zmiany prowadz ce do powstania organizmów wielokomórkowych nazywa er i okres, w których pojawiły si pierwsze ro liny l dowe nazywa grupy zwierz t, które jako pierwsze pojawiły si w rodowisku l dowym charakteryzuje warunki klimatyczne i fizykochemiczne panuj ce na Ziemi ok. 4 mld lat temu wyja nia poj cie makrocz steczka charakteryzuje warunki sprzyjaj ce powstawaniu pierwszych makrocz steczek na Ziemi wyja nia, jak si zmieniał sposób od ywiania pierwszych organizmów jednokomórkowych wyja nia, na czym polegaj sposoby od ywiania chemoautotrofów i fotoautotrofów wyja nia, w jaki sposób w drówka kontynentów wpłyn ła na rozmieszczenie organizmów na Ziemi wyja nia, jakie dane mo na uzyskać dzi ki analizie tabeli stratygraficznej omawia reguł Hardy’ego– Weinberga oblicza cz sto ć wyst powania genotypów i fenotypów w populacji wyja nia, dlaczego biologicznej koncepcji gatunku nie mo na stosować wobec gatunków rozmna aj cych si bezpłciowo charakteryzuje rodzaje specjacji, bior c pod uwag typ pierwotnej bariery izolacyjnej wymienia czynniki, które wpływaj na tempo ewolucji charakteryzuje sposoby okre lania tempa ewolucji wymienia przykłady koewolucji omawia skutki doboru naturalnego w postaci powstawania ró nych strategii yciowych organizmów wyja nia, na czym polega teoria samorzutnej syntezy zwi zków organicznych przedstawia przebieg i wyniki do wiadczenia Stanley’a Millera i Harolda Ureya wyja nia poj ciaŚ bulion pierwotny, pizza pierwotna w nawi zaniu do etapów ewolucji chemicznej wyja nia rol kwasów nukleinowych w powstaniu ycia na Ziemi wymienia argumenty przemawiaj ce za słuszno ci teorii endosymbiozy wskazuje bezpo redni przyczyn stopniowych i nieodwracalnych zmian warunków panuj cych na Ziemi wyja nia rol dryfu genetycznego w kształtowaniu puli genetycznej populacji na przykładach efektu zało yciela oraz efektu w skiego gardła sprawdza, czy populacja znajduje si w stanie równowagi genetycznej charakteryzuje prezygotyczne i postzygotyczne mechanizmy izolacji rozrodczej oraz podaje przykłady ich działania omawia powstawanie gatunków na drodze poliploidyzacji wymienia przykłady przemian w skali mikroi makroewolucji wyja nia wpływ doboru naturalnego na kierunek ewolucji omawia zjawisko radiacji adaptacyjnej ocenia znaczenie do wiadczenia S. Millera i H. Ureya w post pie bada nad powstaniem ycia na Ziemi wyja nia, dlaczego odkrycie rybozymów miało du e znaczenie w rozwoju teorii powstania ycia na Ziemi wyja nia, w jaki sposób pierwsze fotoautotrofy zmieniły warunki na Ziemi wyja nia, jakie korzy ci adaptacyjne miało wykształcenie si form wielokomórkowych wymienia okresy, w których nast piły masowe wymierania organizmów okre la prawdopodobne przyczyny wielkich wymiera organizmów Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie 8. Antropogeneza wyja nia poj ciaŚ antropogeneza, antropologia okre la stanowisko systematyczne człowieka wymienia kilka cech wspólnych naczelnych wymienia główne cechy budowy ciała charakterystyczne dla człowieka okre la chronologi wyst powania przedstawicieli rodzaju Homo wymienia korzy ci wynikaj ce z pionizacji ciała, redukcji owłosienia oraz zwi kszania masy i obj to ci mózgu omawia warunki, w których doszło do powstania bezpo rednich przodków człowieka omawia zmiany, które zaszły podczas ewolucji rodzaju Homo uzasadnia przynale no ć człowieka do królestwaŚ zwierz ta, typuŚ strunowce, podtypuŚ kr gowce, gromady: ssaki, rz duŚ naczelne wymienia rodzaje człekokształtnych wymienia zmiany w budowie szkieletu wynikaj ce z pionizacji ciała oraz stopniowego zwi kszania masy i obj to ci mózgowia charakteryzuje budow oraz tryb ycia bezpo rednich przodków człowieka w historii Ziemi analizuje cechy z zakresu anatomii, immunologii, genetyki i zachowania wiadcz ce o powi zaniu człowieka z innymi człekokształtnymi wymienia drobne cechy morfologiczne wła ciwe tylko człowiekowi omawia drogi rozprzestrzeniania si rodzaju Homo z Afryki na pozostałe kontynenty omawia negatywne skutki pionizacji ciała
