mołdowa - OPENKontakt.com

Transkrypt

MOŁDOWA
Przewodnik dla przedsi biorców
Wydanie trzecie rozszerzone
Biuro Promocji Inwestycji i Technologii
Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju Przemysłowego
Przewodnik wydany pod patronatem
Ministerstwa Gospodarki i Pracy
Warszawa, marzec 2005
Wszelkie przedstawione w niniejszej publikacji okre lenia i s dy w aden sposób nie
odzwierciedlaj opinii Sekretariatu UNIDO na temat statusu prawnego jakiego kraju,
terytorium, miasta, obszaru, rz du lub granic danego kraju. Wymienianie nazw firm
i produktów nie oznacza, e s one popierane przez UNIDO.
© Copyrights by:
UNIDO ITPO Warszawa 2005
Wydawca:
UNIDO ITPO Warszawa
Al. Niepodległo ci 186; 00-608 Warszawa
tel.: (+48-22) 8259186, 8259467; faks: 8258970
e-mail: [email protected]
http://www.unido.pl
Opracowanie i redakcja: Julita Urbanowska, Paweł G bski, Henryk Borko
Współpraca:
Zbigniew Złakowski
Zdj cia na okładce:
Valerii Corcimari, Moldova Photo Gallery, www.photo.md
PRZEDMOWA
Oddajemy w r ce czytelników trzecie, zaktualizowane wydanie ksi ki “Mołdowa –
przewodnik dla przedsi biorców”. Ten niewielki, ale w ostatnich latach bardzo dynamicznie
rozwijaj cy si kraj cieszy si rosn cym zainteresowaniem polskich rodowisk biznesowych.
wiadcz o tym m.in. wyniki wymiany handlowej mi dzy Polsk i Mołdow , które cho w
warto ciach bezwzgl dnych pozostaj niezbyt imponuj ce, to jednak w ostatnich dwóch
latach zwi kszyły si ponad dwukrotnie, a dynamika polskiego eksportu wyniosła ok. 180 %
osi gaj c w roku 2004 warto 94 mln USD. Obroty towarowe znacznie przekroczyły poziom
sprzed kryzysu rosyjskiego. Podwojeniu uległa liczba polskich firm uczestnicz cych w
wymianie handlowej z Republik Mołdowy. Zwi kszeniu zainteresowania Mołdow sprzyjało
z pewno ci wł czenie tego kraju do grupy priorytetowych rynków obj tych rz dowym
programem “odzyskiwania rynków wschodnich”, utworzenie w 2002 roku dynamicznie
kierowanego Wydziału Ekonomiczno-Handlowego Ambasady RP w Kiszyniowie, a tak e
niedawna oficjalna wizyta w tym kraju Prezydenta RP, Pana Aleksandra Kwa niewskiego.
Mamy nadziej , e swój udział w przybli aniu polskim przedsi biorcom mołdowskiej
gospodarki ma równie niniejszy przewodnik.
Konstrukcja i zakres tematyczny niniejszej publikacji, w porównaniu z pierwszym wydaniem
pozostały praktycznie niezmienione. Dane ekonomiczne oraz informacje o poszczególnych
sektorach gospodarki zostały zaktualizowane, w wi kszo ci przypadków, według stanu na
koniec 2004 roku. Ze wzgl du na szeroki zakres zawartych w przewodniku informacji
dotycz cych gospodarki i przebiegu procesu transformacji, problemów finansowych, tła
historyczno-politycznego i turystycznych atutów Mołdowy, publikacja ta mo e zainteresowa
nie tylko przedsi biorców, z my l o których była przygotowana, ale równie inne osoby,
którym bliskie s problemy krajów tego regionu. W celu ułatwienia dost pu do ksi ki, jej
tre dost pna jest na stronie internetowej Biura UNIDO (www.unido.pl).
Znacz cy wkład w przygotowanie niniejszego drugiego wydania przewodnika ma,
podobnie jak przed rokiem, Wydział Ekonomiczno-Handlowy Ambasady RP
w Kiszyniowie. Pragniemy tym samym zło y serdeczne podzi kowania panu Zbigniewowi
Złakowskiemu – Radcy, Kierownikowi WEH w Kiszyniowie za dostarczenie niezb dnych
materiałów informacyjnych i opracowa oraz cenne wskazówki, które pomogły w nadaniu
tej ksi ce jej ostatecznego kształtu. W przewodniku wykorzystane zostały tak e materiały
dostarczone przez Ministerstwo Gospodarki Mołdowy oraz Ambasad Republiki Mołdowy
w Warszawie.
Wyrazy wdzi czno ci kierujemy równie do Departamentu Inwestycji Zagranicznych
i Promocji Eksportu MGiP, KUKE SA oraz wszystkich osób, których yczliwo pomogła
w opracowaniu ksi ki.
B dziemy wdzi czni za uwagi i sugestie zwi kszaj ce przydatno
naszych publikacji.
Biuro UNIDO w Warszawie
Dotychczas w serii przewodników po rynkach wschodnich ukazały si równie :
„Ukraina – przewodnik dla przedsi biorców” – cztery wydania (2001-2004)
„Białoru – przewodnik dla przedsi biorców” – cztery wydania (2001-2004)
„Kazachstan – przewodnik dla przedsi biorców” – cztery wydania (2001-2004)
„Bułgaria – przewodnik dla przedsi biorców” – trzy wydania (2002-2004)
„Uzbekistan – przewodnik dla przedsi biorców” trzy wydania (2002-2004)
„Azerbejd an – przewodnik dla przedsi biorców” – trzy wydania (2002-2004)
„Federacja Rosyjska – przewodnik dla przedsi biorców” – dwa wydania (2003-2004)
„Litwa – przewodnik dla przedsi biorców” – dwa wydania (2003-2004)
„Łotwa – przewodnik dla przedsi biorców” – dwa wydania (2003-2004)
Wszystkie wymienione pozycje s dost pne w wersji elektronicznej na stronie internetowej
Biura UNIDO w Warszawie
www.unido.pl
MOŁDOWA - Przewodnik dla przedsi biorców
5
SPIS TRE CI
I.
II.
III.
IV.
V.
VI.
VII.
INFORMACJE OGÓLNE ............................................................................................9
Poło enie i klimat ............................................................................................................9
Zasoby naturalne............................................................................................................11
Ludno i j zyk ..............................................................................................................11
Historia ..........................................................................................................................12
Ustrój polityczny............................................................................................................13
Podział administracyjny .................................................................................................15
UWARUNKOWANIA GEOPOLITYCZNE .............................................................19
Mołdowa a Unia Europejska ..........................................................................................20
GOSPODARKA ...........................................................................................................23
Sytuacja makroekonomiczna .........................................................................................23
Rolnictwo.......................................................................................................................31
Przemysł spo ywczy ......................................................................................................33
Inne gał zie przemysłu...................................................................................................37
Handel zagraniczny........................................................................................................41
Energetyka .....................................................................................................................46
Telekomunikacja............................................................................................................49
Transport........................................................................................................................51
Rynek pracy ...................................................................................................................53
Ochrona rodowiska.......................................................................................................58
Turystyka .......................................................................................................................60
PRZEKSZTAŁCENIA STRUKTURALNE ..............................................................62
Prywatyzacja ..................................................................................................................62
Prywatyzacja gruntów....................................................................................................65
FINANSE I BANKOWO ........................................................................................66
Bud et ............................................................................................................................66
Bilans płatniczy..............................................................................................................68
Zadłu enie zagraniczne..................................................................................................69
Wymienialno waluty, polityka kursowa i rezerwy walutowe .....................................70
System bankowy ............................................................................................................71
Rynek ubezpiecze ........................................................................................................74
Rynek kapitałowy ..........................................................................................................75
Pomoc mi dzynarodowych instytucji finansowych .......................................................76
SYSTEM PODATKOWY ...........................................................................................81
Podatki bezpo rednie .....................................................................................................81
Podatki po rednie...........................................................................................................88
PROWADZENIE DZIAŁALNO CI GOSPODARCZEJ ........................................91
Ramy prawne .................................................................................................................91
Formy działalno ci gospodarczej ...................................................................................91
Licencjonowanie działalno ci gospodarczej ..................................................................93
Podstawy prawne działalno ci firm z kapitałem zagranicznym .....................................94
Rejestracja przedsi biorstw............................................................................................95
Rachunkowo i audyt ...................................................................................................97
6
VIII.
IX.
X.
XI.
XII.
XIII.
Spis tre ci
Przetargi i negocjacje ...................................................................................................100
Zakupy na potrzeby pa stwowe ...................................................................................101
Ochrona znaku towarowego.........................................................................................102
Zatrudnianie pracowników...........................................................................................105
Infrastruktura dla biznesu.............................................................................................109
INWESTYCJE ZAGRANICZNE.............................................................................111
Ramy prawne ...............................................................................................................111
Instytucje wspieraj ce eksport i inwestycje .................................................................115
Zach ty do inwestowania i przeszkody hamuj ce napływ inwestycji ..........................115
Ochrona inwestycji ......................................................................................................119
Ochrona własno ci intelektualnej.................................................................................119
Specjalne strefy ekonomiczne......................................................................................119
Inwestycje zagraniczne w Mołdowie ...........................................................................120
WARUNKI PROWADZENIA HANDLU ZAGRANICZNEGO ...........................125
Ramy prawne ...............................................................................................................125
Licencje w imporcie, eksporcie i reeksporcie ..............................................................126
Zakazy i ograniczenia w handlu zagranicznym............................................................127
Certyfikacja..................................................................................................................127
Ochrona sanitarna i fitosanitarna..................................................................................128
wiadectwa pochodzenia towarów ..............................................................................129
Cła i polityka celna ......................................................................................................130
Znakowanie towarów i kontrola importu .....................................................................130
Podatki i ulgi w handlu zagranicznym .........................................................................131
Kontrola eksportu, importu i tranzytu towarów strategicznych....................................132
Ochrona produkcji krajowej i wspieranie eksportu ......................................................133
Tranzyt towarów z Polski do Mołdowy przez Ukrain ................................................133
WSPÓŁPRACA GOSPODARCZA Z POLSK .....................................................137
Ramy prawne ...............................................................................................................137
Wymiana handlowa......................................................................................................137
Inwestycje polskich firm ..............................................................................................142
Perspektywy współpracy..............................................................................................143
Współpraca instytucjonalna i kontakty regionalne.......................................................144
Działalno Ministerstwa Gospodarki i Pracy w zakresie promocji eksportu..............145
Oferta KUKE SA .........................................................................................................162
Instytucje i organizacje współpracuj ce z Mołdow ....................................................168
Mołdowska Polonia......................................................................................................174
MIESZKA W REPUBLICE MOŁDOWY ............................................................175
Informacje ogólne ........................................................................................................175
Podró owanie...............................................................................................................177
ycie codzienne ...........................................................................................................178
Mołdowa dla turystów .................................................................................................180
ZAŁ CZNIKI............................................................................................................185
BIBLIOGRAFIA........................................................................................................253
7
SPIS TABEL:
Tab. 1. Podstawowe wska niki ekonomiczne Republiki Mołdowy w latach 2000 -2004 .........25
Tab. 2. Dynamika zmian PKB i jego struktura..........................................................................26
Tab. 3. Obroty i saldo handlu zagranicznego w latach 1996-2004 ...........................................27
Tab. 4. redni roczny kurs leja mołdowskiego do dolara w latach 1996-2004 .........................28
Tab. 5. Dochody i wydatki bud etu (% PKB)...........................................................................66
Tab. 6. Struktura dochodów bud etu Republiki Mołdowy (w %).............................................67
Tab. 7. Struktura wydatków bud etu Republiki Mołdowy (w %).............................................67
Tab. 8. Bilans rachunku bie cego w latach 1997-2004 ...........................................................68
Tab. 9. rednie stawki procentowe kredytów i depozytów – grudzie 2004 r. .........................73
Tab. 10. Przyrost bezpo rednich inwestycji zagranicznych w latach 2001-2004 .....................121
Tab. 11. Struktura bezpo rednich inwestycji zagranicznych netto ...........................................122
Tab. 12. Obroty w handlu Polski z Mołdow w latach 1997-2004...........................................139
Tab. 13. Mołdowa – dane dotycz ce transakcji ubezpieczonych przez KUKE SA ..................167
8
Spis tre ci
WYKRESY I MAPY:
Geopolityczne poło enie Republiki Mołdowy .............................................................................9
Pogl dowa mapa Mołdowy ........................................................................................................10
Rys.1. Struktura wieku ludno ci Mołdowy w 2004 roku ..........................................................11
Rys.2. Podział miejsc w Parlamecie Republiki Mołdowy po wyborach w 2005 roku ..............14
Rys.3. Inflacja na koniec roku w latach 1994-2004 ..................................................................23
Rys.4. Zmiany PKB w latach 1992-2004 ..................................................................................24
Rys.5. Obroty handlu zagranicznego Mołdowy w latach 1995-2004 (mln USD) .....................42
Rys.6. Struktura towarowa obrotów handlowych Mołdowy w latach 2003-2004.....................43
Rys.7. Główni partnerzy handlowi Mołdowy w latach 2003-2004 ...........................................45
Rys.8. Struktura zatrudnienia w Mołdowie w 2003 roku ..........................................................54
Rys.9. Zadłu enie zagraniczne w latach 1999-2004 (mln USD)...............................................69
Rys.10. Napływ bezpo rednich inwestycji zagranicznych w latach 1997-2004 .......................121
Rys.11. Nagromadzone bezpo rednie inwestycje zagraniczne na koniec 2003 roku wg kraju
pochodzenia (czołowa „10”) ........................................................................................122
Rys.12. Bezpo rednie inwestycje zagraniczne w krajach Europy rodkowej i Wschodniej na
koniec 2003 roku (w miliardach USD) ........................................................................124
Rys.13. Struktura towarowa polskiego eksportu do Mołdowy (stycze -wrzesie 2004) .........140
Rys.14. Struktura towarowa polskiego importu z Mołdowy w 2004 roku................................141
I.
9
INFORMACJE OGÓLNE
Poło enie i klimat
Republika Mołdowy (w skrócie Mołdowa, Moldova) jest niewielkim, nie
posiadaj cym dost pu do morza pa stwem poło onym w południowo-wschodniej
cz ci Europy. Od zachodu graniczy z Rumuni (wzdłu rzeki Prut – 450 km), a od
północy, wschodu i południa z Ukrain (939 km). Powierzchnia Mołdowy wynosi
33,842 tys. km2 (w tym 472 km2 powierzchni wód) i jest blisko dziesi ciokrotnie
mniejsza od terytorium Polski. Najwi ksza odległo z północy na południe kraju
wynosi 350 km, natomiast z zachodu na wschód 150 km.
Geopolityczne poło enie Republiki Mołdowy
Mołdowa jest krajem o przewadze pagórkowatej i nizinnej rze by terenu, o redniej
wysoko ci 147 m npm. Centraln cze Mołdowy, poło on mi dzy rzekami Dniestr
(Nistru) i Prut, zajmuje Wy yna Besarabska. Terytorium kraju na wschód od Dniestru
obejmuje cz
obszaru Wy yny Podolskiej. Najwy szym wzniesieniem jest góra
Beleneszt (Balanesti) – 429,5 m npm. Najwi ksze rzeki to Dniestr (Nistru – 1352 km,
w tym 657 km na terytorium Mołdowy) i Prut (989 km, w tym 695 km w granicach
Mołdowy). Inne wa ne rzeki to Reut, Kogilnik, Byk, Botna, Jałpug i Ikiel. Lasy,
w przewa aj cej cz ci d bowe, zajmuj ok. 10 % powierzchni kraju, głównie w jego
centralnej cz ci.
10
Informacje ogólne
Pogl dowa mapa Mołdowy
ródło: Instytut Geodezji i Kartografii, Warszawa
Mołdowa le y w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego o cechach kontynetalnych.
Wyra nie zaznaczaj si cztery pory roku, zimy s stosunkowo łagodne i krótkie, a
lata ciepłe, długie i do suche. rednia temperatura powietrza w styczniu wynosi
od –7 ºC na północy do –4 °C na południu, za w lipcu, odpowiednio, od 19 °C do
25 °C. rednia roczna suma opadów waha si od 400 mm na południowym wschodzie
do 550 mm na północnym zachodzie kraju.
11
Zasoby naturalne
Mołdowa nie posiada znacz cych zasobów surowców naturalnych. Znaczenie
gospodarcze maj jedynie zło a surowców wapieni, granitu, piaskowców i glin.
Wi kszo
surowców, w tym surowce energetyczne, jest importowanych.
Podstawowym bogactwem naturalnym Mołdowy s
yzne gleby. A na 75 %
terytorium kraju wyst puj czarnoziemy, z których 86 % jest wykorzystywanych pod
uprawy.
Ludno
i j zyk
Liczba ludno ci Mołdowy w połowie 2004 roku wynosiła 4,446 miliona, przy g sto ci
zaludnienia powy ej 130 osób/km2 (jest to jeden z g ciej zaludnionych krajów
Europy). Z kolei według wst pnych danych spisu powszechnego z ko ca 2004 roku,
które nie uwzgl dniaj separatystycznej Republiki Naddniestrza, w Republice
Mołdowy mieszka 3,388 mln osób. Ludno miejska stanowi 39 % ogólnej liczby
mieszka ców kraju, a pozostałe 61 % to mieszka cy wsi. Stopa przyrostu naturalnego
w roku 2004 wynosiła 0,18 %. Struktur wieku społecze stwa mołdowskiego ilustruje
poni szy rysunek (rys.1).
Rys. 1.
Struktura wieku ludno ci Mołdowy w 2004 roku
liczba ludno ci
2000000
M czy ni
1000000
Kobiety
0
0-14 lat
15-64 lat
65 i wi cej
ródło: The World Factbook 2004
Stolic kraju jest Kiszyniów (Chisinau) licz cy 711 tys. mieszka ców. Inne wi ksze
miasta to Tyraspol (Tiraspol – 208 tys.), Bielce (Balti – 174 tys.), Bendery (Tighina –
144 tys.) oraz Rybnica (Ribnita – 58 tys.).
J zykiem urz dowym jest mołdawski, to samy z rumu skim. W powszechnym
u yciu, szczególnie w miastach oraz w północno-wschodniej cz ci kraju, jest j zyk
rosyjski (posługuje si nim około 99 % społecze stwa). Nie jest on jednak j zykiem
12
Informacje ogólne
oficjalnym, mimo działa podejmowanych w tym kierunku w 2001 roku przez
rz dz c Parti Komunistów Mołdowy. Obecnie rosyjski ma status j zyka
komunikacji pomi dzy zamieszkuj cymi ten kraj przedstawicielami ró nych
narodowo ci. Innymi u ywanymi lokalnie j zykami s ukrai ski, bułgarski i gagauski
(dialekt j zyka tureckiego). Wska nik analfabetyzmu si ga 4 % (w ród kobiet 6 %).
Znajomo j zyków obcych nie jest rozpowszechniona; do najcz ciej u ywanych
nale angielski i francuski.
Najliczniejsz grup etniczn stanowi Mołdawianie (64,5 %), w ród pozostałych
narodowo ci najwi cej jest Ukrai ców (13,8 %) i Rosjan (13 %). Inne mniejszo ci
narodowe to Gagauzi (niemuzułma ska ludno pochodzenia tureckiego – 3,5 %),
Bułgarzy (2 %), ydzi (1,5 %), a tak e Białorusini, Niemcy, Polacy, Turcy i Romowie
(ł cznie 1,7 %). Ponad 98 % społecze stwa Mołdowy deklaruje wyznanie
prawosławne, jest te ok. 1,5 % wyznawców judaizmu.
Historia
Na podstawie odkry archeologicznych dotycz cych budowli obronnych, grobów
i obiektów kultu religijnego, okres wyodr bnienia si Daków z plemion trackich
datowany jest na pocz tek IV wieku przed Chrystusem.
W drugim i trzecim stuleciu naszej ery tereny obecnej Mołdowy zostały podbite przez
Rzymian, a ludno zromanizowana. W okresie W drówek Ludów na tereny le ce
mi dzy Karpatami a Morzem Czarnym docierały plemiona Scytów, Sarmatów i
Hunów. Mi dzy IV a VI wiekiem pojawia si tu osadnictwo słowia skie.
Od IX do XIII wieku Mołdawia wchodziła w skład Rusi Kijowskiej. W pierwszej
połowie XIV wieku na terenach le cych pomi dzy Karpatami, Morzem Czarnym i
Dunajem powstało Ksi stwo Mołdawskie. W 1387 roku hospodar mołdawski zło ył
hołd lenny Władysławowi Jagielle. W 1391 roku po raz pierwszy w ródłach
historycznych pojawiło si okre lenie grupy etnicznej „Mołdawianie”, a w 1560 roku
pojawił si pierwszy dokument dotycz cy ziem Mołdawii.
Okresem rozkwitu Ksi stwa Mołdawskiego, był okres panowania hospodara
mołdawskiego, Stefana III Wielkiego (1454-1515), który bronił suwerenno ci kraju
przed zakusami silniejszych s siadów: Polski, W gier i Turcji. W roku 1467 odniósł
zwyci stwo nad W grami, w roku 1475 rozbił armi tureck pod Vaslui, a w roku
1497 pobił na Bukowinie polskie wojska podczas ich odwrotu z wyprawy
mołdawskiej pod wodz Jana Olbrachta.
13
O wpływy na tym terenie Polska rywalizowała z Turcj i przez pewien czas Ksi stwo
Mołdawskie było lennem królów polskich. Dwukrotnie hospodarzy mołdowscy
składali hołd lenny polskim królom: Władysławowi Jagielle w 1387 roku
i Kazimierzowi Jagiello czykowi w 1485 roku. W 1453 roku sułtan turecki Mehmed
II zdobył Konstantynopol, Serbi , Bo ni , cz
Grecji, Albani a nast pnie
rozci gn ł swoje zwierzchnictwo na Mołdawi , Wołoszczyzn i Chanat Krymski.
Ksi stwo Mołdawskie przeszło pod panowanie tureckie na ponad 300 lat.
Traktat bukareszte ski, zawarty w 1812 roku po wojnie rosyjsko-tureckiej, ustalił
now granic rosyjsko-tureck na Prucie, co sprawiło, e tereny le ce mi dzy Prutem
a Dniestrem, czyli Besarabia (10 powiatów), przeszły pod panowanie Rosji.
Na mocy paryskiego traktatu pokojowego z 1856 roku, zawartego po wojnie
krymskiej pomi dzy mocarstwami europejskimi, Mołdawia i Wołoszczyzna w roku
1861 poł czyły si w Ksi stwo, a od 1881 roku – w Królestwo Rumunii.
W 1918 roku Besarabi zaj ła Rumunia, a lewobrze ne Naddniestrze okupowały
wojska austro-w gierskie. Podczas wojny domowej w Rosji w latach 1918-1920
o Naddniestrze toczyły si walki zako czone zwyci stwem wojsk radzieckich,
wcieleniem tych ziem do Ukrai skiej SRR, a nast pnie utworzeniem w 1924 roku
Mołdawskiej Autonomicznej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, obejmuj cej
tereny lewobrze nego Naddniestrza, w tym Chocim na północy oraz Akerman i Izmaił
na południu.
Zwi zek Radziecki nigdy nie uznał wł czenia Besarabii do Rumunii i w czerwcu
1940 roku, na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow, zaj ł cz
Besarabii i przył czył j
do istniej cej od 1924 roku Mołdawskiej ASSR tworz c Mołdawsk Socjalistyczn
Republik Radzieck , natomiast północn i południow cz
Besarabii wł czył do
Ukrai skiej SRR.
Ustrój polityczny
Wskutek przemian zachodz cych w Europie w ko cu lat osiemdziesi tych,
23 czerwca 1990 roku Mołdowa proklamowała suwerenno , a 27 sierpnia 1991 roku
– niezale no pa stwow , przyjmuj c nazw Republika Mołdowy. W grudniu 1991
roku pierwszym prezydentem niepodległej Mołdowy został Mircea Snegur. Pierwsze
demokratyczne wybory parlamentarne odbyły si w lutym 1994 roku, natomiast
pierwsze wolne wybory prezydenckie w grudniu 1996 roku.
Informacje ogólne
14
Ustrój Republiki Mołdowy oparty jest na konstytucji przyj tej w lipcu 1994 roku.
W wyniku zmian w konstytucji wprowadzonych w lipcu 2000 roku Mołdowa – jako
jedyne pa stwo powstałe z rozpadu Zwi zku Radzieckiego – przyj ła parlamentarmy
model rz dów. Władz ustawodawcz sprawuje jednoizbowy, wybierany na 4-letni
kadencj , parlament, w którym zasiada 101 deputowanych.
Głow pa stwa i gwarantem suwerenno ci jest prezydent wybierany przez parlament
na 4 lata, maksymalnie na dwie kadencje. Uprawnienia prezydenta s ograniczone. Do
wa niejszych przysługuj cych mu uprawnie nale y prawo wetowania ustaw. Od
kwietnia 2001 roku funkcj t sprawuje lider komunistów, Władimir Woronin. Oprócz
prezydenta władz wykonawcz pełni Rada Ministrów kierowana przez premiera,
zatwierdzana i odpowiedzialna przed parlamentem. Na jej czele od 2001 roku stoi
Vasile Tarlev.
W dniu 6 marca 2005 roku odbyły si w Mołdowie wybory parlamentarne. Ich
zwyci zc została, tak jak w 2001 roku, Partia Komunistów Republiki Mołdowy
(PCM), uzyskuj c 45,98 % głosów i zdobywaj c 56 miejsc w parlamencie. Wynik ten
pozwoli komunistom na samodzielne utworzenie rz du, jednak nie jest wystarczaj cy
do wyboru prezydenta kraju, do czego potrzebne jest 61 mandatów. Dwa pozostałe
ugrupowania, które przekroczyły 6-procentowy próg wyborczy to blok wyborczy
“Demokratyczna Mołdowa”, na który oddano 28,53 % głosów, co pozwoliło na
zdobycie 34 mandatów, oraz prawicowa Chrze cija sko-Demokratyczna Partia
Ludowa (PPCD), która uzyskała 9,07 % głosów i 11 miejsc w parlamecie. W
porównaniu do poprzednich wyborów parlamentarnych rz dz ca partia
komunistyczna utraciła na rzecz “Demokratycznej Mołdowy” 15 mandatów. Powstały
w wyniku wyborów układ sił w parlamencie jest zilustrowany na rysunku poni ej.
Rys. 2.
Podział miejsc w Parlamecie Republiki Mołdowy po wyborach w 2005 roku
"Demokratyczna
Mołdowa" - 34
PCM - 56
PPCD - 11
ródło: O rodek Studiów Wschodnich, www.osw.waw.pl, “Wiadomo ci” z 7 marca 2005 r.
oraz informacje WEH Ambasady RP w Kiszyniowie
15
Wybory parlamentarne 2005 roku zostały do
pozytywnie ocenione przez
mi dzynarodowych obserwatorów z OBWE, Rady Europy i Unii Europejskiej.
Zatrze enia dotyczyły głównie przebiegu kampanii wyborczej, w tym nierównego
dost pu kandydatów do rodków masowego przekazu.
Najwy sz władz s downicz w Mołdowie jest S d Najwy szy, którego
przewodnicz cego oraz członków powołuje parlament na wniosek Wy szej Rady
S downiczej. W skład Wy szej Rady S downiczej wchodz z urz du: Minister
Sprawiedliwo ci, Przewodnicz cy S du Najwy szego, S du Apelacyjnego i S du
Audytu Gospodarczego, a tak e Prokurator Generalny oraz po trzech s dziów
wybieranych przez kolegia S du Najwy szego i Parlament. Zadaniem Rady jest
mianowanie, przenoszenie, awansowanie i prowadzenie post powa dyscyplinarnych
wobec s dziów. W sprawach konstytucyjnych najwy sz władz stanowi Trybunał
Konstytucyjny, w którego skład wchodzi 6 s dziów wybieranych na 6-letni kadencj .
Podział administracyjny
W maju 2003 roku weszła w ycie ustawa z 27 grudnia 2001 zmieniaj ca ustrój
administracyjny. Dotychczasowe powiaty (judetul) zostały zast pione przez rejony.
Rejon jest jednostk administracyjno-terytorialn obejmuj c miasta i wsie. Obszar
kraju podzielono na 32 rejony, których nazwy pochodz od miast-stolic. Status
municypalny posiadaj miasta: Kiszyniów, Bielce i Bendery. Odr bn jednostk jest
autonomiczne terytorium Gagauzji. Formalnie status obszaru autonomicznego ma
równie Naddniestrze (Transnistria), które jednak nie uznaje zwierzchnictwa władz w
Kiszyniowie.
W my l ustawy z 18 marca 2003 roku jednostka administracyjno-terytorialna jest
osob prawn prawa publicznego. Podstawowym zadaniem władz rejonowych jest
dbało o rozwój społeczno-gospodarczy oraz infrastruktur (budownictwo, drogi).
Organy władzy lokalnej
Primar – przedstawiciel wsi (gminy) lub miasta (municypium), odpowiednik
polskiego wójta lub burmistrza, wybierany przez mieszka ców danej jednostki
administracyjnej w wyborach powszechnych, równych i bezpo rednich, w głosowaniu
tajnym; spełnia jednocze nie funkcje wykonawcze w radzie lokalnej oraz
administracyjne i organizacyjno-nadzorcze wobec jednostki ni szego stopnia.
16
Informacje ogólne
Primeria – urz d władzy lokalnej (wiejski lub miejski).
Rada rejonowa – urz d przedstawicielski mieszka ców rejonu koordynuj cy
działanie rad lokalnych (miast i wsi).
Przewodnicz cy rejonu – urz d wykonawczy rady rejonowej.
Rada lokalna – przedstawicielska i prawomocna władza mieszka ców jednostki
administracyjno-terytorialnej pierwszego stopnia (wsi/gminy lub miasta/municypium).
Organy władzy pierwszego stopnia – organy gminne lub miejskie
Organy władzy drugiego stopnia – organy rejonowe, municypium Kiszyniowa lub
autonomicznej jednostki terytorialnej o odr bnym statusie.
Konflikt naddniestrza ski
Status Naddniestrza (Transnistrii), czyli obszaru poło onego pomi dzy rzek Dniestr
a granic z Ukrain nadal pozostaje nie uregulowany. Na obszarze tym, zamieszkałym
przez około 700 tys. osób, w wi kszo ci Rosjan i Ukrai ców, utworzona została w 1990
roku separatystyczna Naddniestrza ska Republika Mołdowy. W 1992 roku doszło do
konfliktu zbrojnego, w którym po stronie separatystów uczestniczyła armia rosyjska.
Działania militarne zostały zako czone w ci gu kilku miesi cy, jednak nie oznaczało to
rozwi zania konfliktu. Wojska rosyjskie nadal stacjonuj na tym obszarze, pomimo
przyj tego przez Rosj w 1999 roku na szczycie Organizacji Bezpiecze stwa i
Współpracy w Europie (OBWE) w Stambule, zobowi zania do ich wycofania.
Szanse na uregulowanie konfliktu pojawiły si na pocz tku 2003 roku, w zwi zku z
now inicjatyw pokojow OBWE, zakładaj c przekształcenie Mołdowy w pa stwo
federalne, składaj ce si z dwóch członów – Mołdowy “wła ciwej” i Naddniestrza.
Inicjatywa ta została pocz tkowo pozytywnie przyj ta przez obie strony konfliktu,
jednak nie udało si jej wcieli w ycie.
Republika Naddniestrza ska, ze stolic w Tyraspolu (Tiraspol), posiada wszelkie
atrybuty niezale nego pa stwa (prezydenta, rz d, parlament, bank centralny, walut ,
hymn, flag , godło, kontrol celn na granicach), z wyj tkiem uznania
mi dzynarodowego.
W listopadzie 2004 roku przedstawiciele Unii Europejskiej i USA na specjalnym
posiedzeniu Stałej Rady OBWE w Wiedniu po raz kolejny wezwali Rosj do
17
natychmiastowego wycofania swojego uzbrojenia z Naddniestrza1. Z kolei na
posiedzeniu Rady Ministerialnej OBWE w Sofii, 7 grudnia 2004 roku szef MSZ
Mołdowy Andrei Stratan podkre lił, i rosyjska wojskowa obecno w Naddniestrzu
nie tylko nie sprzyja stabilizacji sytuacji w regionie, ale jest łamaniem konstytucji i
woli władz republiki, a tak e norm mi dzynarodowych. Stanowisko szefa dyplomacji
Mołdowy w sprawie Naddniestrza było podyktowane faktem odmowy podpisania
przez Rosj deklaracji stabilno ci i bezpiecze stwa dla Mołdowy.
W listopadzie 2004 roku w Naddniestrzu powstał nowy ruch społeczno-patriotyczny
„Republica”, który ma działa na rzecz konsolidacji mieszka ców regionu i umacniania
pa stwowo ci naddniestrza skiej. Podczas zjazdu zało ycielskiego organizacji, który
odbył si w Tyraspolu 27 listopada 2004 roku, 211 delegatów wyraziło zaniepokojenie
działaniami Kiszyniowa zmierzaj cymi do likwidacji rosyjskiej obecno ci w
Naddniestrzu i zmniejszenia roli Rosji w poszukiwaniu rozwi zania konfliktu
naddniestrza skiego. Zjazd przyj ł rezolucj do mi dzynarodowych mediatorów tego
konfliktu o przyznaie narodowi naddniestrza skiemu prawa do budowy niezale nego
pa stwa i walki o uznanie go przez społeczno mi dzynarodow .
Wag kwestii Naddniestrza pot guje fakt, i region ten jest najbardziej
uprzemysłowion cz ci Mołdowy, dostarczaj c jedn trzeci całej produkcji
przemysłowej kraju. Na terytorium Naddniestrza znajduje si główna mołdowska
elektrociepłownia, która w latach 80-tych generowała a 85 % wytwarzanej w
Mołdowie energii. Ponadto w Naddniestrzu zlokalizowany jest jedyny w Mołdowie
kombinat metalurgiczny oraz jedna z dwóch cementowni. Obszar ten zamieszkuje
750 tys. osób, a spo ród 5 najwi kszych miast Mołdowy trzy (Tyraspol, Bendery
i Rybnica) znajduj si na terenie Naddniestrza. Istotnym problemem jest równie
fakt, i na obszarze tym obowi zuje lokalne prawo, cz sto odmienne od
funkcjonuj cego w pozostałej cz ci Mołdowy. Nie przeprowadzono tam dot d
praktycznie adnych istotnych reform rynkowych. Tym samym sprawa Naddniestrza
stanowi najistotnieszy problem polityczny i gospodarczy Mołdowy, a jej pilne
rozstrzygni cie warunkuje dalszy rozwój tego kraju.
Prezydent Władimir Woronin na spotkaniu z przedstawicielami Rady Europy na
pocz tku lutego 2005 roku zadeklarował gotowo do przyj cia ustawy przyznaj cej
Naddniestrzu autonomi . Jednocze nie wezwał do wznowienia rozmów w sprawie
Naddniestrza z udziałem przedstawicieli Unii Europejskiej, Stanów Zjednoczonych
1
Zwołanie specjalnego posiedzenia OBWE zostało podyktowane zapowiedzi przedstawicieli
władz rosyjskich, i przewidywany termin wycofania rosyjskiego uzbrojenia – koniec 2004
roku – nie zostanie dotrzymany. Strona rosyjska obci a win za tak sytuacj rz d Mołdowy,
który nie zgodził si na anulowanie Naddniestrzu zadłu enia za rosyjski gaz, co miało by
rekompensat za wywiezion bro .
18
Informacje ogólne
i Rumunii, którzy poszerzyliby skład dotychczasowych mediatorów pochodz cych z
Rosji, Ukrainy i OBWE.
Gagauzja
Innym obszarem, który kilka lat temu był ródłem problemów na tle
narodowo ciowym, jest Gagauzja, zamieszkała w wi kszo ci przez ludno
pochodzenia tureckiego. W 2000 roku władze Gagauzji kilkakrotnie zarzucały
rz dowi w Kiszyniowie ignorowanie praw politycznych autonomii oraz
dyskryminacj gospodarcz , gro c bojkotem wyborów parlamentarnych. Relacje
pomi dzy władzami Mołdowy a autonomi gagausk po wyborach parlementarnych
w 2001 roku uległy poprawie, m.in. w efekcie poparcia udzielonego przez władze
Gagauzji rz dz cej partii komunistycznej.
II.
19
UWARUNKOWANIA GEOPOLITYCZNE
Od momentu uzyskania niepodległego ci Mołdowa deklarowała ch
cisłej
współpracy oraz integracji ze strukturami Europy Zachodniej. Od 1993 roku Mołdowa
jest członkiem Organizacji Bezpiecze stwa i Współpracy w Europie (poprzednio
KBWE), w marcu 1994 roku przyst piła do programu NATO „Partnerstwo dla
pokoju”, a w listopadzie tego roku podpisała „Umow o partnerstwie i współpracy”
z Uni Europejsk . Przyst pienie Mołdowy do Unii Europejskiej zostało uznane za
jeden z głównych celów polityki zagranicznej w strategii rz du przyj tej na lata 19982000. W lipcu 1995 roku, jako pierwszy kraj WNP, Mołdowa uzyskała członkostwo
w Radzie Europy. Kraj ten jest tak e członkiem Paktu Stabilizacji dla Europy
Południowo-Wschodniej.
Istotny wpływ na stosunki zewn trzne Mołdowy ma fakt jej członkostwa we
Wspólnocie Niepodległych Pa stw oraz relacje z pozostałymi krajami WNP, w tym
przede wszystkim z Rosj . Podstawowe znaczenie ma tu rola jak Rosja odgrywa w
konflikcie naddniestrza skim, poprzez utrzymywanie na tym terytorium własnych baz
wojskowych. Drugim istotnym czynnikiem jest uzale nienie Mołdowy od rosyjskich
surowców energetycznych, głównie gazu. Rosja jest ponadto głównym wierzycielem
Mołdowy. Nast puje zacie nianie stosunków politycznych i gospodarczych z Rosj ,
widoczne zwłaszcza po zwyci stwie Mołdowskiej Partii Komunistycznej w wyborach
parlamentarnych w lutym 2001 roku. Rz dz cy komuni ci podejmowali działania na
rzecz ustanowienia j zyka rosyjskiego drugim, obok mołdawskiego, j zykiem
urz dowym oraz wprowadzenia obowi zkowego nauczania j zyka rosyjskiego w
szkołach. Bliskie stosunki z Rosj s popierane przez wi kszo społecze stwa ze
wzgl du na przywi zanie i atrakcyjno kultury rosyjskoj zycznej, a tak e z uwagi na
czynnik ekonomiczny, gdy szacuje si , e ok. 300 - 600 tys. Mołdowian znajduje
nielegalne zatrudnienie na terenie Rosji.
Krajem zajmuj cym wa ne miejsce w stosunkach zagranicznych Mołdowy jest
Ukraina. Istotne znaczenie we wzajemnych relacjach ma Naddniestrze granicz ce z
Ukrain , która aktywnie uczestniczy w negocjacjach dotycz cych uregulowania
kwestii tego terytorium.
Najwa niejszym partnerem Mołdowy spoza krajów WNP jest Rumunia, co wynika z
uwarunkowa historycznych, kulturowych oraz blisko ci j zykowej. Bezpo rednio po
uzyskaniu niepodległo ci do silny był w Mołdowie nurt pro-rumu ski, zakładaj cy
nawet zjednoczenie obu pa stw. Obecnie za bliskimi zwi zkami z Rumuni opowiada
si tylko jedna partia polityczna reprezentowana w parlamencie: Chrze cija skoDemokratyczna Partia Narodowa, która w ostatnich wyborach uzyskała 8,2 % głosów.
Obydwu krajom nie udało si do tej pory podpisa traktatu ramowego, mimo stara
podejmowanych głównie przez stron rumu sk . Ze wzgl du na prorosyjsk
20
Uwarunkowania geopolityczne
orientacj obecnych władz Mołdowy oraz zaawansowanie przez Rumuni stara o
przyst pienie do Unii Europejskiej, stosunki mi dzy tymi krajami uległy rozlu nieniu.
Rumunia musiała ograniczy akcj nadawania Mołdawianom rumu skiego
obywatelstwa (ma je obecnie ok. 300 tys. obywateli Mołdowy) oraz podj działania
zmierzaj ce do uszczelnienia swojej wschodniej granicy.
Mołdowa jest członkiem bloku regionalnego GUUAM (Gruzja, Ukraina, Uzbekistan,
Azerbejd an, Mołdowa). W styczniu 2005 roku w Kiszyniowie odbyły si rozmowy
przedstawicieli krajów członkowskich tego ugrupowania. Obecnie Mołdowa
aktywizuje swoje członkostwo w GUUAM, przejmuj c od kwietnia 2005 roku
przywództwo od Gruzji. W zało eniach Mołdowa okre la potrzeb aktywizacji
kierunków europejskich organizacji, w tym działa na rzecz utworzenia korytarza
transportowego (towarowego i osobowego) Morze Kaspijskie - Azja - Morze Czarne Europa. Mołdowa deklaruje mo liwo poprowadzenia korytarzy transportowych
przez jej terytorium2.
Pomimo braku bezpo redniego dost pu do morza, Mołdowa aktywnie uczestniczy
w pracach Organizacji Współpracy Gospodarczej Krajów Morza Czarnego (BSEC).
Nale y tak e do Inicjatywy rodkowoeuropejskiej, jest członkiem ONZ oraz
wi kszo ci agend systemu Narodów Zjednoczonych, a od lipca 2001 roku tak e
członkiem wiatowej Organizacji Handlu (WTO).
Mołdowa a Unia Europejska
Rozszerzenie Unii Europejskiej o Rumuni , planowane na 2007 rok, spowoduje, i
Mołdowa stanie si bezpo rednim s siadem UE. Powinno to zaowocowa
o ywieniem stosunków unijno-mołdowskich ju w najbli szym okresie.
Podstawowym traktatem definiuj cym stosunki polityczne mi dzy UE a Mołdow jest
Układ o Partnerstwie i Współpracy (Partnership Co-operation Agreement – PCA),
podpisany 28 listopada 1994 roku3. PCA utrzymał klauzul najwi kszego
uprzywilejowania w handlu (wprowadzon w 1989 roku przez Układ o Handlu i
Współpracy – TCA – mi dzy Wspólnot Europejsk a Zwi zkiem Radzieckim) i
otworzył perspektyw dalszego pogł biania wzajemnych stosunków gospodarczych.
W ostatnim czasie podwy szeniu uległa ranga misji UE w Kiszyniowie, której nadano
status przedstawicielstwa Komisji Europejskiej, zamiast uprzedniej formy Biura.
2
3
Ekonomiczne Komentarze, Nr 4/luty 2005 r.
Wszedł on w ycie 1 lipca 1998 roku.
21
Istotne obszary współpracy to zwłaszcza walka z nielegaln migracj (chodzi tu
zarówno o przepływ imigrantów ze wschodu podró uj cych tranzytem przez
Mołdow , jak i migracj zarobkow samych Mołdowian), zwalczanie handlu broni ,
narkotykami i “ ywym towarem”. O wzro cie zainteresowania UE tym krajem mo e
wiadczy fakt wł czenia si dyplomatów unijnych do negocjacji naddniestrza skich.
Plany integracji Mołdowy z Uni Europejsk w redniookresowej perspektywie s
mało realne. Nie wiadomo te , czy i kiedy pojawi si szansa na podpisanie układu o
stowarzyszeniu. Zapowiedzi bli szych kontaktów mo e by jednak wł czenie
Mołdowy do najbli szego programu działa Unii Europejskiej, dotycz cego
zacie nienia współpracy politycznej i gospodarczej. Do programu, który realizowany
b dzie przez trzy najbli sze lata, wł czono siedem krajów: Mołdow , Ukrain ,
Jordani , Izrael, Maroko, Palestyn i Tunezj 4.
W drugiej połowie 2004 roku kontynuowane były prace nad projektem planu
działania UE – Mołdowa na lata 2005-2007. Program ten przewiduje wypełnianie
postanowie Umowy o Partnerstwie i Współpracy (PCA), ma na celu rozwój
bli szych stosunków z Mołdow , tworzenia ram dla integracji gospodarczej i
pogł bienie współpracy politycznej. Plan działania UE – Mołdowa zakłada tak e
zbli enie prawodawstwa Mołdowy do przepisów prawa Unii Europejskiej.
Polityka Mołdowy wobec Unii Europejskiej równie przechodziła wiele przeobra e .
Po raz pierwszy jednoznaczne stwierdzenia o d eniu do integracji europejskiej
pojawiły si w 1999 roku w programie rz du premiera Iona Sturzy. Przyj te zało enia
formułowały postulat proeuropejskiego wektora polityki mołdowskiej, w znacznej
mierze podporz dkowuj cy temu celowi polityk zagraniczn Kiszyniowa. Rz d
Sturzy za podstawowy cel uznał wej cie do Paktu Stabilno ci w Europie PołudniowoWschodniej (PSEPW)5. Pocz tkowo Mołdowie udało si uzyska jedynie status
obserwatora w Pakcie.
Dymisja rz du w listopadzie 1999 roku i powołanie rz du Bragisza ponownie osłabiły
proeuropejski wymiar polityki mołdowskiej. Niemniej zachowanie elementów
polityki integracyjnej z pakietu poprzedniego rz du pozwoliło Mołdowie na
przyst pienie do PSEPW w czerwcu 2001 roku. Dzi ki przyj ciu do Paktu Stabilno ci
w Europie kraj został obj ty programami pomocowymi, przeznaczonymi zasadniczo
dla finansowego i ekonomicznego wsparcia pa stw Półwyspu Bałka skiego. Kolejny
rz d, powołany w 2001 roku zatwierdził program rozwoju społeczno-ekonomicznego
4
Zgodnie z protokołem Komisji Europejskiej ds. ł czno ci zagranicznej i polityki nowego
s siedztwa z 9 grudnia 2004 roku.
5
The Republic of Moldova and European Integration, Institutul de Politici Publice, Kiszyniów
2002, s. 44-51.
22
Uwarunkowania geopolityczne
Mołdowy do 2005 roku, w którym uczestniczenie kraju w procesach integracji
europejskiej zaliczono do kwestii pierwszoplanowych. W grudniu 2002 roku
powołano Narodow Komisj na rzecz Integracji Europejskiej, której celem działania
jest opracowanie strategii integracji europejskiej oraz koordynowanie współpracy
mi dzy ró nymi instytucjami rz dowymi w zakresie realizacji tej strategii. Powołano
tak e Centrum Tworzenia Prawa, które zajmuje si dostosowywaniem prawa
Mołdowy do norm unijnych.
Wa nym etapem rozwoju stosunków Mołdowy z Uni Europejsk mo e sta si
przedstawienie przez Uni konkretnych warunków, które Mołdowa musiałaby spełni ,
aby uzyska mo liwo zawarcia układu o stowarzyszeniu. W ocenie obserwatorów
powinno nast pi to jeszcze w pierwszej połowie 2005 roku. Byłby to silny bodziec
dla reform w tym kraju, a jednocze nie skuteczny instrument unijnej polityki.
III.
23
GOSPODARKA
Sytuacja makroekonomiczna
Z uwagi na yzne gleby i sprzyjaj cy klimat gospodarka Mołdowy oparta jest na
rolnictwie oraz przetwórstwie rolnym. W czasach Zwi zku Radzieckiego, Mołdowa,
zajmuj ca 0,2 % powierzchni tego pa stwa, dostarczała 2,5 % jego produkcji rolnej,
w tym a 40 % produkcji wina. Po ogłoszeniu niepodległo ci w 1991 roku produkcja
gospodarcza Mołdowy uległa gwałtownemu załamaniu, jednemu z najsilniejszych
w ród byłych republik radzieckich. Kryzys gospodarczy trwał 10 lat, a w jego
przebiegu dały si wyró ni trzy etapy: post puj cy kryzys gospodarczy (1990-1996),
wyhamowanie tendencji spadkowych (1997) i ponowna fala kryzysu (1998-1999),
b d ca nast pstwem kryzysu rosyjskiego, który miał ogromny wpływ na gospodark
Mołdowy. W latach 1998-1999 obroty handlu zagranicznego Mołdowy spadły o
blisko połow (48,7 %), produkcja przemysłowa o 24,9 %, a rolna o 19,5 %. Ceny
towarów konsumpcyjnych wzrosły o 18,3 % w 1998 roku i o 43,7 % w 1999 roku.
Rys. 3.
Inflacja na koniec roku w latach 1994-2004
%
100
80
60
43,7
40
23,8
15,1
20
11,2
18,3
15,7
18,4
6,3
4,4
2001
2002
11,6
0
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2003
2004
ródło: Departament Analiz Statystycznych i Socjologicznych RM, materiały WEH Kiszyniów
oraz The World Factbook 2004 – Moldova.
W 1999 roku poziom PKB Mołdowy nie przekraczał jednej trzeciej warto ci z roku
1989 (poziom produkcji rolnej stanowił 44,4 %, przemysłowej 33,8 %, a inwestycje w
kapitał podstawowy stanowiły 11,0 % poziomu z roku 1989), a pod koniec 2001 roku
poziom PKB osi gn ł niespełna 35 % poziomu z 1989 roku.
Gospodarka
24
Główn przyczyn tak du ego spadku był w pierwszym okresie drastyczny, blisko
40-krotny wzrost cen energii, wynikaj cy z dostosowania cen surowców energetycznych
(które Mołdowa w cało ci importuje) do cen wiatowych. Dodatkowymi czynnikami,
które spot gowały trudn sytuacj gospodarcz kraju był konflikt zbrojny dotycz cy
Naddniestrza w 1992 roku oraz szczególnie dotkliwa susza, która znacz co zmniejszyła
poziom produkcji rolnej w 1994 roku.
Od pocz tku swego niepodległego bytu Mołdowa rozpocz ła proces reformowania swej
gospodarki i wprowadzania mechanizmów rynkowych. Działania te obejmowały
uwolnienie cen, wprowadzenie wymienialnej waluty i utrzymywanie restrykcyjnej polityki
monetarnej, racjonalizacj wydatków bud etowych, zwłaszcza na cele socjalne,
zaprzestanie subsydiowania przedsi biorstw, rozpocz cie procesu prywatyzacji, zniesienie
kontroli eksportu oraz wprowadzenie rynkowego mechanizmu ustalania stóp
procentowych. Podj te kroki zaowocowały obni eniem poziomu inflacji z blisko 500 % w
roku 1994 do niewiele ponad 20 % w roku nast pnym (rys. 3) oraz pojawieniem si
pierwszych sygnałów o ywienia gospodarczego w roku 1997, zahamowanych w wyniku
kryzysu rosyjskiego. Problemy gospodarcze Rosji, b d cej najwi kszym odbiorc
mołdowskich towarów, spowodowały obni enie produkcji i spadek PKB w dwóch
kolejnych latach oraz wzrost poziomu cen artykułów konsumpcyjnych, wynikaj cy ze
spadku warto ci mołdowskiej waluty.
Rys. 4.
Zmiany PKB w latach 1992-2004
20
10
2,1
1,6
6,1
7,2
6,3
7,3
% 0
-1,2
-10
-1,4
-5,9
-6,5 -4,4
-20
-30
-40
-29,0
-30,9
1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004
ródło: Departament Analiz Statystycznych i Socjologicznych RM oraz materiały informacyjne
WEH Ambasasdy RP w Kiszyniowie, Ekonomiczne Komentarze, 4/luty 2005 r.
O ywienie nast piło w 2000 roku w rezultacie trzech czynników:
• wzrostu gospodarczego, jaki miał miejsce w Rosji,
• zwi kszenia popytu wewn trznego spowodowanego napływem
rodków
finansowych od Mołdawian pracuj cych za granic oraz
• restrykcyjnej polityki finansowej ograniczaj cej ilo pieni dza w obiegu.
25
W 2001 roku PKB wzrósł o 6,1 % w wyniku zwi kszenia si poziomu produkcji
przemysłowej o 13,7 % oraz produkcji rolnej o 6,4 %. Inflacja spadła do poziomu
6,3 % (w porównaniu z 18,4 % w roku 2000), a stopa bezrobocia była szacowana na
6,3 %6. W 2002 roku wzrost PKB wyniósł 7,2 %, inflacja obni yła si do poziomu
4,4 %, wzrosła produkcja na eksport i na wewn trzny rynek konsumpcyjny, nast piło
tak e o ywienie w sferze inwestycyjnej. W 2003 roku PKB ponownie si zwi kszył,
tym razem o 6,3 %, głównie w wyniku wzrostu produkcji przemysłowej o 13,6 % oraz
inwestycji w kapitał podstawowy o 16 %. Jednocze nie spadła produkcja rolna o
ponad 14 % oraz wzrosła inflacja, która na koniec 2003 roku wyniosła 15,7 %.
Trwaj cy przez cztery kolejne lata wzrost gospodarczy nie doprowadził jednak do
osi gni cia poziomu rozwoju gospodarczego sprzed kryzysu. W 2002 roku wielko
PKB stanowiła zaledwie 40 % poziomu z 1990 roku, poziom produkcji przemysłowej
stanowił 45,8 %, produkcji rolnej 47,2 %, a inwestycji w maj tek trwały 10,8 %. W
2003 roku wska niki te w stosunku do 1990 roku wynosiły: PKB – 42 %, produkcja
przemysłowa – 47,2 %, produkcja rolna 41 % i inwestycje w maj tek trwały – 11,0 %.
Tab. 1. Podstawowe wska niki ekonomiczne Republiki Mołdowy w latach 2000 -2004
(poprzedni rok = 100)
2004a
2000
2001
2002
2003
Produkt Krajowy Brutto
102,1
106,1
107,2
106,3
107,3
Produkcja przemysłowa
107,7
113,7
110,6
113,6
106,9
Produkcja rolna
97,0
106,4
103,0
85,9
120,4
Inwestycje w kapitał podstawowy
85,0
111,0
104,0
116,0
108,0
Eksport
101,7
120,9
116,8
122,7 125,2b
Import
132,4
115,6
117,3
135,1 129,5b
Indeks cen konsumpcyjnych
118,4
106,3
104,4
115,7
112,4
a
dane wst pne
b
dane dotycz okresu stycze – listopad;
ródło: Materiały informacyjne WEH Ambasasdy RP w Kiszyniowie, 2004.
W strukturze PKB w okresie ostatnich 10 lat nast piły istotne zmiany. Wzrósł udział
usług (handel, transport, ł czno , budownictwo, usługi socjalne i inne) przy
jednoczesnym zmniejszeniu si udziału rolnictwa i przemysłu. W okresie od 1993 do
2003 roku udział sektora usług w strukturze PKB zwi kszył si z 33 % do 52 %,
udział produkcji przemysłowej zmalał z 39 % do 27 %, a produkcji rolnej z 31 %
do 21 %.
6
Według metodologii Mi dzynarodowej Organizacji Pracy; bo dane oficjalne mówi o 2 %
bezrobociu.
26
Gospodarka
Tab. 2. Dynamika zmian PKB i jego struktura
(zmiany w % w stosunku do roku poprzedniego)
2000
2001
Produkt Krajowy Brutto
2,1
6,1
w tym:
Warto dodana
0,3
5,8
Produkcja
5,8
7,2
- rolnictwo
2,3
7,4
- przemysł
10,8
7,0
Usługi
-9,8
4,8
- budownictwo
-30,3
24,5
- handel
-23,9
0,9
- transport i ł czno
21,4
9,1
- pozostałe
-8,7
2,9
Po rednictwo finansowe
-53,6
10,2
Podatki od produkcji i importu
17,2
8,6
2002
7,2
2003
6,3
5,5
2,7
5,1
-0,2
9,4
5,7
3,4
9,4
12,9
1,2
17,7
3,9
-0,1
-10,1
12,1
8,2
22,8
9,6
8,8
5.8
34,4
22,4
ródło: Materiały informacyjne WEH Ambasasdy RP w Kiszyniowie, 2004.
W latach 2000-2003 wielko spo ycia ko cowego przewy szała wielko tworzonego
PKB o 3,0 % w 2000 roku, o 1,1 % w 2001 roku, o 3,2 % w 2002 roku i a o 8,8 % w
2003 roku. Wi kszo
rodków przeznaczonych na spo ycie wykorzystana była przez
gospodarstwa domowe: 87,6 % PKB w 2000 roku, 86,0 % w 2001 roku, 84,6 % w 2002
roku i 89,4 % w roku 2003.
W rezultacie wieloletniego ograniczania nakładów inwestycyjnych w okresie
kryzysowym udział kapitału podstawowego w strukturze PKB jest niewielki: 11,0 % w
2000 roku, 12,2 % w 2001 roku i 12,4 % w 2002 roku. Najwi ksze nakłady inwestycyjne
miały miejsce w przemy le przetwórczym, transporcie i ł czno ci oraz w sektorze
elektroenergetyki, gazu i zaopatrzenia w wod . Najni sze wyst powały w rolnictwie,
budownictwie i handlu.
Analiza struktury wykorzystania PKB w 2003 roku wskazuje na wzrost udziału spo ycia
finalnego, akumulacji brutto, eksportu i importu. Jednocze nie dynamika wzrostu
produkcji pozostaje zdecydowanie w tyle za dynamik wzrostu konsumpcji finalnej.
Handel zagraniczny, ze wzgl du na brak surowców i słaby popyt wewn trzny,
odgrywa ogromn rol w rozwoju gospodarczym. Od roku 2000 stale wzrastaj obroty
handlu zagranicznego, saldo jednak pozostaje ujemne, a jego wysoko si ga 23 %
PKB. W 2003 roku wyst piła znaczna dynamika wzrostu, zarówno eksportu
(o 22,7 %), jak i importu (o 35,1 %). Ponownie wyra niejszy wzrost importu
doprowadził do powi kszenia o 55 % ujemnego salda bilansu handlowego w stosunku
do 2002 roku.
27
Na stan bilansu płatniczego negatywnie wpływa ujemne saldo rachunku obrotów
bie cych. Według danych Ministerstwa Finansów Mołdowy w 2003 roku deficyt
bilansu handlowego i bilansu usług wyniósł ponad 612 mln USD i osi gn ł poziom
31,3 % PKB (55,2 % wzrost deficytu w stosunku do roku poprzedniego).
Tab. 3.
Obroty i saldo handlu zagranicznego w latach 1996-2004
(w mln USD)
1996
1997
1998 1999 2000 2001 2002
2003 2004a
795,0 874,1 631,8 463,4 471,5 570,2 666,0 790,3 883,0
1072,3 1171,2 1023,6 586,4 776,4 897,2 1052,0 1402,7 1567,5
Eksport FOB
Import CIF
Saldo
bilansu
-277,3 -297,1 -391,8 -123,0 -304,9 -327,0 -386,0 -612,4 -684,5
handlowego
a
dane dotycz ce eksportu i importu za 2004 rok dotycz jedenastu miesi cy (stycze -listopad);
ródło: Mały Rocznik Statystyczny "Republica Moldova in cifre 2002" oraz opracowanie
WEH Ambasady RP w Kiszyniowie z lat 2003-2004.
W wyniku przeprowadzonej prywatyzacji sektor prywatny zaj ł dominuj ce miejsce w
gospodarce. Wytwarza on 75 % produktu krajowego brutto i zatrudnia 77 % ogółu
zatrudnionych. Na sektor ten przypada około 70 % inwestycji w kapitał podstawowy. W
ko cu 2003 roku ponad 93 % przedsi biorstw nale ało do sektora niepa stwowego.
Prywatny przemysł przetwórczy wytwarzał 88 % produkcji i zatrudniał 91 %
pracowników tego przemysłu. Sprywatyzowane niemal całkowicie rolnictwo wytwarza
99 % produkcji rolnej. Szczególne znaczenie maj gospodarstwa farmerskie i
gospodarstwa indywidualne, na które przypada ponad 70 % ogólnej produkcji rolnej.
Sektor niepa stwowy dominuje tak e w budownictwie (ponad 94 % wielko ci robót
ogółem w 2003 roku przypadało na przedsi biorstwa prywatne), w transporcie, w
handlu detalicznym (96,0 % obrotów handlowych). Udział sektora niepa stwowego w
produkcji energii elektrycznej i gazu oraz zaopatrzenia w wod jest mniejszy ni w
przemy le przetwórczym i rolnictwie.
Zadłu enie zagraniczne jest jednym z najwa niejszych problemów Mołdowy, gdy jego
obsługa stanowi bardzo istotne obci enie dla bud etu. Na koniec 2003 roku wynosiło
ono 1441,26 mln USD7 i zwi kszyło si w stosunku do roku 2002 o 32 mln USD8.
7
Szczegółowe informacje na ten temat znajduj si w rozdziale V. Finanse - Zadłu enie
zagraniczne.
8
W. Kapsyzu, Problemy ekonomicznej transformacji Republiki Mołdowy, referat wygłoszony na
konferencji:
:
! ", 13-14
2004 .
,(
,! . " #
$ %
&
& '#
# ( %
& )
(
*
+ #
,
#
,
#
.-/ «0
1 2 -%
& )
(
)
(
#
»).
Gospodarka
28
Utrzymywany przez bank centralny płynny kurs wymiany mołdowskiej waluty
(MDL) do dolara ameryka skiego był ustabilizowany. Najwi kszy spadek warto ci
leja miał miejsce na przełomie lat 1998/99 i zwi zany był bezpo rednio z kryzysem
rosyjskim (tab. 4).
Tab. 4.
redni roczny kurs leja mołdowskiego do dolara w latach 1996-2004
Rok
1996
1997
1998
MDL/USD 4,603 4,623 5,373
ródło: Narodowy Bank Mołdowy
1999
2000
2001
2002
10,524 12,433 12,867 13.573
2003
13,260
2004
12,48
rednia miesi czna płaca w maju 2002 roku wynosiła 632,4 MDL (46,2 USD), a w
grudniu 2002 roku wzrosła do 691,9 MDL (49,7 USD). Na koniec 2003 roku wyniosła
ona 890,8 MDL (67,1 USD).
Na najbli sz przyszło
Rz d Mołdowy wyznaczył trzy podstawowe cele:
utrzymanie wzrostu gospodarczego, redukcj ubóstwa i zmniejszenie zadłu enia
kraju. W realizacji tych celów pomagaj mi dzynarodowe organizacje finansowe,
m.in. Mi dzynarodowy Fundusz Walutowy i Bank wiatowy, które wspieraj
program wzrostu gospodarczego i redukcji ubóstwa (Economic Growth and Poverty
Reduction Strategy Development) zatwierdzony w lutym 2003 roku. Na uwag
zasługuje fakt przyj cia przez Parlament Mołdowy 2 grudnia 2004 roku „Strategii
rozwoju ekonomicznego i ograniczenia ubóstwa”, opracowanej przez rz d republiki
przy aktywnym udziale mołdowskiego społecze stwa (naukowców, biznesmenów,
organizacji pozarz dowych) i popieranej przez Bank wiatowy. Na realizacj strategii
niezb dne s nakłady w wysoko ci ok. 650 mln USD, 75% z tej sumy ma pochodzi z
bud etu pa stwa, pozostałe 25 % z innych ródeł, w tym z Banku wiatowego.
Wa niejsze tendencje makroekonomiczne w 2004 roku 9
Dane makroekonomiczne za pierwszych dziewi miesi cy 2004 roku wskazuj na
utrzymywanie si pozytywnych tendencji wiadcz cych o post puj cym rozwoju
społeczno-gospodarczym Mołdowy. W pierwszych trzech kwartałach 2004 roku
Produkt Krajowy Brutto zwi kszył si o 6,5 %. W okresie od stycznia do wrze nia, w
porównaniu z analogicznym okresem roku poprzedniego, o 7,9 % wy sza była warto
produkcji przemysłowej. Z kolei w produkcji rolnej wyst pił, po 15 % spadku w 2003
roku, 3 % wzrost. W 2004 roku rz d zwrócił szczególn uwag na sytuacj w rolnictwie
poprzez nieustanny monitoring rynku zbó i chleba. W handlu detalicznym oraz w
sektorze usług dla ludno ci miał miejsce wzrost odpowiednio o 9,7 % i 5,8 %.
9
Na podstawie opracowania WEH Ambasady RP w Kiszyniowie (listopad 2004 roku).
Wykorzystano tak e dane Depatrtamentu Statystyki i Socjologii RM z stycznia 2005 roku
(statystyka nie uwzgl dnia danych Naddniestrza).
29
Szacunkowe dane za cały 2004 rok wskazuj na jeszcze wy sze tempo wzrostu PKB
na poziomie 7,3 %, pomimo mniejszego ni przed rokiem wzrostu produkcji
przemysłowej (6,9 % wobec 13,6 % w 2003 roku) i nakładów inwestycyjnych (wzrost
o 8 % wobec 16 % w 2003 roku). Czynnikiem wzrostu PKB decyduj cym o wy szej
jego dynamice w 2004 roku w porównaniu z poprzednim rokiem, kompensuj cym
ni sze tempo wzrostu produkcji przemysłowej i inwestycji, była produkcja rolnicza.
Wzrosła ona bardzo wyra nie, po nieurodzaju 2003 roku, bo a o 20,4 %.
rednioroczny indeks cen konsumpcyjnych, w porównaniu do roku ubiegłego
utrzymywał si na poziomie 112,4 %.
W ci gu pierwszych dziewi ciu miesi cy 2004 roku o około 31 % w stosunku do
analogicznego okresu roku poprzedniego (w 2003 roku o 27,8 %) zwi kszyły si
obroty handlu zagranicznego Mołdowy. Jednak w wyniku wy szej dynamiki importu
(wzrost o 31,2 % do poziomu 1215,6 mln USD) ni eksportu (wzrost o 29,1 % do
701,4 mln USD) o ponad 34 % powi kszył si deficyt handlowy kraju, osi gaj c
poziom 514,2 mln USD (w analogicznym okresie 2003 roku - 332 mln USD). Ujemne
saldo obrotów handlowych zwi kszyło si głównie na skutek negatywnych zmian w
wymianie z krajami WNP. Nadwy ka importu nad eksportem w kontaktach z t grup
pa stw zwi kszyła si o ponad 173,4 mln USD (analogicznie w roku 2003 o 70 mln
USD). Efektem ujemnego salda w handlu zagranicznym był równie deficyt na
rachunku bie cym bilansu płatniczego.
Przez pierwsze trzy kwartały 2004 roku dochody bud etu pa stwa były o 11,9 %
wy sze ni w analogicznym okresie roku poprzedniego i wyniosły około 5,1 mld
MDL. Zdecydowanie szybciej rosły wydatki bud etowe (o 22,9 %), czego efektem
był deficyt o warto ci blisko 75,5 mln MDL.
W trzecim kwartale 2004 roku pogorszyła si sytuacja w zakresie wielko ci
zadłu enia zagranicznego Mołdowy, b d cego jedn z głównych przeszkód w
przyspieszaniu rozwoju gospodarczego kraju. O ile w połowie 2003 roku wynosiło
ono 1379,2 mln USD, to w połowie 2004 roku wzrosło do 1458,7 mln USD10.
10
W rzeczywisto ci materiały statystyczne Republiki Mołdowy podaj bardzo ró ne warto ci
zadłu enia zagranicznego, co wynika z ró nic w metodologii jego obliczania. Cz sto podawne
s warto ci zadłu enia zagranicznego dotycz ce tylko zobowi za rz du (670 mln USD na
koniec 2004 roku) lub obejmuj ce równie kredyty przedsi biorstw – 809,3 mln USD na koniec
pa dziernika 2004 roku. Czasami dane obejmuj zobowi zania Narodowego Banku Mołdowy
wraz z kredytami banków komercyjnych. W zwi zku z powy szym warto zadłu enia waha
si od 1,4 mld USD do 1,9 mld USD.
30
Gospodarka
W okresie od stycznia do ko ca wrze nia mołdawska waluta, lej, znacznie umocniła
si w stosunku do dolara ameryka skiego. redni kurs wymiany w tym okresie
wynosił 12,30 MDL za 1 USD, cho pod koniec maja 2004 roku za jednego dolara
płacono ju tylko 11,78 MDL11. Jedym z powodów umocnienia si waluty
mołdawskiej jest osłabienie dolara na rynku wiatowym.
W systemie bankowym obserwowana była korzystna dla przedsi biorców tendencja
obni ania stóp procentowych w bankach komercyjnych. rednie stopy kredytów w
walucie krajowej spadły z ponad 19 do 16 - 17 %, natomiast oprocentowanie
kredytów w walutach zagranicznych wzrosło z 11 do 11,5 - 12 %. Stopa refinansowa
został ustalona w dniu 23 wrze nia 2004 roku na pozimie 14,5 %. Mimo to do
wyra nie wzrosła wielko depozytów w bankach komercyjnych, w szczególno ci
tych pochodz cych od osób fizycznych, których udział w ogólnej strukturze
depozytów zwi kszył si prawie pi ciokrotnie. Z jednej strony było to wynikiem
nasilania si transferów pochodz cych od obywateli mołdowskich pracujacych za
granic , o czym jest mowa w innym rozdziale. Z drugiej za mo e wiadczy o
zwi kszeniu skłonno ci społecze stwa do oszcz dzania, tendencji korzystnej dla
gospodarki zwłaszcza w dłu szym okresie, z uwagi na umacnianie si
ródeł
wewn trznej akumulacji kapitału, mog cej słu y finansowaniu inwestycji i co za tym
idzie wzrostu gospodarczego.
rednia płaca w gospodarce narodowej osi gn ła na koniec wrze nia 2004 poziom
1123 MDL, co oznacza wzrost od pocz tku roku o 25,8 % w uj ciu nominalnym12.
Minimum socjalne (MPU) na koniec trzeciego kwartału 2004 roku wynosiło 615,5
MDL. rednia płaca w sektorze rolnym osi gała warto zaledwie 96,1 % MPU, w
sektorze bankowo-finansowym była ponad pi ciokrotnie wy sza od MPU, w sektorze
transportowym – trzykrotnie wy sza. Według danych na dzie 1 pa dziernika 2004
roku rednia miesi czna emerytura wynosiła jedynie 258,3 MDL, mimo i nast pił jej
wzrost o 25,5 % w porównaniu do analogicznego okresu roku poprzedniego.
Wska nik bezrobocia na koniec trzeciego kwartału 2004 roku wyniósł 6,3 %.
11
Według stanu na dzie 31.12.2004 roku za 1 USD płacono przeci tnie 12,46 MDL, za za
1 PLN płacono 4,16 MDL.
12
Od dnia 1 stycznia 2005 roku minimalna pensja wynosi 219 MDL dla pracowników sektora
rolnego i 246 MDL w innych sektorach. Plany rz dowe przewiduj podwy ki płac od
1 kwietnia 2005 roku o około 20 %.
31
Rolnictwo
Rolnicza specjalizacja Mołdowy wynika przede wszystkim ze sprzyjaj cego klimatu
i niezwykle yznych gleb, z których 80 % to czarnoziem. Mołdowa jest jedynym na
wiecie krajem posiadaj cym tak du y odsetek ziem uprawnych najwy szej jako ci.
Czarnoziem północnych regionów Mołdowy uznano nawet za wzorzec na
mi dzynarodowej wystawie rolniczej w Pary u w 1983 roku. Klimat umo liwiaj cy
upraw wczesnych warzyw, wyspecjalizowani pracownicy rolni, wielowiekowe
do wiadczenie oraz sie rolniczych instytutów naukowo-badawczych stanowi
podstaw gospodarki Mołdowy.
Rolnictwo i przetwórstwo ywno ci dostarczaj około 35,2 % PKB i daj zatrudnienie
blisko połowie pracuj cej ludno ci kraju (w około 200 tysi cach gospodarstw
rolniczych jest zatrudnionych ponad 1 mln mieszka ców). Przeci tne gospodarstwo
liczy około 1,8 ha ziemi. Około 72 % ziem u ytkowanych rolniczo zajmuj pola
uprawne, 12 % sady i plantacje winoro li, a 15 % – pastwiska i ł ki.
Blisko 90 % ziem uprawnych, nale cych poprzednio do pa stwowych i kolektywnych
gospodarstw rolnych (sowchozy i kołchozy), zostało sprywatyzowanych, co pozytywnie
wyró nia Mołdow na tle pozostałych pa stw WNP. Liczba indywidualnych
gospodarstw rolnych stale wzrasta i dostarcza około 75 % produkcji rolnej.
W roku 2001, po trzech kolejnych latach spadku, nast pił wzrost produkcji rolnej
o 6,4 %. W 2002 roku zanotowano ponowny wzrost o dalsze 3,0 %, po czym nast pił
gwałtowny spadek produkcji w 2003 roku, o około 15 %. W 2003 roku warto
produkcji rolniczej wyniosła 10,3 mld MDL (w 2002 roku – 9,5 mld MDL), natomiast
wst pne dane za 2004 rok wskazuj na jej wzrost do poziomu 11,2 mld MDL.
Zgodnie z przewidywaniami odnosz cymi si do 2005 roku wyniki sektora rolnego
zamkn si szacunkow kwot w wysoko ci około 12,4 mld MDL.
Uprawy ro linne
Produkcja ro linna stanowi obecnie około 68 % całej produkcji rolnej. Uprawia si
głównie pszenic (28,4 %), kukurydz (28,1 %), j czmie (6,3 %), buraki cukrowe
(3,2 %), słonecznik (16,3 %), tyto (0,6 %), winoro l oraz owoce i warzywa. Uprawy
ro linne wyst puj na terenie całego kraju, sady i plantacje winoro li dominuj na
południu, warzywa uprawiane s w pobli u głównych rzek, a ziemniaki i buraki
cukrowe przede wszystkim w północnych regionach. W ostatnich latach widoczna jest
tendencja wzrostu ilo ci upraw mniej pracochłonnych, takich jak pszenica, kukurydza
czy słonecznik. W ród owoców najwi kszy udział maj jabłka (ok. 60 % powierzchni
sadów); pozostałe 40 % to brzoskwinie, liwki, morele, wi nie i gruszki. Najcz ciej
32
Gospodarka
uprawiane warzywa to pomidory, cebula, kapusta i ogórki. Mołdowa jest równie
licz cym si w Europie producentem orzechów włoskich. Kraj ten jest jednym z
niewielu europejskich pa stw, w których tradycyjnie uprawia si tyto , dostarczany
do wi kszo ci krajów WNP i wschodniej Europy.
Uprawa winoro li
Niezwykle korzystne warunki sprawiły, e upraw winoro li zajmowano si na tych
obszarach od co najmniej 5 tysi cy lat. Południowo-zachodnia cz
Równiny
Wschodnioeuropejskiej, na której le y Mołdowa, to pagórkowaty obszar pokryta
dolinami i parowami. Stoki pagórków stanowi 57 % całego terytorium kraju
i znajduj si pomi dzy 46° a 48° szeroko ci geograficznej, podobnie jak słynne
winnice francuskie w Bordeaux i Burgundii. Ciepły okres trwa od 260 do 290 dni, a
chłodny – od 75 do 105 dni w roku.
Plantacje winoro li zajmuj około 166 tys. hektarów, co stanowi 7 % ziem uprawnych
Mołdowy i 2,3 % powierzchni wszystkich plantacji winoro li na wiecie. Ponad 90 %
winnic jest prywatn własno ci . rednie roczne plony wynosz od 4 do 5 ton
winogron z hektara. Uprawiane s wszystkie europejskie odmiany i odmiany lokalne.
Przewa aj winogrona białe (70 % powierzchni upraw): Aligote, Sylvaner, Muscat,
Sauvignon Blanc, Feteasca, Pinot Blanc, Otonel, Traminer, Riesling i Chardonnay,
uprawiane w rodkowej cz ci kraju. Odmiany czerwone: Cabernet, Sauvignon,
Merlot, Pinot-Noir, Malbek, Gamay Freo Superavi, Lidia i Izabella uprawiane s na
południu. Odmiany europejskie zajmuj 3 powierzchni, odmiany lokalne około 16 %,
a 17 % to odmiany pochodzenia kaukaskiego (Rkatsiteli).
Hodowla
Najbardziej rozpowszechniona jest hodowla krów i trzody chlewnej, prowadzona
głównie w centralnej i północnej cz ci Mołdowy; na południu kraju dominuje
hodowla owiec i kóz. Dług tradycj w Mołdowie ma hodowla koni poci gowych.
W hodowli zwierz t od 1990 roku wyst puje spadek produkcji w nast pstwie
systematycznego zmniejszania si pogłowia oraz obszarów pastwisk. Najwi kszy
spadek nast pił w pogłowiu trzody chlewnej, które zmniejszyło si w latach 19992003 a o 35 %, do poziomu 447 tys. sztuk. Na przestrzeni dziewi ciu miesi cy 2004
roku nast pił dalszy spadek pogłowia o 4,5 % w stosunku do analogicznego okresu
roku poprzedniego. Sytuacja ta spowodowała zmniejszenie produkcji mleka o około
3,4 %. Wzrost nast puje natomiast w hodowli ryb, królików, pszczół i jedwabników.
33
Przemysł spo ywczy
Główn gał zi przemysłu Mołdowy jest przetwórstwo rolne, maj ce około 3 udziału
w całej produkcji przemysłowej kraju oraz generuj ce tak sam cz
przychodów z
eksportu. Przemysł ten opiera si głównie na produktach rolnych dostarczanych przez
krajowe rolnictwo, w zwi zku z czym jego główne bran e to przemysł winiarski,
przetwórstwo owoców i warzyw, cukrownictwo, przemysł zbo owy, tłuszczowy,
tytoniowy, kosmetyczny oraz mleczarstwo i przemysł mi sny. Warto produkcji
przemysłu spo ywczego w 2004 roku wynosiła około 7,7 mld MDL (wzrost 0,2 % w
stosunku do 2003 roku), z czego około 3 mld MDL przypadało na przemysł winiarski.
Przemysł winiarski
Winiarstwo jest podstawow bran gospodarki Mołdowy. Praktycznie ka dy rolnik
uprawia winoro l i produkuje domowe wino. W skład sektora produkcji wina wchodzi
obecnie 168 przedsi biorstw, spo ród których du a cz
została w ostatnich latach
zmodernizowana. Było to mo liwe m.in. dzi ki po yczce w wysoko ci 30 mln USD,
udzielonej w połowie lat 90 przez Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju na
produkcj butelek do wina zgodnych z europejskimi standardami. Wi kszo
zakładów nie wykorzystuje w pełni swoich mocy wytwórczych, które w skali całej
bran y szacowane s na 6,5 miliona hektolitrów wina butelkowanego rocznie. Około
95 % produkcji wina jest obecnie eksportowane, w wi kszo ci do Rosji i innych
krajów WNP.
W 2000 roku wyprodukowano 2,4 miliona hektolitrów wina, co jednak stanowiło
zaledwie około 50 % poziomu produkcji z ko ca lat 80. Na produkcj wina wpływaj
przede wszystkim zbiory winoro li i warunki pogodowe, które w kolejnych latach nie
były sprzyjaj ce. W efekcie w 2001 wyprodukowano zaledwie 1,2 mln hektolitrów
wina, a w latach 2002-2003 odpowiednio 1,4 mln i 1,8 mln hektolitrów. Według
danych za dziesi miesi cy 2004 roku produkcja wina w Mołdowie wyniosła około
1,58 mln hektolitrów13. Na koniec 2004 roku warto
produkcji przemysłu
winiarskiego szacuje si na około 3,1 mld MDL (wzrost o 7 % w stosunku do roku
poprzedniego)14.
13
I.Bogasieru, BISNIS Representative, U. S. Embassy Chisinau, Moldova Commercial News
Digest, 11/2004.
14
W przypadku alkoholi wysokoprocentowych – 506 mln MDL, piwa – 409 mln MDL, za
innych napojów bezalkoholowych – 103,2 mln MDL (dane za 2004 rok).
34
Gospodarka
Najwi kszymi i najbardziej nastawionymi na eksport s zakłady Cricova, Hinczeszt,
Taraclija i Kazayak. Mołdowa posiada trzy ogromne podziemne piwnice-labirynty
przeznaczone na dojrzewanie wysokogatunkowych win: Cricova, Mileszt Mica
i Braneszt, w których mo na składowa 100 milionów litrów wina. Najbardziej znana
jest Cricova – cel licznych wycieczek turystycznych. Znajduje si tam 60 km
podziemnych tuneli, gdzie mo na przechowywa 30 mln litrów wina.
Mołdowa jako pierwsze pa stwo WNP uchwaliła i wprowadziła w ycie, w czerwcu 1994
roku, ustaw o winie i winiarstwie. W oficjalnym rejestrze Unii Europejskiej 16 czerwca
1994 roku zarejestrowano nazwy regionów pochodzenia win mołdawskich: Purca,
Romaneszt, Stawcze , Sziszkan, Cahul, Rezen, Taraclija, Ungheni, Codru, Vulkaneszt i
Comrat. Mołdowskie wina otrzymały ponad 100 nagród mi dzynarodowych.
Przetwórstwo owoców i warzyw
Przetwórstwo owoców i warzyw stanowi drug pod wzgl dem wielko ci produkcji
gał przemysłu spo ywczego. Rocznie wytwarza si 300 tysi cy ton konserw i
przetwarza 500 tysi cy ton owoców, przy czym 90 % tej produkcji przeznaczone jest
na eksport. Produkowane s głównie soki i koncentraty soków, d emy, konserwy,
marynaty, koncentrat pomidorowy, mro onki oraz suszone owoce. Z produkowanych
200 rodzajów konserw 30 % stanowi przetwory dla dzieci. W bran y działaj 122
przedsi biorstwa (7 du ych zakładów, 15 rednich i 100 małych).
Podstawowymi surowcami (80 %) dla przetwórstwa s pomidory i jabłka, z których
produkuje si wysoko skoncentrowane przeciery, ketchup, pomidory konserwowe
i soki. Z Mołdowy pochodzi 12 % koncentratu soku jabłkowego dostarczanego na
rynki Zachodniej Europy. Przetwarzane s te liwki, gruszki, czere nie, morele,
brzoskwinie, owoce pigwy i inne. Z warzyw przetwarza si zielony groszek, fasol ,
marchew, buraki, słodk papryk , cebul , czosnek i inne. Wi kszo zbiorów odbywa
si r cznie, co daje lepsz jako w porównaniu ze zbiorami wykonywanymi za
pomoc maszyn.
W ostatnich latach przemysł ten został zmodernizowany, zainstalowano nowoczesne
linie technologiczne do produkcji koncentratów, soków i przecierów, a tak e
nowoczesne linie pakuj ce. Warto produkcji przetworów owocowo-warzywnych w
2004 roku wnosiła ok. 448,8 mln MDL, co stanowi spadek w stosunku do 2003 roku o
około 23 %.
35
Przemysł tytoniowy
Mołdowa jest jednym z regionów Europy o najdłu szych tradycjach uprawy tytoniu.
Uprawia si tyto typu półwschodniego, b d cy podstawowym składnikiem w
produkcji ameryka skich mieszanek. W czasach gdy Mołdowa była jedn z republik
radzieckich, dostarczała prawie 40 % całej produkcji tytoniu w ZSRR. Obecnie
mołdawski tyto nadal jest przetwarzany w wielu krajach WNP i Europy rodkowoWschodniej. Przetwórstwem tytoniu zajmuje si siedem zakładów fermentacji tytoniu
oraz jeden zakład produkcji papierosów (Tutiun CTC w Kiszyniowie) o zdolno ci
produkcyjnej 9,5 miliarda sztuk papierosów rocznie, z przeznaczeniem głównie na
rynek lokalny. Warto produkcji przemysłu tytoniowego w 2004 roku szacowana jest
na 409,9 mln MDL (spadek w stosunku do roku poprzedniego o około 5 %).
Przemysł cukrowniczy
W przemy le cukrowniczym działa 10 cukrowni, których ł czne zdolno ci
przetwórcze wynosz 3 miliony ton buraków rocznie. Przeci tnie mołdowskie
cukrownie przerabiaj 1,2 mln ton buraków dostarczaj c prawie 130 tysi cy ton
cukru. Obecny poziom produkcji jest jednak ni szy o ponad 60 % w porównaniu z
rokiem 1990. Około 75 % produkcji kontroluje niemiecka firma Sudzucker AG,
najwi kszy producent cukru buraczanego na wiecie, do którego nale y pi
mołdowskich cukrowni. Firma ta dokonała znacz cych inwestycji zarówno w sam
proces produkcji cukru, jak te w popraw jako ci upraw buraka. Obecnie produkuje
około 150 tysi cy ton cukru rocznie, w wi kszo ci na eksport. W 2004 roku
szacunkowa warto produkcji przemysłu cukrowniczego była ni sza o 7 % ni rok
wcze niej i wyniosła 561,3 mln MDL.
Przemysł olejarski
Przemysł olejarski oparty jest na krajowych uprawach słonecznika i – w mniejszym
zakresie – soi. Na terenie Mołdowy znajduj si trzy du e zakłady przetwarzaj ce
ziarno słonecznika oraz około 70 mniejszych rafinerii, jednak w praktyce licz cymi
si producentami s dwie firmy: Floarea Soarelui S.A. w Bender, z wi kszo ciowym
udziałem kapitału ameryka skiego, oraz Uleex S.A. w Otaci. Ich ł czne zdolno ci
przetwórcze wynosz 462,3 tysi ca ton nasion rocznie. Te mo liwo ci nie s w pełni
wykorzystane; przeci tna produkcja wynosi zaledwie 37,6 tysi cy ton oleju jadalnego.
Wynika to m.in. z faktu, i ceny uzyskiwane w eksporcie słonecznika s wy sze, ni
na rynku lokalnym, w zwi zku z czym około 60 tysi cy ton ziarna rocznie jest
sprzedawane za granic .
36
Gospodarka
Przemysły mleczarski
Z uwagi na drastyczne zmniejszenie si pogłowia zwierz t hodowlanych, przemysł
mleczarski wykorzystuje obecnie zaledwie 15 % swoich potencjalnych mo liwo ci.
Zakłady mleczarskie s powa nie niedoinwestowane, udział przestarzałego
wyposa enia si ga 75 %. Trzy najwi ksze zakłady: „Incomlac”, „Fabrica de produse
lactate din Hincesti” oraz „Fabrica de unt din Floresti” zostały zakupione przez
inwestorów zagranicznych. Głównymi produktami s masło, sery i twaróg, na
produkcj których przeznacza si 65 % mleka. Ro nie produkcja mleka w proszku.
Du a cz
produktów mleczarskich jest eksportowana, głównie na rynki Zachodniej
Europy oraz krajów WNP. Najwi kszymi importerami mołdowskich produktów
mleczarskich s : Rumunia, Rosja, Azerbejd an, Ukraina, Białoru i Kazachstan.
Warto produkcji maseł i serów w 2004 roku jest szacowana na 469,5 mln MDL
(27 % wzrostu w stosunku do roku poprzedniego), innych produktów mlecznych na
624,2 mln MDL (wzrost o 9 %).
Przemysł mi sny
Przemysł mi sny prze ywa zastój; brakuje zarówno surowca, jak i nowoczesnych linii
technologicznych zapewniaj cych odpowiedni jako produkcji. Rocznie produkuje
si 6,5 tysi ca ton mi sa i prawie 11 tysi cy ton przetworów, głównie kiełbas.
Odbiorcami przetworów mi snych s głównie rynki krajów WNP, z których
najwa niejsze to Rosja, Białoru , Kazachstan i Ukraina. W ród krajów Zachodniej
Europy licz cym si odbiorc s Niemcy. Około 70 % mi sa przetwarzane jest przez
dwa zakłady znajduj ce si w Kiszyniowie i Bielcach (Balti), a pozostała cz
przypada na około 60 mniejszych przedsi biorstw. Warto produkcji przemysłu
mi snego w 2004 roku wyniosła około 457,6 mln MDL, co stanowi spadek o 17 % w
stosunku do roku poprzedniego.
Przemysł zbo owy i młynarski
Bran a ta prze ywa trudno ci i wykorzystuje moce produkcyjne zaledwie w 30 %.
W jej skład wchodzi ponad 130 zakładów i piekar , jednak dominuj c pozycj na
rynku zajmuj zakłady Franzeluta, które produkuj około 60 % produktów zbo owych
i pieczywa, w skali całego kraju. Jest to jedyny zakład tej bran y z wi kszo ciowym
udziałem skarbu pa stwa (56 %).
Warto produkcji bran y zbo owej w 2004 roku okre la si szacunkowo na około 83
mln MDL (wzrost o 4 % w stosunku do 2003 roku), za przemysłu piekarniczego na
589,9 mln MDL (wzrost o 7 %).
37
Inne gał zie przemysłu
Inne, wa niejsze gał zie przemysłu istniej ce w Mołdowie to przemysł lekki,
elektromaszynowy i elektroniczny, drzewny i meblarski, produkcja materiałów
budowlanych, przemysł chemiczny i farmaceutyczny, produkcja perfum i kosmetyków.
Przemysł lekki
Podstawowymi wyrobami tego przemysłu s : prz dza i tkaniny bawełniane
(zwłaszcza bielizna po cielowa, r czniki itp.), naturalny i sztuczny jedwab, tekstylia,
dzianiny, odzie , dywany i obuwie. Dobrze rozwini ty jest przemysł odzie owy.
Zapotrzebowanie na tanie usługi ze strony zachodnich firm spowodowało, e zakłady
odzie owe przetrwały kryzys i rozwin ły si a ponadto powstało wiele nowych firm.
Zainteresowanie przemysłem odzie owym wykazuj w ostatnim czasie firmy
ameryka skie – z ko cem 2004 roku firma Hertz Investment Group wykupiła 100 %
akcji ZAO Odema z Tyraspola za 1.291 tys. USD, zobowi zuj c si jednocze nie do
spłaty zadłu enia spółki, restrukturyzacji i modernizacji, w tym dodatkowych
inwestycji na sum 891 tys. USD do ko ca 2009 roku.
Mołdowa znana jest te z produkcji dywanów. Ł czna jej warto si ga 6 mln USD
rocznie, z czego połowa jest eksportowana. Produkcja skoncentrowana jest w dwóch
zakładach (Floare Carpet i Covoare Ungheni) produkuj cych dywany wełniane i z
tworzyw sztucznych, które ł cznie maj około 90 % udziału w krajowym rynku.
Niewielkie ilo ci r cznie tkanych dywanów wytwarzane s w zakładach Tora (Orhei),
Chilim (Chisinau) oraz Dar (Ceadir-Lunga). Du e zakłady, wybudowane zostały we
wczesnych latach 80. ubiegłego wieku i wymagaj obecnie inwestycji o warto ci co
najmniej 8-10 mln USD. Jeden z nich jest sprywatyzowany z udziałem kapitału
niemieckiego.
Mołdowski przemysł obuwniczy, istniej cy dopiero od 30 lat, jest przemysłem
stosunkowo młodym. Wysoki poziom technologiczny sprzyja konkurencyjno ci
i współpracy z producentami z Włoch, Niemiec i Rumunii. Istnieje te rozbudowana
sie dystrybucji komponentów dla przemysłu obuwniczego, importowanych z Włoch,
Niemiec, Hiszpanii, Polski i Turcji. Dystrybutorami s firmy lokalne i zagraniczne.
Podobnie jak to si dzieje w przemy le odzie owym – i w tym sektorze mołdowskie
firmy s podwykonawcami firm zachodnich. Obuwie pod własn mark sprzedawane
jest na rynku mołdowskim i w krajach s siaduj cych. Przemysł ten ma przed sob
perspektyw rozwoju ze wzgl du na obserwowany obecnie proces przenoszenia
produkcji z krajów Europy rodkowej do krajów Europy Wschodniej, z uwagi na
ta sz sił robocz .
38
Gospodarka
Ogółem w przemy le lekkim działa 46 du ych zakładów zatrudniaj cych ł cznie 25
tysi cy osób. Najwi ksze z nich to Ionel, Rada, Tricon, Floare Carpet, Covoare
Ungheni, Piele, Flautex, Mioara, Zorile. Znaczna ich cz
wyposa ona jest w
nowoczesne maszyny; s to najcz ciej spółki joint venture z obcym kapitałem.
W ostatnim czasie przemysł ten notuje wyra ne tendencje zwy kowe. Prawie 80 %
produkcji tego przemysłu jest eksportowane, głównie do pa stw Unii Europejskiej,
USA i Kanady. Przedmiotem eksportu s te wyroby r kodzielnicze: hafty, koronki,
tradycyjne, ludowe kilimy itp. Warto produkcji tej bran y w 2004 roku szacowana
była na około 228,4 mln MDL (wzrost o 15 % w stosunku do 2003 roku).
Przemysł elektromaszynowy
Podstawowymi wyrobami tego przemysłu w Mołdowie s : sprz t elektro-techniczny,
pompy, traktory i maszyny rolnicze, transformatory, sprz t elektryczny, silniki
elektryczne, kable, odbiorniki TV, sprz t gospodarstwa domowego itp. Cz
producentów tego sektora zaprzestała własnej prukcji i przestawiła si na
podwykonawstwo elementów maszyn i narz dzi dla firm zagranicznych. Jednak
produkcja cz ci i podzespołów wysokiej jako ci nie jest mo liwa ze wzgl du na
przestarzałe wyposa enie zakładów. Program modernizacji tej gał zi przemysłu
zakłada reorganizacj najlepszych przedsi biorstw i dostosowanie asortymentu ich
produkcji do potrzeb rynków zagranicznych, wdro enie nowoczesnych technologii,
odnow przestarzałego parku maszynowego, utworzenie sieci kooperantów
produkuj cych cz ci zamienne do maszyn, pojazdów i maszyn rolniczych.
Obecnie realizowane s liczne projekty i programy pa stwowe m.in. w takich
dziedzinach jak:
• produkcja sprz tu medycznego (zakłady Mezon, Vibropribor, Signal, Sigma,
Intrascop i Alfa);
• produkcja wyposa enia umo liwiaj cego korzystanie z energii słonecznej
i innych alternatywnych ródeł energii;
• produkcja sprz tu telekomunikacyjnego i urz dze automatyki przemysłowej
(zakłady Signal, Reut, Mezon);
• produkcja sprz tu dla rolnictwa (Agromasina, Tracom, Moldoagrotehnica).
Przemysł drzewny i meblarski
Przemysł ten korzysta z surowca importowanego, jako e wi kszo mołdowskich
lasów (stanowi cych zaledwie 9 % terytorium kraju) jest pod ochron jako naturalne
rezerwaty przyrody. W efekcie plany rozwoju tego przemysłu musz uwzgl dnia
stosowanie tylko takich technologii, które zapewniaj maksymalne wykorzystanie
importowanego surowca przy oszcz dnym zu yciu energii.
39
W bran y meblarskiej powstała pierwsza w Mołdowie grupa przemysłowa Mobila,
składaj ca si z 13 przedsi biorstw, w ród których s przedsi biorstwa przemysłu
drzewnego i produkcji kartonu, fabryki mebli, zakłady in ynieryjno-budowlane, huta
szkła oraz bank (Mobiasbanca). Grupa Mobila od stycznia 2001 roku jest członkiem
Rumu skiego Stowarzyszenia Producentów Mebli, licz cego 207 członków z
Rumunii i Mołdowy.
Produkowane s meble z płyt meblarskich i z litego drewna (firmy ICAM i Stejaur).
Firma Viitorul, jako jedyna, dokonała modernizacji produkcji z własnych rodków.
Moce przerobowe tej bran y pozwalaj na produkcj o warto ci 11 mln USD rocznie.
Od pocz tku 2002 roku przemysł meblarski wprowadził do produkcji 60 nowych
modeli, rozszerzaj c tym samym gam produkcji do 380 wzorów, tj. o 15 %. Firmy
meblarskie wprowadzaj nowe technologie produkcyjne, podnosz ce jako
produkcji. Np. zastosowano niemieck technologi przy produkcji materiałów
wyko czeniowych oraz polsk i niemieck technologi do foliowania płyt
meblarskich polietylenem. Warto
produkcji bran y meblarskiej w 2004 roku
wyniosła około 117 mln MDL, czyli była wy sza o 15 % ni w roku poprzednim
Produkcja materiałów budowlanych
Przemysł ten wykorzystuje jedyne naturalne bogactwa, jakie posiada Mołdowa.
Pozyskiwane lokalnie surowce s wykorzystywane do produkcji cementu, szkła i
wyrobów z betonu zbrojonego. Przy wykorzystaniu lokalnych surowców około 50
działaj cych zakładów produkcji materiałów budpowlanych mo e w ci gu roku
wyprodukowa 2,5 mln ton cementu, 2,2 mln m³ zbrojonych elementów betonowych,
110 tysi cy ton gipsu. Najwieksi inwestorzy zagraniczni w tej bran y to niemiecki
koncern Knauf i francuski Lafarge Corporation.
Mołdowa w ostatnich latach prze ywa boom budowlany. W produkcji materiałów
budowlanych w 2004 roku odnotowano 25 % wzrost w porównaniu z rokiem
poprzednim, do poziomu 1,8 mld MDL. Zdecydowanie wzrosła produkcja cementu
(o 82,1 %) i wydobycie piasku budowlanego (o 37,9 %), nieco mniej produkcja cegły
i pustaków (o 10,6 %) oraz zbrojonych elementów betonowych (o 9,8 %).
Umo liwiło to oddanie w 2004 roku 332,3 tys. m2 powierzchni mieszkalnej (2636
mieszka ), co stanowi ponad 17 % wzrost w stosunku do 2003 roku.
Podstaw rozwoju sektora jest przyj ty w 2004 roku program budowlany, maj cy na
celu rozwój infrastruktury w niektórych regionach kraju. Program ten uzyskał
poparcie finansowe Banku wiatowego i Europejskiego Banku Odbudowy i Rozwoju.
Jednym z wa niejszych jego elementów jest projekt PROSPERA, zwi zany z
budownictwem mieszkaniowym, w ramach którego ma by oddanych do u ytku
40
Gospodarka
1,44 mln m2 powierzchni mieszkaniowej. W projekcie uczestnicz firmy włoskie,
m.in.: Italcantieri, Ruggieri Construzioni General, Casprini Holding, Agac.
Przemysł farmaceutyczny
Najwi kszym producentem jest firma FARMACO SA nale ca w 85 % do
ameryka skiego koncernu Europharm. FARMACO SA wytwarza leki nale ce do
10 grup terapeutycznych, m.in. przeciwgor czkowe, przeciwzapalne, kardiologiczne,
gastrologiczne itp. oraz półprodukty do produkcji leków, stosuj c wył cznie
importowane surowce najwy szej jako ci. Firma posiada własne laboratoria badawcze
i własn sie sprzeda y detalicznej. Warto produkcji przemysłu farmaceutycznego
w 2004 roku ocenia si na około 30 mln MDL (spadek o 6 % w stosunku do roku
poprzedniego).
Przemysł perfumeryjno-kosmetyczny
W tej bran y działa firma Viorica Cosmetics i 16 producentów specjalnych surowców
do produkcji kosmetyków. Około 45 % produkcji sprzedawane jest na rynku
krajowym. Pozostała produkcja jest eksportowana, w tym 45 % do Rosji, 3 % na
Ukrain i około 1 % do Rumunii.
Wyspecjalizowana baza produkcyjna i obfito surowców (oleje ro linne, olejki
eteryczne, spirytus, kreda czysta chemicznie itp.) pozwalaj na pomy lne
prognozowanie dalszego rozwoju tej bran y. Warunkiem s odpowiednie nakłady na
modernizacj parku maszynowego i wprowadzenie nowych technologii. Przewiduje to
program rozwoju przemysłu perfumeryjno-kosmetycznego, zaprezentowany z ko cem
2004 roku. Warto produkcji tej bran y w 2004 roku wyniosła 20,6 mln MDL, co
oznacza wzrost o 15 % w stosunku do roku poprzedniego.
Przemysł hutniczy
Mołdowa posiada tylko jeden zakład metalurgiczny znajduj cy si w Rybnicy, na
terenie separatystycznej republiki Naddniestrza. Zakład ten produkuje około 1 miliona
ton stali rocznie, z czego około 95 % przeznaczone jest na eksport. W 2004 roku
obchodził on 20-lecie. Po niedawnej modernizacji zakład stał si niezwykle
dochodowy – generuje około 30 % bud etu Naddniestrza i 60 % bud etu miasta
Rybnicy. W kwietniu 2004 roku dotychczasowy główny udziałowiec – firma Itera,
powi zana kapitałowo z rosyjskim koncernem Gazprom, sprzedała 90 % akcji zakładu
austriacko-ukrai skiej przemysłowo-finansowej grupie Hares Group, posiadaj cej
własne stalownie i odlewnie w Syrii, Turcji, na Litwie, w Azji rodkowej i Ameryce
Łaci skiej.
41
Handel zagraniczny
W 1994 roku w Mołdowie zliberalizowany został handel zagraniczny, w 1995 roku
zniesiono kontyngenty i inne ograniczenia w eksporcie, a od lipca 2001 roku kraj ten
jest członkiem wiatowej Organizacji Handlu (WTO).
Rz d RM podpisał ponad 60 dwustronnych umów mi dzynarodowych w sferze
gospodarczej, w tym dwie umowy o wolnym handlu – z Rumuni i krajami WNP.
Zniesienie ceł i innych barier w handlu z tymi krajami jest istotnym atutem Mołdowy
i stwarza szczególne mo liwo ci rozwojowe. Ponadto Mołdowa podpisała 24 umowy
o współpracy handlowej i gospodarczej (w tym z Polsk ) oraz 18 umów o unikaniu
podwójnego opodatkowania (w tym równie z Polsk ).
Po kryzysie rosyjskim Mołdowa w niewielkim stopniu zdywersyfikowała swje rynki
zbytu, a po wygraniu wyborów przez parti komunistyczn jeszcze bardziej zacie niła
stosunki gospodarcze z Rosj . Prób zmiany tej sytuacji jest opracowana przez rz d
„Strategia rozwoju eksportu na lata 2002-2005”, która ma na celu zwi kszenie
eksportu towarów i usług, produkcj towarów wysokiej jako ci na rynki
mi dzynarodowe, złagodzenie polityki fiskalnej, likwidacj barier w handlu
zagranicznym i zmniejszenie deficytu handlowego.
Obroty handlowe15
Po udanym roku 2001, kiedy to eksport rósł szybciej ni import (wzrost odpowiednio
o 21,6 i 13,6 %), w 2002 roku tendencja si odwróciła (import wzrósł o 16,3 % a
eksport o 13,3 %), w wyniku czego ujemne saldo obrotów handlowych wyniosło
394,7 mln USD, o 70 mln USD wi cej ni przed rokiem. Warto eksportu wyniosła
643,9 mln USD, a importu 1038,6 mln USD. W 2003 roku import ponownie rósł
szybciej ni eksport (odpowiednio o 35,1 % i 22,7 %), w zwi zku z czym deficyt w
handlu zagranicznym powi kszył si o dalsze 55 % osi gaj c warto 612,4 mln USD,
stanowi c a 31,3 % PKB. Eksport Republiki Mołdowy w 2003 roku osi gn ł
warto 790,3 mln USD i wzrósł w porównaniu z 2002 rokiem o 146,4 mln USD. Z
kolei wielko importu wzrosła o 364,2 mln USD do poziomu 1402,7 mln USD. Rok
2004 przyniósł kontynuacj powy szych tendencji – eksport wzrósł o 24,8 % do
poziomu 986,3 mln USD, natomiast import zwi kszył si o 26,5 % osi gaj c warto
15
Dane dotycz ce warto ci eksportu i importu przytoczone w tym rozdziale zostały
zaczerpni te z raportu Narodowego Banku Mołdowy (NBM) za 2003 rok (Annual Report 2003)
oraz opracowania Wydziału Ekonomiczno-Handlowego Ambasady Polskiej w Kiszyniowie;
mog si one ró ni od danych na temat handlu zagranicznego Mołdowy podanych w innych
miejscach tego opracowania.
Gospodarka
42
1774,2 mln USD. W efekcie deficyt obrotów handlowych powi kszył si o 28,6 % i
wyniósł na koniec roku 787,9 mln USD.
Saldo ujemne z krajami WNP wzrosło z 58,4 mln USD w 2002 roku do 169,7 mln
USD w 2003 roku oraz do 265,2 mln USD w roku 2004. Deficyt bilansu handlowego
z pozostałymi krajami powi kszył si w latach 2003-2004 o 186,5 mln USD osi gaj c
na koniec 2004 roku warto 522,7 mln USD.
Rys. 5.
Obroty handlu zagranicznego Mołdowy w latach 1995-2004 (mln USD)
2000
Eksport
mln USD
1500
Import
1000
500
0
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
ródło: Annual Report 2003, National Bank of Moldova, tabela nr 2 oraz materiały WEH
Ambasady RP w Kiszyniowie.
Struktura towarowa eksportu i importu
Struktura eksportu jest w du ym stopniu odzwierciedleniem struktury i potencjału
gospodarki Mołdowy. Wzrost eksportu w 2003 roku nast pił w wyniku zwi kszenia
sprzeda y gotowych artykułów ywno ciowych, napojów, owoców i warzyw,
wyrobów tekstylnych, skóry i wyrobów ze skóry. Drastyczne zmniejszenie zbiorów
upraw zbo owych wpłyn ło na wyhamowanie eksportu w tym segmencie. Natomiast
w 2004 eksport wzrósł głównie dzi ki zwi kszeniu sprzeda y wyrobów tekstylnych,
skór, wyrobów skórzanych i futer oraz poprawy w zakresie eksportu produktów
pochodzenia ro linnego.
W latach 2002-2004 w strukturze towarowej eksportu zaszły stosunkowo
niewielkie zmiany. Udział produkcji ro linnej w eksporcie ogółem zmniejszył si z
16,5 % w 2002 roku do 11,5 % w 2003 roku, by ponownie wzrosn w 2004 roku do
12,2 %. Systematycznie zmniejsza si udział gotowych artykułów ywno ciowych i
napojów - z 41,5 % w 2002 roku do 39,8 % w 2003 roku i 35,1 % w 2004 roku, mimo
e warto tego eksportu zwi kszyła si w omawianym okresie o ponad 78 mln USD.
43
Nadal jednak kategoria ta pozostaje najwa niejsz pozycj mołdawskiego eksportu.
Drugie miejsce zajmuje eksport wyrobów przemysłu tekstylnego, którego udział
zwi kszył si z 16,4 % w 2003 roku do 17,3 % w roku 2004. W ostatnich dwóch
latach bardzo dynamicznie rósł eksport skór, wyrobów skórzanych i futer (o 91,9 % w
2003 roku i o 70 % w 2004 roku). W rezultacie udział tej grupy towarowej zwi kszył
si z 3,6 % w 2002 roku do 7,9 % w 2004 roku.
Rys. 6.
Struktura towarowa obrotów handlowych Mołdowy w latach 2003-2004
mln USD
0
50
100
150
200
250
300
350
400
450
ywno
Tekstylia
Produkty ro linne
Skóry i futra
Eksport 2003
Eksport 2004
Import 2003
Import 2004
Maszyny i urz dzenia
Surowce energetyczne
Metale
rodki transportu
Wyroby chemiczne
Pozostałe
ródło: Annual Report 2003, National Bank of Moldova, tabele nr 4 i 6 oraz materiały WEH
Ambasady RP w Kiszyniowie.
W strukturze towarowej importu dominowały w 2004 roku produkty mineralne
(wzrost udziału z 21,2 % w 2003 roku do 21,7 % w 2004 roku; głównie ropa naftowa,
produkty naftowe, gaz ziemny, w giel), maszyny i urz dzenia (13,5 % w 2004 roku
wobec 15,3 % w roku 2003; m.in. chłodziarki i zamra arki, sprz t elektryczny, kotły
centralnego ogrzewania) oraz produkty chemiczne (spadek z 9,5 % do 9,1 %).
Znacz ce pozycje w imporcie to tak e energia elektryczna, pojazdy samochodowe,
surowe skóry i skórki bydl ce, zbo e (pszenica), ci gniki, butle i słoje szklane, cukier,
dzianiny, tkaniny syntetyczne, mi so i jadalne podroby z drobiu i m ka.
W 2004 roku wzrósł ponadto udział w imporcie wyrobów włókienniczych (z 8,4 do
8,6 %), metali nieszlachetnych i wyrobów (z 5 do 6,3 %), tworzyw sztucznych i
wyrobów (z 4,9 do 5,7 %) oraz skór surowych i wyprawionych, futer i wyrobów z
nich (z 2,6 do 4,1 %). Z kolei spadek udziału, obok wspomnianych wcze niej maszyn
i urz dze oraz produktów chemicznych, dotyczył przede wszystkim gotowych
44
Gospodarka
artykułów ywno ciowych, napojów i tytoniu (z 6,6 do 5,9 %) oraz produktów
pochodzenia ro linnego (z 5,9 do 4,1 %).
W 2003 roku niskie zbiory zbó , wywołane złymi warunkami pogodowymi,
spowodowały potrzeb znacznych zakupów pszenicy i m ki za granic . Import zbó
wzrósł wtedy ponad o miokrotnie, w porównaniu do 2002 roku i osi gn ł warto
28,3 mln USD. O 150 % wzrósł import m ki i kaszy – do poziomu 16 mln USD.
Główni partnerzy handlowi w eksporcie
Głównymi odbiorcami mołdawskich towarów pozostaj nadal kraje WNP, jednak od
kilku lat obserwowane jest systematyczne zmniejszanie si udziału tej grupy krajów. O
ile jeszcze w 2001 roku na rynki te przypadało 60,7 % eksportu Mołdowy to w 2004
roku ich udział spadł do 51 %. Dzieje si tak, mimo e warto eksportu do krajów
WNP niezmiennie ro nie – o 20,9 % w 2003 roku i o 18,6 % w 2004 roku. Znacznie
wy sze tempo wzrostu eksportu wyst powało w ostatnich latach w wymianie handlowej
z krajami Unii Europejskiej - o 28,4 % w 2003 roku i a o 40,8 % w roku 2004. W
efekcie udział pa stw Unii Europejskiej wzrósł w ci gu ostatnich trzech lat z 21,4 % w
2001 roku do 30,1 % w 2004 roku. Nale y przy tym zaznaczy , e tak wyra ny wzrost
w 2004 roku wynikał w du ej mierze z uwzgl dnienia w statystykach nowych członków
Unii Europejskiej. Z tych samych powodów udział krajów Europy rodkowoWschodniej, który jeszcze w 2003 roku wyra nie wzrósł i wynosił 15,6 %, w kolejnym
roku obni ył si do 10,7 %. W 2004 roku eksport do tej grupy pa stw spadł o 7,8 %
osi gaj c warto 105,7 mln USD, przy czym a 93,5 % tej kwoty przypadło na
Rumuni , a 5,2 % na Bułgari . Eksport do pozostałych krajów, po spadku w 2003 roku,
w kolejnym roku wyra nie wzrósł (o 41,1 %) dzi ki czemu udział tej grupy zwi kszył
si z 7,3 % w 2003 roku do 8,2 % w roku 2004.
Zdecydowanie najwi cej mołdawskich towarów w dalszym ci gu trafia do Rosji, jednak
udział tego kraju zmniejszył si z 39 % w 2003 roku do 35,8 % w 2004 roku. Odwrotna
tendencja wyst puje w przypadku Włoch, które w 2004 roku zwi kszyły a o 70 % swój
import z Mołdowy. W wyniku tego stały si drugim rynkiem eksportowym Mołdowy
(13,9 % udziału), wyprzedzaj c Rumuni (10 %). Kolejne pozycje w 2004 roku zaj ły
Niemcy – 7,3 %, Ukraina – 6,6 %, Białoru – 6,0 % i Stany Zjednoczonych – 4,3 %.
W 2003 roku Mołdowa pozyskała nowe rynki zbytu na wybrane towary – wino (Kanada,
Cypr, Azerbejd an, Zjednoczone Emiraty Arabskie), soki owocowe – (Dania, Grecja),
warzywa konserwowane – (Grecja), wyroby tekstylne – (Grecja, Szwajcaria, Izrael).
Według danych Narodowego Banku Mołdowy w 2004 roku do Polski trafiło niespełna
0,7 % mołdowskiego eksportu o warto ci 6,55 mln USD, co stanowi wzrost o 46,5 %
w stosunku do roku ubiegłego.
Rys. 7.
mln USD
45
Główni partnerzy handlowi Mołdowy w latach 2003-2004
0
100
200
300
400
500
Rosja
Włochy
Rumunia
Niemcy
Eksport 2003
Eksport 2004
Import 2003
Import 2004
Ukraina
Białoru
Polska
ródło: Annual Report 2003, National Bank of Moldova, tabele nr 3 i 5 oraz materiały WEH
Ambasady RP w Kiszyniowie
Główni partnerzy handlowi w imporcie
Podobnie jak w eksporcie, najwa niejszymi partnerami Mołdowy s kraje WNP, cho
w wypadku importu ich udział jest nieco mniejszy i w 2004 roku wynosił 43,3 %. Na
pa stwa poszerzonej Unii Europejskiej przypada 32,8 % mołdawskiego importu,
podczas gdy jeszcze w 2003 roku kraje “pi tnastki” pokrywały 25,4 %. Z kolei
uszczuplenie grona pa stw Europy rodkowo-Wschodniej o o miu nowych członków
UE spowodowało, e udział tej grupy znacznie si obni ył, z 24 % w 2003 roku do
11,2 % w roku 2004. Radykalnie wzrósł import z grupy krajów okre lanych jako
“pozostałe” – w 2004 roku warto importu z tych pa stw była a o 117,7 % wy sza
ni rok wcze niej, a ich udział w moładwskim imporcie zwi kszył si z 7,4 do 12,6 %.
Na pozycji najwi kszego dostawcy towarów do Mołdowy umocniła si Ukraina, która
w 2004 roku zwi kszyła warto dostaw o 34,2 %. W rezultacie jej udział w
mołdawskim imporcie wzrósł z 23,2 do 24,6 %. Drug pozycj utrzymała Rosja, cho
jej udział obni ył si z 15,5 do 12,2 %. Spadek udziału w mołdawskim imporcie
odnotowały tak e Rumunia (z 11,5 % do 9,3 %) i Niemcy (z 9,7 % do 8,5 %). Kolejne
miejsca zaj ły Włochy (7,4 %), Turcja (3,9 %), Białoru (3,6 %), Francja (3,0 %),
Kazachstan (2,7 %) oraz Polska (2,5 %). Według statystyki mołdawskiej, Polska
sprzedała do Mołdowy w 2004 roku towary za 44,8 mln USD, co oznaczało wzrost w
porównaniu z rokiem poprzednim o 13,3 %16.
16
Dane te odbiegaj wyra nie od danych polskich.
46
Gospodarka
Energetyka
Mołdowa rocznie zu ywa 1 milion ton ropy naftowej i jej produktów oraz 3,5 mld kWh
energii elektrycznej. Jednym z podstawowych problemów mołdowskiej gospodarki jest
uzale nienie od importu surowców energetycznych i zewn trznych dostaw energii.
Surowce energetyczne (gaz ziemny, ropa naftowa i jej pochodne oraz w giel) w 2004
roku stanowiły 21,7 % importu. Gaz i w giel importowane s głównie z Rosji i Ukrainy.
Ponadto znaczna cz
wykorzystywanej energii elektrycznej pochodzi z
hydroelektrowni znajduj cej si na terenie Naddniestrza lub jest importowana z Ukrainy,
Rosji i Rumunii, a jedynie 30-32 % wytwarzane jest w zasadniczej cz ci Mołdowy.
W celu poprawy sytuacji rz d Mołdowy rozpocz ł w pa dzierniku 1997 roku proces
restrukturyzacji i prywatyzacji kompleksu energetycznego Moldenergo, który miał
pozycj monopolisty i odpowiadał za produkcj , import, przesyłanie, dostawy
i dystrybucj energii elektrycznej. W efekcie jego restrukturyzacji wydzielone zostały
trzy elektrociepłownie, pi regionalnych sieci dystrybucji energii oraz sie przesyłowa.
Elektrociepłownie oraz sieci dystrybucji przeznaczone zostały do prywatyzacji,
natomiast przedsi biorstwo Moldtranselectro, odpowiedzialne za sie przesyłow , miało
pozosta w r kach pa stwa.
We wrze niu 1998 roku ukazała si ustawa „Prawo energetyczne”, która zezwoliła
dostawcom energii na zaprzestanie dostaw do klientów zalegaj cych z płatno ciami.
Utworzona została równie Narodowa Agencja Regulacji Energetyki, b d ca
niezale nym organem, odpowiedzialnym za regulacj i nadzór sektora, ustalaj cym
taryfy za energi elektryczn oraz okre laj cym warunki uzyskania licencji na
prowadzenie działalno ci zwi zanej z energetyk .
W grudniu 1998 roku parlament przegłosował ustaw zezwalaj c na sprzeda cało ci
udziałów we wszystkich 5 zakładach zajmuj cych si dystrybucj energii. W lutym
2000 roku trzy z tych zakładów (obejmuj ce terytorialnie Kiszyniów oraz regiony
centralny i południowy) zostały sprzedane hiszpa skiej firmie Union Fenosa za kwot
25,3 miliona USD (przy dodatkowych zobowi zaniach inwestycyjnych, okre lanych na
60 do 78 milionów USD). Prywatyzacja pozostałych dwóch zakładów dystrybucyjnych
oraz sprzeda 70 % udziałów w trzech elektrociepłowniach, rozpocz te w 2000 roku
nadal nie zostały zrealizowane. Działania hiszpa skiego inwestora zostały wsparte przez
Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju, który udzielił po yczki w wysoko ci 25
milionów USD na restrukturyzacj wspomnianych trzech zakładów. W kwietniu 2000
roku o 30 % podniesione zostały ceny energii elektrycznej.
Na pocz tku 2003 roku przyj te zostały nowe regulacje w dziedzinie energetyki
zezwalaj ce podmiotom gospodarczym na wybór dostawcy energii elektrycznej. Ma to
47
sprzyja zwi kszeniu konkurencji pomi dzy dostawcami i w efekcie powodowa
obni enie cen energii.
W listopadzie 2000 roku rz d podj ł działania restrukturyzacyjne dotycz ce firmy
zarz dzaj cej sieci
przesyłow
wysokiego napi cia. Z przedsi biorstwa
Moldtranselektro wydzielone zostały trzy nowe firmy, m.in. Moldelectrica,
odpowiadaj ca za sie przesyłow . Ocenia si , e unowocze nienie sieci przesyłowej
wysokiego napi cia wymaga inwestycji rz du 23 milionów USD.
W lipcu 1999 roku sprywatyzowane zostało równie przedsi biorstwo Moldova-Gaz,
zajmuj ce si importem i dystrybucj gazu. Wi kszo ciowy pakiet 50 % plus 1 udział
obj ł rosyjski gigant gazowy Gazprom, 14 % przej ły władze Naddniestrza,
a pozostałe 36 % pozostało w r kach pa stwa. Jednak ju w sierpniu 1999 roku rz d
w Kiszyniowie przekazał Gazpromowi pozostał cz
swoich udziałów, staraj c si
w ten sposób zmniejszy zadłu enie pa stwa wobec rosyjskiego dostawcy.
Przej cie przez rosyjski Gazprom pełnej kontroli nad zaopatrzeniem w gaz miało
wyra nie odczuwalne konsekwencje. W pa dzierniku 2003 roku firma Moldova-Gaz
zawiesiła dostawy gazu do elektrociepłowni CET-2, jednego z dwóch zakładów
energetycznych na terenie Kiszyniowa. Decyzja ta zwi zana była z zadłu eniem tej
elektrociepłowni za dotychczasowe dostawy, które przekroczyło kwot 50 mln MDL
(3,6 mln USD). Efektem była konieczno przerwania pracy przez CET-2, w zwi zku
z czym, wiele miejscowo ci w okolicach stolicy Mołdowy przez dłu szy okres
pozbawionych było pr du. Dostawy wznowiono po przeszło 2 tygodniach po
spłaceniu przez CET-2 pierwszej raty zadłu enia. Pod koniec 2004 roku pojawiły sie
informacje, i Naddniestrze zamierza zrezygnowa z udziału w rosyjsko-mołdawskim
przedsi biorstwie Moldova-Gaz i planuje utworzy własny holding, składaj cy si z
zakładów produkcji i transportu energii cieplnej i elektrycznej.
W 2005 roku Mołdowa planuje pozyska w Rosji około 3,15 mld m3 gazu, (w 2004
roku zakupiono 3,1 mld m3), w tym zakupi bezpo rednio od Gazpromu 1,25 mld m3,
a od jego firmy – córki Gazeksport – 1,6 mld m3. Dodatkowo ponad 300 mln m3 gazu
Gazprom przeka e nieodpłatnie z tytułu tranzytu surowców energetycznych przez
terytorium Mołdowy. Warto zwróci uwag , e kupuj c gaz bezpo rednio w
Gazpromie Mołdowa płaci około 80 USD za 1 tys. m3, za firmie zale nej od
Gazpromu płaci tylko 68 USD za 1 tys. m3.
Obecny potencjał Mołdowy w zakresie produkcji energii elektrycznej wynosi
3000 MW, z czego a 85 % przypada na elektrowni „Mołdawska” znajduj c si na
terytorium Naddniestrza. Te utrudnienia spowodowały, e kilku inwestorów
zagranicznych wykazuje zainteresowanie budow nowych elektrociepłowni. W ród
wa niejszych projektów nale y wymieni budow zasilanej gazem elektrociepłowni o
48
Gospodarka
mocy 200 MW na terenie Gagauzji, która jest realizowana przez konsorcjum
inwestorów ze Szwajcarii, Turcji i Mołdowy, a jej warto wynosi 90 mln USD oraz
hiszpa sk inwestycj o warto ci 50 mln USD, zwi zan z budow nowej
elektrociepłowni o mocy 120-130 MW w mie cie Bielce (Balti) na północy kraju.
Zgodnie z przyj t w lutym 2003 roku koncepcj rozwoju sektora energetycznego,
rz d zamierza d y do tego, aby 70 % energii elektrycznej pochodziło ze ródeł
lokalnych. Ma to zosta osi gni te m.in. poprzez budow kilku mniejszych elektrowni
(do 200 MW), przede wszystkim na południu kraju.
W 2004 roku pojawił si problem dostaw energii z Naddniestrza. Elektrownia
„Mołdawska”, b d ca, jak wspomniano wcze niej, głównym dostawc energii
elektrycznej dla Mołdowy, została w grudniu 2003 roku w cało ci sprzedana przez
władze Naddniestrza rosyjsko-belgijskiej spółce Saint Gidon Invest, za kwot 26 mln
USD. Firma zobowi zała si do zrealizowania w ci gu 5 lat inwestycji o warto ci
prawie 161 mln USD i modernizacj 9 z 12 bloków elektrowni. Prywatyzacja ta nie
została jednak uznana przez władze Mołdowy. We wrze niu 2004 roku elektrownia
„Mołdawska” za dała zmiany warunków umowy z głównym dystrybutorem energii
w Mołdowie, hiszpa sk firm Union Fenosa. Chodziło głównie o zwi kszenie ceny
dostarczanej energii z 2,65 do 3,22 centów US za kWh. W zwi zku z brakiem
porozumienia, na pocz tku listopada 2004 roku wstrzymane zostały dostawy energii
elektrycznej dla trzech regionów dystrybucji energii (kiszyniowskiego, centralnego i
południowego) zarz dzanych przez Union Fenosa. Porozumienie udało si osi gn
dopiero 22 listopada. Nowa umowa przewiduje dostawy 1,8 mld kWh po cenie 3,05
centa US za 1 kWh. W efekcie energia kupowana w Naddniestrzu pozostaje nadal
ta sza ni ta importowana z Rumunii lub Ukrainy. W zwi zku z zaistaniałym
kryzysem, 30 grudnia 2004 roku utworzono spółk z udziałem skarbu pa stwa
Energokom, maj c na celu zapewnienie bezpiecze stwa energetycznego kraju.
W celu pokrycia bie cych potrzeb, w grudniu 2004 roku Mołdowa prowadziła
rozmowy na temat importu energii z Rumunii.
Olbrzymim problemem pozostaje zadłu enie sektora energetycznego. Na koniec 2003
roku wynosiło ono ponad 190 milionów USD, z czego najwi ksz cz
stanowiły
zobowi zania wobec koncernu Gazprom. W rozwi zaniu tego problemu pomóc ma
specjalny program, przygotowany przez ekspertów Mi dzynarodowego Funduszu
Walutowego oraz Banku wiatowego.
49
Telekomunikacja
Telefonia stacjonarna
System telekomunikacyjny jest w Mołdowie stosunkowo słabo rozwini ty. Na 100
mieszka ców przypada 23,5 linii telefonicznych, a wiele regionów wiejskich
pozbawionych jest zupełnie ł czno ci telefonicznej. Słabo rozwini ta jest tak e sie
płatnych automatów. Bezpo rednie linie telefoniczne ł cz Mołdow z krajami WNP,
Rumuni , Bułgari , Grecj , Kanad , Dani i krajami Bałtyckimi. Poł czenia z innymi
pa stwami s realizowane poprzez ł cza satelitarne, z pomoc dwóch stacji
przeka nikowych zlokalizowanych w Montrealu i Kopenhadze.
Telefoni stacjonarn , przekazem danych i internetem zarz dza pa stwowa firma
Moldtelecom posiadaj ca 39 oddziałów na terenie całego kraju. Podpisany z greck
firm Intracom kontrakt przewiduje zainstalowanie 44 tysi cy cyfrowych linii
telefonicznych, dostaw central przeka nikowych oraz systemu ł czy wiatłowodowych. Firma Intracom ju wcze niej była dostawc 70 tysi cy cyfrowych linii
telefonicznych oraz tworzyła w Mołdowie system płatnych telefonów na karty.
Kontrakt podpisany z du sk firm Great Northern Telegraph (GNT) przewiduje
zainwestowanie 10 mln USD w budow nowoczesnej cyfrowej centrali telefonicznej,
umo liwiaj cej
poł czenia
mi dzynarodowe
oraz
zainstalowanie
ł cza
wiatłowodowego pomi dzy miastami Cahul na południu i Briceni na północy kraju.
W 2003 roku Narodowa Agencja Regulacji Telekomunikacji i Informatyki ogłosiła
plany dokonania zmiany numerów telefonicznych, zgodnie z wymogami
Mi dzynarodowej Unii Telekomunikacyjnej (ITU). W pierwszym etapie, który
rozpocz ł si w listopadzie tego samego roku, do mi dzynarodowego numeru
kierunkowego Mołdowy dodana została cyfra “2”. Tym samym rozmowy
mi dzynarodowe z Kiszyniowem wymagaj obecnie wprowadzenia numeru
kierunkowego +373 22 oraz numeru abonenta. Zmiany wprowadzane w pierwszym
etapie dotyczyły tak e operatorów telefonii komórkowej (patrz poni ej). W drugim,
który rozpocz ł si w lutym 2004 roku, zmianie uległy numery kierunkowe we
wszystkich 14 regionach kraju. Kolejny etap, realizowany od pa dziernika 2004 roku
dotyczy zmienienia w poszczególnych regionach Mołdowy numerów 9X i 9XX na
cyfr „1” wraz z kodem dost pu.
Powy sze zmiany zwi zane s z liberalizacj rynku usług telekomunikacyjnych. Maj
one na celu m.in. zwiekszenie zakresu numerów dost pnych dla nowych podmiotów,
które zdecyduj si rozpocz działalno w tym kraju.
50
Gospodarka
Telefonia komórkowa
Na pocz tku 2005 roku w Mołdowie było 787 tys. u ytkowników telefonów
komórkowych, co oznacza prawie dwukrotny wzost w porównaniu ze styczniem 2004
roku. Liczba telefonów komórkowych na 100 mieszka ców zwi kszyła si w tym
okresie z 13 do 21,8.
Obecnie w Mołdowie działa dwóch operatorów oferuj cych usługi w systemie
GSM. Pierwszy z nich to firma Voxtel, utworzona w 1998 roku przez konsorcjum w
skład którego wchodz France Telecom, Moldtelecom, Mi dzynarodowa Korporacja
Finansowa (IFC) oraz rumu ska firma telekomunikacyjna Mobil Rom. W grudniu
2004 roku firma Voxtel miała 458 tys. abonentów i pokrywała, podobnie jak jej
konkurent, ponad 86 % terytorium kraju.
Drugim operatorem jest firma Moldcell, której wła cicielami s Fintur Holdings BV
(89 % udziałów) i MoldFintur LTD (11 %). Fintur Holdings składa si z kolei ze
skandynawskiej firmy telekomunikacyjnej TeliaSonera oraz tureckiego operatora
Turkcell. Firma rozpocz ła działalno w kwietniu 2000 roku. Pod koniec 2004 roku
firma Moldcell uruchomiła na terenie Mołdowy dwie nowe usługi, oparte na
technologii GPRS: MMI – Moldcell Mobile Internet oraz MMS – Moldcell Magic
Service. Inwestycje w nowoczesne technologie w ramach sieci Moldcell wyniosły w
2004 roku około 13,5 mln USD, za liczba klientów osi gn ła prawie 330 tysi cy
osób.
Zgodnie z obowi zuj cym od 1 listopada 2003 roku nowym planem numerów
telefonicznych, dzwoni c do abonentów sieci Voxtel nale y na pocz tku wybra cyfr
“6”, natomiast numery u ytkowników sieci Moldcell musz zosta poprzedzone
cyfr “7”.
Internet
Mo liwo korzystania z sieci Internet pojawiła si dopiero w 1995 roku. W 1996
roku tylko 300 osób miało do niej dost p, płac c 150 USD za 100 godzin korzystania.
Obecnie opłaty za korzystanie z Internetu s znacznie ni sze.
Według danych z grudnia 2004 roku komputerami osobistymi posługiwało si 28,9 %
społecze stwa. Dost p do internetu posiadało 19,7 %, w tym w warunkach domowych
– 3,5 %.
W ród klientów przewa aj przedsi biorstwa i instytucje. Stosunkowo niewiele
jeszcze mołdowskich przedsi biorstw posiada własne strony internetowe, bardziej
rozpowszechnione jest korzystanie z poczty elektronicznej. Dost p do Internetu
51
istnieje głównie w du ych miastach, przede wszystkim w Kiszyniowie i Balti, gdzie
funcjonuj kawiarnie internetowe. Na obszarach wiejskich dost p ten jest znacznie
ograniczony ze wzgl du na mał liczb linii telefonicznych oraz trudn sytuacj
ekonomiczn .
Na rynku działa 14 dostawców usług internetowych: Arax-Impex, DNT,
InterDnestrCom, MedNet, MegaDat, Meganet, MNCMoldData, MoldInfoNet,
Moldpac, Moldcell, MoldSat, Relsoft, Riscom, UNDP. W ród nich wiod c pozycj
zajmuj : MoldInfoNet, Moldtelecom, Relson, Riscom, DNT i MegaDat. Dostawcy
usług internetowych korzystaj zarówno z sieci telefonicznej Moldtelekomu, jak i
ł czy satelitarnych.
Oprócz infrastruktury nale cej do Moldtelecom istniej inne sieci teletransmisji
danych:
• Internet Rz dowy – ł czy Rz dowe Centrum Informacyjne i Kancelari Pa stwa
ze wszystkimi o rodkami administracji terenowej;
• InfoBusiness – ł czy firmy mołdowskie, umo liwiaj c im korzystanie z Internetu,
wymian informacji, organizowanie telekonferencji itp.;
• MoldNet – sie akademicka; ł czy wi kszo
uczelni i szkół wy szych,
umo liwiaj c studentom i wykładowcom korzystanie z Internetu;
• InfoCasa – ł czy u ytkowników prywatnych.
W styczniu 2005 roku korporacje Intel i Nippon przedstawiły po raz pierwszy w
Mołdowie mo liwo ci, jakie stwarza bezprzewodowy dost p do internetu. Działania
w tym zakresie s wynikiem realizacji rz dowej strategii rozwoju informatyki na
rzecz społecze stwa.
Transport
Transport drogowy
Sie drogowa jest najwa niejszym elementem infrastruktury transportowej. Ma ona
szczególne znaczenie ze wzgl du na rolniczy profil Mołdowy, gdy od niej zale y
sprawny transport artykułów rolnych wewn trz kraju oraz ich eksport. Na transport
drogowy przypada 96 % krajowych przewozów towarów oraz 85 % przewozów
pasa erskich. Sie dróg ma długo 9208 kilometrów (bez terytorium Naddniestrza).
Przez Mołdow przebiegaj trasy mi dzynarodowe prowadz ce do Rumunii, Bułgarii,
Rosji, Grecji, Polski i na Ukrain . Najwa niejsze odcinki tych dróg to: Czerniowce Balti - Kiszyniów oraz Jassy - Skule - Balti - Soroki.
52
Gospodarka
Wkrótce po uzyskaniu niepodległo ci rozpocz to realizacj
programu
unowocze nienia głównych dróg w oparciu o po yczk Europejskiego Banku
Odbudowy i Rozwoju w wysoko ci 28,6 miliona USD. Do tej pory zako czony został
jedynie etap pierwszy, dotycz cy odcinka o długo ci 42 km, ł cz cego miasta Sarateni
i Bielce (Balti). Kilka projektów dotycz cych rozbudowy dróg zwi zanych jest tak e z
przebiegaj cym przez Mołdow odcinkiem IX Paneuropejskiego Korytarza
Transportowego, ł cz cego pa stwa skandynawskie z bałka skimi17. Planowana jest
m.in. budowa wschodniej obwodnicy Kiszyniowa oraz kilku odcinków dróg na trasie
Kijów - Kiszyniów - Bukareszt.
W sektorze transportu drogowego działa 5755 podmiotów gospodarczych, w tym
3720 przedsi biorstw zajmuj cych si transportem towarowym i 2035 firm
obsługuj cych transport pasa erski. Znaczenie przewozów towarowych na przestrzeni
ostatnich lat systematycznie wzrasta – o ile w okresie stycze -wrzesie 2002 roku
przewieziono ładunki o ł cznym tona u 10.423 tys. ton, to w analogicznym okresie
2004 roku wynosił on ju 12.546 tys. ton. W transporcie pasa erskim
wykorzystywane s głównie mikrobusy. Rocznie przewozi si od 70 do 75 mln osób.
Transport kolejowy
Sie kolejowa ma długo około 1300 km, a jej rednia g sto wynosi 34 km/1000
km². Transportem kolejowym wysyła si za granic a 95 % towarów (około 6 - 7 mln
ton rocznie). Znaczenie priorytetetowe ma uruchomienie linii ekspresowych ł cz cych
o rodki miejskie Mołdowy i s siednich pa stw (Kiszyniów, Bielce, Tyraspol, Odessa,
Winnica, Czerniowce, Jassy, Gałacz), co umo liwi zwi kszenie ruchu pasa erskiego.
Planowana jest odbudowa tunelu Cainari, maj ca skróci tras Kiszyniów - Gałacz
o 100 km. Cało przewozów kolejowych jest realizowana przez pa stwowego
przewo nika Calea Ferata.
W 2004 roku dochody z przewozów kolejowych wyniosły 750,8 mln MDL, co
oznacza wzrost w porównaniu z rokiem 2001 o 53 %. Jednocze nie transport
kolejowy był ródłem wpływów do bud etu pa stwa wynosz cych 124 mln MDL.
Transport lotniczy
Przewozy lotnicze obsługiwały pod koniec 2004 roku 3 firmy mołdawskie: Air
Moldova, Moldavian Airlines i Tandem Avia. Czwarty przewo nik, firma Air
Moldova International, która pocz tkowo rozwijała si bardzo dynamicznie i jako
pierwsza w ród mołdawskich linii lotniczych stała si członkiem IATA, została
zlikwidowana w listopadzie 2002 roku z przyczyn finansowych. Poł czenia z
17
Helsinki - St. Petersburg - Psków - Witebsk - Kijów - Kiszyniów - Bukareszt
53
Mołdow utrzymuj tak e przewo nicy z Rosji (Transaero), Austrii (Austrian
Airways), Turcji (Turkish Airlines) i Rumunii (Tarom, Carpat Air).
Najwi ksz liczb pasa erów przewozi Air Moldova. W 2000 roku 49 % udziałów w
tej firmie zostało sprzedanych przez pa stwo niemieckiej spółce Unistar Ventures,
zwi zanej z Dresdner Bank. W wyniku nieporozumie dotycz cych zarz dzania
firm , w listopadzie 2002 roku Air Moldova stała si ponownie przedsi biorstwem w
cało ci pa stwowym. Firma utrzymuje poł czenia do wielu stolic europejskich
wykorzystuj c dzier awione samoloty marki Embraer. W 2003 roku jej flota
wzbogaciła si o nowoczesny samolot A320, a dalsze plany koncentruj si na
rozwoju floty dzi ki przewidywanym zakupom redniej wielko ci samolotów o
zasi gu regionalnym. Od lipca 2004 roku Air Moldova jest członkiem IATA.
W 2000 roku zako czyła si modernizacja portu lotniczego w Kiszyniowie,
sfinansowana m.in. w oparciu o po yczk EBOR. Obecnie lotnisko to spełnia
mi dzynarodowe standardy i jest w stanie przyj ponad 500 tysi cy pasa erów
rocznie. W Kiszyniowie l duje dziennie od 10 do 15 samolotów nale cych do
zagranicznych i lokalnych przewo ników.
Transport rzeczny
Dniestr i Prut s rzekami eglownymi. Ł czna długo szlaków wodnych na terenie
Mołdowy wynosi 1356 km (Prut 716 km, a Dniestr 640 km). Statki o wyporno ci do
294 DWT mog kursowa Prutem na odcinku 556 km, a Dniestrem na odcinku
324 km. Głównymi portami rzecznymi s : Ungheni, Bendery i Rybnica.
Pomimo ekologicznych zalet i stosunkowo niskich kosztów jakimi charakteryzuje si
transport rzeczny, którym zajmuj si w Mołdowie trzy firmy, jego udział w
przewozach towarowych i pasa erskich jest ci gle jeszcze nieznaczny. Nadzieje na
dalszy rozwój transportu rzecznego wi zane s z zako czeniem budowy terminalu
naftowego w Giurgiulesti.
Rynek pracy
W strukturze zatrudnienia ludno ci, mimo zmian, które zaszły w ostatnim
dziesi cioleciu, nadal dominuje rolnictwo. Obecnie na ten sektor przypada ponad
40 % ogółu zatrudnionych w gospodarce narodowej (patrz rys. 8), podczas gdy
jeszcze kilka lat temu wska nik ten przekraczał 50 %. W 2002 roku liczba osób w
wieku produkcyjnym (zatrudnieni i bezrobotni) wynosiła 1,615 mln osób, a w drugim
kwartale 2004 roku ju tylko 1,474 mln osób. Zatrudnienie w sektorze pa stwowym
Gospodarka
54
pozostaje na poziomie około 340 tys. osób, natomiast zatrudnienie w sektorze
prywatnym, spadło z 1,077 mln osób w 2002 roku do około1,02 mln osób w drugim
kwartale 2004 roku. Dominacja sektora prywatnego wyst puje głównie w handlu
(92,6 %), hotelarstwie (77,3 %) oraz budownictwie (75,8 %).
Pozyskanie wykształconych i wykwalifikowanych pracowników, szczególnie w
specjalizacjach technicznych, nie stanowi du ego problemu. Trudniej jest o
pracowników posiadaj cych wiedz z zakresu funkcjonowania gospodarki rynkowej
i znaj cych j zyki obce, chocia sytuacja w tym zakresie stopniowo si poprawia.
Pomimo spadku poziomu produkcji w latach 90 o blisko 70 %, wska nik bezrobocia,
według oficjalnych statystyk, wynosił w tym okresie od 1,4 do 2,1 %, a zgodnie
z metodologi Mi dzynarodowej Organizacji Pracy (ILO), od 8,5 do 12 %. W drugim
kwartale 2004 roku oficjalny wska nik bezrobocia wynosił tylko 2 %, a według
szacunków ILO był on na poziomie 7,2 %. Oficjalnie zarejestrowanych było tylko
24 tys. bezrobotnych, z których jedynie 4 % otrzymywało zasiłki. Powy sze
wska niki nie pokazuj rzeczywistej skali tego zjawiska, gdy nie uwzgl dniaj
istnienia ukrytego bezrobocia, dotycz cego du ej grupy osób przebywaj cych z
inicjatywy pracodawcy na ró nego rodzaju bezpłatnych i cz ciowo płatnych urlopach
długoterminowych lub te pracuj cych przymusowo w zmniejszonym wymiarze
godzin.
Niskie wska niki bezrobocia wynikaj tak e z faktu, e znaczna cz
społecze stwa
w wieku produkcyjnym nie poszukuje pracy. W niektórych miastach liczba osób
w wieku 20 - 24 lat, nieaktywnych zawodowo, jest cz sto wy sza od liczby osób
pracuj cych. W grupie osób w wieku 25 - 39 lat wska nik ten wynosi około 25 %. Nie
oznacza to, e osoby te nie uzyskuj dochodu, jest on jednak najcz ciej uzyskiwany
w ramach „szarej strefy”.
Rys. 8.
Struktura zatrudnienia w Mołdowie w 2003 roku
10,1%
Rolnictwo
13,0%
3,9%
5,0%
Przemysł
Handel
Budownictwo
Transport
Sektor publiczny
18,1%
43,0%
ródło: Moldovan Economic Trends
6,9%
Pozostałe
55
Na du
skal wyst puje zjawisko emigracji zarobkowej, dotycz ce głównie
najbardziej aktywnych zawodowo osób w wieku 20 - 45 lat. Oficjalne dane
Departamentu Analiz Statystycznych i Socjologicznych z 2003 roku mówi o 280 300 tys. osób, które wyjechały z Mołdowy w poszukiwaniu pracy. Według innych
danych liczba ta mo e wynosi nawet od 500 tys. do 1 mln osób. Ocenia si , i z co
trzeciej rodziny jedna lub wi cej osób wyje d a do pracy za granic . A 80 % spo ród
nich to ludzie do 40 roku ycia, w ród których wi kszo (70 %) stanowi m czy ni,
pochodz cy przewa nie z obszarów wiejskich (66 %). Prawie 71 % pracuj cych za
granic Mołdowian zatrudnionych jest w sposób legalny. Główne kierunki wyjazdów
w celu podj cia pracy to Rosja (prawie 55 %), Włochy (18 %), a tak e Grecja,
Portugalia, Turcja, Ukraina i Hiszpania.
Mołdawianie zatrudniaj si zwłaszcza w budownictwie – 31 %, u osób prywatnych,
jako pomoc domowa, do opieki nad dzie mi, osobami starszymi itp. – 30,9 %, w
gospodarstwach rolnych i małych firmach – 13,5 %, w handlu – 10,8 %.
Negatywnym skutkiem tego zjawiska jest zubo enie lokalnego rynku pracy. S jednak
równie pozytywne aspekty – nabywanie nowych do wiadcze zawodowych i
przekazywanie dochodów przez osoby przebywaj ce za granic rodzinom w kraju. W
2003 roku warto transferów z tego tytułu wyniosła 360 milionów USD. Oficjalne
transfery realizowane poprzez sie bankow stanowi ok. 30-40 % warto ci zarobków
uzyskiwanych przez Mołdawian pracuj cych poza granicami kraju.
Płace
Wyja nienie powodów tak du ej skali emigracji zarobkowej oraz braku oficjalnej
aktywno ci zarobkowej du ej cz ci społecze stwa pozostaj cej w kraju, mo na
uzyska zapoznaj c si z danymi dotycz cymi poziomu płac i dochodów
mieszka ców Mołdowy.
W 2001 roku minimalna miesi czna płaca w sferze bud etowej wynosiła zaledwie
100 MDL, czyli stanowiła równowarto 8 USD, a minimalne wynagrodzenie
niewykwalifikowanego robotnika 150 MDL, czyli 11 USD miesi cznie. Od 1 lutego
2004 roku minimalne miesi czne wynagrodzenie ustalone zostało na poziomie 440
MDL (około 37 USD).
rednia miesi czna płaca w gospodarce w okresie od stycznia do wrze nia 2004 roku
wynosiła 1062,2 MDL, czyli stanowiła równowarto 86,3 USD. Oznacza to wzrost w
wyra eniu nominalnym o 26,6 %, a w wyra eniu realnym o 12,1 % w stosunku do
analogicznego okresu roku poprzedniego. Najwy sze płace wyst powały w sektorze
finansowym ( rednio 3123,5 MDL), energetyce i transporcie, z kolei najni sze w
rolnictwie (około 590 MDL), szkolnictwie i ochronie zdrowia.
56
Gospodarka
Istotnym problemem s nadal znaczne zaległo ci przedsi biorstw i bud etu pa stwa w
płaceniu wynagrodze . W pa dzierniku 2004 roku ł czna kwota zadłu enia wobec
pracowników wynosiła około 173,8 mln MDL, z czego znaczn cz
stanowiły długi
z przekroczonym terminem płatno ci.
redni miesi czny dochód na jednego mieszka ca Mołdowy w drugim kwartale 2004
roku wyniósł 466,2 MDL, czyli stanowił odpowiednik 37,9 USD (wzrost nominalny o
15,2 % i realny o 2,1 %). Dochód ten był niemal równy rednim miesi cznym
wydatkom konsumpcyjnym na osob w omawianym okresie (466,6 MDL). W tym
samym czasie oficjalne minimum egzystencji, wyznaczaj ce próg ubóstwa, wynosiło
726,9 MDL na osob . Tym samym rednie dochody pokrywały minimum egzystencji
jedynie w 64,1 %. Wynika z tego, i mimo poprawy sytuacji ekonomicznej
społecze stwa w ostatnim czasie, redni poziom dochodów pozostaje nadal na bardzo
niskim poziomie. Przeciwdziałaniu tej sytuacji ma słu y przyj ta w grudniu 2004
roku rz dowa “Strategia utrzymania wzrostu ekonomicznego i obni enia ubóstwa”.
Według informacji zamieszczonych w tym dokumencie w ród osób yj cych poni ej
granicy ubóstwa 70,1 % stanowi mieszka cy wsi, za mieszka cy małych i du ych
miast odpowiednio 21,5 % i 8,4 %. W sumie ocenia si , i problem ubóstwa dotyczy
40,4 % społecze stwa, natomiast skrajnego ubóstwa a 26,2 %. Około 4 ludzi
biednych to emeryci i renci ci.
Zwi zki zawodowe
Mołdowa jest sygnatariuszem licznych mi dzynarodowych konwencji dotycz cych
ochrony praw pracowniczych, a jej Konstytucja gwarantuje wszystkim pracownikom,
z wyj tkiem urz dników pa stwowych, prawo do zrzeszania si w zwi zki
zawodowe.
Po uzyskaniu niepodległo ci, w Mołdowie funkcjonowała Powszechna Federacja
Zwi zków Zawodowych, b d ca jedyn spadkobierczyni radzieckiego systemu
zrzesze pracowniczych. Od 1992 roku federacja ta była członkiem Mi dzynarodowej
Organizacji Pracy (ILO). Pod koniec 2000 roku, doszło do jej rozpadu, w wyniku
którego powstała Konfederacja Zwi zków Zawodowych Mołdowy (TUCM),
zrzeszaj ca ok. 80 % wszystkich zwi zkowców oraz nowa organizacja o nazwie
„Solidaritate” (Solidarno ), do której nale y pozostałe 20 % pracowników. TUCM,
b d ca kontynuatork wcze niejszej federacji zwi zkowej, grupuje swoich członków
głównie spo ród zatrudnionych w rolnictwie i bran y rolno-spo ywczej oraz
pracuj cych w sferze komunalnej i bud etowej (ochronie zdrowia, edukacji, kulturze).
Członkowie zwi zku „Solidaritate” wywodz si przede wszystkim z pozostałych
gał zi przemysłu, a tak e budownictwa, transportu i telekomunikacji.
57
Zwi zki zawodowe maj osobowo prawn i musz by oficjalnie zarejestrowane.
Maj siln pozycj negocjacyjn , szczególnie je li chodzi o ustalanie minimum
socjalnego lub minimum egzystencji. Nie uczestnicz w zarz dzaniu firm . Decyzje
zarz du maj ce negatywne skutki dla pracowników powinny by uzgadniane ze
zwi zakami zawodowymi.
System o wiaty
Ustawodawstwo Republiki Mołdowy nadaje o wiacie priorytet narodowy. Pa stwo
gwarantuje prawo do o wiaty niezale nie od narodowo ci, wyznania, płci, rasy, wieku
oraz statusu społecznego i politycznego, a tak e zapewnia równe prawa w dost pie
do pa stwowych placówek kształcenia. W Mołdowie działa 1577 instytucji
o wiatowych, w tym 43 szkoły wy sze. Na 10 tysi cy mieszka ców przypada 238
studentów studiuj cych w szkołach wy szych i 47 studentów na studiach
licencjackich.
Obowi zkowe nauczanie rozpoczyna si po uko czeniu przez dziecko siódmego roku
ycia i trwa 9 lat (4 lata szkoły podstawowej i 5 lat gimnazjum). Po uko czeniu
gimnazjum uczniowie maj do wyboru 3-letnie licea lub szkoły zawodowe, w których
nauka trwa od 6 miesi cy do 1,5 roku. Studia w szkołach typu “college” trwaj 2 lub 3
lata, a w szkołach wy szych, na uniwersytetach i akademiach, trwaj od 4 do 6 lat
i wymagaj zdania egzaminów wst pnych.
Głównym o rodkiem akademickim Mołdowy jest Kiszyniów (Chisinau). Znajduje si
tam Uniwersytet Pa stwowy oraz inne specjalistyczne wy sze uczelnie (ekonomiczna,
techniczna, medyczna i rolnicza).
W ostatnich latach powstało równie wiele uczelni prywatnych, które współpracuj
z wy szymi szkołami w USA i Kanadzie oferuj c programy nauczania
w specjalno ciach biznesowych (ksi gowo , finanse, marketing) w j zyku
angielskim. Wielu młodych Mołdowian decyduje si na studia w s siedniej Rumunii,
której szkoły wy sze s powszechnie uwa ane za stoj ce na wy szym poziomie.
Wa nym argumentem jest tak e brak bariery j zykowej.
58
Gospodarka
Ochrona rodowiska
Stopie zanieczyszczenia rodowiska naturalnego Mołdowy jest wysoki. Parki
narodowe i rezerwaty obejmuj obszar 1,97 % terytorium tego kraju, co stawia go na
jednym z ostatnich miejsc w Europie pod wzgl dem powierzchni obszaru
chronionego.
Lasy zajmuj jedynie 9,6 % powierzchni kraju zamiast uznawanego za po dany ich
udziału wynosz cego minimum 15 %, co oznacza konieczno zalesienia około 130
tys. hektarów. W strefach miejskich i uprzemysłowionych zanieczyszczenie powietrza
przekracza normy ustanowione przez WHO, a wysypiska mieci s przepełnione i
cz sto niezabezpieczone. Brak nowych inwestycji powoduje wzrost liczby dzikich
wysypisk.
Niezbyt bogate zasoby wody nieustannie si zmniejszaj , a ich jako si pogarsza.
Dniestr wpływa na teren Mołdowy z Ukrainy ju mocno zanieczyszczony. Inne rzeki
i zbiorniki wodne s zatruwane odpadami rolniczymi i przemysłowymi oraz ciekami
komunalnymi. W południowych regionach kraju wzrasta zasolenie wody.
Zanieczyszczenie gleby równie negatywnie wpływa na jako wód gruntowych
i powierzchniowych.
Beztroskie stosowanie chemikaliów w rolnictwie, intensywne i niejednokrotnie
niewła ciwe wykorzystywanie terenów uprawnych przez ostatnie co najmniej 50 lat
doprowadziło do bardzo powa nego zachwiania równowagi gleby. Erozja pochłon ła
33 % ziemi uprawnej, a obszar ten zwi ksza si co roku o 0,5 - 1,0 %. Niewła ciwe
nawo enie doprowadziło do zanieczyszczenia jednej trzeciej gruntów i
nieodwracalnego pozbawienia ich zwi zków fosforu. Ogołacanie terenów z naturalnej
ro linno ci, pod sadownictwo i winnice, na jednej pi tej obszarów rolnych
spowodowało zachwianie równowagi biologicznej i spadek płodno ci gleby o 10 20 %. Zanieczyszczenie biologiczne gruntów zwi kszyło si dwukrotnie w latach
1991-1998 z powodu braku odpowiedniej infrastruktury. Dodatkowo, cz ste
katastrofy naturalne, takie jak obsuni cia gruntu, powodzie czy susze równie
przyczyniaj si do niszczenia rodowiska.
Ochrona biosfery równie
jest powa nym problemem. Kłusownictwo,
zanieczyszczenie rodowiska oraz nadmierna eksploatacja powoduj , e wzrasta
liczba zagro onych gatunków flory i fauny, wpisywanych do Czerwonej Ksi gi18
Republiki Mołdowy. Aktualnie jest ich 241, lecz szacuje si , e powinno si tam
18
Rejestr gatunków flory i fauny, zagro onych wygini ciem.
59
umie ci nie mniej ni 600 gatunków. Niektóre typy naturalnego rodowiska
(np. step), jak równie wiele gatunków zwierz t i ro lin znikły bezpowrotnie.
System ochrony przyrody składa si z ponad 385 stref ochronnych, 178 rozmaitych
rezerwatów i 130 pomników przyrody. W znanym rezerwacie Kodry ochron obj to
ponad 5 tysi cy hektarów lasu, ok. 1000 gatunków ro lin, 43 gatunki ssaków, 145
gatunków ptaków i ponad 10 tysi cy gatunków owadów.
Nieefektywne i niezrównowa one zarz dzanie zasobami wodnymi, niska wiadomo
ekologiczna społecze stwa, przestarzałe technologie uprawy ziemi, rabunkowe
korzystanie z dóbr naturalnych (m.in. kłusownictwo i nielegalny wyr b lasów) oraz
niedostateczna kontrola pa stwa w zakresie ochrony rodowiska powoduj , e
powstrzymanie procesu degeneracji rodowiska b dzie wymagało olbrzymiego
wysiłku.
Mołdowa posiada uczelnie kształc ce specjalistów w dziedzinie ochrony rodowiska
(Uniwersytet Pa stwowy, Instytut Nauk Przyrodniczych, Uniwersytet Ekologiczny
i in.). Rz d i organizacje pozarz dowe działaj ce w dziedzinie ekologii podejmuj
usilne starania, zarówno w zakresie ochrony
rodowiska, jak i walki
z zanieczyszczeniem gruntów u ytkowych i miejskich, które stanowi nie mniejsze
zagro enie.
W ród podpisanych przez Mołdow mi dzynarodowych umów w dziedzinie ochrony
rodowiska s m.in.:
• Ramowa Konwencja ONZ o zmianach klimatu;
• Konwencja o ró norodno ci biologicznej;
• Konwencja Wiede ska dotycz ca ochrony warstwy ozonowej;
• Konwencja dotycz ca walki z pustynnieniem w krajach nara onych na silne susze i
pustynnienie;
• Konwencja Bazylejska o kontroli transgranicznego przemieszczania i usuwania
odpadów niebezpiecznych;
• Protokół o zanieczyszczeniu substancjami organicznymi;
• Protokół o metalach ci kich;
• Konwencja dotycz ca transgranicznego zanieczyszczenia powietrza na du ych
przestrzeniach.
Zawarto te wiele układów dwustronnych z Ukrain i Rumuni . Aktywn pomoc
techniczn i finansow okazuj organizacje mi dzynarodowe.
W 2000 roku rz d Mołdowy zainicjował, z pomoc UNDP, Narodow Strategi
Zrównowa onego Rozwoju pod nazw „Mołdowa 21”, zawieraj c równie szeroko
zakrojone plany ochrony i odbudowy rodowiska naturalnego. Strategia ta przewiduje
60
Gospodarka
aktywne zalesianie, ochron gatunków i terenów zagro onych, oczyszczanie gleb i
wody. Do realizacji projektów budowy stacji oczyszczania wody w Soroce, Sołdanesti,
Kriuleni i Kantemirze rz d stara si przyci gn zagranicznych inwestorów.
Rz d przewiduje zwi kszenie subsydiów na edukacj proekologiczn i zwi kszanie
wiadomo ci ekologicznej społecze stwa. W tej dziedzinie działania rz du s
wspomagane przez coraz liczniejsze pozarz dowe organizacje ekologiczne, takie jak
Ruch Ekologiczny w Mołdowie, BIOTICA, BIOS, Terra Nostra, Agroeco i inne.
Organizacje te aktywnie wspomagaj działania rz du, organizuj szkolenia
i happeningi, wydaj pras ekologiczn , a tak e nawi zuj współprac z
zagranicznymi lub mi dzynarodowymi organizacjami ekologicznymi.
Turystyka
Turystyka ma szans sta si jedn z najbardziej dochodowych gał zi gospodarki
Mołdowy. Mołdowa, chocia jest niewielkim krajem, posiada około 1400
interesuj cych i atrakcyjnych turystycznie miejsc. Samochodem mo na j
przemierzy ze wschodu na zachód w cztery godziny. Poło ona pomi dzy Prutem a
Dniestrem, charakteryzuje si pi kn rze b terenu. Wzdłu głównych arterii
rzecznych powstało wiele gł bokich, skalistych parowów. Najwi ksze, które mo na
spotka w centrum kraju, pokryte s w wi kszo ci lasami.
Na północy zachowały si skały zbudowane przed wiekami przez koralowce, a na
południu, w s siedztwie Morza Czarnego, rozci gaj si stepy Buczackie. Cz
kraju, gdzie malownicze zbocza wzgórz pokryte s lasami nazywa si „Mołdawsk
Szwajcari ”. W innym regionie zamiast lasów wyst puj sady owocowe i winnice, a
pobocza dróg obsadzone s wsz dzie drzewami orzechowymi. Mołdawskie winnice
daj obfite zbiory winogron na wina stołowe, posiadaj ce wła ciwo ci leczniczodietetyczne. Rosn tam szczepy winogron, z których powstaj wina zadowalaj ce
najbardziej wyrafinowane podniebienia.
Zakład winiarski Cricova znajduje si w pobli u Kiszyniowa. Posiada najwi ksze na
wiecie piwnice win, które maj 130 km podziemnych tuneli, galerii i sal. Ka dy tunel
przypomina ulic , wzdłu której zamiast domów stoj beczki z winem. Ka dy z tuneli
posiada swoj nazw pochodz c od gatunku wina, które tam le akuje; np. Aligote,
Feteasca, Cabernet. W krikowskich piwnicach znajduje si najbogatsza kolekcja win.
Wi kszo
wytwórni win zezwala na wst p tylko zorganizowanym grupom.
Wycieczki te s bardzo popularne, pomimo, e nie s tanie. W ród wysoko cenionych
piwnic oferuj cych mo liwo zwiedzania s tak e Milestii Mici, Cojusna, Straseni,
Romanesti i inne.
61
Do niedawna tury ci odwiedzaj cy Mołdow pochodzili głównie z krajów WNP. W
ostatnich latach, pomimo, e tury ci z krajów WNP wci stanowi wi kszo 19,
znacz co wzrosła liczba turystów z USA, Niemiec, Włoch i Francji. W 2004 roku
Mołdow odwiedziło 26,5 tys. turystów zagranicznych (o 9 % wi cej ni w 2003
roku). redni czas pobytu jednego turysty wyniósł ok. 5-6 dni.
Mołdowa proponuje zagranicznym turystom agroturystyk , turystyk objazdow ,
zwiedzanie winnic oraz turystyk biznesow , polegaj c na organizowaniu spotka
biznesowych, seminariów i konferencji w atrakcyjnych miejscach tego kraju.
W Mołdowie działa około 260 agencji turystycznych, zatrudniaj cych blisko 2000
osób oraz jedynie 60 podmiotów oferuj cych usługi hotelarskie (z czego 21
w Kiszyniowie), w których zatrudnienie znajduje około 1300 osób. Ł cznie baza
noclegowa kraju oferuje 2905 pokoi hotelowych z 5562 miejscami. Wska nik
wykorzystania miejsc hotelowych wynosi około 20 %. Istniej ca baza turystyczna
Mołdowy wymaga jednak znacznych inwestycji, szczególnie w zakresie modernizacji
i rozbudowy infrastruktury noclegowej.
Rz d RM wspiera rozwój sektora turystycznego. W lutym 2000 roku przyj to ustaw
o turystyce, a w sierpniu tego samego roku utworzono Narodow Agencj Turystyki.
Jej zadania obj ły przygotowywanie przepisów prawnych, rozwój i promocj
turystyki krajowej i zagranicznej oraz współprac mi dzynarodow . Obecnie funkcje
Narodowej Agencji Turystyki przej ł Departament Rozwoju Turystyki utworzony
decyzj rz du w lutym 2003 roku.
19
18,4 % z Rosji, 14,8 % z Rumunii i 13,8 % z Ukrainy.
Przekształcenia strukturalne
62
IV.
PRZEKSZTAŁCENIA STRUKTURALNE
Prywatyzacja
W 1991 roku utworzono Pa stwowy Departament Prywatyzacji Republiki Mołdowy,
podlegaj cy parlamentowi i posiadaj cy wył czne uprawnienia do ochrony maj tku
pa stwa, przygotowywania i realizacji pa stwowych programów prywatyzacji, a tak e
nadzorowania funduszy pochodz cych z procesu prywatyzacji. W 1993 roku
utworzony został Fundusz Własno ci Pa stwowej, który w imieniu rz du
reprezentował interesy wła cicielskie skarbu pa stwa.
Z poł czenia tych dwóch instytucji w 1994 roku powstało Ministerstwo Prywatyzacji
i Administrowania Własno ci Pa stwa, które w 1998 roku ponownie stało si
Departamentem Prywatyzacji i Administrowania Własno ci Pa stwa, podległym
Ministerstwu Gospodarki. W kwietniu 2001 roku instytucj t podporz dkowano
Radzie Ministrów, a jej nazw zmieniono na Departament Prywatyzacji.
W wyniku prowadzonej w ci gu szeregu lat prywatyzacji sektor pa stwowy utracił
dominuj c rol w mołdowskiej gospodarce. Pod koniec 2001 roku sektor prywatny
wytwarzał 63 % PKB, a w ko cu 2003 roku – ju 75 % PKB. W przemy le udział
sektora prywatnego wzrósł z 60 % w roku 2001 do 86,0 % w roku 2002 i 90 % w
2003 roku. W rolnictwie wska niki te wynosiły odpowiednio (w 2001 i 2003 r.) –
86 % i 99 %, a w handlu 70 % i 96 %. W 2003 roku sektor prywatny dawał prac
68,8 % ogółu zatrudnionych, w porównaniu z ponad 77 % w 2002 roku (1,077 mln
osób). Oznacza to spadek liczby zatrudnionych na przestrzeni jednego roku do
poziomu 933 tys. osób. Na sektor prywatny przypada około 70 % inwestycji w kapitał
podstawowy.
Programy prywatyzacyjne
Proces prywatyzacji mołdowskiej gospodarki obejmował kilka etapów. Pierwszy
Pa stwowy Program Prywatyzacji na lata 1993-1994 został zatwierdzony przez
parlament w marcu 1993 roku, ale jego realizacja rozpocz ła si dopiero w połowie
1994 roku, po utworzeniu Ministerstwa Prywatyzacji i zatwierdzeniu odpowiednich
ram prawnych. Program prywatyzacji na lata 1995-1996 był realizowany od marca
1995 roku do sierpnia 1997 roku. Cele obu tych programów były nast puj ce:
• masowa prywatyzacja z wykorzystaniem Narodowych Bonów Maj tkowych
(NBM);
• nieodpłatna dystrybucja ziemi nale cej do pa stwowych gospodarstw rolnych;
•
•
•
63
nieodpłatne przej cie przez dostawców produktów rolnych 50 % udziałów
w zakładach przetwórstwa rolnego;
bezpo rednia sprzeda wybranych obiektów nale cych do skarbu pa stwa;
prywatyzacja lokali mieszkalnych przez nieodpłatne przekazanie powierzchni
mieszkalnej, wymian za bony prywatyzacyjne (NBM) oraz sprzeda .
Do udziału w procesie masowej prywatyzacji uprawnieni byli wył cznie obywatele
Mołdowy, którzy za otrzymane Narodowe Bony Maj tkowe nabywali udziały w
przedsi biorstwach. Zorganizowano dla nich 15 ogólnokrajowych aukcji poł czonych
z subskrypcj na akcje, 94 otwarte licytacje oraz 11 publicznych przetargów. Program
masowej prywatyzacji zako czył si w listopadzie 1996 roku całkowitym lub
cz ciowym sprywatyzowaniem 2235 przedsi biorstw, w tym 1142 du ych i rednich
oraz 1093 małych. Ich udziałowcami zostały ponad 3 miliony obywateli Mołdowy. W
r ce prywatnych wła cicieli przeszło około 200 tys. mieszka , czyli ponad 80 %
zasobów lokali nale cych do pa stwa. Do ko ca 2004 roku proces prywatyzacji
mieszka obj ł ju 95 % lokali.
W 1998 roku program prywatyzacji przedłu ono o kolejne dwa lata i wprowadzono
poprawki umo liwiaj ce m.in. sprzeda przedsi biorstw w stanie upadło ci oraz
niezako czonych inwestycji przemysłowych za symboliczn kwot 1 leja, a tak e
wydłu enie okresu płatno ci ratalnych za prywatyzowany maj tek z 3 do 5 lat. W
rzeczywisto ci program prywatyzacji przyj ty na lata 1997-1998 został przedłu ony
do grudnia 2005 roku.
W latach 1999-2000 sprywatyzowano poprzez aukcje oraz mi dzynarodowe przetargi
ponad 360 przedsi biorstw. W ci gu 2003 roku dochody do bud etu pa stwa z tytułu
prywatyzacji wyniosły ponad 146 mln lei. Kwota ta nie uwzgl dnia dochodów z
prywatyzacji podmiotów gospodarczych Naddniestrza, gdy proces prywatyzacji w
tym regionie rz d Mołdowy traktuje jako nielegalny. W grudniu 2004 roku przyj to
ustaw o anulowaniu prywatyzacji przedsi biorstw z Naddniestrza. Ustawa ta weszła
w ycie z dniem 1 stycznia 2005 roku.
Projekty prywatyzacyjne
Do najwi kszych projektów prywatyzacyjnych w ostatnich latach nale ała sprzeda ,
w lutym 2000 roku, 3 z 5 zakładów energetycznych hiszpa skiej firmie Union Fenosa
za kwot 25,3 mln USD przy jednoczesnych zobowi zaniach do zainwestowania
dalszych 60 milionów USD w ci gu 5 lat. Z innych projektów nale y wymieni
sprzeda francuskiemu koncernowi Lafarge 52 % udziałów w cementowni Cement
SA, zakup 85 % akcji firmy farmaceutycznej Farmaco SA przez ameryka ski koncern
Europharm Inc., obj cie 60 % udziałów w przedsi biorstwie przemysłu skórzanego
Piele SA przez włosk firm Esastampa, sprzeda 65 % udziałów w zakładach
64
Przekształcenia strukturalne
odzie owych Balreanca niemieckiej firmie Steilmann Gruppe, przej cie przez
izraelsk firm Avi-Waks Ltd. ponad 80 % akcji najwi kszego mołdowskiego biura
podró y i sieci hoteli Moldova Tur SA oraz zakup ponad 80 % udziałów w sieci
mołdowskich stacji benzynowych Tirex-Petrol przez niemieck firm Mabanaft.
Jeszcze 2001 roku rozpocz ła si kolejna, trzecia próba prywatyzacji mołdowskiego
monopolisty telekomunikacyjnego Moldtelecom. Funkcj konsultanta finansowego
powierzono firmie Raiffeisen Investment. Jedynym oferentem, który pod koniec
sierpnia 2002 roku zło ył ofert na zakup 51 % udziałów była rosyjska firma MGTS.
Negocjacje jednak zako czyły si niepowodzeniem i wszystko wskazuje na to, e
Moldtelecom jeszcze przez jaki czas pozostanie firm pa stwow .
W 2002 roku najwi kszymi sprywatyzowanymi zakładami były:
• wytwórnia napojów Vitanta-Intravest: 85,59 % udziału nabyła Efes Beverages
Group za 12,4 mln USD;
• kiszyniowskie zakłady elektroniczne Topaz: 92,4 % nabyła moskiewska
korporacja Salut za 950 tysi cy USD z obietnic zainwestowania dalszych 4 mln
USD w ci gu 2 lat w rozwój produkcji;
• zakład produkcji kartonu Moldcarton: 89,06 % nabyła szwajcarska firma
Gasitera Suisse AG za 2,15 mln USD (deklaruj c dalsze inwestycje w rozwój
zakładu w wysoko ci 11 mln USD w ci gu 5 lat);
• wytwórnia win musuj cych Vismos w Kiszyniowie: 99,96 % udziału zakupiła
rosyjska firma Aroma za 1,4 mln USD, deklaruj c zamiar zainwestowania
dalszych 3,2 mln USD i zało enia nowych winnic na obszarze 500 hektarów;
• gorzelnia i wytwórnia win Calaras-Divin: 99,96 % zakupiła firma z Moskwy za
3,7 mln USD, deklaruj c jednocze nie dalsze inwestycje w wysoko ci 5 mln
USD i zało enie nowych plantacji na obszarze 600 hektarów.
Około 90 % mołdowskich wytwórni win jest sprywatyzowanych, ale najwa niejsze z
nich wci pozostaj własno ci pa stwa. W latach 2003-2004 rz d podj ł działania
na rzecz sprzeda y zagranicznym inwestorom pakietów kontrolnych w wytwórnich
win Aroma, Cricova, Cojusna, Vismos, Struguras i Ialoveni oraz w gorzelniach
znajduj cych si w Balti i Briceni.
Jedn z metod prywatyzowania przedsi biorstw jest wystawianie ich na aukcj i
prowadzenie licytacji za po rednictwem Izby Handlowej. Szczegółowe oferty
prywatyzacyjne s umieszczane i aktualizowane na stronach internetowych
Departamentu Prywatyzacji (www.privatization.md). Pomocne mog by tak e firmy
consultingowe, np. Anlin Consulting (www.anlin.biz/_private/rus/p2.htm), które
dysponuj baz informacyjn oraz wspomagaj zainteresowanych klientów wiadcz c
im stosowne usługi.
65
Prywatyzacja gruntów
Ze wzgl du na szczególne znaczenie rolnictwa dla gospodarki Mołdowy,
prywatyzacja gruntów traktowana była priorytetowo. Odbywała si w sposób
przejrzysty, zapewniaj cy wszystkim równe warunki. Oparta była na bezpo rednich
dotacjach dla rolników oraz systemie dystrybucji tytułów własno ci ziemi.
Zapocz tkowana w 1996 roku prywatyzacja nabrała tempa w latach 1998-1999
obejmuj c prawie 80 % gospodarstw rolnych pa stwowych i kolektywnych, które
zostały w tym celu oddłu one. W pa dzierniku 2004 roku liczba rolników, którzy
otrzymali ziemi w procesie prywatyzacji wynosiła 659 tys. osób.
Podstaw prawn obrotu ziemi jest ustawa o normatywnej cenie i trybie kupnasprzeda y ziemi z 25 lipca 1997 roku. Grunty mog stanowi zabezpieczenie
transakcji handlowych, jednak ze wzgl du na problemy zwi zane z wycen warto ci
ziemi, ma to ograniczone znaczenie. Rynek obrotu ziemi nie jest rozwini ty, co do
pewnego stopnia spowalnia równie reformy w samym rolnictwie.
Ziemia nierolnicza, b d ca własno ci pa stwa lub jednostek administracyjnoterytorialnych, mo e by sprzedawana mołdowskim osobom fizycznym i prawnym
oraz inwestorom zagranicznym. Ziemia o przeznaczeniu rolniczym i ziemia nale ca
do funduszu le nego nie mo e by sprzedawana.
Ziemia b d ca własno ci publiczn znajduj ca si pod obiektami stanowi cymi
własno pa stwow jest sprzedawana równocze nie z prywatyzacj tych obiektów
lub pó niej, osobom prawnym i fizycznym, które uzyskały prawo własno ci tych
obiektów.
Finanse i bankowo
66
V.
FINANSE I BANKOWO
Bud et
Od czasu kryzysu rosyjskiego w 1998 roku rz d Mołdowy prowadził zrównowa on
polityk bud etow . W latach 2000-2002, wraz ze wzrostem gospodarczym,
nast pował wzrost dochodów i wydatków bud etu pa stwa przy jednoczesnym
utrzymaniu deficytu bud etowego na poziomie poni ej 1 % PKB. Dochody
skonsolidowanego bud etu wzrosły wyra nie w 2003 roku, zarówno w wyra eniu
nominalnym (o 30,2 %), jak te w relacji do PKB (z 23,1 do 24,25 %), osi gaj c
poziom 6620,5 mln MDL. Było to wynikiem utrzymuj cego si wzrostu
gospodarczego, jak te wy szych od zakładanych wpływów z podatków. Nieco ni szy
był wzrost wydatków bud etowych, które wyniosły 6183,4 mln MDL, w zwi zku z
czym, w odró nieniu od lat poprzednich, osi gni to znacz c nadwy k , si gaj c
1,6 % PKB.
Tab. 5.
Dochody
Wydatki
Deficyt/nadwy ka
a
dane szacunkowe;
Dochody i wydatki bud etu (% PKB)
2000
25,6
26,6
- 1,0
2001
22,7
22,8
- 0,1
2002
23,1
23,6
- 0,5
2003
24,25
22,65
1,6
2004a
23,5
23,1
0,4
ródło: opracowanie WEH Ambasady RP w Kiszyniowie i dane Narodowego Banku Mołdowy
Wpływy z podatków stanowiły w 2003 roku 86,4 % bud etu (84,3 % w 2002 roku).
Udział podatków po rednich we wpływach podatkowych wyniósł 72,6 %, a podatków
bezpo rednich 24,5 %. Dochody bud etu ze ródeł innych ni podatki, wyniosły 785,5
mln MDL i były o 4,4 % wy sze od planowanych. Jednocze nie dochody z
prywatyzacji i sprzeda y maj tku pa stwowego, były ni sze ni zakładano o 20,1 % i
wyniosły jedynie 111,3 mln MDL.
Po stronie wydatków skonsolidowanego bud etu dominuj c pozycj , podobnie jak w
latach poprzednich, były wydatki na rzecz sfery socjalnej (o wiata, ochrona zdrowia,
pomoc socjalna dla ludno ci itp.), stanowi ce 54,2 %. Potwierdza to socjalny,
opieku czy charakter polityki bud etowej pa stwa. Na obsług długu publicznego
przypadło 9,4 % wydatków, tyle samo co w 2002 roku, ale wyra nie mniej ni jeszcze
w 2000 roku, kiedy to pozycja ta pochłaniała blisko 24 % wydatków. Transfery na
rzecz gospodarki narodowej stanowiły 8,5 %, a wydatki na realizacj programu
inwestycyjnego 4,5 % obci e bud etu w 2003 roku.
Tab. 6.
67
Struktura dochodów bud etu Republiki Mołdowy (w %)
Dochody – ogółem
1. Podatki
VAT
akcyza
podatek od osób prawnych
podatek od osób fizycznych
podatki w handlu zagranicznym
podatki pozostałe
2. Dochody niepodatkowe
3. Dochody z operacji kapitałowych
4. Dotacje, subwencje
2000
100,0
75,2
32,7
16,1
6,7
6,4
5,6
7,7
18,0
3,6
3,2
2001
100,0
79,5
34,6
15,7
8,1
8,0
5,4
7,7
15,1
2,1
,3
2002
100,0
84,3
40,0
12,9
8,4
9,2
6,5
7,3
12,0
2,3
1,4
2003
100
86,4
41,2
15,3
7,9
9,0
6,6
6,4
11,9
0,9
0,8
ródło: Annual Report 2003, NBM, p.13. oraz dane z prasy ekonomicznej Mołdowy (luty 2005 r.).
Według wst pnych danych w 2004 roku dochody skonsolidowanego bud etu
wyniosły 7,52 mld MDL wobec zaplanowanych 7,2 mld MDL. Z kolei wydatki
zrealizowano w wysoko ci 7,3 mld MDL, mimo i planowano je uprzednio na
poziomie wy szym o około 100 mln MDL. Efektem było utrzymanie dodatniego salda
bud etowego.
W 2004 roku na ubezpieczenia społeczne przekazano kwot 835,8 mln MDL, a na
rzecz funduszu obowi zkowych ubezpiecze zdrowotnych 651,3 mln MDL. Obsługa
zadłu enia zagranicznego kosztowała bud et 1,25 mld MDL (103 mln USD), co
stanowiło 22,7 % wydatków bud etowych. W 2004 roku ze rodków bud etowych
przeprowadzono tak e indeksacj 77 tys. wkładów pieni nych o warto ci 44,7 MDL,
nale cych do obywateli przechowuj cych swoje oszcz dno ci w Banku
Gospodarczym (Banka de Ekonomii).
Tab. 7.
Struktura wydatków bud etu Republiki Mołdowy (w %)
Wydatki ogółem
gospodarka
sfera socjalna
obsługa długu pa stwowego
utrzymanie aparatu pa stwowego
działalno mi dzynarodowa
nakłady kapitałowe
pozostałe
2000
100,0
10,2
44,2
23,9
15,5
1,6
4,3
0,3
2001
100,0
9,2
47,7
18,4
17,6
1,8
4,8
0,5
2002
100,0
8,0
55,1
9,4
20,3
1,9
5,0
0,3
2003
100,0
8,5
54,2
9,4
19,9
2,1
5,4
0,5
ródło: Annual Report 2003, NBM, p.13-14 oraz dane z prasy ekonomicznej Mołdowy.
Finanse i bankowo
68
Przyj ty na pocz tku grudnia 2004 roku bud et na 2005 rok przewiduje dochody na
poziomie 7,473 mld MDL i wydatki maj ce wynie 7,724 mld MDL, co oznacza
deficyt w wysoko ci 251 mln MDL. Bud et został skonstruowany przy zało eniu
wzrostu PKB o 6 % do poziomu 36,5 mld MDL.
Bilans płatniczy
Bilans płatniczy Mołdowy w 2002 roku charakteryzował si deficytem handlowym
i deficytem w sektorze usług oraz dodatnim saldem dochodów, transferów bie cych
i inwestycji bezpo rednich. Deficyt rachunku obrotów bie cych wynosił w 2002 roku
103,14 mln USD, co stanowiło równowarto 15,9 % PKB (w 2001 17,1 % PKB).
Z kolei bilans płatniczy Mołdowy z 2003 roku wykazał deficyt handlowy i deficyt
w sektorze usług (39 mln USD) przy dodatnim saldzie dochodów, transferów
bie cych i inwestycji bezpo rednich. Deficyt rachunku obrotów bie cych wynosił w
2003 roku 142,9 mln USD, co stanowiło równowarto około 14 % PKB20. W 2004
roku w bilansie płatniczym wyst pił ponownie deficyt handlowy (684,5 mln MDL za
11 miesi cy 2004 roku) oraz deficyt w sektorze usług (ok. 46 mln MDL) przy
dodatnim saldzie dochodów ok. 220 mln MDL (za cały 2004 rok).
Na rachunku operacji kapitałowych i finansowych odnotowano w 2003 roku dodatnie
saldo w wysoko ci 53,22 mln USD, b d ce efektem uzyskania dodatniego salda
inwestycji bezpo rednich, w tym inwestycji dokonanych przez zamian zadłu enia na
udziały, jak i inwestycji w formie po yczek od zagranicznych firm macierzystych
(dane NBM). W 2004 roku dodatnie saldo operacji kapitałowych i finansowych
wynosiło 167,2 mln MDL.
Tab. 8.
Wyszczególnienie
deficyt w mln USD
deficyt w % PKB
Bilans rachunku bie cego w latach 1997-2004
1997
-274,8
14,3
1998
-334,7
19,7
1999
-68,5
5,9
2000
-96,8
7,5
2001
-68,21
6,4
2002
-51,76
6,3
2003
-142,9
8,9
2004
-40,2
4,1
ródło: Annual Report 2003, NBM, table no.2 i obliczenia własne na podstawie materiałów
Ministerstwa Finansów RM z 2005 r.
20
Annual Report 2003, National Bank of Moldova, table no.32
69
Zadłu enie zagraniczne
Zgodnie z danymi Narodowego Banku Mołdowy całkowite zadłu enie zagraniczne
tego kraju wyniosło, wg stanu na koniec grudnia 2003 roku, 1440,1 mln USD, tj. ok.
73,6 % PKB. Na wysoko zadłu enia miały wpływ w 2003 roku nast puj ce
czynniki:
• wznowienie finansowania przez mi dzynarodowe instytucje finansowe;
• faktyczne wydatki sektora publicznego, które przekroczyły warto
pomocy
zagranicznej;
• restrukturyzacja długu sektora publicznego;
• spłaty rumu skiej i tureckiej po yczki rz dowej.
Zadłu enie zagraniczne sektora publicznego w 2003 roku wyniosło 1008,5 mln USD
co oznacza wzrost o 2,2 % w stosunku do roku ubiegłego. Dług ten stanowił
przewa aj c cz , bo a 70 % całkowitego zadłu enia zagranicznego Mołdowy.
Znacz cym wierzycielem Mołdowy były w 2003 roku organizacje mi dzynarodowe.
Zadłu enie wobec nich wynosiło 692,3 mln USD z czego 364 mln USD (52,7 %)
wobec Banku
wiatowego. W ród poszczególnych pa stw najwi kszymi
wierzycielami Mołdowy były Rosja – 94,9 mln USD, Stany Zjednoczone – 57,3 mln
USD oraz Japonia – 25,9 mln USD. Najwi kszymi kredytobiorcami prywatnymi były
podmioty gospodarcze w sektorach energetyki i komunikacji. Pozostałe działy gospodarki
korzystaj z kredytowania zagranicznego w znacznie mniejszym stopniu.
W 2004 roku zadłu enie zagraniczne sektora publicznego zmniejszyło si
prywatnego wzrosło, co przedstawiono poni ej.
Rys. 9.
za
Zadłu enie zagraniczne w latach 1999-2004 (mln USD)
1600
1400
1200
1000
800
600
400
200
0
Sektor publiczny
Sektor prywatny
Zadłu enie ogółem
1999
2000
2001
ródło: Narodowy Bank Mołdowy
2002
2003
2004
70
Finanse i bankowo
Według wst pnych szacunków warto zadłu enia zagranicznego Mołdowy na koniec
2004 roku wyniosła 1386,7 mln USD, z czego bezpo redni dług publiczny oraz
gwarantowane przez pa stwo zadłu enie prywatne stanowiło 758 mln USD. Oznacza to
obni enie długu publicznego o przeszło 110 mln USD w porównaniu z rokiem ubiegłym.
Struktura wymagalno ci zadłu enia zagranicznego Mołdowy jest stosunkowo bezpieczna,
bowiem a 97,9 % stanowi po yczki rednio i długoterminowe (10 i 20 letnie),
denominowane głównie w dolarach ameryka skich (47,5 % długu publicznego i 95,5 %
prywatnego).
Wymienialno
waluty, polityka kursowa i rezerwy walutowe
Mołdowski lej (MDL) od połowy 1995 roku jest walut swobodnie wymienialn
w transakcjach na rachunku bie cym, zgodnie z kryterium Mi dzynarodowego
Funduszu Walutowego. Kurs wymiany waluty ustalany jest przez Narodowy Bank
Mołdowy (NBM) na podstawie kursu kształtuj cego si na rynku mi dzybankowym.
Podmioty gospodarcze mog swobodnie sprzedawa i kupowa obc walut we
wszystkich operacjach bie cych oraz w cz ci transakcji kapitałowych. Eksporterzy
maj prawo uzyskiwa i gromadzi dochody z eksportu na rachunku w walucie obcej
bez konieczno ci ich odsprzeda y pa stwu, a inwestorzy zagraniczni mog transferowa
bez przeszkód swoje zyski. Uzyskanie kredytu b d gwarancji kredytowej przez
nierezydentów oraz transfery kapitałowe do nierezydentów wymagaj autoryzacji banku
centralnego. Operacje wymiany walut mog by dokonywane przez banki, giełdy oraz
punkty wymiany walut (kantory) obsługuj ce klientów indywidualnych.
W latach 2000-2001 kurs wymiany mołdowskiego leja (MDL) w stosunku do dolara
ameryka skiego utrzymywał si na stabilnym poziomie. Podobna sytuacja miała
miejsce w latach nast pnych. redni kurs w okresie od stycznia do grudnia 2002 roku
wynosił 13,573 MDL/USD. W roku 2003 kurs wahał si w granicach 13,20 – 14,40
MDL/USD. Na przestrzeni 2004 roku warto mołdawskiej waluty w stosunku do
dolara USA wzrosła z poziomu 13,22 MDL/USD w styczniu 2004 roku do 12,48
MDL/USD w grudniu samego roku wynosił. Kurs z grudnia 2004 roku utrzymywał
si tak e w styczniu i lutym 2005 roku (12,49 MDL/USD).
Utrzymywanie si stabilnego kursu leja do dolara było mo liwe dzi ki znacz cej
poda y obcych walut na rynku, m.in. dzi ki transferom dochodów uzyskiwanych
przez obywateli Mołdowy pracuj cych za granic . Pomagało to równowa y
zawirowania na rynku walutowym, a bankowi centralnemu – utrzymywa bezpieczny
poziom rezerw walutowych pa stwa poprzez interwencyjny skup waluty obcej.
71
Według oficjalnych danych NBM warto transferów dochodów osób fizycznych
spoza granic kraju wyniosła w ci gu dziesi ciu miesi cy 2004 roku 596,5 mln USD,
za w analogicznym okresie roku poprzedniego – 361,2 mln USD. Z kwoty tej 37,0 %
trafiło na rynek do sprzeda y (w poprzednim roku 30,5 %), przy czym tylko niewielka
cz
tych rodków była przekazywana za po rednictwem systemu bankowego.
Skup walut na rynku przez banki umo liwił zwi kszenie rezerw walutowych banku
centralnego z 302,3 mln USD w ko cu 2003 roku do poziomu 405,9 mln USD na
koniec listopada 2004 roku, co odpowiadało warto ci importu towarów i usług w
okresie ponad dwóch miesi cy. Warto przy tym zauwa y obni enie obrotu walut
ameryka sk z 80,2 % w 2003 roku do 73,0 % w 2004 roku na rzecz zwi kszenia
udziału euro (z 16,1 % w styczniu 2004 roku do 23,1 w listopadzie 2004 roku).
System bankowy
Obowi zuj cy obecnie dwupoziomowy system bankowy został stworzony w 1991
roku. Funkcj banku centralnego pełni Narodowy Bank Mołdowy (NBM), który nie
prowadzi działalno ci komercyjnej. Banki komercyjne działaj na podstawie licencji
wydawanych przez NBM. Ustawy o NBM oraz instytucjach finansowych zostały
przyj te przez mołdowski parlament w 1991 roku, a ich nowelizacja miała miejsce w
czerwcu i lipcu 1995 roku.
Bank centralny
Narodowy Bank Mołdowy powstał w 1991 roku, jako instytucja wzorowana na
Rumu skim Banku Centralnym. Zgodnie z ustaw jest to instytucja autonomiczna
i niezale na, współpracuj ca z rz dem, ale odpowiedzialna jedynie przed
parlamentem. Podstawowym zadaniem NBM jest utrzymanie stabilno ci waluty
narodowej. Bankiem kieruje departament administracyjny, którego 5 członków, w tym
prezesa, mianuje parlament na 7-letni kadencj . Podstawowe funkcje mołdowskiego
banku centralnego to:
• planowanie i realizacja polityki monetarnej i walutowej pa stwa;
• analizowanie bie cej sytuacji makroekonomicznej i przedkładanie rz dowi
rekomendacji w tym zakresie;
• licencjonowanie, kontrolowanie i regulowanie działalno ci instytucji finansowych;
• prowadzenie polityki kredytowej wobec banków komercyjnych;
• pełnienie roli bankiera i agenta fiskalnego Republiki Mołdowy;
• zarz dzanie rezerwami walutowymi;
• emisja waluty narodowej;
• regulowanie bilansu płatniczego pa stwa.
72
Finanse i bankowo
Bank podaje do publicznej wiadomo ci informacje na temat sytuacji
makroekonomicznej oraz rozwoju rynków finansowych, w tym dane statystyczne
dotycz ce poda y pieni dza, wielko ci udzielonych kredytów, bilansu płatniczego
oraz rynku wymiany walut.
Rz d RM podpisał w listopadzie 2000 roku list intencyjny z Mi dzynarodowym
Funduszem Walutowym (IMF), w którym potwierdza, e Narodowy Bank Mołdowy
b dzie kontynuował działania zmierzaj ce do wzmocnienia sektora bankowego przez
nasilenie nadzoru, racjonalizacj przepisów, wpływanie na wymian nieefektywnych
zarz dów banków, wycofywanie licencji bankowych w uzasadnionych przypadkach
oraz sprzyjanie konsolidacji banków.
Banki komercyjne
W grudniu 2004 roku w Mołdowie funkcjonowało 16 banków komercyjnych. Suma
ich aktywów na dzie 31 grudnia 2004 roku wynosiła 13,3 mld MDL (wzrost w
stosunku do 2003 roku o 3 mld MDL). Dominuj c pozycj na rynku ma pi banków
utworzonych w wyniku reorganizacji byłych banków pa stwowych. S to: MoldovaAgroindbank, Victoriabank, Banca Sociala, Moldinconbank oraz Banca de Economii.
Pi
spo ród 16 działaj cych banków jest własno ci kapitału zagranicznego,
dwana cie banków ma status spółek typu joint venture, a tylko w dwóch bankach
kapitał jest wył cznie mołdowski. Mołdowskie prawo nie ogranicza wielko ci udziału
kapitału zagranicznego, ani mo liwo ci otwierania przedstawicielstw banków
zagranicznych. Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju posiada udziały m.in. w
dwóch najwi kszych bankach – Moldova-Agroindbanku i Victoriabanku. Te dwa
banki oraz Banca de Economii, który ma najbardziej rozbudowan sie oddziałów,
przoduj równie pod wzgl dem popularno ci w ród mołdowskiego społecze stwa,
które najch tniej deponuje w nich swoje oszcz dno ci. Skarb pa stwa posiada
wi kszo ciowe udziały tylko w jednym banku komercyjnym – Banca de Economii.
Mołdowskie prawo przewiduje trzy typy licencji na prowadzenie działalno ci bankowej.
Banki posiadaj ce licencj typu A mog prowadzi operacje jedynie w walucie
krajowej. Licencje typu B i C pozwalaj na prowadzenie transakcji mi dzynarodowych,
a licencja C dodatkowo umo liwia działalno na rynku kapitałowym. Od rodzaju
licencji zale y wysoko wymaganego minimalnego kapitału.
73
Z dniem 30 czerwca 2004 roku zmianie uległy stawki minimalnego kapitału dla
poszczególnych licencji. Wprowadzanie minimalnych stawek rozło ono na 1,5 roku.
W pocz tkowym okresie kwoty te kształtuj si nast puj co:
• licencja A – minimalny wymagany kapitał wynosi 40 mln MDL;
• licencja B – odpowiednio 80 mln MDL;
• licencja C – 120 mln MDL.
Do dnia 30 czerwca 2005 roku banki zobowi zane s zwi kszy kapitał minimalny do
wysoko ci:
• licencja A – 45 mln MDL;
• licencja B – 90 mln MDL;
• licencja C – 120 mln MDL (kapitał minimalny na poziomie poprzedniej stawki).
Do dnia 31 grudnia 2005 roku kapitał minimalny w bankach o okre lonej licencji
powinien wynie :
• licencja A – 50 mln MDL;
• licencja B – 100 mln MDL;
• licencja C – 150 mln MDL.
Lista banków pogrupowanych według posiadanych licencji znajduje si w zał czniku
nr 12. Zgodnie z ustaw z listopada 2001 roku banki zobowi zane s do
wprowadzenia metod i procedur kontrolnych w celu zapobiegania „praniu” pieni dzy.
W grudniu 2004 roku warto kredytów udzielonych przez mołdowskie banki
komercyjne na cele gospodarcze21 wyniosła 7,6 mld lejów. Warto depozytów
zgromadzonych na rachunkach bankowych w tym czasie wynosiła 9,5 mld lejów, z
tego 4,8 miliarda lejów nale ało do osób fizycznych.
Tab. 9. rednie stawki procentowe kredytów i depozytów – grudzie 2004 r.
Wyszczególnienie
Kredyty
Depozyty
dla podmiotów gospodarczych
dla osób fizycznych
dla podmiotów gospodarczych
dla osób fizycznych
w MDL
20,75
23,04
13,54
16,22
w walucie
11,33
12,07
4,82
5,47
ródło: Narodowy Bank Mołdowy – grudzie 2004 r.
Wielko
stopy procentowej uzale niona jest od czasookresu kredytowania
przedsi wzi cia i od waluty, w której zaci gany jest kredyt. Najwy ej oprocentowane
s kredyty krótkoterminowe w lejach ( rednia stopa wynosi wtedy od 22,39 nawet do
21
Bez kredytów mi dzybankowych i udzielonych rz dowi.
74
Finanse i bankowo
35,70 % w skali miesi ca), za kredyty powy ej 12 miesi cy oprocentowane s od
20,71 do 23, 24 % w skali roku. Podobnie przy udzielaniu kredytów w walutach
zagranicznych – stopa wynosi przeci tnie od 12,35 % do 12,64 % w przypadku
kredytów krótkoterminowych (od 1 do 12 miesi cy) oraz od 11,54 do 11,58 % w
stosunku rocznym dla kredytów na okres powy ej 1 roku. Powy sze warto ci
stanowi
redni oprocentowania kredytów dla osób fizycznych i podmiotów
gospodarczych według danych z grudnia 2004 roku.
Rynek ubezpiecze
Rynek ubezpiecze znajduje si we wczesnej fazie rozwoju, zarówno pod wzgl dem
jego wielko ci i ram prawnych, jak i zakresu oraz jako ci oferowanych produktów.
W połowie 1999 roku znowelizowano ustaw o ubezpieczeniach i zezwolono na
100 % udział kapitału zagranicznego w firmach ubezpieczeniowych (poprzednio
obowi zywał limit 49 % udziału). Pomimo rosn cego znaczenia usług
ubezpieczeniowych w gospodarce, mniej ni 1 % dochodów netto przeznaczanych jest
na ubezpieczenia.
Istotne zmiany na rynku ubezpiecze spowodował wymóg wynikaj cy z członkostwa
Mołdowy w wiatowej Organizacji Handlu, zgodnie z którym musiała zosta
podniesiona wysoko
kapitału zakładowego firm ubezpieczeniowych. Rz d
Mołdowy postanowił, i od 25 pa dziernika 2004 roku minimalny kapitał firmy
ubezpieczeniowej powinien wynosi 2 mln MDL (ok. 160 tys. USD). Spo ród
działaj cych na rynku Mołdowy 47 firm ubezpieczeniowych warunki postawione
przez rz d spełniły zaledwie 34. Wykaz firm ubezpieczeniowych spełniaj cych
wymogi kapitałowe został przedstawiony w zał czniku nr 18.
Firmy, które nie zgromadziły minimalnego kapitału, zobowi zane s do przekazania
pakietów ubezpieczeniowych innym ubezpieczycielom posiadaj cym licencje, same
za na podstawie decyzji Pa stwowej Inspekcji Nadzoru nad Ubezpieczeniami
zostan skre lone z rejestru. Wykaz wa niejszych firm ubezpieczeniowych zawiera
zał cznik nr 17.
Dominuj c pozycj na rynku zajmuje firma ASITO, powstała na bazie firmy
„Gosstrach” – monopolisty ubezpieczeniowego z czasów radzieckich. W sierpniu
1999 roku pakiet kontrolny udziałów w tym przedsi biorstwie nabyła australijska
firma QBE Insurance Group, za kwot około 5,1 miliona USD. W grudniu 2004 roku
QBE ASITO S.A. dysponowała kapitałem 46, 5 mln MDL i posiadała około 90 %
udziału w rynku ubezpiecze na ycie oraz blisko 55 % udziału w rynku ubezpiecze
maj tkowych.
75
Ocenia si , i istnieje zapotrzebowanie na szersz gam produktów ubezpieczeniowych, szczególnie w zakresie ubezpiecze na ycie, ubezpiecze wypadkowych
i zdrowotnych, a tak e maj tkowych.
Rynek kapitałowy
Obligacje pa stwowe
Sytuacja na rynku obligacji pa stwowych – który znacznie ucierpiał w zwi zku
z kryzysem rosyjskim w 1998 roku, kiedy to wi kszo banków zamieniła swoje
aktywa z obligacji i bonów na walut obc – jest od 2000 roku stabilna. W ci gu 2002
roku ł czna warto papierów dłu nych w obrocie wzrosła o 181,4 mln MDL, tj. o
16,4 %. Ł czna warto bonów skarbowych w obiegu w dniu 1 stycznia 2003 roku
wynosiła 1,1 mld MDL (79,7 mln USD). rednie roczne oprocentowanie bonów
skarbowych w 2002 roku wynosiło 5,75 % i było ni sze o 8,71 % w porównaniu z
rokiem 2001.
Ministerstwo Finansów nie miało w latach 2000-2004 trudno ci z terminowym
wykupem obligacji i sprzeda nowych. Rok 2004 był szczególnie owocny z punktu
widzenia emisji obligacji pa stwowych, których ł czn warto szacuje si na ponad
1,6 mld MDL, tj. pi ciokrotnie wi cej ni w 2003 roku. Z kwoty tej ok. 53 % trafiło
do r k inwestorów zagranicznych, w tym zwłaszcza pochodz cych z:
• Hiszpanii – 44 %;
• Rosji – 3 %;
• Rumunii – 2 %;
• Wielkiej Brytanii – 1 %.
Dla mołdowskich inwestorów przeznaczono pozostałe 47 % obligacji o warto ci 771
mln MDL (czyli trzykrotnie wi cej ni w poprzednim roku).
Mołdowska Giełda Papierów Warto ciowych
Mołdowska Giełda Papierów Warto ciowych (BVM) powstała, jako spółka akcyjna,
dzi ki pomocy USAID w grudniu 1994 roku na mocy ustawy o papierach
warto ciowych i giełdach papierów warto ciowych. Pierwsza sesja giełdowa odbyła
si 26 czerwca 1995 roku. Mołdowska giełda jest instytucj nowoczesn , opart na
elektronicznym zautomatyzowanym systemie realizacji transakcji. Nowoczesnej
infrastrukturze
giełdowej
towarzysz
regulacje
prawne
odpowiadaj ce
mi dzynarodowym standardom, chroni ce inwestorów, zapewniaj ce przejrzysto
informacji i uczciw konkurencj pomi dzy uczestnikami rynku.
76
Finanse i bankowo
Na pocz tku 2002 roku na rynku papierów warto ciowych działało 19 funduszy
inwestycyjnych, 6 firm powierniczych, 35 firm maklerskich (w tym 14 banków), 22
firmy notowane na giełdzie i 900 firm, których akcje zostały dopuszczone do obrotu
giełdowego, ale firmy nie były notowane na giełdzie.
Warto transakcji giełdowych w 2002 roku wynosiła 352,8 mln MDL tj. ok. 26 mln
USD co stanowiło wzrost o 4,5 mln USD w porównaniu z rokiem poprzednim.
Natomiast w 2003 roku zwi kszyła si ona do ponad 470 mln MDL, głównie dzi ki
sprzeda y pakietu kontrolnego AO Witanata za kwot 167 mln lejów. Rok 2004
przyniósł z kolei spadek do 283 mln MDL, co wynikało m.in. z faktu, i nie pojawiła
si w tym czasie na giełdzie adna nowa du a spółka.
W roku 2004 zarejestrowano na giełdzie ł cznie 1854 zlecenia kupna/sprzeda y.
Dzi ki liberalizacji i zniesieniu w grudniu 2004 roku ogranicze zwi zanych z
rynkiem wtórnym, ju w pierwszych tygodniach 2005 roku uzyskano obroty rz du
291 mln MDL, tj. o 8 mln MDL wy sze ni w całym poprzednim roku. Mo na
przypuszcza , i post puj cy proces liberalizacji transakcji giełdowych spowoduje w
najbli szym czasie szereg konsolidacji kontrolnych pakietów akcji i wej cie na rynek
giełdowy nowych, du ych inwestorów.
Nad prawidłowym funkcjonowaniem rynku kapitałowego czuwa Narodowa Komisja
Papierów Warto ciowych, maj ca uprawnienia analogiczne do jej odpowiedników
w innych krajach.
Pomoc mi dzynarodowych instytucji finansowych
Bank wiatowy22
Republika Mołdowy jest członkiem Banku wiatowego od 1992 roku. Pierwsze
po yczki Banku wiatowego słu yły wspieraniu procesów dostosowawczych w
gospodarce, wzmacnianiu sektora prywatnego w rolnictwie i przemy le oraz poprawie
zarz dzania w sektorze energetycznym. Obecnie podstawowym celem działalno ci
Banku w Mołdowie jest redukcja ubóstwa. Działania z tym zwi zane koncentruj si
na nast puj cych obszarach:
• utrzymaniu stabilno ci makroekonomicznej kraju i stymulowaniu wzrostu
gospodarczego zapewniaj cego wzrost dochodów społecze stwa;
• stworzeniu efektywnego systemu pomocy społecznej zorientowanego na
najbardziej potrzebuj cych;
• zapewnieniu lepszego dost pu do wiadcze socjalnych osobom najubo szym.
22
www.worldbank.org.md
77
Podobnie w przypadku przyznanej w 2002 roku po yczki na wsparcie reform
strukturalnych (SAC III) w wysoko ci 30 milionów USD, która miała wspomóc
działania rz du Mołdowy, podejmowane w celu poprawy warunków ycia
mieszka ców.
W czerwcu 2002 roku B przyznał Mołdowie po yczk w wysoko ci 10,5 mln USD
na rozwój obszarów wiejskich. Projekt ten obejmuje usługi doradcze, rozwój
działalno ci gospodarczej i usprawnienie działalno ci banków na obszarach wiejskich.
Ł czna warto po yczek przyznanych Republice Mołdowy przez B do ko ca 2003
roku wyniosła 567 mln USD, z czego wykorzystano 389,3 mln USD.
W 2004 roku Bank wiatowy kontynuował w Mołdowie realizacje 11 podj tych w
poprzednich latach projektów inwestycyjnych o ł cznej warto ci 146,2 mln USD.
Ponadto instytucja ta rozpocz ła cztery nowe projekty zwi zane z:
•
•
•
działalno ci kontroln w rolnictwie, o warto ci 5 mln USD;
zwi kszeniem bezpiecze stwa socjalnego, dwa projekty o warto ci 20 mln USD;
energetyk , o warto ci 35 mln USD.
W ramach realizowanej we współpracy z Mi dzynarodowym Funduszem Walutowym
Strategii Pomocy Mołdowie (przyj tej w listopadzie 2004 r.) Bank wiatowy planuje
przeznaczenie w latach 2005-2006 kredytów o warto ci do 45 mln USD, maj cych
słu y realizacji czterech projektów dotycz cych odpowiednio:
•
•
•
•
zarz dzania finansami publicznymi – 10 mln USD;
inwestycji i usług w sektorze rolnym – 15 mln USD;
rozwoju „agrobiznesu” – 10 mln USD;
zwi kszania konkurencyjno ci – 10 mln USD.
Realizacja tych projektów ma si rozpocz
z dniem 1 lipca 2005 roku.
Wyniki rozmów prowadzonych przez przedstawicieli Banku wiatowego w Mołdowie
pozwalaj przypuszcza , i kraj ten pozyska w latach 2007-2008 kwot około 50 mln
USD na realizacj kolejnych 5 projektów. Byłyby one zwi zane z pomoc społeczn ,
ochron
rodowiska naturalnego, udzielaniem pierwszej pomocy medycznej,
zapewnianiem mieszka com wsi wody pitnej oraz rozwojem infrastruktury technicznoekonomicznej. W sumie Bank wiatowy zamierza przyzna Mołdowie w latach 20052008 kredyty o warto ci od 90 do 137 mln USD, podczas gdy scenariusz wspomnianej
ju wy ej Strategii Pomocy przewiduje kredyty w wysoko ci 90 mln USD.
78
Finanse i bankowo
Mi dzynarodowy Fundusz Walutowy23
Mołdowa jest członkiem Mi dzynarodowego Funduszu Walutowego od sierpnia 1992
roku. W tym samym roku zostało otwarte przedstawicielstwo MFW w Kiszyniowie.
Po yczki przyznane przez Mi dzynarodowy Fundusz Walutowy w wi kszo ci
wykorzystywane były przez Narodowy Bank Mołdowy do stabilizowania kursu
mołdowskiego leja. Zadłu enie Mołdowy w stosunku do MFW na koniec 2004 roku
wynosiło 126 mln USD. Po yczki uzale nione s , tak jak w przypadku innych krajów,
od realizacji przez rz d Mołdowy wymogów Funduszu w zakresie polityki monetarnej
i fiskalnej oraz przeprowadzania reform strukturalnych.
Obecnie trwaj przygotowania do uruchomienia nowych instrumentów pomocy
finansowej dla Mołdowy w ramach nowo podpisanego Programu Redukcji Ubóstwa
(PRGF – Poverty Reduction and Growth Facility). Fundusze w ramach tego
programu, w wysoko ci 142 milionów USD na okres trzech lat udost pnione zostały
pod koniec 2002 roku. Po yczki w ramach PRGF stanowi najni ej oprocentowan
(0,5 % w skali roku) i najkorzystniejsz form kredytowania, stosowan przez MFW
w stosunku do krajów najsłabiej rozwini tych. Dzi ki temu Narodowy Bank
Mołdowy b dzie mógł spłaci dro sze po yczki uzyskane wcze niej z MFW, a tak e,
wykorzystuj c po yczk na kredyty dla banków komercyjnych, uzyska rodki na
bie c obsług zadłu enia zagranicznego Mołdowy. Mi dzynarodowy Fundusz
Walutowy wspólnie z Bankiem wiatowym realizuj wcze niej omawiany scenariusz
Strategii Pomocy Mołdowie na lata 2005-2008.
Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju
Działalno Europejskiego Banku Odbudowy i Rozwoju (EBOR) w Republice
Mołdowy koncentruje si przede wszystkim na:
• wspieraniu rozwoju sektora prywatnego, ze szczególnym uwzgl dnieniem sektora
przetwórstwa rolnego;
• wspieraniu rozwoju lokalnego sektora finansowego, w szczególno ci systemu
po yczkowego dla małych przedsi biorstw;
• finansowaniu najwa niejszych infrastrukturalnych projektów inwestycyjnych, przede
wszystkim w zakresie prywatyzacji sektora energetycznego i telekomunikacji;
• oferowaniu usług doradczych dla małych i rednich przedsi biorstw.
23
www.imf.md
79
Działania EBOR w Mołdowie maj zarówno form po yczek na realizacj projektów,
jak równie bezpo rednich inwestycji w poszczególne przedsi wzi cia. Według stanu
na 31 grudnia 2003 roku, Bank uczestniczył w 29 projektach o ł cznej warto ci ponad
289 mln euro, z czego bezpo rednie zaanga owanie finansowe EBOR wyniosło
prawie 162 mln euro (147 mln euro w formie po yczek, 10,8 mln euro w formie
udziałów oraz 4,1 mln w formie gwarancji). W ród wa niejszych projektów warto
wymieni m.in.:
• program wspierania eksportu wina (29,8 mln EUR), uruchomiony w 1994 roku;
• wsparcie procesu prywatyzacji trzech mołdowskich zakładów dystrybucji energii
elektrycznej (28,2 mln EUR w formie po yczki oraz 5,9 mln EUR w postaci
udziałów) w roku 2000;
• modernizacj systemu wodno-kanalizacyjnego w Kiszyniowie (25,7 mln EUR),
rozpocz t w 1997 roku;
• budow terminalu przeładunkowego ropy naftowej w porcie Giurgulesti (21,5 mln
EUR), zapocz tkowan w 1996 roku;
• program budowy i modernizacji dróg (13 mln EUR), rozpocz ty w 1995 roku;
• modernizacj lotniska w Kiszyniowie (10 mln EUR), uznan za najbardziej udany
projekt EBOR w Mołdowie;
• uruchomienie kilku linii kredytowych dla wybranych banków komercyjnych
z przeznaczeniem na kredyty dla małych przedsi biorstw (ok. 4,8 mln EUR); EBOR
jest tak e udziałowcem dwóch du ych banków komercyjnych (MoldovaAgroindbank i Victoria Bank) oraz udziela po yczek dla tego sektora.
W 2004 roku prowadzone były rozmowy w sprawie spłat zadłu enia Mołdowy w
EBOR przez azerbejd a sk spółk Azpetrol (12,8 mln USD), która podejmuje
inwestycje za po rednictwem AzerTrans w zakresie budowy terminali naftowych,
towarowych i pasa erskich24.
Western NIS Enterprise Fund
Celem działania funduszu Western NIS (Newly Independent States) Enterprise Fund
(WNISEF) jest wyszukiwanie firm o wysokim potencjale rozwoju, maj cych dobre
perspektywy i gwarantuj cych odpowiedni stop zwrotu zainwestowanego kapitału.
WNISEF wspiera te przedsi biorstwa przez obj cie w nich udziałów oraz
usprawnienie procesu zarz dzania. Fundusz lokuje w pojedyncze przedsi wzi cia od
1 do 10 milionów USD, które to rodki przeznaczane s w pierwszej kolejno ci na
restrukturyzacj i dalszy rozwój firm. Działania funduszu maj charakter komercyjny
i nastawione s na generowanie zysku, cho istotne znaczenie ma tak e kwestia
tworzenia nowych miejsc pracy. Dochód z tych inwestycji jest przeznaczany na
rozwój i dalsz ekspansj Funduszu.
24
Jedn z form spłat na rzecz EBOR jest przekazanie 20 % pakietu akcji spółki AzerTrans.
80
Finanse i bankowo
Od momentu powstania WNISEF zainwestował na Ukrainie i w Mołdowie ł cznie
ponad 85,5 mln USD. Najwa niejsz inwestycj WNISEF na terenie tego kraju było
obj cie udziałów w funduszu kredytowania małej przedsi biorczo ci MEC
(Microenterprise Credit Moldova) w czerwcu 2000 roku. Obok WNISEF udziałowcami
MEC zostali Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju (EBOR), Mi dzynarodowa
Korporacja Finansowa (IFC) oraz Fundacja DOEN z Holandii. Od momentu powstania
MEC udzielił 2304 po yczek na ł czn sum 11,04 mln USD. S to tzw. mikro
po yczki do kwoty 10 tys. USD oraz małe po yczki do 50 tys. USD, których
beneficjantami s małe przedsi biorstwa. Inne wa ne inwestycje to zakup udziałów w
najwi kszym mołdowskim banku komercyjnym Moldova-Agroindbank, firmie GCC
b d cej czołowym producentem butelek dla przemysłu winiarskiego i zaopatruj cej
producentów w Mołdowie, Rumunii, Rosji i Ukrainie, firmie Roua Universe zajmuj cej
si dystrybucj sprz tu rolniczego i wiadczeniem usług rolniczych oraz firmie VitantaIntravest, najwi kszym producencie piwa i „smakowych” napojów alkoholowych w
Mołdowie. Wszystkie powy sze inwestycje zaowocowały unowocze nieniem systemu
zarz dzania i wzmocnieniem pozycji rynkowej tych firm.
VI.
81
SYSTEM PODATKOWY25
Podstaw prawn systemu podatkowego jest kodeks podatkowy oraz ustawa
bud etowa na dany rok. W kodeksie podatkowym okre lone s podstawowe zasady
i stawki opodatkowania. System podatkowy obejmuje podatki powszechne i lokalne.
Do podatków powszechnych (pa stwowych) nale :
• podatek dochodowy (od osób fizycznych i prawnych),
• VAT – podatek od warto ci dodanej,
• podatek akcyzowy,
• podatek prywatyzacyjny (płacony podczas prywatyzacji mienia pa stwowego),
• cła,
• opłaty na fundusz dróg.
Do opłat lokalnych zalicza si : podatek gruntowy, podatek od nieruchomo ci, podatek
za pozyskiwanie surowców naturalnych, opłata reklamowa, opłata za prawo do
organizowania lokalnych aukcji i loterii, opłata za prawo do sprzeda y na terenie
obszaru celnego, opłata za przekraczanie granicy. Wszystkie powy sze podatki
i opłaty tradycyjnie dziel si na bezpo rednie i po rednie.
Podatki bezpo rednie
Podatek dochodowy od przedsi biorstw
Od 1 stycznia 2005 roku podstawowa stawka podatku od osób prawnych wynosi 18 %
(w 2004 roku wynosiła 20 %). Plany przewiduj obni enie tego podatku do 15 % –
prawdopodobnie od stycznia 2007 roku. Obecna stawka dotyczy zarówno
mołdowskich podmiotów gospodarczych, jak i zagranicznych osób prawnych
działaj cych na terenie Mołdowy. Osoba prawna podlega obowi zkowi
podatkowemu, je eli uzyskuje dochód ze ródeł znajduj cych na terytorium Mołdowy
lub gdy otrzymuje rodki inwestycyjne lub dochód finansowy z zagranicy maj c w
Mołdowie status rezydenta. Za rezydenta uwa a si ka d osob prawn , której
działalno jest zorganizowana i zarz dzana na terenie Mołdowy lub której główna
działalno jest zlokalizowana w tym kraju.
25
Rozdział przygotowany w oparciu o „Business Guide to Moldova, 2004 Edition”, wydany
przez PricewaterhouseCoopers.
System podatkowy
82
Zwolnienia z podatku dochodowego od osób prawnych:
•
•
•
•
•
•
zwolnienie na 3 lata dla przedsi biorstw zatrudniaj cych w ci gu roku rednio od 1
do 19 osób wł cznie, które osi gn ły roczny dochód z produkcji lub wiadczonych
usług w wysoko ci nie przekraczaj cej 3 mln MDL. Uzyskanie tego zwolnienia
uwarunkowane jest podpisaniem tzw. umowy o po yczk z władzami
podatkowymi. Zwolnienie przyznawane jest w sytuacji, gdy co najmniej 80 %
dochodu zwolnionego od opodatkowania jest wykorzystane na rozwój produkcji
lub usług oraz tworzenie nowych miejsc pracy;
obni enie dochodu podlegaj cego opodatkowaniu o 50 % kwoty wydatków
poniesionych na zakup lub wytworzenie rodków trwałych (z wyj tkiem
samochodów osobowych i mebli biurowych), o warto ci nie przekraczaj cej
wielko ci dochodu podlegaj cej opodatkowaniu. Prawo do tego zwolnienia maj
równie przedsi biorstwa, które u ytkuj
rodki trwałe w formie leasingu.
Jednocze nie wszystkie firmy, które korzystaj z tego zwolnienia nie maj prawa
do wypłacania dywidendy swoim udziałowcom, ani nie mog sprzeda kupionych
rodków trwałych przed upływem 3 lat;
ulga dla banków komercyjnych udzielaj cych kredytów kapitałowych na realizacj
okre lonych projektów inwestycyjnych: obni enie podatku dochodowego o 50 %
je eli okres kredytowania wynosi od 2 do 3 lat, zwolnienie całkowite (100 %)
w przypadku kredytów powy ej 3 lat;
ulga dla małych firm produkcyjnych i/lub usługowych w postaci zmniejszenia
stawki podatku dochodowego o 35 % przez okres 2 lat;
zwolnienie z podatku dochodowego w okresie do 1 stycznia 2010 roku dochodów z
lokat bankowych i pa stwowych papierów dłu nych;
zwolnienie z podatku dochodowego instytucji i agencji pa stwowych
finansowanych z bud etu centralnego lub funduszu wiadcze socjalnych oraz
niektórych organizacji o charakterze niekomercyjnym, je li spełniaj okre lone
wymogi.
Dochody podlegaj ce opodatkowaniu:
•
•
•
•
•
•
dochód uzyskany z wszelkiego rodzaju działalno ci gospodarczej lub zawodowej,
wynagrodzenie za wykonan prac lub wiadczone usługi,
dochód udziałowców funduszy inwestycyjnych,
dochód z wynajmu maj tku lub własno ci, zyski kapitałowe,
odsetki, tantiemy, renty kapitałowe,
dotacje pa stwowe i inne dochody.
wiadczenia w naturze podlegaj
wydanymi przez rz d przepisami.
wycenie według warto ci rynkowej zgodnie z
83
Dochody nie podlegaj ce opodatkowaniu:
•
•
•
•
dywidendy (z wyj tkiem dywidend uzyskanych od przedsi biorstw b d cych
własno ci nierezydentów),
wkłady rzeczowe do kapitału spółki, je eli skutkuj uzyskaniem co najmniej
80 % udziałów w tej spółce,
darowizny rzeczowe i inne bezpłatne transfery aktywów rzeczowych,
dochody zagranicznych lub mi dzynarodowych organizacji działaj cych na
terytorium Mołdowy, je li tak przewiduj specjalne umowy mi dzynarodowe.
Wszystkie podmioty prawne prowadz ce działalno
na terenie Mołdowy s
zobowi zane do płacenia podatku dochodowego za pełny rok podatkowy, to samy
z rokiem kalendarzowym. Termin składania deklaracji podatkowych za dany rok
upływa 31 marca nast pnego roku.
Wydatki odliczane od dochodu przed opodatkowaniem:
•
•
•
•
•
•
•
zwykłe i niezb dne koszty poniesione w trakcie roku podatkowego wył cznie
w ramach prowadzonej działalno ci gospodarczej;
odpisy amortyzacyjne w zale no ci od kategorii, do której zalicza si dany
rodek trwały (od 5 do 30 % rocznie);
amortyzacja aktywów niematerialnych;
darowizny na cele charytatywne (do 7 % dochodu);
płacone odsetki (podlegaj odliczeniu je li s zwyczajowym i niezb dnym
wydatkiem zwi zanym z działalno ci gospodarcz ; odliczanie mo e by
ograniczone, je li obcokrajowcy lub inne nie podlegaj ce obowi zkowi
podatkowemu osoby stanowi ponad 50 % udziałowców/akcjonariuszy a ponad
50 % kapitału firmy (po yczki lub kredyty) jest finansowane przez
udziałowców);
nie ci galne długi powstałe w zwi zku z działalno ci gospodarcz (za
nie ci galne, tzw. złe długi, mog by uznane po dwóch latach od momentu ich
powstania i po udokumentowaniu niemo no ci ich windykacji);
wydatki reprezentacyjne, wydatki na podró e słu bowe i wydatki na
ubezpieczenia do wysoko ci ustalonej w rozporz dzeniach rz dowych.
Generaln zasad jest, e maj tek rzeczowy podlega amortyzacji, je li okres jego
u ytkowania jest dłu szy ni rok, a warto przekracza 1000 MDL. Roczne stawki
odpisów amortyzacyjnych s okre lone w kodeksie podatkowym; w zale no ci od
kategorii (jest ich 5) wynosz od 5 % do 30 %.
System podatkowy
84
Nierezydenci maj prawo do odliczania kosztów w takim zakresie, w jakim s one
bezpo rednio zwi zane z dochodem podlegaj cym opodatkowaniu na terenie
Mołdowy.
Nie podlegaj odliczeniu:
•
•
•
•
•
wydatki poniesione na zakup ziemi,
wydatki na zakup maj tku podlegaj cego amortyzacji,
kwoty przekazane na rzecz osób spokrewnionych,
straty poniesione w transakcjach z osobami spokrewnionymi,
inne wydatki, nie poparte wymaganymi przez przepisy dokumentami.
Od sumy rocznego dochodu brutto nie mog by odliczone nale ne podatki, ani kary
zwi zane z podatkami, ani adne zobowi zania płatnicze wobec bud etu pa stwa.
Je eli suma odlicze w danym roku podatkowym przekroczy warto rocznego
dochodu brutto, strata mo e by rozliczana przez kolejne trzy lata. Je li straty
operacyjne wyst puj w kolejnych latach, przenoszone s na kolejne okresy
rozliczeniowe w takiej kolejno ci, w jakiej wyst powały.
Podmioty prawne płac ce podatek dochodowy w wysoko ci przekraczaj cej
400 MDL s obowi zane do wpłacania zaliczek w cyklu kwartalnym (31 marca, 30
czerwca, 30 wrze nia i 31 grudnia). Gospodarstwa rolne płac zaliczki dwa razy
do roku (31 marca i 31 grudnia).
Informacja na temat zaliczek na poczet podatku od dochodów osi gni tych
w niektórych innych rodzajach działalno ci, a tak e podatku VAT i akcyzy, musi by
przekazywana co miesi c. Wysoko
kwartalnych zaliczek na poczet podatku
dochodowego powinna opiera si na wynikach finansowych przedsi biorstwa
osi gni tych w roku poprzednim lub na szacunku dochodów z roku bie cego.
Jednocze nie ró nica w wielko ci odprowadzonych zaliczek i faktycznie nale nego
podatku nie mo e przekracza 20 %, gdy gro za to kary finansowe. Termin
składania rocznej deklaracji podatkowej upływa 31 marca roku nast puj cego po
danym roku podatkowym.
Ka dy podmiot prawny (z wyj tkiem gospodarstw rolnych) płac cy odsetki na rzecz
osób fizycznych lub płac cy tantiemy na rzecz rezydentów, ma obowi zek potr cenia
i odprowadzenia w formie podatku 20 % tych nale no ci. Osoby prawne korzystaj ce
z usług zewn trznych w zakresie leasingu, reklamy, audytu, zarz dzania, marketingu,
konsultingu, instalacji i eksploatacji komputerów oraz innych usług zwi zanych
z technologiami informacyjnymi, musz z góry odprowadza do bud etu 5 % sumy
85
nale nej za powy sze usługi. Kwota ta jest zaliczana na poczet podatku dochodowego
podmiotu wiadcz cego wymienione usługi.
Pocz wszy od 1 stycznia 2003 roku od nast puj cych dochodów osi ganych przez
nierezydentów (osoby fizyczne i prawne) potr cany jest podatek według ni ej
wymienionych stawek:
• 10 % od dochodów otrzymanych na podstawie umowy ubezpieczenia lub
reasekuracji zawartej na terytorium Mołdowy,
• 15 % od uzyskanych opłat licencyjnych,
• 10 % od warto ci otrzymanych dywidend, odsetek od po yczek udzielonych
rezydentom oraz dochodów ze sprzeda y nieruchomo ci zlokalizowanych na
terenie Mołdowy.
Działaj ce na terenie Mołdowy przedsi biorstwa płac równie podatek od
nieruchomo ci (obowi zuj cy tak e w przypadku dzier awy na okres dłu szy ni
3 lata, dotycz cy tak e nierezydentów) oraz opłat na popraw jako ci dróg
(w wysoko ci zale nej od liczby zatrudnionych). Dostawcy usług reklamowych płac
dodatkowo tzw. podatek reklamowy.
Podatek dochodowy od osób fizycznych
Opodatkowanie osób fizycznych jest uregulowane Kodeksem Podatkowym.
Obowi zkowi podatkowemu podlegaj osoby uzyskuj ce dochód w trakcie danego
roku podatkowego ze ródeł znajduj cych si na terenie Mołdowy oraz rezydenci
uzyskuj cy dochód inwestycyjny i finansowy z zagranicy. Wysoko stawki podatku
uzale niona jest od wysoko ci osi gni tego dochodu. W 2005 roku obowi zuj
nast puj ce stawki tego podatku:
• 9 % – od rocznych dochodów nie przekraczaj cych kwoty 16.200 MDL
(poprzednio 10 %);
• 14 % – od rocznych dochodów w przedziale 16.200 – 21.000 MDL (poprzednia
stawka 15 %);
• 20 % – od dochodów powy ej 21.000 MDL (w 2004 roku – 22 %).
Podatek dochodowy odprowadzany jest przez pracodawc do lokalnego urz du
podatkowego co miesi c, równolegle z wypłat pensji pracownikom. Dotyczy to
równie obcokrajowców zatrudnionych na miejscowych kontraktach (z wyj tkiem
pracowników organizacji mi dzynarodowych). Je eli osoba fizyczna, poza
wynagrodzeniem za prac , osi ga dochody równie z innych ródeł, jest zobowi zana
do zło enia deklaracji podatkowej w terminie do 31 marca nast pnego roku
podatkowego. Je eli wynagrodzenie za prac jest jedynym ródłem dochodu i dochód
ten nie przekracza kwoty 16.200 MDL rocznie, podatnik nie ma obowi zku składania
deklaracji.
86
System podatkowy
Status rezydenta na terenie Republiki Mołdowy ma ka da osoba posiadaj ca adres
stałego zameldowania w tym kraju, nawet je eli czasowo przebywa zagranic , a tak e
osoba, która w trakcie danego roku podatkowego przebywała na terenie Mołdowy
dłu ej ni 183 dni. Za nierezydentów uwa a si osoby nie spełniaj ce adnego
z powy szych warunków, a tak e przedstawicieli korpusu dyplomatycznego i
konsularnego, akredytowanych na terenie Mołdowy, oraz członków ich rodzin,
przedstawicieli organizacji mi dzynarodowych, których Mołdowa jest członkiem,
osoby przebywaj ce w Mołdowie wył cznie w celach edukacyjnych lub biznesowych
oraz osoby przeje d aj ce przez terytorium Mołdowy.
Nast puj ce kategorie dochodów s kwalifikowane jako dochód brutto osób
fizycznych podlegaj cy opodatkowaniu:
• dochód z działalno ci zawodowej lub przedsi biorczej;
• dochód udziałowców funduszy inwestycyjnych;
• wynagrodzenie otrzymywane za wykonan prac lub wiadczone usługi, pensje,
premie otrzymane od pracodawcy, honoraria, prowizje, itp.;
• kwoty otrzymane na podstawie umów najmu, zyski kapitałowe, odsetki,
tantiemy, renty od kapitału, nagrody (je li nie s zdefiniowane jako
niepodlegaj ce opodatkowaniu), dywidendy od przedsi biorstw-nierezydentów,
dochody inwestycyjne i finansowe z zagranicy;
• zasiłki chorobowe z Pa stwowego Funduszu Socjalnego.
ródła dochodu nie podlegaj ce opodatkowaniu obejmuj kwoty otrzymane na
podstawie umów ubezpieczeniowych, odszkodowania z tytułu utraty zdrowia
i podobne, uzyskane na podstawie umów ubezpieczenia zdrowotnego, zwroty
poniesionych wydatków słu bowych, alimenty, stypendia, darowizny o charakterze
charytatywnym, dywidendy (oprócz dywidend od nierezydentów), dochody
pracowników organizacji mi dzynarodowych, wygrane w grach losowych i inne.
Dochody pracowników obejmuj płac podstawow , wynagrodzenie za nadgodziny,
dodatkowe wynagrodzenia, nagrody i premie, zwroty za niewykorzystany urlop
wypoczynkowy oraz wszelkie inne wiadczenia pieni ne i rzeczowe, w tym usługi.
Zyski kapitałowe podlegaj opodatkowaniu, je eli zostały uzyskane ze sprzeda y
nast puj cych aktywów maj tkowych:
• udziałów lub innych tytułów własno ci do maj tku wykorzystywanego
w działalno ci gospodarczej;
• dokumentów stanowi cych dowód zadłu enia (np. weksli);
• elementów prywatnej własno ci nie wykorzystywanej w działalno ci gospodarczej,
w sytuacji, gdy cena sprzeda y przewy sza zaktualizowan warto ;
• ziemi;
• opcji zakupu lub sprzeda y aktywów maj tkowych.
87
Podatnicy maj mo liwo odliczania poniesionych strat kapitałowych tylko do
wysoko ci osi gni tych zysków kapitałowych. Zyski z transakcji dotycz cych
aktywów maj tkowych zawieranych pomi dzy mał onkami nie stanowi zysków
kapitałowych. Straty poniesione przy sprzeda y elementów maj tku prywatnego,
który nie jest wykorzystywany w działalno ci gospodarczej, nie stanowi strat
kapitałowych.
Ka demu podatnikowi b d cemu osob fizyczn i rezydentem, przysługuje
zwolnienie podatkowe w wysoko ci 3960 MDL rocznie. Niektóre kategorie
podatników maj prawo do dodatkowych specjalnych zwolnie do kwoty
10.000 MDL. S to mi dzy innymi osoby maj ce problemy zdrowotne powstałe na
skutek katastrofy w Czernobylu, rodziny ofiar poległych w wojnach o niepodległo
(w Mołdowie i Afganistanie), inwalidzi wojenni oraz niektóre inne kategorie osób
niepełnosprawnych. Odliczanie od dochodu wydatków osobistych i rodzinnych jest
zabronione.
Dochody nierezydentów podlegaj opodatkowaniu, je eli pochodz ze ródeł
zlokalizowanych na terytorium Mołdowy. Odliczeniu podlegaj wydatki, straty i inne
płatno ci, tylko wtedy, gdy s bezpo rednio zwi zane z tym dochodem.
Wynagrodzenie za prac otrzymywane przez nierezydentów pracuj cych w Mołdowie
podlega opodatkowaniu według tych samych stawek, które obowi zuj rezydentów.
Jednocze nie nierezydentom nie przysługuj zwolnienia podatkowe. Uposa enie
pracowników organizacji mi dzynarodowych i personelu dyplomatycznego nie
podlega opodatkowaniu.
Dochody nierezydentów uzyskane na terenie Mołdowy, poza wspomnianym wy ej
wynagrodzeniem za prac , podlegaj opodatkowaniu według nast puj cych stawek:
a) 15 % od honorariów,
b) 10 % od odszkodowa uzyskanych na podstawie umów ubezpieczeniowych
zawartych na terytorium Mołdowy,
c) 10 % od innych dochodów nie wymienionych w punktach a i b.
88
System podatkowy
Podatki po rednie
Podatek VAT
Podatek VAT jest podstawowym podatkiem po rednim o charakterze
ogólnokrajowym, odprowadzanym z tytułu importu do Mołdowy towarów i usług lub
ich wytworzenia na terenie tego kraju. Obowi zuj cztery stawki podatku VAT: 20 %,
8 %, 5 % i 0 %.
Stawk podstawow jest stawka 20 %, naliczana od warto ci wi kszo ci
importowanych towarów i usług oraz towarów i usług wytworzonych na terenie
Mołdowy. Podstawowe produkty spo ywcze obejmuj ce pieczywo i nabiał s obj te
stawk 8 %. Dodatkowo na podstawie uchwały Parlamentu Mołdowy z dniem 5
listopada 2004 roku zmieniono z 20 % na 8 % stawk podatku VAT dla importu cukru
i wyrobów cukierniczych.
Stawka 5 % odnosi si do gazu naturalnego i płynnego produkowanego w Mołdowie
lub importowanego. Dotyczy ona tak e importu produktów ro linnych, sadowniczych
i hodowlanych.
Zerowa stawka VAT ma zastosowanie w przypadku eksportu towarów i usług,
wszelkiego rodzaju mi dzynarodowych przewozów osób i towarów, dostaw energii
elektrycznej i cieplnej oraz wody dla społecze stwa oraz towarów i usług,
nabywanych przez placówki dyplomatyczne, personel dyplomatyczny wraz z
rodzinami oraz przedstawicielstwa organizacji mi dzynarodowych.
VAT nie jest pobierany od towarów przewo onych tranzytem, je li przewóz nie trwa
dłu ej ni 72 godziny, towarów importowanych do składów celnych i wolnych
obszarów celnych oraz sklepów wolnocłowych lub w celu przerobu pod kontrol
celn , od towarów przekazywanych dla pa stwa.
Istnieje du a grupa towarów i usług zwolnionych z podatku VAT. S to:
•
ywno oraz nie ywno ciowe produkty dla dzieci, zgodnie z list zamieszczon
w ustawie bud etowej;
• maj tek pa stwowy nabyty w ramach procesu prywatyzacji;
• płatne usługi medyczne, surowce farmaceutyczne oraz produkty medyczne;
• usługi finansowe;
• transakcje handlowe i po rednictwo na rynku papierów warto ciowych;
• operacje ubezpieczeniowe i reasekuracyjne, z wyj tkiem usług wiadczonych
przez po redników ubezpieczeniowych;
•
•
•
•
89
importowane towary, czasowo dostarczone i składowane na terenie wolnych
obszarów celnych, pod warunkiem, wyeksportowania w ci gu 12 miesi cy;
towary dostarczone z zagranicy w ramach pomocy humanitarnej;
hazard;
ksi ki oraz czasopisma (z wyj tkiem materiałów reklamowych oraz
wydawnictw o charakterze erotycznym).
Płatnicy podatku VAT maj prawo do odliczania tych kwot podatku, które zostały
wcze niej zapłacone dostawcom towarów i usług. Je li firma posiada nadpłat
podatku VAT wobec administracji podatkowej, to mo e by ona zaliczona na poczet
przyszłych zobowi za wynikaj cych z tego podatku. Jest to najcz ciej stosowane
przez firmy rozwi zanie, gdy procedura zwrotu VAT jest mudna, skomplikowana
i długotrwała.
Pocz wszy od 2002 roku, kwoty podatku VAT nale ne z tytułu importu usług nie
podlegaj kompensacie i s ksi gowane jako koszty lub wydatki. W przypadku
importu usług zwi zanych z działalno ci gospodarcz , data płatno ci za te usługi jest
jednocze nie terminem płatno ci podatku VAT. Podatek VAT zapłacony lub nale ny
za zakupione towary lub usługi słu ce do dostaw zwolnionych z tego podatku, nie
podlega zwrotowi i równie powinien by zaliczony na poczet wydatków. Podobnie
zwrotowi nie podlega VAT nale ny za towary lub usługi zakupione nie na potrzeby
działalno ci gospodarczej, za skradzione towary oraz za straty przekraczaj ce prawnie
dopuszczalne normy.
Wszystkie podmioty gospodarcze (z wyj tkiem instytucji rz dowych, agencji
publicznych oraz wła cicieli patentów), które w trakcie dowolnych 12 miesi cy
importowały lub dostarczyły podlegaj ce opodatkowaniu towary lub usługi na kwot
przekraczaj c 200 tys. MDL, maj obowi zek zarejestrowa si w lokalnym urz dzie
podatkowym jako płatnicy podatku VAT. Podmioty, na rzecz których wiadczone s
usługi przez nierezydentów na kwot przewy szaj c 100 tys. MDL rocznie, równie
podlegaj temu obowi zkowi.
Tylko oficjalnie zarejestrowani płatnicy podatku VAT maj prawo ubiega si o zwrot
nadpłat tego podatku.
W przypadku sprzeda y towarów b d usług opodatkowanych podatkiem VAT,
sprzedawca zobowi zany jest do wystawienia na rzecz kupuj cego faktury VAT.
Płatnicy podatku VAT s zobowi zani do rozliczania płatno ci tego podatku oraz
składania stosownych deklaracji w cyklu miesi cznym. Wyj tkiem s podmioty,
których dochód roczny nie przekracza 200 tys. MDL, rozliczaj ce si co kwartał,
a tak e płatno ci VAT za importowane usługi dokonywane równocze nie z płatno ci
90
System podatkowy
za sam usług . Płatno ci podatku oraz deklaracje i raporty podatkowe za dany
miesi c musz by składane do ko ca nast pnego miesi ca. Je eli firma posiada
nadpłaty podatku VAT i wyst puje o jego zwrot, mo e przed zatwierdzeniem tego
zwrotu z całkowit niemal pewno ci oczekiwa wizyty przedstawicieli administracji
podatkowej.
Dobrowolnie jako płatnicy VAT mog zarejestrowa si podmioty b d ce
dostawcami dla innych płatników VAT oraz maj ce mo liwo wystawiania faktur
VAT. W takim przypadku obowi zek pozostawania płatnikiem tego podatku trwa dwa
lata lub do zako czenia działalno ci danego podmiotu.
Podatek akcyzowy
Podatek akcyzowy jest podatkiem o charakterze ogólnokrajowym, nakładanym na
wybrane towary konsumpcyjne oraz działalno zwi zan z hazardem. Podmiotami
tego podatku s wszystkie osoby fizyczne lub prawne zajmuj ce si produkcj lub
przetwórstwem towarów akcyzowych na terenie Mołdowy, importuj ce towary
akcyzowe na terytorium Mołdowy lub zaanga owane w działalno
zwi zan
z hazardem. Podmioty te podlegaj rejestracji i musz posiada certyfikat akcyzowy.
Podatkiem akcyzowym obło one s nast puj ce towary: kawior, piwo, wino, napoje
spirytusowe, napoje bezalkoholowe, tyto i wyroby tytoniowe, kawa, samochody,
benzyna i olej nap dowy, bi uteria, wyroby perfumeryjne, futra naturalne (wybrane),
magnetowidy, kamery wideo, magnetofony, radiomagnetofony i odtwarzacze
samochodowe oraz licencje na prowadzenie działalno ci hazardowej. Stawki akcyzy
na poszczególne towary zostały wymienione w zał czniku nr 33.
Zwolnienie z płacenia akcyzy przysługuje w sytuacji, gdy towary akcyzowe s
importowane na terytorium Mołdowy w ramach pomocy humanitarnej lub
technicznej, importowane s czasowo, znajduj si w tranzycie lub sprowadzane s na
obszar stref wolnocłowych.
Podatek drogowy
Wysoko podatku drogowego, zale y od pojemno ci silnika pojazdu lub jego tona u.
Podatek za korzystanie z dróg przez u ytkowników pojazdów zarejestrowanych na
terytorium Mołdowy płacony jest raz do roku i stanowi równowarto od 1 do 45
oficjalnych płac minimalnych. Pojazdy niezarejestrowane w Mołdowie podlegaj
podatkowi drogowemu za wjazd na terytorium kraju (od 2 do 45 euro) oraz za
korzystanie z dróg (od 0,05 do 0,30 euro za kilometr).
VII.
91
PROWADZENIE DZIAŁALNO CI GOSPODARCZEJ 26
Ramy prawne
Legislacj gospodarcz Mołdowy stanowi zbiór przepisów prawnych, z których
najwa niejsze uj to w Kodeksie Cywilnym i Celnym oraz w ustawach:
„O przedsi biorczo ci i przedsi biorstwach”;
„O pa stwowej regulacji handlu zagranicznego”;
„O spółkach akcyjnych”;
„O niewypłacalno ci”;
„O prywatyzacji i Programie Prywatyzacji”;
„O inwestycjach w rozwój przedsi biorczo ci”;
„O licencjonowaniu poszczególnych rodzajów działalno ci”;
„O pa stwowej regulacji handlu zagranicznego”.
Powy sz list uzupełnia zarz dzenie Ministerstwa Gospodarki i Izby Licencyjnej
„O zatwierdzeniu warunków licencyjnych dla poszczególnych rodzajów działalno ci”.
Formy działalno ci gospodarczej
Ustawa o przedsi biorczo ci i przedsi biorstwach zezwala na prowadzenia
działalno ci gospodarczej w nast puj cych formach prawnych:
przedsi biorstwo indywidualne – nale ce do pojedynczej osoby fizycznej,
wła ciciel działa jako osoba fizyczna i za zobowi zania przedsi biorstwa odpowiada
całym swoim maj tkiem;
spółka jawna – spółka osób fizycznych, które działaj jako osoba fizyczna
i odpowiadaj za zobowi zania spółki całym swoim maj tkiem;
spółka komandytowa – spółka osób fizycznych, w ród których co najmniej jeden
wspólnik odpowiada za zobowi zania spółki swoim własnym maj tkiem,
a odpowiedzialno
co najmniej jednego jest ograniczona do wysoko ci
zainwestowanego kapitału i wkładu zało ycielskiego;
spółka akcyjna – S.A. osoba prawna; jej kapitał stanowi akcje posiadane przez
akcjonariuszy, którzy odpowiadaj jedynie do wysoko ci posiadanych akcji;
26
Rozdział przygotowany na podstawie materiałów opracowanych przez Zbigniewa
Złakowskiego - Radc Handlowego WEH przy Ambasadzie RP w Kiszyniowie oraz
informatorów PricewaterhouseCoopers, materiałów CIR HZ Warszawa, Portalu Promocji
Eksportu Ministerstwa Gospodarki i Pracy.
Prowadzenie działalno ci gospodarczej
92
spółka z ograniczon odpowiedzialno ci – SRL; osoba prawna, której udziałowcy
odpowiadaj za zobowi zania spółki do wysoko ci posiadanych udziałów;
spółdzielnia produkcyjna – osoba fizyczna; członkowie spółdzielni odpowiadaj za
zobowi zania spółdzielni do wysoko ci swoich udziałów, ale gdy nie pokrywaj one
zobowi za – mog odpowiada równie swoim maj tkiem;
przedsi biorstwo pa stwowe i komunalne – osoba prawna; odpowiada za
zobowi zania przedsi biorstwa maj tkiem posiadanym przez przedsi biorstwo.
Najcz ciej wyst puj cymi formami s spółki akcyjne i spółki z ograniczon
odpowiedzialno ci . Spółki joint-venture mog wyst powa we wszystkich
wymienionych formach prawnych. Firmy ubezpieczeniowe mog mie form spółek
akcyjnych, spółek z ograniczon
odpowiedzialno ci
lub przedsi biorstw
pa stwowych, natomiast banki mog by wył cznie rejestrowane jako spółki akcyjne.
Spółka akcyjna
Jest osob prawn której kapitał podzielony jest na akcje o jednakowej warto ci,
b d ce w posiadaniu akcjonariuszy stosownie do wniesionych przez nich wkładów.
Spółki akcyjne mog wyst powa jako otwarte (publiczne) lub zamkni te (prywatne).
Podstawowa ró nica pomi dzy tymi formami polega na tym, i w spółce „otwartej”
akcje mog by przekazywane pomi dzy udziałowcami bez ogranicze , a liczba
akcjonariuszy nie jest ograniczona. Z kolei w spółce „zamkni tej” udziałowcy maj
prawo pierwokupu akcji, natomiast liczba akcjonariuszy, poza pewnymi wyj tkami,
nie powinna przekracza 50.
Spółka akcyjna mo e by utworzona przez jeden podmiot, ale tylko wtedy, gdy nie
jest on jednocze nie zało ycielem innej spółki składaj cej si z jednego podmiotu.
Tak jak wszystkie firmy, spółka akcyjna musi przej procedur rejestracyjn , a jej
akcje musz by zarejestrowane w Krajowej Komisji Rynków Giełdowych.
Wymagane minimum kapitału zało ycielskiego dla spółki akcyjnej otwartej wynosi
20 tys. MDL (1500 USD), a dla spółki zamkni tej 10 tys. MDL (750 USD). Rodzaje
wkładów do kapitału zało ycielskiego musz by okre lone w umowie spółki.
Wkłady mog by wnoszone w postaci pieni dzy, papierów warto ciowych i innych
aktywów, w tym praw własno ci i innych praw o warto ci pieni nej.
Kapitał statutowy spółki musi by wpłacony przed rejestracj , z wyj tkiem aportów
niepieni nych, które mog by przekazane firmie w ci gu miesi ca po jej
zarejestrowaniu.
93
Spółka z ograniczon odpowiedzialno ci
Jest osob prawn , której kapitał statutowy podzielony jest na udziały o warto ci
okre lonej w dokumentach zało ycielskich, a udziałowcy ponosz odpowiedzialno
i otrzymuj dywidendy odpowiednio do wielko ci swoich wkładów. Tego typu spółk
mo e tworzy od 1 do 50 udziałowców, przy czym mog by to zarówno osoby
fizyczne, jak i prawne.
Kapitał zało ycielski spółki z o.o. nie mo e by mniejszy ni 300 oficjalnych płac
minimalnych (czyli około 400 USD). Przed rejestracj nale y wpłaci 40 % kapitału,
a pozostał cz
w ci gu roku od dnia rejestracji.
Filia i przedstawicielstwo
Filie i przedstawicielstwa mog by zakładane przez wszystkie mołdowskie firmy.
Ani filia, ani przedstawicielstwo nie posiadaj osobowo ci prawnej a ich aktywa
nale do firm macierzystych, które odpowiadaj za ich zobowi zania.
Inaczej jest w przypadku filii i przedstawicielstw firm z kapitałem zagranicznym,
które posiadaj pełn osobowo prawn i s tworzone w formie spółek z ograniczon
odpowiedzialno ci .
Licencjonowanie działalno ci gospodarczej
Zasady prowadzenia niektórych rodzajów działalno ci gospodarczej uregulowane s
ustaw „O licencjonowaniu poszczególnych rodzajów działalno ci” z 30 czerwca
2001 roku27 oraz wspólnym zarz dzeniem Ministerstwa Gospodarki i Izby
Licencyjnej28 „O zatwierdzeniu warunków licencyjnych dla poszczególnych rodzajów
działalno ci” z 25 lutego 2001 roku. Do roku 2002 licencjonowanych było około 150
rodzajów działalno ci. W trosce o popraw klimatu inwestycyjnego ograniczono t
liczb do 55, ich lista znajduje si w zał czniku nr 7.
Utworzenie w marcu 2002 roku Izby Licencyjnej znacznie upro ciło procedury
wydawania licencji. Obecnie wi kszo
z nich wydawana jest w sposób
scentralizowany, drog korespondencyjn , według okre lonych i jednakowych dla
wszystkich zasad. Zale nie od rodzaju działalno ci licencj wydaje si na rok, 5 lub
10 lat. Decyzja o przyznaniu licencji podejmowana jest w ci gu 15 dni roboczych od
27
28
Monitorul Oficial nr 108-109, 2001, Ustawa nr 451-XV.
Monitorul Oficial nr 32 z 2002 roku, Zarz dzenie nr 9/05.
94
dnia zło enia wszystkich niezb dnych dokumentów. Zawiadomienie o decyzji
wysyłane jest w ci gu trzech dni roboczych od momentu podj cia decyzji. Licencja
jest wydawana w ci gu trzech dni od zło enia dowodu wpłaty za wydanie licencji.
Je eli w ci gu 30 dni od dnia zawiadomienia o decyzji przyznania licencji opłata nie
zostanie uiszczona, decyzja o wydaniu tej licencji mo e zosta cofni ta.
Wysoko opłaty licencyjnej zale y od rodzaju działalno ci. Informacja zawarta
w rejestrach licencyjnych jest jawna. Cena jednego wypisu wynosi 50 lei.
Podstawy prawne działalno ci firm z kapitałem zagranicznym
Działalno firm z kapitałem zagranicznym na terenie Republiki Mołdowy reguluj
nast puj ce akty prawne:
• Ustawa o inwestycjach w rozwój przedsi biorczo ci z 2004 roku;
• Ustawa o przedsi biorstwach i przedsi biorczo ci z 1992 roku;
• Rozporz dzenie Rady Ministrów o towarzystwach handlowych z 1991 roku;
• Dekret Rady Ministrów o zakładaniu i działalno ci przedstawicielstw zagranicznych
firm, banków i towarzystw handlowych z 1991 roku.
Zagraniczny inwestor mo e utworzy firm z kapitałem mieszanym wspólnie
z partnerem mołdowskim lub ze 100 % swoim udziałem. Mo e tak e otworzy fili
swojej firmy, zakupi firm mołdowsk lub udziały/akcje w mołdowskiej firmie, b d
te naby nieruchomo . Zakup udziału w firmie pa stwowej wymaga zgody
Ministerstwa Gospodarki i Ministerstwa Finansów.
Minimalna wielko
kapitału zało ycielskiego przedsi biorstw z kapitałem
zagranicznym jest taka sama jak dla firm mołdowskich, z t ró nic , e przynajmniej
10 % kapitału zało ycielskiego musi by wpłacone w obcej walucie. Procedura
rejestracyjna jest równie taka sama jak dla firm mołdowskich, z tym, e konieczne s
dodatkowe informacje o zagranicznym inwestorze (narodowo
i lokalizacja).
Inwestycje zagraniczne przekraczaj ce warto 5 milionów USD wymagaj zgody
Departamentu Antymonolopowego i ds. Konkurencji w Ministerstwie Gospodarki.
Inwestycje zagraniczne mog by dokonywane w formie:
• wkładów kapitałowych w walucie wymienialnej lub w innych walutach
wymienianych przez banki Republiki Mołdowy;
• aportów rzeczowych w postaci maszyn, wyposa enia lub sprz tu biurowego;
• praw maj tkowych i niemaj tkowych, w tym praw własno ci intelektualnej (praw
autorskich i patentowych, wzorów u ytkowych, praw własno ci przemysłowej,
znaków towarowych, technologii, know-how itp.).
95
Rejestracja przedsi biorstw
Procedura rejestracji przedsi biorstw uregulowana jest Ustaw o pa stwowej rejestracji
przedsi biorstw i organizacji29 oraz rozporz dzeniem Rady Ministrów znowelizowanym
1 czerwca 2000 roku. Rejestracj nowo utworzonych firm prowadzi Pa stwowa Izba
Rejestracyjna podległa Departamentowi Technologii Informacyjnych.
Dokumenty, przetłumaczone na j zyk mołdawski, powinny by zło one wraz z kopiami
i po wiadczone przez notariusza oraz konsulat ambasady Republiki Mołdowy w Polsce.
Aporty rzeczowe wchodz ce w skład kapitału zało ycielskiego powinny by wycenione
w walucie wymienialnej. Lista aportów rzeczowych, potwierdzona przez partnera
zagranicznego, powinna by doł czona wraz z kopi do dokumentów zało ycielskich.
Z rejestracj firmy zwi zane s nast puj ce opłaty:
• opłata pa stwowa wynosz ca 300 USD za rejestracj firmy i 500 USD za
rejestracj przedstawicielstwa zagranicznej firmy;
• opłata skarbowa w wysoko ci 0,5 % kapitału zało ycielskiego przekazywana do
bud etu pa stwa;
• opłaty notarialne w wysoko ci od 400 do 1200 lei;
• przygotowanie dokumentów – 216 lei;
• piecz – 125 lei;
• konsultacja – 27 lei;
• zastrze enie nazwy – 39 lei;
• wypis z rejestru – 36 lei.
Etapy rejestracji
Pierwszym etapem procedury rejestracyjnej jest zastrze enie nazwy nowo powstaj cej
firmy, dokonywane przez Pa stwowe Centrum Terminologii.
W drugim etapie nale y przyst pi do skompletowania dokumentów. Zestaw
wymaganych dokumentów, w przypadku osoby prawnej, obejmuje:
• podanie o rejestracj ,
• notarialnie potwierdzon kopi wypisu z rejestru handlowego lub inny dokument
potwierdzaj cy status prawny zagranicznego zało yciela,
• decyzj o utworzeniu w Mołdowie przedsi biorstwa (np. protokół z zebrania
zało ycieli, decyzj rady nadzorczej, decyzj wła ciciela itp.),
29
Ustawa nr 1265-XIV z 05.10.2000; „Monitorul Oficial” nr 31-34 z dnia 22.03.2001.
96
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
notarialnie potwierdzone kopie dokumentów zało ycielskich: umowy spółki i
statutu (w przypadku rejestrowania oddziału wystarczy deklaracja o powołaniu
oddziału firmy macierzystej),
za wiadczenie z banku potwierdzaj ce zdolno płatnicz i dobr sytuacj
finansow zało yciela,
potwierdzenie banku o wpłacie kapitału zało ycielskiego,
za wiadczenie o prawnej siedzibie firmy,
dowód uiszczenia opłaty rejestracyjnej,
dowód uiszczenia opłaty skarbowej,
notarialne upowa nienie dla osoby upełnomocnionej do prowadzenia działa i
załatwiania formalno ci zwi zanych z utworzeniem przedsi biorstwa, w tym do
podpisywania dokumentów o otwieraniu rachunków bankowych,
dokument potwierdzaj cy adres przedsi biorstwa (np. umowa najmu lokalu),
numer kodu działalno ci przedsi biorstwa,
numer identyfikacji podatkowej.
Zagraniczna osoba fizyczna powinna przedło y :
•
•
•
•
kopi paszportu, dane o miejscu zamieszkania,
za wiadczenie o niekaralno ci,
notarialnie po wiadczon deklaracj o zamiarze dokonania inwestycji (zało enia
firmy).
deklaracj celn po wiadczaj c wwóz waluty zagranicznej na teren Mołdowy.
Tabela przedstawiaj ca kolejne etapy procesu rejestracji i spis niezb dnych
dokumentów znajduje si w zał czniku nr 9.
Do dnia rejestracji nale y wnie 40 % kapitału. Udziałowcy zagraniczni dokonuj
wpłat w walutach wymienialnych, a udziałowicy mołdowscy – w lejach.
Organ rejestracji pa stwowej sprawdza, czy zło one dokumenty s zgodne z prawem i
w ci gu 15 dni podejmuje decyzj o rejestracji lub odrzuceniu wniosku. Odmowa
rejestracji nie jest przeszkod w ponownym ubieganiu si o rejestracj , je eli zostały
usuni te przyczyny, które spowodowały odmow rejestracji. Decyzja odmowna mo e
zosta zaskar ona do s du.
Lista kancelarii prawnych wiadcz cych m.in. usługi w zakresie rejestracji
przedsi biorstw, znajduje si w zał czniku nr 14.
97
Rejestracja przedstawicielstw
Rejestracj przedstawicielstw zagranicznych podmiotów gospodarczych prowadzi,
podobnie jak w przypadku przedsi biorstw, Pa stwowa Izba Rejestracyjna podległa
Departamentowi Technologii Informacyjnych.
Wymagane s takie dokumenty jak przy rejestracji przedsi biorstwa, oprócz
dokumentów zało ycielskich i za wiadczenia o utworzeniu kapitału zało ycielskiego.
Zamiast dokumentów zało ycielskich nale y przedstawi regulamin przedstawicielstwa.
Opłata rejestracyjna wynosi 500 USD.
Rachunkowo
i audyt
Mołdowa wyprzedza inne pa stwa byłego ZSRR w zakresie wprowadzania mi dzynarodowych standardów w dziedzinie rachunkowo ci. Ustawa o rachunkowo ci została
uchwalona ju w 1995 roku, a ustawa o audycie – rok pó niej. Wkrótce doł czyły do nich
kolejne akty legislacyjne: Krajowe Standardy Rachunkowo ci (KSR) w 1997 roku,
Krajowe Standardy Audytorskie (KSA) w 2000 roku oraz Kodeks Etyki Zawodowej
Ksi gowych i Audytorów w 2001 roku.
Uchwalone w 1995 i 1996 roku ustawy o rachunkowo ci i audycie odbiegaj nieco od
dyrektyw Unii Europejskiej i b d wkrótce rozpatrywane pod k tem wprowadzenia
niezb dnych zmian.
Rachunkowo
Podobnie jak w innych krajach b d cych dawnymi republikami radzieckimi,
w Mołdowie rachunkowo prowadzona była w celu dostarczania informacji urz dom
skarbowym i administracji rz dowej. Obecnie informacje musz by dost pne równie
dla udziałowców czy akcjonariuszy spółek, dla banków, dostawców, klientów,
pracowników lub potencjalnych inwestorów.
W ramach programu reformowania rachunkowo ci, finansowanego ze rodków
pomocowych USAID, powstało mołdowskie Stowarzyszenie Biegłych Ksi gowych
i Rewidentów (ACAP). Dzi ki du ej aktywno ci tego Stowarzyszenia Mołdowa jako
pierwsza w ród pa stw byłego ZSRR została członkiem stowarzyszonym
Mi dzynarodowej Federacji Ksi gowych (International Federation of Accountants
IFAC) z siedzib w Nowym Jorku.
98
Decyzj Rady Ministrów nr 1187 z 24 grudnia 1997 roku, aprobuj c dostosowanie
systemu rachunkowo ci do standardów IAS (International Accounting Standards),
1 stycznia 1998 roku wszedł w ycie nowy plan kont i pierwsze dwana cie standardów
Krajowego Systemu Rachunkowo ci. KSR w du ej mierze jest zgodny z mi dzynarodowymi zasadami IAS, chocia posiada pewn liczb instrukcji i przepisów utworzonych
na okres „przej ciowy” (np. standard 3 „Struktura kosztów i wydatków w
przedsi biorstwach”). W ocenie mi dzynarodowej firmy PricewaterhouseCoopers mniej
ni 50 % przepisów odpowiadaj cych normom IAS zostało wprowadzonych w ycie i
nale y o tym pami ta czytaj c mołdowskie sprawozdania finansowe.
Inaczej ni w niektórych pa stwach, tam gdzie organ zrzeszaj cy wysokiej klasy
profesjonalistów mo e mie wpływ na tworzenie norm prawnych w danej dziedzinie, w
Republice Mołdowy legislacj dotycz c rachunkowo ci zajmuje si Ministerstwo
Finansów. Przygotowuje ono ustawy i rozporz dzenia, szczegółowe komentarze,
polecenia i wskazówki.
Na cało ram prawnych składaj si :
• ustawy o rachunkowo ci,
• Krajowe Standardy Rachunkowo ci (KSR),
• plany kont,
• komentarze do ustaw, rozporz dze i zasad KSR,
• rozporz dzenia i instrukcje Ministerstwa Finansów.
Nowy system obowi zuje wszystkie podmioty gospodarcze, w tym równie firmy
zagraniczne, zarejestrowane na terenie Mołdowy. Podstawowe zasady stosowanego w
przedsi biorstwach nowego systemu rachunkowo ci polegaj na:
• stosowaniu zasad rachunkowo ci zgodnych z systemem IAS;
• stosowaniu mi dzynarodowej terminologii w dziedzinie rachunkowo ci;
• stosowaniu ujednoliconych danych i sporz dzaniu trzech typów sprawozda :
- sprawozda
finansowych, zgodnych z obowi zuj cymi standardami
ksi gowo ci, przeznaczonych do u ytku wewn trznego i zewn trznego,
- deklaracji podatkowych zgodnych z przepisami Kodeksu Podatkowego,
- raportów wewn trznych, sporz dzanych zgodnie z wewn trznymi wytycznymi
w poszczególnych przedsi biorstwach i słu cych do wewn trznej analizy,
kontroli i podejmowania decyzji przez zarz dy;
• podziale rachunkowo ci na dwie gał zie: rachunkowo finansow i rachunkowo
zarz dcz ;
• ograniczeniu liczby przepisów obowi zuj cych w rachunkowo ci finansowej
i podatkowej.
99
Istniej jednak, jak ju wy ej wspomniano, znaczne ró nice pomi dzy praktyk
mołdowskiego systemu rachunkowo ci i standardami mi dzynarodowymi. Nale y je
uwzgl dnia przy korzystaniu z mołdowskich sprawozda finansowych.
Plan kont
Koncepcja planu kont polega na tym, i niemal wszystkie podmioty gospodarcze, bez
wzgl du na specyfik ich rodzajów działalno ci, rejestruj takie same zdarzenia
gospodarcze na tym samym trzycyfrowym koncie zbiorczym (tzw. I stopnia). Je li ze
wzgl du na specyfik działalno ci niezb dne s bardziej szczegółowe dane, stosuje si
czterocyfrowe (II stopnia) i pi ciocyfrowe (III stopnia) konta zbiorcze. Wzór planu kont
dla firmy handlowej30 jest przedstawiony w zał czniku nr 10.
Roczne sprawozdanie finansowe składa si z bilansu, rachunku zysków i strat, rachunku
przepływów pieni nych oraz o wiadczenia w sprawie zmian struktury kapitału spółki.
Instrukcja Ministra Finansów Mołdowy okre la standardy grupowania kont w sposób
nieco odmienny, ni jest to przyj te w zachodnich standardach. Firmy mog , je li
zachodzi potrzeba, wprowadza dodatkowe grupy kont i konta zbiorcze I stopnia, o ile
Ministerstwo Finansów RM wyrazi zgod . Subkonta II i III stopnia równie mog by
ustanawiane w razie potrzeby.
Przygotowanie i zatwierdzenie sprawozdania finansowego (audyt)
Zapotrzebowanie na audytorów wyspecjalizowanych w ocenie sprawozda finansowych
pojawiło si w Mołdowie po rozpocz ciu procesu transformacji. Dawni ksi gowi i
kontrolerzy pa stwowi stali si audytorami, daj c w ten sposób pocz tek nowemu
zawodowi audytora, który dopiero w połowie lat dziewi dziesi tych doczekał si
uregulowania prawnego.
Podstaw prawn stanowi : ustawa o działalno ci audytorskiej, znowelizowana
23 marca 2000 roku, Krajowe Standardy Audytorskie (KSA) wydane przez
Ministerstwo Finansów RM oraz przepisy o licencjonowaniu działalno ci audytorskiej,
zatwierdzone przez Ministerstwo Finansów. Działalno
audytorska mo e by
prowadzona wył cznie przez licencjonowanych audytorów. Lista firm audytorskich
znajduje si w zał czniku nr 16.
Istnieje 36 Krajowych Standardów Audytorskich, zatwierdzonych i opublikowanych w
2000 roku; oparte s one na mi dzynarodowych standardach. Krajowe Standardy
Audytorskie s stosowane do zatwierdzania sprawozda finansowych sporz dzonych po
1 stycznia 2001 roku.
30
Plany kont dla banków i firm ubezpieczeniowych s inne.
100
Przetargi i negocjacje
W przetargach i negocjacjach mog bra udział mołdowskie osoby fizyczne i prawne
nie b d ce przedsi biorstwami pa stwowymi oraz osoby fizyczne i prawne z innych
pa stw i bez przynale no ci pa stwowej.
Departament Prywatyzacji jest odpowiedzialny za opracowywanie dokumentów
przetargowych, przygotowanie ogłoszenia w prasie o zasi gu ogólnokrajowym,
rozpowszechnienie dokumentów w ród potencjalnych uczestników, zawiadomienie
ich o wynikach, opublikowanie wyników itd.
W celu przyst pienia do przetargu nale y przedstawi :
•
•
•
•
kopi dowodu rejestracji firmy lub kopi dowodu osobistego/paszportu
w przypadku osób fizycznych;
bilans oraz rachunek zysków i strat za ostatni rok i nast puj cy po nim kwartał,
zalegalizowane przez ambasad Mołdowy w Polsce albo ambasad Polski
w Mołdowie;
ofert zawieraj c proponowan cen , warunki i termin płatno ci oraz
zobowi zanie wypełnienia warunków przedstawionych w ogłoszeniu o przetargu;
dowód uiszczenia opłaty za uczestnictwo w przetargu.
Wadium przetargowe wynosi: w przetargu handlowym 10 % minimalnej ceny
przetargowej, a w przetargu inwestycyjnym 10 % sumy bilansowej, lecz nie wi cej
ni 200 tysi cy lei.
Dokumenty przygotowane przez uczestników przetargu powinny by sporz dzone
w j zyku mołdowskim (lub obcym wraz z tłumaczeniem sporz dzonym przez
tłumacza przysi głego) i zło one w zapiecz towanej kopercie wraz z dowodem
wpłaty wadium. Zło enie dokumentów jest rejestrowane, a ich przyj cie –
potwierdzane na pi mie.
W dniu przetargu wszyscy uczestnicy lub ich przedstawiciele musz si zarejestrowa
w ci gu godziny poprzedzaj cej rozpocz cie przetargu. Brak takiego potwierdzenia
uniemo liwia uczestnictwo w przetargu i powoduje utrat wadium. Wszyscy
zarejestrowani musz by obecni podczas przetargu.
W ci gu 7 dni komisja powiadamia uczestników o wynikach przetargu, a w ci gu
10 dni zwraca wadium przetargowe. Wadium zwyci zcy przetargu jest odliczane od
ceny obiektu. Kontrakt jest podpisywany w ci gu 30 dni.
101
Zakupy na potrzeby pa stwowe
Zakupy dokonywane na potrzeby pa stwa uregulowane s Ustaw o zakupie
towarów, pracy i usług na potrzeby pa stwowe31 oraz rozporz dzeniem Rady
Ministrów RM o zatwierdzeniu rozporz dzenia o zakupie towarów i usług drog
zapyta ofertowych32. Organem nadzoruj cym jest Pa stwowa Agencja ds. Zakupów
Pa stwowych podległa Ministerstwu Gospodarki.
Ustawa zobowi zuje do stosowania okre lonych procedur, którymi s :
•
•
•
•
•
•
przetargi otwarte;
przetargi dwustopniowe;
przetargi ograniczone;
przetargi specjalne ograniczone;
przetargi ofertowe;
zakupy z jednego ródła.
Dokumentacja przetargowa jest sporz dzana w j zyku mołdowskim oraz dodatkowo
w rosyjskim i angielskim, je eli cena zakupu przekracza:
•
•
•
450 tys. MDL w przypadku towarów,
900 tys. MDL w przypadku prac,
225 tys. MDL w przypadku usług.
Termin zło enia ofert nie powinien by krótszy ni 55 dni od dnia opublikowania
ogłoszenia o przetargu. Agencja ma prawo przedłu y ten termin przed jego
upłyni ciem. Oferty musz by podpisane i zło one w zapiecz towanej kopercie.
Oferty na okre lone standardowe towary mog by przesłane faksem. Na wniosek
dostawcy Agencja wydaje pokwitowanie zawieraj ce dat i czas otrzymania oferty.
Obowi zkowa jest wpłata wadium przetargowego, które na ogół nie przekracza 3 %
kosztorysowej warto ci kontraktu.
O wyborze oferty Agencja pisemnie powiadamia zwyci zc przetargu. Podpisanie
umowy nast puje w ci gu 20 dni od daty zaakceptowania oferty. Pozostali uczestnicy
przetargu w ci gu 10 dni od daty zawarcia umowy powinni zosta poinformowani
o podpisaniu umowy z podaniem nazwy i adresu wybranego dostawcy oraz ceny
kontraktowej.
31
Ustawa nr 1166-XII z 30.04.1997; opublikowana w Monitorul Oficial nr 67-68 z 16.10.1997.
Rozporz dzenie nr 832 z 13.08.2001; opublikowane w Monitorul Oficial nr 104-105 z
24.08.2001.
32
102
Ochrona znaku towarowego
Zgodnie z Ustaw 33 o znakach towarowych i znakach okre laj cych miejsce
pochodzenia towaru34 z 22 wrze nia 1995 roku z pó niejszymi zmianami35, znak
towarowy okre lany jest jako oznaczenie towaru lub usługi (wyra one w formie
słownej, numerycznej, przestrzennej, kombinacji kolorów), umo liwiaj ce
odró nienie danego towaru lub usługi od innych, tego samego rodzaju. Znaki
towarowe mog by indywidualne (przyznawane osobom prawnym lub fizycznym)
lub zbiorowe (przyznawane zwi zkom, grupom, stowarzyszeniom osób prawnych lub
fizycznych).
Ochronie prawnej w ramach ustawy podlega te znak zgodno ci danego znaku
towarowego z obowi zuj cymi w kraju standardami i regulacjami prawnymi oraz
znane wiatowe znaki towarowe.
Znak okre laj cy miejsce pochodzenia36 okre la kraj, region lub obszar geograficzny,
sk d pochodz surowce i siła robocza niezb dna do wyprodukowania tych towarów
w cało ci lub w przewa aj cej cz ci. Zgodnie z Konwencj Parysk „O ochronie
własno ci przemysłowej”, u ywanie tego znaku niezgodnie z pochodzeniem danego
towaru stanowi przejaw nieuczciwej konkurencji i jest zabronione.
Rejestracj obu znaków prowadzi Pa stwowa Agencja Ochrony Własno ci
Przemysłowej. Znane wiatowe znaki towarowe podlegaj ochronie prawnej bez
konieczno ci rejestracji w Agencji.
Znak towarowy i znak okre laj cy miejsce pochodzenia mog nie zosta
zarejestrowane m.in. z powodu niezgodno ci z art. 2 par. 1 Ustawy o znakach
towarowych, braku jednoznacznego charakteru oznacze (co mo e wprowadzi
w bł d odbiorc ), istnienia podobnych lub ju zarejestrowanych znaków towarowych
w Republice Mołdowy, znaków towarowych posiadanych i u ywanych do 1 stycznia
1992 roku przez dwie lub wi cej osoby prawne, a tak e gdy znak okre laj cy
pochodzenie nie jest chroniony w kraju pochodzenia danego towaru.
Wniosek o rejestracj znaków składany jest w Agencji przez rzecznika patentowego
(chyba e umowy mi dzynarodowe z udziałem Republiki Mołdowy stanowi inaczej)
33
Ustawa nr 588 z 22.09.1995; Monitorul Oficial nr 8-9 z 8.02.1996
Appellation d’ origine
35
Ustawy: nr 1009-XIII z 22.10.1996 (Monitorul Oficial nr 80 z 12.12.1996), nr 1079-XXIV z
23.06.2000 (Monitorul Oficial nr 154-156 z 14.12.2000), nr 65-XV z 12.04.2001 (Monitorul
Oficial nr 55-56 z 24.05.2001).
36
Appelation d’origine
34
103
i mo e dotyczy tylko jednego znaku towarowego lub znaku okre lenia miejsca
pochodzenia towaru. Do wniosku nale y doł czy dokument stwierdzaj cy tytuł
prawny wnioskodawcy do znaku, który ma by zarejestrowany, upowa nienie dla
rzecznika oraz potwierdzenie dokonania opłaty rejestracyjnej.
Dat zło enia wniosku jest data otrzymania przez Agencj wniosku spełniaj cego
wszystkie warunki okre lone w art. 8 (5) Ustawy wraz z potwierdzeniem dokonania
opłaty rejestracyjnej. Decyzja o rejestracji podejmowana jest na podstawie
dwuetapowego badania przez Agencj
wniosku o zarejestrowanie znaku.
W pierwszym etapie, w ci gu miesi ca Agencja bada wniosek od strony formalnej na
zgodno z art. 8 (5) Ustawy. W przypadku braków w dokumentacji wnioskodawca
ma dwa miesi ce na ich uzupełnienie. W drugim etapie, Agencja przeprowadza
badanie podstawowe, trwaj ce do dziewi ciu miesi cy od daty podj cia decyzji
o przyst pieniu do drugiego etapu bada .
Wnioskodawca ma trzy miesi ce na odwołanie si od decyzji Agencji, podj tej na
podstawie wyników pierwszego lub drugiego etapu bada , do Rady Odwoławczej
Agencji. W ka dym momencie procedury rejestracyjnej wnioskodawca mo e wycofa
wniosek.
Wniosek o zarejestrowanie znaku jest publikowany w oficjalnym biuletynie
wydawanym przez Agencj . W ci gu trzech miesi cy od opublikowania wniosku,
ka dy ma prawo zło y sprzeciw do Rady Odwoławczej Agencji. Je li nie zło ono
adnego sprzeciwu, Agencja rozpoczyna procedur rejestracyjn a nast pnie wpisuje
znak do Narodowego Rejestru Znaków Towarowych i Znaków Okre laj cych Miejsce
Pochodzenia, a nast pnie, w ci gu trzech miesi cy od daty zarejestrowania, wydaje
certyfikat rejestracyjny i publikuje dat rejestracji znaku w oficjalnym biuletynie.
Rejestracja znaku towarowego jest wa na przez 10 lat od daty zło enia wniosku
i mo e by wielokrotnie przedłu ana na kolejne okresy 10-letnie na wniosek
wła ciciela znaku. Wniosek o przedłu enie wa no ci powinien by zło ony
w ostatnim roku wa no ci rejestracji lub w ci gu sze ciu miesi cy po wyga ni ciu jej
wa no ci, ale pod warunkiem dokonania dodatkowej opłaty. Rejestracja znaku
okre laj cego miejsce pochodzenia dokonywana jest bezterminowo. Wła ciciel znaku
obowi zany jest powiadomi Agencj o wszelkich zmianach w danych dotycz cych
tego znaku, a Agencja w ci gu trzech miesi cy od daty otrzymania powiadomienia
obowi zana jest dokona odpowiednich zmian w rejestrze.
Wła ciciel znaku towarowego ma prawo umie ci przy nim znak ®, wskazuj cy na
fakt rejestracji na terenie Mołdowy. Prawa wynikaj ce ze zło enia wniosku o
rejestracj lub z dokonania rejestracji znaku mog by przenoszone w cało ci lub
cz ci na strony trzecie.
104
Bezprawne wykorzystywanie znaku towarowego i znaku okre laj cego pochodzenie
poci ga za sob sankcje w postaci kar finansowych, odszkodowania dla strony oraz
konfiskaty towarów, maszyn, surowców.
Rejestracja znaku towarowego lub znaku okre laj cego miejsce pochodzenia mo e
by uniewa niona w cało ci lub cz ciowo, w przypadku gdy:
• naruszone s postanowienia ustawy o znakach towarowych i znakach
okre laj cych miejsce pochodzenia,
• podana została bł dna informacja o pochodzeniu towaru,
• nie istniej
warunki okre laj ce specyficzne cechy danego regionu
geograficznego,
• produkt nie posiada cech okre lonych w Rejestrze Znaków Towarowych,
• wyst piły inne znacz ce powody.
Rejestracja mo e by uniewa niona równie na wniosek wła ciciela znaku
towarowego po okresie przynajmniej pi cioletniego nieu ywania znaku (chyba e
istniały wa ne powody takiej sytuacji, np. restrykcje importowe lub inne przeszkody).
Wniosek o uniewa nienie rejestracji znaku towarowego mo e zło y do Rady
Odwoławczej Agencji ka da osoba. B dzie on rozpatrzony w ci gu trzech miesi cy
od daty jego otrzymania, a w ci gu 10 dni zostanie o tym powiadomiony wła ciciel
znaku towarowego.
Pa stwowa Agencja Ochrony Własno ci Przemysłowej zajmuje si wszelkimi
sprawami dotycz cymi rejestracji obu znaków, publikuje „Biuletyn”, prowadzi Rejestr
Znaków oraz reprezentuje Mołdow w stosunkach z mi dzynarodowymi
organizacjami w zakresie dotycz cym własno ci przemysłowej.
Prawa wynikaj ce z ustawy o znakach towarowych i znakach okre laj cych miejsce
pochodzenia odnosz si w tym samym stopniu zarówno do podmiotów krajowych,
jak i zagranicznych. Znak zarejestrowany w Republice Mołdowy na podstawie
Madryckiego Porozumienia o Mi dzynarodowej Rejestracji Znaków lub Protokołu do
ww. Porozumienia podlega takiej samej ochronie prawnej, jak znak zarejestrowany na
podstawie Ustawy z 22 wrze nia 1995 z pó niejszymi zmianami. W przypadku, gdy w
Ustawie sprawy dotycz ce ochrony znaków towarowych uregulowane s inaczej ni
w traktatach mi dzynarodowych, których stron jest Republika Mołdowy, obowi zuj
uregulowania prawne traktatów mi dzynarodowych.
105
Zatrudnianie pracowników
Sprawy zwi zane z zatrudnianiem pracowników oraz rozwi zywaniem sporów,
reguluje Kodeks pracy i Umowa zbiorowa zawierana ka dego roku pomi dzy Rz dem
RM, Federacj Zwi zków Zawodowych i Krajow Konfederacj Patronatu
(niezale ny zwi zek pracodawców). Kodeks pracy, uchwalony w 1973 roku, był
wielokrotnie poprawiany w ostatnich latach.
Zwi zki zawodowe
Działalno zwi zków uregulowana jest w ustawie o zwi zkach zawodowych z lipca
2000 roku. Zwi zki zawodowe s zorganizowane według kryterium bran owego.
Ponadto istnieje Konfederacja niezale nych zwi zków zawodowych Mołdowy.
Członkostwo w zwi zkach zawodowych nie jest obowi zkowe, ale w du ych,
przewa nie pa stwowych przedsi biorstwach, ich wpływy s znacz ce. Wszystkie
zwi zki zawodowe s podmiotami prawnymi i musz by oficjalnie zarejestrowane.
Zwi zki zawodowe zawieraj corocznie układy zbiorowe pracy (bran owe
i zakładowe), negocjuj wysoko wynagrodzenia minimalnego itp. Chocia nie maj
prawa uczestniczenia w zarz dzaniu firm , czasami decyzje zarz du firmy s
konsultowane ze zwi zkami zawodowymi, zwłaszcza je li mog mie negatywne
skutki dla pracowników.
Stosunki pracy
Umowy o prac mog by indywidualne lub zbiorowe. Warunki umowy o prac nie
mog by bardziej restrykcyjne ni obowi zuj ce w kodeksie pracy. Umowa powinna
by zawarta w formie pisemnej z okre leniem stanowiska, wynagrodzenia i zakresu
obowi zków. Istniej trzy typy umów o prac : na czas nieokre lony, na czas
okre lony (maksymalnie 5 lat) i umowa o dzieło. Mo liwe jest zawarcie umowy na
okres próbny, który mo e wynosi do 3 miesi cy (w szczególnych przypadkach do
6 miesi cy).
W wi kszo ci przedsi biorstw pa stwowych poza wynagrodzeniem zasadniczym
istnieje zło ony system nagród, premii i innych wiadcze
(pieni nych
i niepieni nych). W firmach prywatnych wynagrodzenie jest wy sze ni
w pa stwowych, a w firmach zagranicznych wy sze ni w miejscowych. Zgodnie
z wymogami prawa dewizowego wynagrodzenie musi by wypłacane w mołdowskiej
walucie (równie pracownikom zagranicznym).
106
Czas pracy, zgodnie z kodeksem pracy, wynosi 40 godzin tygodniowo, 5 lub 6 dni
w tygodniu, zwykle od poniedziałku do pi tku. Czas pracy w nadgodzinach mo e by
uwzgl dniany tylko w szczególnych przypadkach i nie powinien przekroczy 120
godzin w ci gu roku. Praca w czasie weekendu, urlopu oraz ponadnormatywny czas
pracy mog by rekompensowane w formie dodatkowego czasu wolnego lub
opłacone. Wynagrodzenie za dodatkowy czas pracy wynosi zwykle 150 % stawki
godzinowej przy przepracowaniu okre lonej liczby godzin i 200 % powy ej tej liczby
godzin, okre lone indywidualnie przez dane przedsi biorstwo.
Młodocianych mo na zatrudnia po uko czeniu przez nich 16 lat. W wyj tkowych
przypadkach kodeks zezwala na zatrudnianie młodocianych od 14 roku ycia. Wiek
emerytalny dla m czyzn wynosi 62 lata, a dla kobiet 57 lat. Nowe przepisy b d
obowi zywa od 2008 roku, kiedy to nast pi podwy szenie wieku emerytalnego dla
m czyzn do 65 lat, a dla kobiet – do 60 lat.
Płatny urlop wypoczynkowy wynosi 24 dni w roku (wył czaj c wi ta ustawowe).
W pierwszym roku pracy urlop przysługuje po przepracowaniu 6 miesi cy.
Dodatkowe dni płatnego urlopu przysługuj w specjalnych przypadkach, takich jak
lub, narodziny dziecka, mier członka rodziny, studia itp. Zwolnienia chorobowe
i urlop macierzy ski płatne s z Funduszu Ubezpiecze Społecznych.
Odmowa zatrudnienia pracownika lub kierowanie si preferencjami ze wzgl du na
płe , narodowo , j zyk, sytuacj socjaln lub materialn , wyznanie religijne s
zabronione, chyba e konkretne warunki tego wymagaj . Szczególne warunki pracy,
dotycz ce długo ci urlopu czy limitu godzin nadliczbowych stosowane s wobec
kobiet w ci y, kobiet wychowuj cych dzieci, młodocianych poni ej 18 roku ycia,
inwalidów.
Pracodawcy s zobowi zani do zapewnienia nale ytego bezpiecze stwa pracy i do
wypłacenia rekompensaty pieni nej w przypadkach naruszenia zdrowia pracownika
z winy pracodawcy. Pracownicy pracuj cy w zawodach obarczonych szczególnym
ryzykiem powinni by odpowiednio zaopatrzeni w materiały ochronne (np. ubrania,
obuwie, itp.).
Umowa mo e by wypowiedziana przez:
• pracownika bez podania przyczyn z 2-tygodniowym okresem wypowiedzenia;
umowa mo e by rozwi zana wcze niej, pod warunkiem e obie strony wyra
na to zgod ;
• pracodawc w przypadkach przewidzianych w Kodeksie pracy (prawna
reorganizacja przedsi biorstwa, brak kwalifikacji, systematyczne łamanie
regulaminu, nieobecno w miejscu pracy, itp.).
107
Składki na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne
System ubezpiecze zapewnia pracownikom prawo do emerytury, zasiłków
chorobowych, macierzy skich, na dzieci, wypadkowych i dla bezrobotnych.
Wszyscy pracodawcy i pracownicy s zobowi zani do płacenia składek na Społeczny
Fundusz Ubezpieczeniowy w nast puj cej wysoko ci:
• pracodawcy 27 % wynagrodzenia brutto swoich pracowników,
• pracownicy 2 % swojego wynagrodzenia brutto.
Dodatkowo od 2004 roku funkcjonuje w Mołdowie system obowi zkowych
ubezpiecze zdrowotnych. Składka na ten cel jest płacona zarówno przez
pracodawców, jak i pracowników, i wynosi 2 % warto ci wynagrodzenia dla obu
kategorii.
Cudzoziemcy pracuj cy w Mołdowie, nie b d cy obywatelami tego kraju, ale
posiadaj cy prawo stałego pobytu, maj obowi zek płacenia składek na ubezpieczenia
społeczne i zdrowotne. Pozostali cudzoziemcy mog korzysta z systemu ubezpiecze
społecznych i zdrowotnych na zasadach dobrowolno ci. Republika Mołdowy ma
podpisane umowy o wzajemnej ochronie emerytur z Federacj Rosyjsk , Białorusi ,
Ukrain , Uzbekistanem i Azerbejd anem.
Zatrudnianie cudzoziemców
Status pracowników zagranicznych reguluj ustawy: o prawnym statusie cudzoziemców
i osób nie posiadaj cych obywatelstwa, o inwestycjach zagranicznych, o przybyciu i
wyje dzie z Republiki Mołdowy, o imigracji oraz szereg uregulowa prawnych
dotycz cych wydawania i anulowania pozwole imigracyjnych i pozwole na prac .
Cudzoziemcy maj takie same prawa jak obywatele Mołdowy, z pewnymi wyj tkami.
Nie posiadaj czynnego i biernego prawa wyborczego, nie mog by członkami partii
politycznych lub organizacji, ani słu y w wojsku.
Obcokrajowcy mog otrzyma wiz i pozwolenie na pobyt na terenie Mołdowy o ile jest
to konieczne do wykonywania ich pracy w przedsi biorstwie z udziałem kapitału
zagranicznego. Warunki pracy pracowników zagranicznych powinny by
ci le
okre lone w ich umowach o prac .
Obcokrajowcy podlegaj obowi zkowi zarejestrowania si na policji. Wszyscy obywatele
zagraniczni, którzy przebywaj w kraju przez okres do 90 dni musz zgłosi swój pobyt i
otrzyma tymczasowy dokument imigracyjny (w tym przypadku nie jest wymagane
pozwolenie na prac ). W przypadku pobytu dłu szego ni 90 dni, wymagane jest
108
pozwolenie na pobyt tymczasowy (na okre lony czas, nie przekraczaj cy 3 lat), lub stały
(na czas nieokre lony). Z tej procedury wył czone s przedstawicielstwa dyplomatyczne.
Przepisy reguluj ce sprawy obowi zkowego ubezpieczenia zdrowotnego cudzoziemców
i bezpa stwowców, weszły w ycie 31 stycznia 2001 roku. Osoby posiadaj ce
zezwolenie na pobyt stały na czas nieokre lony korzystaj z takich samych praw do
wiadcze z tytułu ubezpieczenia społecznego i zdrowotnego jak obywatele Mołdowy.
Dokumentami potwierdzaj cymi pobyt stały s : pozwolenie na pobyt wydane przez
Departament Technologii Informacyjnych i pozwolenie na prac . Ubezpieczenie
obowi zuje przez okres zatrudnienia, okre lony w umowie o prac .
Warunki ubezpieczenia zdrowotnego osób maj cych zezwolenie na pobyt tymczasowy,
uregulowane s w odpowiednich przepisach. Przepisy te stosuje si w takim zakresie, w
jakim s zgodne z prawem mi dzynarodowym. Dokumentami potwierdzaj cymi pobyt
tymczasowy s dowód osobisty/paszport i pozwolenie na pobyt wydane przez
Pa stwowy Urz d Imigracyjny.
Rekrutacja i płace
Rekrutacja pracowników mo e odbywa si za pomoc ogłosze w lokalnej prasie, za
po rednictwem lokalnych agencji doradztwa personalnego lub te
przez
wykorzystanie kontaktów z zagranicznymi firmami ju działaj cymi na rynku
Mołdowy. Pomimo znacznej emigracji zarobkowej, nie ma problemów ze
znalezieniem odpowiednio wykwalifikowanej siły roboczej, nierzadko znaj cej obce
j zyki. Do niedawna najpopularniejszym z zachodnich j zyków obcych był francuski,
obecnie coraz wi ksz popularno zyskuje j zyk angielski. Powszechna jest te
znajomo rosyjskiego.
Wysoko płacy zale y od kwalifikacji pracownika, wyników i czasu pracy itp. Od
2005 roku minimalne wynagrodzenie dla pracowników sektora rolnego wynosi 219
MDL, pozostałych sektorów – 246 MDL. Z dniem 1 kwietnia ma by przeprowadzona
indeksacja wynagrodze o 20 %. Do niedawna wynagrodzenia wypłacane były
wył cznie w gotówce. Wraz z coraz powszechniejszym stosowaniem kart płatniczych
typu VISA, Europay i MasterCard, ro nie liczba osób otrzymuj cych wynagrodzenie
na konta bankowe37.
37
rednia płaca w podmiotach gospodarczych z udziałem kapitału zagranicznego wynosiła w
2004 roku 1800 MDL – dane Departmamentu Statystyki i Socjologii z stycznia 2005 roku.
109
Infrastruktura dla biznesu
Telekomunikacja
Jedynym operatorem telefonii stacjonarnej jest Moldtelecom. Koszt podł czenia linii
telefonicznej wynosi 980 MDL (około 75 USD), a koszt miesi cznego abonamentu
1,30 USD. Koszty poł cze z krajami europejskimi kształtuj si na poziomie 0,65
USD za minut .
Telefonia komórkowa działa w standardzie GSM 900. Na rynku tym działaj dwaj
operatorzy: Voxtel (www.voxtel.md) i Moldcell (www.moldcell.md). Voxtel ma
szerszy zasi g, a koszty jego usług zawieraj si w przedziale od 6 do 47 centów za
minut , w zale no ci od pory dnia i zamówionego pakietu. Za dodatkow opłat obaj
operatorzy zapewniaj roaming do wi kszo ci krajów europejskich i WNP.
Głównymi dostawcami usług internetowych s
i Moldovan ISP Alliance (www.ournet.md).
firmy: Relsoft (www.mldnet.com)
Usługi dla biznesu
W Kiszyniowie działaj liczne firmy oferuj ce usługi doradcze, prawne, ksi gowe,
audytorskie, reklamowe, wydawnicze, kurierskie i ubezpieczeniowe. Adresy tych firm
znajduj si w zał cznikach nr 13, 14, 16, 17, 20 i 29.
Lokale biurowe
Lokale biurowe s łatwo dost pne, głównie w Kiszyniowie. Mo na je wyszukiwa w
ogłoszeniach prasowych, za po rednictwem agencji nieruchomo ci i przez media
elektroniczne. Oferowane lokale biurowe ró ni si pod wzgl dem ich wyposa enia w
linie telefoniczne, własny system ogrzewania, klimatyzacj , okablowanie satelitarne,
systemy alarmowe, miejsca parkingowe, kafejki, sklepiki itp.
Do celów biurowych, zwłaszcza w centrum Kiszyniowa, wykorzystywane s równie
w szerokim zakresie lokale mieszkalne w budynkach wielorodzinnych.
Wyremontowane i przystosowane do celów biurowych, s one najcz ciej
wynajmowane przez małe i rednie firmy. Czynsz kształtuje si od 18 do 25 USD za
metr kwadratowy. Wiele firm i organizacji mi dzynarodowych (np. Bank wiatowy)
kupuje stare wille do remontu, z przeznaczeniem na biura. Mo na równie naby lokal
lub cały budynek na własno . Niektóre hotele (np. Chisinau, International, Jolly
Alon, Turist) i centra biznesu równie oferuj powierzchnie biurowe do wynaj cia.
Wyró nia si w ród nich hotel Jolly Alon, który go ci u siebie takie firmy jak
110
PricewaterhouseCoopers i Deloitte & Touche zapewniaj c im powierzchni biurow
o najwy szym standardzie (klasy A), za 15 USD/m2 miesi cznie.
Rynek lokali biurowych oferuje równie wysokiej klasy powierzchnie biurowe
w specjalnie do tego celu budowanych biurowcach, które od niedawna zacz ły
pojawia si w Kiszyniowie. Jednym z nich jest CTI Capital Business Centre znany
jako Kentford Building, który przystosowuje powierzchnie biurowe do
indywidualnych wymaga klientów. Lokale wyposa one s w klimatyzacj , własny
system ogrzewania, generatory pr du, linie telefoniczne, pełne okablowanie
satelitarne, systemy bezpiecze stwa i alarmy, miejsca parkingowe, kawiarnie
i restauracje, sklepiki i salony pi kno ci. Miesi czny czynsz za metr kwadratowy
powierzchni biurowej w tym budynku wynosi od 15 USD do 20 USD.
Lokale kategorii B znajduj si tak e w dwóch innych budynkach nale cych do
Petrolbanku i QBE Asito w centrum Kiszyniowa. Oferowane tam powierzchnie
biurowe odpowiadaj zachodnim standardom, chocia brak niezale nego ogrzewania
w sytuacji nieregularnych dostaw ciepła z miejskiej sieci ciepłowniczej jest uci liwy
w sezonie zimowym. Miesi czny czynsz za metr kwadratowy powierzchni w budynku
QBE Asito wynosi 18 USD. W budynku tym ma siedzib ameryka ska organizacja
USAID, przedstawicielstwo Ericssona i cz
ambasady USA.
VIII.
111
INWESTYCJE ZAGRANICZNE
Jednym z podstawowych problemów gospodarki Mołdowy jest niski poziom inwestycji.
W okresie kryzysu lat 1990-1999 wielko
inwestycji w kapitał podstawowy
zmniejszyła si prawie dziesi ciokrotnie. Wzrostowi gospodarczemu ostatnich lat
towarzyszył wzrost inwestycji w kapitał podstawowy (o 11 % w 2001 roku, o 4 % w
2002, o 16 % w 2003 i o 8 % w 2004 roku), ale ich poziom jest nadal zbyt niski, by
zapewni stabilny wzrost gospodarczy.
Zwi kszenie poziomu inwestycji w oparciu o krajowe ródła finansowania jest trudne, z
uwagi na ograniczone rodki własne przedsi biorstw i niewielkie oszcz dno ci ludno ci.
Poziom wewn trznych oszcz dno ci był w 2003 roku niski (13 % PKB), suma aktywów
banków komercyjnych niewielka (35 % PKB) a rodki bud etowe przeznaczone na
inwestycje bardzo skromne (80 mln MDL, co stanowiło 2 % wydatków bud etowych
pa stwa). Dlatego te wa nym ródłem finansowania wzrostu gospodarczego powinny
sta si zasoby inwestorów zagranicznych.
Zdaj c sobie z tego spraw , Rz d Republiki Mołdowy ustanowił rozwi zania prawnonormatywne sprzyjaj ce napływowi kapitału zagranicznego oraz ochraniaj ce
inwestorów zagranicznych Konstytucja Republiki Mołdowy gwarantuje nienaruszalno
inwestycji wszystkich osób fizycznych i prawnych, w tym cudzoziemców. Obowi zuje
zasada prymatu prawa mi dzynarodowego, gospodarki rynkowej, ochrony własno ci
prywatnej, ochrony przed nieuczciwym wywłaszczeniem, przed konfiskat mienia, oraz
zasada rozdziału władzy.
Podstaw tych zasad jest uchwalona w 2004 roku ustawa O inwestycjach w rozwój
przedsi biorczo ci, która zast piła dotychczasow ustaw o inwestycjach zagranicznych
z 1993 roku oraz mi dzynarodowe porozumienia o ochronie i wzajemnym wspieraniu
inwestycji. Porozumienie takie zostało podpisane równie z Polsk (weszło w ycie 27
lipca 1995 roku). Ponadto przyj to ustaw o wolnych strefach ekonomicznych (w 2001
roku), a Kodeks Podatkowy przewiduje ulgi dla przedsi biorstw z kapitałem
zagranicznym.
Ramy prawne
Najwa niejszymi aktami prawnymi dotycz cymi inwestycji, poza wymienion wy ej
ustaw z 2004 roku, s :
•
•
•
Ustawa o przedsi biorczo ci i przedsi biorstwach (1992)
Ustawa o działalno ci monopolistycznej i rozwoju konkurencji (1992)
Ustawa o współpracy (1992)
112
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Inwestycje zagraniczne
Ustawa o wspieraniu małej przedsi biorczo ci (1994)
Ustawa o instytucjach finansowych (1995)
Ustawa o Banku Narodowym (1995)
Ustawa o koncesji (1995)
Ustawa o leasingu (1996)
Ustawa o franszyzie (1997)
Ustawa o spółkach akcyjnych (1997)
Ustawa o administracyjnym podatku dochodowym (1997)
Kodeks podatkowy (1997)
Ustawa o normatywnej cenie oraz procedurze obrotu ziemi (1997)
Ustawa o wywłaszczeniu (1999)
Ustawa o ochronie konkurencji (2000)
Ustawa o rejestracji przedsi biorstw i organizacji (2000)
Ustawa o grupach finansowo-przemysłowych (2000)
Ustawa o niewypłacalno ci
Ustawa o wolnych strefach ekonomicznych (2001).
Wspomniana wy ej ustawa „O inwestycjach w rozwój przedsi biorczo ci” precyzyjniej
okre la warunki i zasady podejmowania działalno ci inwestycyjnej, a tak e ustanawia
gwarancje i równe warunki dla inwestorów krajowych i zagranicznych.
W Ustawie okre lono nast puj ce zasady prowadzenia inwestycji:
a) swoboda prowadzenia inwestycji – inwestycje mog by realizowane we
wszystkich obszarach działalno ci gospodarczej na całym terytorium Mołdowy,
je li nie naruszaj interesów bezpiecze stwa narodowego, ustawodawstwa
antymonopolowego, norm dotycz cych ochrony rodowiska naturalnego, zdrowia
ludno ci i porz dku publicznego;
b) niedyskryminacja inwestycji – wyklucza si
stosowanie
rodków
dyskryminuj cych b d utrudniaj cych podejmowanie działalno ci inwestycyjnej
(w dziedzinie zarz dzania inwestycjami, prowadzenia operacji finansowych,
wykorzystywania zysków, rozporz dzania maj tkiem, itp.);
c) przejrzysto – organy władzy publicznej w trakcie opracowywania nowej polityki
inwestycyjnej powinny prowadzi konsultacje publiczne i informowa o nich.
Zobowi zane s tak e odpowiada na wszystkie zapytania inwestorów i
udost pnia im informacje na temat działalno ci inwestycyjnej w Republice
Mołdowy;
d) obowi zki i powinno ci inwestorów – inwestorzy powinni realizowa działalno
inwestycyjn zgodnie z obowi zuj cym prawem.
113
W dziedzinie ochrony inwestycji Ustawa przewiduje:
a) gwarancje przestrzegania praw inwestorów – organy władzy publicznej powinny
przestrzega ustawowych praw inwestorów;
b) gwarancje niestosowania wywłaszczenia i innych podobnych działa –
inwestycje nie mog podlega wywłaszczeniu lub innym podobnym działaniom;
przymusowe wstrzymanie działalno ci inwestycyjnej przez władze mo e nast pi
jedynie je li odno na decyzja zostaje podj ta w celach społecznie u ytecznych, nie
ma charakteru dyskryminacyjnego i towarzyszy jej adekwatna do poniesionych
przez inwestora strat rekompensata;
c) gwarancje zwrotu poniesionych strat – w przypadku naruszenia przez władze
publiczne ustawowych praw, inwestorowi zwraca si poniesione straty (suma
zwrotu musi by ekwiwalentna do sumy poniesionych strat).
Inwestorom przysługuj ulgi podatkowe i celne zgodnie z prawem celnym i
podatkowym Republiki Mołdowy.
W Ustawie wyodr bniono rozdział, po wi cony inwestycjom zagranicznym, pt.:
„Specjalne regulacje dotycz ce inwestorów zagranicznych i inwestycji zagranicznych”.
Podstawowe zapisy tego rozdziału to:
a) rejestracja, prowadzenie działalno ci i likwidacja przedsi biorstwa z kapitałem
zagranicznym dokonuje si na tych samych zasadach, jak w przypadku
przedsi biorstwa miejscowego;
b) przedsi biorstwa z kapitałem zagranicznym posiadaj prawo tworzenia filii i
przedstawicielstw, zarówno w Republice Mołdowy, jak i poza jej granicami;
c) ubezpieczenie społeczne i ubezpieczenie socjalne pracowników przedsi biorstwa z
kapitałem zagranicznym dokonuje si zgodnie z prawodawstwem Republiki
Mołdowy;
d) rodki pieni ne i maj tek (zysk, procenty, dywidendy, rodki ze sprzeda y
inwestycji itp.), uzyskane w wyniku zrealizowania inwestycji przez podmiot
zagraniczny, po uregulowaniu zobowi za podatkowych mog by swobodnie
wykorzystywane i transferowane na terytorium kraju oraz poza jego granicami;
e) inwestorzy zagraniczni maj prawo do swobodnej wymiany waluty Republiki
Mołdowy na walut zagraniczn i odwrotnie, zgodnie z obowi zuj cymi
przepisami,
f) inwestorzy zagraniczni maj prawo do zakupu na własno nieruchomo ci (oprócz
ziemi rolniczej i ziemi nale cej do funduszu le nego) w celu prowadzenia
działalno ci gospodarczej.
114
Ulgi inwestycyjne
Zgodnie z obowi zuj cymi przepisami prawnymi, nowe przedsi biorstwa z kapitałem
krajowym, zagranicznym lub mieszanym korzystaj z nast puj cych ulg w podatku
dochodowym:
•
•
je eli przedsi biorstwo wniesie do funduszu zało ycielskiego sum przewy szaj c
warto 250 tys. USD – b dzie zwolnione z podatku dochodowego od osób
prawnych w 50 % przez okres pi ciu lat,
gdy kapitał zało ycielski przewy szy warto 2 mln USD, to przedsi biorstwo
takie b dzie zwolnione z podatku dochodowego przez okres trzech lat,
pod warunkiem, e co najmniej 80 % sumy podatku zainwestuje w produkcj
towarów i usług lub w przedsi wzi cia rz dowe zwi zane z realizacj programów
rozwoju gospodarczego.
Po zako czeniu okresu obowi zywania wymienionych wy ej ulg, przedsi biorstwom
przysługuje przez kolejne trzy lata prawo do odliczenia od dochodu podlegaj cego
opodatkowaniu 50 % wydatków poniesionych na zakup rodków trwałych (za
wyj tkiem samochodów osobowych oraz mebli biurowych), tak e w drodze leasingu.
Planowane jest wprowadzenie mo liwo zakupu przez inwestorów zagranicznych
aktywów stanowi cych w Mołdawie własno pa stwow , na zasadach odroczonej
płatno ci. Do tej pory zasada ta dotyczyła wył cznie mołdowskich osób prawnych i
fizycznych. Proponowane s równie zmiany, które dadz przedsi biorstwom z
kapitałem zagranicznym mo liwo nabywania ziemi b d cej własno ci pa stwa, w
tym równie gruntów o charakterze rolniczym. Rz d RM proponuje tak e
ustanowienie jednej stawki opłaty za rejestracj przedsi biorstw, w tym
przedsi biorstw z kapitałem zagranicznym, w wysoko ci 250 MDL (20 USD). Opłata
rejestracyjna przedsi biorstw z kapitałem zagranicznym wynosi obecnie 300 USD.
Ograniczenia dla inwestorów zagranicznych
Inwestycje zagraniczne mog by dokonywane we wszystkich dziedzinach gospodarki,
ale nie mog narusza bezpiecze stwa pa stwa, ustaw antymonopolowych, norm
ochrony rodowiska naturalnego, stanu zdrowia ludno ci oraz porz dku społecznego.
Jedynie inwestycje dokonywane w sektorach zwi zanych z obronno ci kraju i jego
bezpiecze stwem wymagaj zgody rz du. Wyrób i sprzeda substancji toksycznych i
psychotropowych, broni oraz pewnych rodzajów sprz tu medycznego s zarezerwowane
dla przedsi biorstw pa stwowych.
115
Koncesje na eksploatacj zasobów naturalnych s wydawane wył cznie przez rz d
Republiki Mołdowy. Rz d zatwierdza wyniki mi dzynarodowych przetargów lub aukcji
oraz umowy koncesyjne zawarte pomi dzy inwestorem zagranicznym i organem władzy
pa stwowej. Długo
koncesji na eksploatacj surowców naturalnych nie mo e
przekroczy 50 lat. Organy pa stwowe posiadaj równie wył czno na przyznawanie
prawa do eksploatacji istniej cych lub budowanych obiektów, b d cych własno ci
pa stwa. W celu uzyskania takiego prawa równie podpisuje si umow koncesyjn .
Instytucje wspieraj ce eksport i inwestycje
Promocj eksportu i inwestycji zajmuje si Mołdowska Organizacja Promocji
Eksportu MEPO (Moldovan Export Promotion Organisation), rz dowa organizacja
wiadcz ca usługi konsultingowe na rzecz przedsi biorców. W skład MEPO, która
koncentruje si na promocji mołdawskiego eksportu, wchodzi równie Mołdawska
Agencja Rozwoju Inwestycji MIDA (Moldovan Investment Development Agency).
Celem MIDA jest wypromowanie wizerunku Mołdowy jako atrakcyjnego miejsca do
inwestowania. MIDA obsługuje potencjalnych inwestorów zagranicznych, a zakres jej
usług obejmuje:
• udzielanie informacji o aspektach prawnych i mo liwo ciach inwestycyjnych;
• wyszukiwanie i kojarzenie potencjalnych partnerów;
• współdziałanie z organami decyzyjnymi;
• organizowanie misji przyjazdowych zagranicznych inwestorów i wizyt
w zakładach, których nabyciem potencjalni inwestorzy s zainteresowani;
• pomoc w negocjacjach (na wst pnym etapie);
• usługi poinwestycyjne.
Zach ty do inwestowania i przeszkody hamuj ce napływ inwestycji38
W latach 2000-2004 Rz d RM przejawiał polityczn wol podejmowania działa
zmierzaj cych do stworzenia niezb dnej prawnej i ekonomicznej bazy maj cej na celu
popraw warunków prowadzenia działalno ci gospodarczej i polepszenia klimatu
inwestycyjnego. U podstaw odpowiedniej, sprzyjaj cej rozwojowi przedsi biorczo ci
polityki gospodarczej i rozwi za administracyjnych le ało przekonanie, i napływ
inwestycji zagranicznych stanowi niezb dny warunek stałego wzrostu gospodarczego.
38
Opracowano na podstawie: Z. Złakowski, Inwestycje zagraniczne w Republice Mołdowy.
Warunki i klimat inwestycyjny, WEH Kiszyniów, czerwiec 2004 roku.
116
W przyj tym przez Rz d dokumencie „Strategia rozwoju gospodarczego i obni enia
poziomu ubóstwa” okre lono kierunki polityki gospodarczej słu ce poprawie
warunków prowadzenia działalno ci gospodarczej, obejmuj ce m.in.:
a) zapewnienie stabilnych warunków makroekonomicznych (kontrola procesów
inflacyjnych, niedopuszczanie do silnych waha kursu walutowego)39;
b) zreformowanie istniej cego ustawodawstwa (uproszczenie procedur rejestracji,
licencjonowania, autoryzacji i uzyskiwania pozwole , itp., optymalizacja
kontroli pa stwowej dotycz cej działalno ci przedsi biorstw, zdecydowane
zmniejszenie ilo ci kontroli, przeanalizowanie systemu płatnych usług i
doprowadzenie do ich zmniejszenia) – przygotowaniami do przeprowadzenia
reformy zajmuje si ju Ministerstwo Gospodarki RM;
c) obni k stawek podatku dochodowego od osób prawnych (z 20 % w 2004 do
18 % w 2005 i 15 % w 2006 roku) oraz od osób fizycznych;
d) zmian podatków tak, aby sprzyjały one rozwojowi małego i redniego biznesu;
e) tworzenie regionów rozwoju i nowych struktur rozwoju regionalnego (agencje,
fundusze wspierania rozwoju regionalnego i inne), zwi kszenie autonomii
finansowej i samodzielno ci ekonomicznej regionów, a co za tym idzie ich
atrakcyjno ci inwestycyjnej – opracowano ju projekt ustawy o wspieraniu
rozwoju regionalnego wraz z aktami wykonawczymi;
f) dalsz prywatyzacj maj tku pa stwowego;
g) ochron konkurencji oraz doskonalenie działa antymonopolowych.
Planuje si tak e inne działania zmierzaj ce do poprawy warunków prowadzenia
działalno ci gospodarczej oraz polepszenia klimatu inwestycyjnego, zarówno dla
inwestorów zagranicznych, jak i miejscowych. Oczekuje si , i w wyniku tych
przedsi wzi wzro nie aktywno inwestycyjna w takich dziedzinach gospodarki,
jak: transport, ł czno , przemysł, turystyka, budownictwo i inne.
W ci gu najbli szych 2 lat istniej szanse na znaczn popraw klimatu
inwestycyjnego w Republice Mołdowy. Zale e b dzie to przede wszystkim od
realizacji przez rz d konkretnych przedsi wzi
wspieraj cych i ułatwiaj cych
przedsi biorczo i działalno inwestycyjn (sfera podatkowa, koncesjonowanie,
prywatyzacja, swoboda prowadzenia działalno ci, reforma sektora publicznego, walka
z biurokracj , itp.), jak równie od wdro enia przyj tej z ko cem 2004 roku Strategii
39
W dokumencie zawarta jest prognoza makroekonomiczna, zgodnie z któr w latach 20052006 roczna inflacja nie przekroczy 9 %, a dewaluacja waluty narodowej – 7 %; przy tym pod
koniec okresu tempo inflacji i dewaluacji b dzie obni a si , za deficyt bud etu spadnie
poni ej 1% PKB.
117
wzrostu gospodarczego i obni enia poziomu ubóstwa, zatwierdzonej przez Rad
Dyrektorów Banku wiatowego40.
Kierunki polityki ekonomicznej i społecznej zawarte w Strategii, zostały pozytywnie
przyj te przez Bank wiatowy i Mi dzynarodowy Fundusz Walutowy. Centralne
miejsce w Strategii zajmuj zagadnienia dotycz ce fundamentalnej zmiany charakteru
wzrostu gospodarczego – przewiduje si przej cie od wzrostu, podstaw którego jest
eksport siły roboczej (emigracja zarobkowa) generuj cy dzi ki transferom popyt
wewn trzny, do wzrostu opartego na rozwoju krajowego sektora prywatnego i
napływie inwestycji, w tym zagranicznych.
Realizacji wy ej okre lonych zamierze po wi cone s główne kierunki polityki
społeczno-gospodarczej RM na lata 2005-2006 dotycz ce takich zagadnie , jak:
• zapewnienie stabilizacji makroekonomicznej,
• rozwój sektora prywatnego,
• polityka bud etowo-podatkowa,
• polityka rozwoju regionalnego,
• reforma sektora publicznego.
W rzeczywisto ci przewiduje si wprowadzenie stałego procesu systemowego
monitorowania i oceny realizacji Strategii, w którym to uczestniczy b d nie tylko
struktury rz dowe, lecz tak e przedstawiciele sektora prywatnego, organizacji
pozarz dowych i niezale ni eksperci – proces b dzie miał charakter publiczny.
Otwarto i stały dialog ze społecze stwem, w tym z przedstawicielami krajowego
biznesu i inwestorami zagranicznymi, mo e mie wpływ na wiarygodno tych
zamierze i popraw klimatu inwestycyjnego.
Wymienione wy ej kompleksowe obszary działa mog mie znacznie wi kszy
wpływ na klimat inwestycyjny, ni pojedyncze rozwi zania w sferze podatkowej, czy
finansowej albo regulacjach administracyjnych.
Obecnie stosowane zach ty dla przedsi biorców nie s w stanie w pełni
skompensowa ryzyka zwi zanego z niepewn sytuacj gospodarcz i polityczn
40
Zatwierdzenie „Strategii wzrostu gospodarczego i obni enia poziomu ubóstwa” i w
konsekwencji przyj cie „Strategii pomocy Mołdowie” b dzie wa nym pozytywnym sygnałem,
dla miejscowych i zagranicznych inwestorów, wiadcz cym o stosunkowo du ym zaufaniu
mi dzynarodowych organizacji finansowych do Mołdowy, które gotowe s finansowa
programy gospodarcze i społeczne RM. Mo na oczekiwa , e w finansowanie konkretnych
programów i projektów wł cz si inne mi dzynarodowe organizacje finansowe, w tym tak e
struktury Unii Europejskiej, co w konsekwencji pozytywnie odbije si na postrzeganiu
Mołdowy przez inwestorów zagranicznych.
118
(wci nierozwi zany problem Naddniestrza), a tak e ci głymi zmianami regulacji
prawnych. Zdaniem zachodnich inwestorów, czynnikiem hamuj cym napływ
inwestycji jest w pierwszym rz dzie biurokracja, uci liwa równie dla
przedsi biorców mołdowskich. Procedury s mało przejrzyste i czasochłonne,
szczególnie te zwi zane z rejestracj przedsi biorstw, czy np. rejestracj znaków
towarowych.
Sytuacja powoli si jednak poprawia. Obserwuje si zwi kszenie zainteresowania
kapitału rosyjskiego inwestycyjnym rynkiem Mołdowy. Mo e to by pozytywnym
sygnałem dla innych inwestorów, podobnie jak i zapocz tkowana ju współpraca z
firmami z Azerbejd anu, które zamierzaj partycypowa w budowie terminali
portowych.
Rz d Mołdowy pracuje nad usprawnieniem systemu prawnego i doprowadzeniem go
do poziomu, który odpowiadałby standardom Unii Europejskiej, co udało si ju
w du ym stopniu osi gn : ustanowiono prawa chroni ce znaki handlowe, własno
intelektualn i przemysłow , a nowo wprowadzone zasady handlu umo liwiły
Mołdowie wej cie do WTO41. Rz d opracował program, a parlament przyj ł ju seri
ustaw maj cych na celu zwalczanie korupcji i protekcjonizmu. Według prawa
przyjmowanie i dawanie łapówki jest w Mołdowie przest pstwem42.
Zasadniczym czynnikiem, który zadecyduje o zwi kszeniu napływu inwestycji
zagranicznych b dzie stabilizacja polityczna, społeczna i ekonomiczna. Uregulowanie
problemów zwi zanych z terytorialn jedno ci pa stwa stworzy jako ciowo nowe
warunki i wpłynie jednocze nie na znaczne zaw enie działa w tzw. „szarej strefie”.
Warto pami ta , e w samozwa czej Republice Naddniestrza skiej nie uznaje si
mołdowskiego prawa. Nie obowi zuj tam gwarancje rz du, a mo liwo pomocy ze
strony ambasady RP jest bardzo ograniczona. Niejednokrotnie zdarzały si tam
przypadki pogwałcenia praw inwestorów. Z drugiej jednak strony nale y mie
nadziej , i rozpocz ty proces politycznej i ekonomicznej integracji Naddniestrza
b dzie kontynuowany i przyniesie pozytywne wyniki, co niew tpliwie wpłynie na
zwi kszenie atrakcyjno ci inwestycyjnej Mołdowy.
41
26 lipca 2001 roku.
Przyj cie łapówki podlega karze od 3 do 25 lat wi zienia z konfiskat mienia i odebraniem
cz ci praw obywatelskich do lat 5; wr czenie łapówki grozi kar 3 do 20 lat wi zienia i
konfiskat mienia.
42
119
Ochrona inwestycji
Mołdowa zawarła umowy o wzajemnej ochronie i wspieraniu inwestycji z Polsk
a ponadto z wieloma innymi krajami (Belgi , Luksemburgiem, Chinami, Finlandi
Holandi , Iranem, Izraelem, Kuwejtem, Niemcami, Polsk , Rumuni , Szwajcari
Turcj , Ukrain , USA, Uzbekistanem, W grami, W. Brytani , Litw , Łotw , Bułgari
Francj , Azerbejd anem, Gruzj , Rosj , Włochami, Grecj , Czechami i Białorusi ).
,
,
,
,
Umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania zostały zawarte z Polsk oraz innymi
krajami: Rumuni , Uzbekistanem, Ukrain , W grami, Białorusi , Rosj , Litw ,
Niemcami, Japoni , Łotw , Azerbejd anem, Estoni , Turcj , Bułgari i Szwajcari .
Ochrona własno ci intelektualnej
Mołdowa jest członkiem wiatowej Organizacji Własno ci Intelektualnej (WIPO),
sygnatariuszem najwa niejszych mi dzynarodowych porozumie dotycz cych ochrony
własno ci intelektualnej. Postanowienia dotycz ce ochrony praw intelektualnych
zawarte s w „Tymczasowych regulacjach ochrony własno ci intelektualnej w
Republice Mołdowy”.
Organizacj odpowiedzialn za ochron własno ci intelektualnej jest Agencja Ochrony
Własno ci i Praw Intelektualnych (AGEPI). Zajmuje si ona równie współprac z
innymi organizacjami działaj cymi na tym obszarze oraz prac nad ustawodawstwem z
zakresu ochrony własno ci intelektualnej. W Mołdowie istniej odpowiednie podstawy
prawne do ochrony własno ci intelektualnej, lecz nie s one w dostatecznym stopniu
egzekwowane, a obowi zuj ce w tym zakresie prawo jest nagminnie łamane.
Specjalne strefy ekonomiczne
W celu przyci gni cia długoterminowych inwestycji zagranicznych i rozwijania
produkcji na eksport tworzone s specjalne strefy ekonomiczne. Ich działalno jest
regulowana ustaw o wolnych strefach ekonomicznych z 27 lipca 2001 roku43.
Na terenach wolnych stref ekonomicznych mo na prowadzi nast puj c działalno :
• produkcj przemysłow przeznaczon na eksport;
• sortowanie, paczkowanie, znakowanie oraz innego typu działania zwi zane z
dobrami przewo onymi przez terytorium celne Republiki Mołdowy;
43
"Monitorul Oficial" nr 108-109/834 z 6.09.2001.
120
•
działalno
pomocnicz , np. usługi u yteczno ci publicznej, składowanie,
budownictwo, ywienie (niezb dne do prowadzenia działalno ci wymienionej w
punktach 1 i 2).
Na terytorium Mołdowy działaj trzy specjalne strefy ekonomiczne: „Ekspo-BiznesChisinau” utworzona w 1995 roku w Kiszyniowie, SSE „Twardica”, SSE „Ungeni”
oraz trzy parki produkcyjne, maj ce status SSE: „Valkanesh”, „Taraclija” i „OtaciBiznes”. Ponad 60 % firm działaj cych w wolnych strefach ekonomicznych przypada
na stref „Ekspo-Biznes-Chisinau”.
Rezydenci działaj cy w wolnych strefach ekonomicznych posiadaj nast puj ce
przywileje:
• s zwolnieni z podatku dochodowego przez okres 3 lat w przypadku inwestycji
przekraczaj cej warto 1 mln USD lub przez okres 5 lat w przypadku inwestycji
przekraczaj cej warto 5 mln USD;
• płac podatek dochodowy od produkcji eksportowej w wysoko ci 50 % stawki
podstawowej,
• wyroby importowane na terytorium stref nie s obci one cłem, podobnie jak towary
eksportowane z terenu stref na obszar celny Mołdowy lub poza granice kraju,
• dochód z produkcji rolniczej wytworzonej na terenie stref jest zwolniony z podatku
dochodowego,
• towary akcyzowe importowane i eksportowane z terytorium SSE s zwolnione z tego
podatku.
W przypadku zmiany prawa rezydenci wolnych stref ekonomicznych mog przez
dziesi lat stosowa te przepisy, które były dla nich korzystniejsze.
Inwestycje zagraniczne w Mołdowie44
Według danych Narodowego Banku Mołdowy bezpo rednie inwestycje zagraniczne
osi gn ły w 2003 roku kwot 58,37 mln USD netto, przy czym napływ inwestycji
wyniósł 91,75 mln USD, z czego inwestycje w kapitał podstawowy stanowiły 47,42
mln, reinwestycje 12,52 mln, a pozostałe inwestycje – 31,81 mln USD.
44
Opracowano na podstawie: Z. Złakowski, Inwestycje zagraniczne w Republice Mołdowy.
Warunki i klimat inwestycyjny, WEH Kiszyniów, czerwiec 2004 r. oraz opracowania
Mołdawskiej Organizacji Promocji Eksportu MEPO „Investments 2005” z marca 2005 roku.
Rys. 10.
121
Napływ bezpo rednich inwestycji zagranicznych w latach 1997-2004
160
140
120
100
80
60
40
20
0
warto
1997
1998
w mln USD
1999
2000
2001
2002
2003
2004
III kw.
ródło: MEPO
Po dobrych wynikach odnotowanych w latach 2000-2002, rok 2003 przyniósł
wyra ny spadek napływu kapitału zagranicznego do Republiki Mołdowy. Przyrost
inwestycji netto był w 2003 roku dwukrotnie ni szy ni w roku 2002 (116,2 mln
USD) i 2,5 razy ni szy ni w 2001 roku (146,05 mln USD). Tym samym przyrost
netto inwestycji zagranicznych obni ył si z 9,9 % PKB w 2001 roku do 7,0 % w
2002 roku i zaledwie 3,0 % w 2003 roku. Wyniki za pierwsze 9 miesi cy 2004 roku
wskazuj na odwrócenie tej niekorzystnej tendencji – w okresie tym napłyn ło 116,5
mln USD bezpo rednich inwestycji zagranicznych, z których jednak tylko 34,5 mln
stanowiły inwestycje w kapitał podstawowy, a 47,8 mln reinwestycje i 34,1 mln
USD pozostałe rodki. Jednocze nie szacowany przyrost netto inwestycji w całym
2004 roku wyniósł jedynie 71,1 mln USD.
Tab. 10. Przyrost bezpo rednich inwestycji zagranicznych w latach 2001-2004
Bezpo rednie inwestycje zagraniczne netto
ogółem, w mln USD
w % do PKB
w przeliczeniu na 1 mieszka ca, w USD
2001
2002
146,1
9,9
40,0
116,2
7,0
32,0
2003
58,4
3,0
16,0
2004
71,1
4,3
19,0
ródło: Narodowy Bank Mołdowy oraz dane mołdowskich agencji informacyjnych.
Zasadnicza warto bezpo rednich inwestycji zagranicznych to wkłady w kapitał
podstawowy wspólnych przedsi biorstw i przedsi biorstw ze 100 % kapitałem
zagranicznym. W 2003 roku stanowiły one 68 % wszystkich BIZ. Udział
reinwestowanych dochodów stanowił 21%. Na sektor bankowy przypada – 14 %
wszystkich bezpo rednich inwestycji zagranicznych. W 2003 roku bezpo rednie
inwestycje zagraniczne stanowiły 15 % nakładów inwestycyjnych ogółem (w 2001
oku – około 20 %, a w 2002 roku – 12 %).
122
Tab. 11. Struktura bezpo rednich inwestycji zagranicznych netto
(w mln USD)
2001
2002
2003
2004
Bezpo rednie inwestycje zagraniczne
146,1
116,2
58,4
71,1
w tym:
kapitał podstawowy
111,0
59,7
39,7
42,1
sektor bankowy
7,5
2,3
1,6
b.d.
pozostałe sektory
103,5
57,4
38,0
b.d.
dochody reinwestowane
6,1
11,1
12,5
b.d.
sektor bankowy
2,0
5,2
6,6
b.d.
pozostałe sektory
4,1
5,9
5,9
b.d.
kapitał pozostały
29,0
45,5
6,2
b.d.
ródło: Narodowy Bank Mołdowy oraz dane mołdowskich agencji informacyjnych.
Rys. 11. Nagromadzone bezpo rednie inwestycje zagraniczne na koniec 2003 roku
wg kraju pochodzenia (czołowa „10”)
0
20
40
60
80
100
120
101,2
USA
50,6
Holandia
33,7
Szwajcaria
24,1
Niemcy
18,8
Rumunia
Luxemburg
180
102,7
Hiszpania
W. Brytania
160
158,2
Rosja
Francja
140
18
12,4
10,2
ródło: MEPO
Zainteresowania inwestorów zagranicznych z poszczególnych krajów zmienia si w
kolejnych latach. W 2002 roku najwi cej inwestycji pochodziło z Holandii i Niemiec,
za w 2003 roku z USA, Rumunii i Szwajcarii. Z kolei rok 2004 w Mołdowie
przebiegał zdecydowanie pod znakiem inwestycji rosyjskich, ameryka skich,
włoskich, rumu skich i azerbejd a skich. W sumie do tej pory w mołdawsk
gospodark zainwestowały firmy z Rosji, Hiszpanii i Stanów Zjednoczonych.
Wielko inwestycji zagranicznych w RM, na koniec 2003 roku wyniosła narastaj co
790,4 mln USD45.
45
861,5 mln USD na koniec 2004 roku.
123
W ród sektorów ciesz cych si najwi kszym zainteresowaniem inwestorów
zagranicznych znajduj si energetyka (34,8 % nagromadzonych inwestycji na koniec
2003 roku), przemysł przetwórczy (27 %), handel detaliczny i hurtowy (16 %) oraz
transport i ł czno (12,4 %).
Maj cy miejsce w ostatnich czterech latach wzrost gospodarczy oraz o ywienie na
rynku inwestycyjnym nie wpłyn ły w widoczny sposób na wzrost napływu kapitału
zagranicznego. Bezpo rednie inwestycje zagraniczne nie odgrywaj na razie znacz cej
roli w rozwoju gospodarczym Republiki Mołdowy. W styczniu 2004 roku było tam
zarejestrowanych 3184 przedsi biorstw z kapitałem zagranicznym, z których 393
powstały w 2003 roku. Przedsi biorstw z kapitałem polskim było 27 (dane na dzie
10 czerwca 2004 roku).
Wa niejsze przedsi biorstwa z kapitałem zagranicznym działaj ce w Republice Mołdowy:
Przemysł spo ywczy: S.A. Carmez International (Belgia), Fabrica de produse lactate din
Hincesti-ALBA (USA), S.A. EFES Vitanta Breweris (Holandia), Coca Cola Bottlers
Chisinau (Luksemburg), SRL Nefis (Turcja), Sudzucker Moldova (Niemcy), Natur
Vit (Austria).
Przemysł winiarski: Vinaria din Vale (Wielka Brytania), Kazayak-vin (Francja), Acorec
Wine Holding (USA), Dionysos Mereni (USA).
Przemysł przetwórczy: S.A. Ciment (Francja), S.A. Kriva-Knauf (Niemcy), Glass
Container Company (Hiszpania).
Produkcja tekstylna, wyrobów tekstylnych i skórzanych: Calmo International Lidmar
(Piele – Włochy, Balteanca – Niemcy), Hertz Investment Group (USA).
Telekomunikacja: S.A. Voxtel (Francja), S.A. Moldcell (Holandia), Sun
Communications (USA).
Sektor Bankowy: Mobiasbanca (USA), BCR-Chisinau (Rumunia), Energbank
(Lichtenstein), Moldova Agroindbank (USA).
Usługi: KPMG (Holandia), Ernst&Young (Cypr), PricewaterhouseCoopers Audit Ltd.
(Rumunia), Celtica Moldova (Włochy).
Pozostałe sektory: Lukoil-Moldova (Wielka Brytania), Tirex Petrol (Niemcy), Kentford
Capital Corporation (Grecja), Donaris Group (Niemcy), QBE Asito (Australia),
Leogrant (Turcja), Jolly Allon (USA), Green Hills Market (USA, Rosja).
Pomimo wyst powania na powy szej li cie szeregu renomowanych firm
pochodz cych z kilkunastu krajów wiata, Mołdowa zajmuje ci gle jeszcze bardzo
skromn pozycj w ród pa stw b d cych miejscem lokowania inwestycji
zagranicznych, o czym wiadczy nast puj cy wykres.
124
Rys. 12. Bezpo rednie inwestycje zagraniczne w krajach Europy rodkowej i Wschodniej
na koniec 2003 roku (w miliardach USD)
0
10
Mołdowa
0,79
Macedonia
1,02
Albania
1,09
Bo nia i Hercegowina
1,15
Białoru
3,30
Łotwa
3,32
4,96
Bułgaria
5,08
Estonia
6,51
Ukraina
6,95
Chorwacja
Rumunia
40
50
60
4,29
Litwa
Słowacja
30
1,89
Serbia i Czarnogóra
Słowenia
20
10,24
11,35
12,69
Czechy
W gry
41,03
42,91
Polska
52,12
Rosja
52,51
ródło: World Investment Report 2004, UNCTAD, p. 379-400.
Pod wzgl dem ł cznej warto ci bezpo rednich inwestycji zagranicznych Mołdowa
zajmuje ostatnie miejsce w ród wszystkich krajów Europy rodkowej i Wschodniej i
jest jedynym krajem tego regionu, w którym ich dotychczasowa skumulowana
warto nie przekroczyła jeszcze progu 1 mld USD.
IX.
125
WARUNKI PROWADZENIA HANDLU ZAGRANICZNEGO 46
Ramy prawne
W 1994 roku Mołdowa zliberalizowała zasady handlu zagranicznego, a rok pó niej
zniosła ograniczenia ilo ciowe i inne bariery w eksporcie towarów. W 1994 roku
podpisana została umowa o partnerstwie i współpracy z Uni Europejsk , a od 1 lipca
1999 roku Mołdowa korzysta z Powszechnego Systemu Preferencji (GSP) przyznanego
przez UE, zapewniaj cego obni enie lub całkowite zniesienie stawek celnych w
eksporcie mołdowskich towarów na rynek unijny. System ten obejmuje równie eksport
z Mołdowy do Szwajcarii, Japonii i Stanów Zjednoczonych. W lutym 2001 roku
Mołdowa została członkiem wiatowej Organizacji Handlu (WTO).
Umowy o współpracy handlowej i gospodarczej (przyznaj ce klauzule najwy szego
uprzywilejowania) Mołdowa zawarła z Polsk oraz z nast puj cymi krajami: Austri ,
Białorusi , Bułgari , Chinami, Estoni , Indiami, Iranem, Izraelem, Kazachstanem, Litw ,
Łotw , Rosj , Szwajcari , Turcj , Ukrain , USA, Uzbekistanem, W grami, Włochami,
Grecj , Czechami, Cyprem oraz republikami Federacji Rosyjskiej – Tatarstanem i Baszkiri .
Umowy o wolnym handlu Mołdowa zawarła z Rumuni oraz krajami byłego ZSRR:
Armeni , Białorusi , Kazachstanem, Kirgistanem, Rosj , Turkmenistanem, Ukrain ,
Uzbekistanem, Azerbejd anem i Gruzj .
Aktami prawnymi reguluj cymi stosunki handlowe Mołdowy z zagranic s w
szczególno ci nast puj ce ustawy:
• „O regulacjach pa stwa w zakresie działalno ci gospodarczej w handlu
zagranicznym” z 8.06.2000;
• „O przyst pieniu Republiki Mołdowa do wiatowej Organizacji Handlu”, z 1.06.2001;
• Kodeks celny, z 20.06.2000;
• „O taryfie celnej”, z 20.11.997;
• „O regulacji przepływu rodków pieni nych, towarów, prac i usług pochodz cych
z kontraktów handlu zagranicznego”, z 29.01.1998;
• „O certyfikacji”, z 28.10.1999;
• „O administrowaniu podatkiem dochodowym i wdro eniu kodeksu podatkowego”;
• „O ochronie konkurencji” z 30.06.2000;
• „O znakach towarowych i znakach okre laj cych miejsca pochodzenia towarów”,
z 22.09.1995, znowelizowana 23.06.2000;
46
Rozdział został przygotowany na podstawie opracowa pochodz cych z WEH w
Kiszyniowie; Moldovan Economic Outlook 2/2004, CASE Moldova oraz Ekonomicznych
komentarzy, nr 1-4/2005 r.
126
•
•
•
•
•
•
Warunki prowadzenia handlu zagranicznego
„O technicznych barierach w handlu”, z 10.03.2000;
„O licencjonowaniu niektórych rodzajów działalno ci gospodarczej” z 30.07.2001;
„O działaniach antydumpingowych i post powaniach ochronnych”, z 18.02.2000;
„O kontroli w eksporcie, reeksporcie i imporcie towarów strategicznych”, z 26.07.2000;
„O sanitarnym i epidemiologicznym zabezpieczeniu społecze stwa” z 16.06.1993;
„O wwozie i wywozie towarów na terytorium Mołdowy przez osoby fizyczne”,
z 20.12.2002.
Najnowszym dokumentem jest rozporz dzenie Rady Ministrów RM z 30.12.2004 roku
„O okre leniu dziedzin produkcji, zwi zanej z obowi zkow certyfikacj i regulacj ”47.
Licencje w imporcie, eksporcie i reeksporcie
W eksporcie i imporcie nie ma ogranicze ilo ciowych. W celu zapewnienia
bezpiecze stwa pa stwa, zdrowia ludzi i zwierz t – wprowadzono licencjonowanie48
eksportu, importu i reeksportu niektórych rodzajów produktów:
• broni, materiałów wybuchowych i j drowych, technologii i wyposa enia do nich;
• produkcji, prac i usług w sferze wojskowej (wymagana jest licencja specjalnej
komisji rz dowej Republiki Mołdowy);
• farmaceutyków, parafarmaceutyków, techniki optycznej, instrumentów medycznych
i ich cz ci, rodowisk hodowlanych dla mikroorganizmów, odczynników
chemicznych, testów diagnostycznych, rodków dezynfekcyjnych, narkotyków i
rodków psychotropowych oraz materiałów do ich produkcji (wymagana jest licencja
wydawana przez Izb Licencyjn );
• trucizn, rodków chemicznych i biologicznych słu cych do ochrony lub
stymulowania wzrostu ro lin, aparatów i urz dze weterynaryjnych (licencj wydaje
Izba Licencyjna);
• metali szlachetnych oraz wyrobów z nich, stopów, złomu i produktów zawieraj cych
metale szlachetne (za wyj tkiem produktów elektronicznych; licencj wydaje Izba
Licencyjna);
• złomu i odpadów metali elaznych i nie elaznych (licencj wydaje Izba Licencyjna);
• importu i sprzeda y hurtowej napojów alkoholowych, wyrobów tytoniowych oraz
paliw ropopochodnych (licencj wydaje Izba Licencyjna).
Licencje eksportowe/importowe uzyska mog podmioty gospodarcze zarejestrowane w
Mołdowie. Nie mog one by odst powane. Wydawane s licencje generalne i licencje
zwykłe. Licencje generalne wystawiane s na handel z jednym krajem lub grup krajów,
w okre lonych rozmiarach, a licencje zwykłe – na poszczególne kontrakty.
47
48
Monitorul Oficial nr 1-4/14 z 07.01.2005.
Rozporz dzenie Rady Ministrów z 13 sierpnia 1997 roku
127
Zakazy i ograniczenia w handlu zagranicznym
Obowi zuj :
• zakaz importu rodków transportu eksploatowanych dłu ej ni przez 10 lat;
• zakaz sprzeda y towarów konsumpcyjnych (spo ywczych i przemysłowych) bez
napisów w j zyku urz dowym na opakowaniach, etykietach i w dokumentach
towarzysz cych;
• ograniczenia w uzyskiwaniu licencji na eksport złomu i odpadów metali elaznych
i kolorowych (wprowadzone w 2001 roku).
Złom i odpady metali kolorowych i elaznych mog by eksportowane w nast puj cych
przypadkach:
• gdy pochodz od podmiotów gospodarczych, w których powstały w procesie
produkcji lub likwidacji przestarzałych urz dze ,
• w zamian za kompensacyjne dostawy rudy lub surówki metali,
• gdy sprzedawane s za waluty wymienialne i na zasadzie przedpłaty.
Certyfikacja
Podstaw prawn jest ustawa „O certyfikacji”49. Ponadto w tej dziedzinie obowi zuj
równie ustawy o ochronie praw konsumentów, o standaryzacji, o zabezpieczeniu
sanitarno-epidemiologicznym ludno ci, o ochronie rodowiska, o jako ci w budownictwie,
o kontroli broni osobistej, o bezpiecze stwie przeciwpo arowym, o ochronie pracy, o
znakach towarowych i znakach okre laj cych miejsca pochodzenia towarów oraz inne
akty prawne.
Krajowym organem certyfikacji jest Departament Standaryzacji i Metrologii (MoldovaStandard). Certyfikacj zajmuje si obecnie 26 instytucji certyfikacyjnych i 91
laboratoriów badawczych akredytowanych w Narodowym Systemie Certyfikacji. W
dziedzinie certyfikacji obowi zkowej nie dopuszcza si działalno ci zagranicznych
organów certyfikuj cych nie akredytowanych w Narodowym Systemie Certyfikacji.
Procedury certyfikacyjne i procedury oceny zgodno ci stosowane wobec produkcji
importowanej i krajowej s identyczne i powinny spełnia wymagania podane w art. 2-9
porozumienia z WTO w sprawie barier technicznych w handlu.
Na podstawie rozporz dzenia Rady Ministrów RM z 30.12.2004 roku „O okre leniu
dziedzin produkcji zwi zanej z obowi zkow certyfikacj i regulacj ”, opublikowanego
7 stycznia 2005 roku, wprowadzono nowy katalog towarów i usług podlegaj cych
49
Ustawa nr 652-XIV z 28.10.1999, opublikowana w „Monitorul Oficial” nr 12-13/62 z 03.02.2000.
128
obowi zkowej procedurze certyfikacyjnej. Obejmuje on w cz ci pierwszej nast puj ce
towary (importowane i produkcji krajowej): artykuły spo ywcze, elektronika, produkty i
technologie niebezpieczne, artykuły dla dzieci, kosmetyki, materiały budowlane, maszyny
i wyposa enie, meble; katalog obejmuje ł cznie 244 pozycje towarowe podlegaj ce
certyfikacji (według kodów). W drugiej jego cz ci uj to nast puj ce usługi: naprawa
sprz tu audio-video i sprz tu gospodarstwa domowego; naprawa i obsługa samochodów,
innych pojazdów samochodowych; usługi transportowe, w tym transport z zastosowaniem
taksówek; usługi finansowe.
Certyfikacja dobrowolna dotyczy towarów i usług nie uj tych w „powy szym katalogu i
dokonywana jest z inicjatywy dostawcy lub konsumenta”. Mo e by wymagana w
dokumentach normatywnych, umowach handlowych, itp.
Produkty importowane podlegaj ce obowi zkowej certyfikacji powinny posiada
certyfikat zgodno ci i (lub) krajowy znak zgodno ci, przyznany w ramach Narodowego
Systemu Certyfikacji, a w przypadku towarów ywno ciowych i lekarstw – równie
certyfikat sanitarny. W przypadku braku wymienionych certyfikatów i (lub) krajowego
znaku zgodno ci, produkty nale y poddawa certyfikacji w Narodowym Systemie
Certyfikacji. Klauzula o konieczno ci posiadania takich certyfikatów powinna by
obowi zkowo zawarta w kontrakcie importowym.
W sytuacji gdy dostawca importowanych produktów nie zgadza si na przeprowadzenie
prób lub nie akceptuje decyzji organu certyfikuj cego, ma prawo w ci gu 15 dni odwoła
si do Departamentu Standaryzacji i Metrologii. Organ ten ma obowi zek w ci gu 30 dni
rozpatrzy odwołanie i pisemnie powiadomi o swojej decyzji. Je li dostawca nie zgadza
si z t decyzj , ma prawo w ci gu 15 dni wyst pi do s du.
Przy reklamowaniu produktów posiadaj cych certyfikaty wydane zgodnie z Narodowym
Systemem Certyfikacji, dostawca ma obowi zek poda numer certyfikatu zgodno ci.
Zabronione jest reklamowanie produktów podlegaj cych obowi zkowej certyfikacji, a nie
posiadaj cych certyfikatu zgodno ci.
Ochrona sanitarna i fitosanitarna
wiadectwa sanitarne dla towarów krajowej produkcji s wydawane na podstawie
dokumentacji zawieraj cej m.in. wyniki przeprowadzonych testów sanitarnych.
wiadectwa sanitarne dla towarów importowanych s wydawane na podstawie
certyfikatów bezpiecze stwa sanitarnego wystawionych przez kraje eksportuj ce
i dodatkowych testów przeprowadzonych w Mołdowie.
129
Import produktów ywno ciowych wymaga uzyskania wiadectwa sanitarnego.
wiadectwo takie jest wydawane na wniosek importera (osoby prawnej lub fizycznej)
przez instytucje nale ce do Pa stwowej Słu by Sanitarno-Epidemiologicznej
Mołdowy. Na import nowych, nietradycyjnych produktów ywno ciowych, zwłaszcza
dla dzieci, dodatków do ywno ci i napojów wiadectwo sanitarne wydaje Ministerstwo
Zdrowia i Pa stwowe Centrum Naukowo-Badawcze Medycyny Prewencyjnej.
wiadectwa sanitarne ( wiadectwa bezpiecze stwa) s wydawane równie dla
produktów nie ywno ciowych, które mog stanowi potencjalne zagro enie dla ycia i
zdrowia ludzi, takich jak: gotowa odzie i bielizna dzieci ca, rodki chemiczne do
u ytku domowego, kosmetyki, perfumy, odzie i obuwie, tekstylia i bielizna dla
dorosłych, materiały syntetyczne z polimerów. wiadectwa te wydaje Ministerstwo
Zdrowia i Pa stwowe Centrum Naukowo-Badawcze Medycyny Prewencyjnej.
Na import pozostałych produktów nie wymienionych wy ej – wiadectwa wydawane s
przez wszystkie o rodki Medycyny Prewencyjnej Pa stwowego Centrum SanitarnoEpidemiologicznego Mołdowy.
wiadectwa sanitarno-weterynaryjne
Pozwolenia sanitarno-weterynaryjne na eksport, import i tranzyt zwierz t, produktów i
półproduktów zwierz cych, karmy oraz surowców pochodzenia zwierz cego wydaje
Główny Departament Weterynarii i Pa stwowa Inspekcja Weterynaryjna Ministerstwa
Rolnictwa i Przemysłu Spo ywczego50, na podstawie „Norm sanitarno-weterynaryjnych”
wydanych przez Ministerstwo Rolnictwa i Przemysłu Spo ywczego w kwietniu 2000
roku51. wiadectwa s wydawane na wniosek importerów lub eksporterów.
wiadectwa pochodzenia towarów
wiadectwa pochodzenia dla towarów eksportowanych, wobec których stosowany jest
Powszechny System Preferencji, wydaje Ministerstwo Gospodarki (Departament
Współpracy Gospodarczej z Zagranic ). wiadectwa pochodzenia dla pozostałych
towarów (z wyj tkiem tekstyliów eksportowanych do krajów UE), wydaje Izba
Handlowo Przemysłowa52. Za wydanie wiadectw pochodzenia dla towarów, wobec
których stosuje si system GSP, pobierane s opłaty w wysoko ci 0,1 % od warto ci
towarów.
50
Informacje mo na uzyska pod telefonami: (+373 22) 248873, 248875 i 729647, 735755.
„Monitorul Oficial”, No. 94-97 (286) z 3.08.2000
52
Kiszyniów, ul. Eminescu 28, e-mail: [email protected]., tel.(+3732) 238141, 238819,
223476, faks: 241453.
51
130
Cła i polityka celna
Cła stosowane s tylko w imporcie. Do niedawna cła importowe na dany rok okre lane
były w zał czniku do ustawy bud etowej. Od 2001 roku zarówno wysoko ceł, jak i
stawek opłat za przeprowadzenie procedur celnych okre lona jest w zał cznikach do
ustawy o taryfie celnej, co stwarza warunki do stabilizacji stawek celnych na okresy
dłu sze ni rok bud etowy.
Maksymalna stawka celna w imporcie wynosi 15 %. W imporcie niektórych towarów
rolnych, np. ziemniaków, ogórków, pomidorów, winogron, jabłek, gruszek, brzoskwi ,
moreli, liwek, wi ni, czere ni stosuje si cła sezonowe (np. cło na import pomidorów w
sezonie wynosi 20 %).
Znakowanie towarów i kontrola importu
Etykiety na towarach konsumpcyjnych powinny zawiera nazw towaru, ilo ,
zawarto , w tym skład surowców wykorzystanych do produkcji, kaloryczno , dat
produkcji, dat wa no ci, warunki przechowywania oraz nazw i adres producenta.
Sprzedawane na rynku krajowym importowane wina gronowe, owocowe i jagodowe,
wina gronowe musuj ce, koniaki, wódki, likiery i inne napoje alkoholowe oraz wyroby
tytoniowe musz by zaopatrzone w banderole akcyzowe, które mo na naby
w Departamencie Kontroli Celnej. Towary podlegaj ce banderolowaniu mog by
przewo one bez banderoli, w ograniczonych ilo ciach, przez osoby fizyczne nie
prowadz ce działalno ci gospodarczej.
Od 1 stycznia 2002 roku53 wprowadzono obowi zkow kontrol importowanych
towarów i usług „przed załadunkiem”, przeprowadzan przez szwajcarsk firm SGS –
Societe Generale de Surveillance54. Kontrola ma na celu ograniczenie skali „szarej
strefy” w imporcie do Mołdowy. Kontroli podlega import metali i kamieni szlachetnych,
zwierz t, przesyłek pocztowych, broni i amunicji, o warto ci powy ej 3 tysi cy USD.
Sprawdzana jest zgodno
ilo ci, jako ci i ceny importowanych towarów
z dokumentacj . Z wnioskiem o przeprowadzenie kontroli wyst puje mołdowski
importer.
53
Decyzje Rady Ministrów z 26.09.2000 i z 13.11.2001.
Filia tej firmy w Polsce – SGS Poland, znajduje si w Gdyni (81-369 Gdynia, Derdowskiego 7,
P.O. Box 167, tel. +58 6216685, faks 6615152.
54
131
Podatki i ulgi w handlu zagranicznym
Podatek dochodowy pobierany jest od dochodów przedsi biorstw, płac pracowników
i dochodów osób prowadz cych indywidualn działalno gospodarcz .
Podatek dochodowy od przedsi biorstw pobierany jest według stawki 18 %. Ulgi
przyznano podmiotom z udziałem inwestycji zagranicznych oraz małym
przedsi biorstwom na pi
lat, pod pewnymi warunkami, a tak e podmiotom
działaj cym na terenie wolnych stref ekonomicznych.
Podatkiem akcyzowym obci one jest ponad 50 grup towarów krajowych
i importowanych, zgodnie z wykazem zał czonym do ustawy bud etowej. Dotyczy to
m.in. kawy, kawioru, piwa, spirytusu etylowego, napojów alkoholowych i
bezalkoholowych, tytoniu, papierosów, cygar, perfum, odzie y z futer (lisów, norek,
soboli), benzyny, wyrobów jubilerskich, magnetofonów, radiomagnetofonów, sprz tu
video, kamer, telewizorów, samochodów osobowych itd. Stawki tego podatku
wymienione zostały w zał czniku nr 33.
Podatkiem nie s obci one towary akcyzowe:
• importowane w ramach pomocy humanitarnej, pomocy technicznej organizacji
mi dzynarodowych i pa stwowych oraz na potrzeby przedstawicielstw
dyplomatycznych;
• wyprodukowane w Mołdowie i eksportowane;
• przewo one tranzytem,
• przeznaczone na skład celny, do wolnego obszaru celnego, na zniszczenie,
przekazane pa stwu, a tak e do przerobu „pod kontrol celn ”.
Akcyza od towarów importowanych jest naliczana i płacona razem z opłatami celnymi.
Towary akcyzowe podlegaj obowi zkowemu oznakowaniu znakiem akcyzy. Z uwagi
na cz ste przypadki fałszowania znaków akcyzy z ko cem 2004 roku rz d podj ł
decyzj o zmianie oznakowania, w tym o zastosowaniu lepszych zabezpiecze
drukarskich. Pocz tkowo stare znaki miały by stosowane w obrocie do 1 lutego 2005
roku, za w imporcie planowano wykorzystywa tylko partie wydane do 10 wrze nia
2004 roku. Terminy te nie zostały zachowane z uwagi na zbyt du ilo towarów
przechowywanych w magazynach, posiadaj cych stare znaki akcyzy.
W przywozie towarów akcyzowych do przerobu akcyz pobiera si , a nast pnie zwraca
przy wywozie wyrobów. W przypadku reeksportu akcyza opłacona wcze niej w
przywozie podlega zwrotowi.
Akcyza jest pobierana w eksporcie towarów akcyzowych do tych krajów WNP, z
którymi Republika Mołdowy nie zawarła umów o zasadach pobierania podatków
132
po rednich (Białoru , Kazachstan, Uzbekistan). W handlu z Rosj od połowy 2001 roku
stosowane s rosyjskie zasady dotycz ce akcyzy w handlu zagranicznym55.
Od wi kszo ci rodzajów działalno ci gospodarczej, a tak e w imporcie towarów i usług
pobierany jest podatek VAT według stawki 20 % warto ci celnej. Obni on stawk
VAT w wysoko ci 8 % pobiera si od produkcji niektórych towarów pierwszej potrzeby
(pieczywo, mleko i artykuły mleczarskie), natomiast stawk 5 % od produkcji oraz
importu gazu naturalnego i spr onego, produktów ro linnych, sadowniczych i
hodowlanych. Stawk 0 % VAT ustanowiono na cztery grupy produktów dla dzieci,
towary przeznaczone dla korpusu dyplomatycznego, otrzymywane w ramach umów
mi dzynarodowych (patrz przypis nr 38) oraz w eksporcie.
VAT nie jest pobierany od towarów przewo onych tranzytem (72 godziny), importowanych
do składów celnych i wolnych obszarów celnych oraz sklepów wolnocłowych lub w celu
przerobu pod kontrol celn ani od towarów przekazywanych dla pa stwa.
W reeksporcie oraz w imporcie towarów do przerobu czynnego VAT jest pobierany, a
nast pnie zwracany przy wywozie towarów przetworzonych.
Przedmioty osobistego u ytku przywo one jednorazowo przez osoby fizyczne s
zwolnione z cła, opłat celnych, VAT i akcyzy. S to niewielkie ilo ci piwa (2 litry), wina
(1 litr), papierosy (200 sztuk), obuwie (2 pary) i pojedyncze sztuki odzie y, wyrobów
skórzanych, kalkulatorów, zegarków, aparatów fotograficznych, magnetofonów i
magnetowidów. Ilo ci tych towarów, które mo na wwie bez powy szych opłat na
terytorium Mołdowy zostały wymienione w zał czniku nr 34. Poza wy ej wymienionymi
obowi zuj inne podatki, wskazane w ustawie bud etowej na dany rok.
Kontrola eksportu, importu i tranzytu towarów strategicznych
Obrót towarami strategicznymi uregulowany jest ustaw z 26 lipca 2000 roku. Do
towarów tych nale : wyroby, usługi i technologie podwójnego zastosowania,
uzbrojenie i wyposa enie wojskowe, a tak e wyroby technologie i usługi, które mog
by wykorzystane w produkcji i transporcie broni atomowej, chemicznej, biologicznej
i rakietowej. Towary te mog by eksportowane lub reeksportowane tylko za zgod
mi dzyresortowej komisji ds. kontroli eksportu, reeksportu, importu i tranzytu towarów
strategicznych, w specjalnym trybie zapewnionym przez Ministerstwo Gospodarki.
Tranzyt towarów strategicznych mo e by realizowany na podstawie zgody wydanej
przez wy ej wymienion mi dzyresortow komisj , ze wskazaniem przej
granicznych, trasy i czasu tranzytu.
55
Rosja zaw ziła liczb wyj tków od zasad wolnego handlu z Mołdow do cukru, wódki,
spirytusu i papierosów w imporcie do Rosji.
133
Ochrona produkcji krajowej i wspieranie eksportu
W celach ochrony produkcji krajowej wprowadzane s cła antydumpingowe, cła
kompensacyjne, okresowo podwy szone stawki celne (do 200 dni), pozwolenia
przywozu w ramach ustanawianych kwot importowych.
Podstaw do wszczynania post powa ochronnych i ustanawiania rodków ochronnych
wobec importu jest ustawa z 18 lutego 2000 roku. Dotyczy to przypadków importu
dumpingowego lub subsydiowanego oraz importu, którego wielko lub warunki
dostawy powoduj strat lub zagra aj poniesieniem strat przez mołdowskich
producentów analogicznych towarów.
Instytucj powołan do wspierania eksportu jest, wspomniana ju uprzednio,
Mołdowska Organizacja Promocji Eksportu (MEPO), powstała dzi ki wsparciu
programu Unii Europejskiej TACIS. Preferowane kierunki eksportu to rynki Europy
rodkowej i UE. W ramach MEPO działa Centrum Informacji Handlowej, które słu y
przedsi biorcom mołdowskim:
• informacjami o rynkach zbytu, targach i wystawach, rozwi zaniach prawnosystemowych w dziedzinie handlu zagranicznego w krajach o najwi kszym znaczeniu i
gospodarkach poszczególnych krajów oraz pomoc w poszukiwaniu partnerów
zagranicznych;
• pomoc finansow przeznaczon na wdra anie planów rozwoju eksportu przez małe i
rednie firmy prywatne lub obj te programem prywatyzacji (do 50 % kosztów,
maksymalnie pi projektów na jedno przedsi biorstwo i 10 tys. EUR na 1 projekt).
Tranzyt towarów z Polski do Mołdowy przez Ukrain
56
Tranzyt towarów przez Ukrain regulowany jest przepisami Kodeksu celnego Ukrainy,
ustaw „O tranzycie ładunków”, dekretami prezydenta Ukrainy i rozporz dzeniami
Gabinetu Ministrów Ukrainy. Towary mog by przewo one trasami samochodowymi,
kolejowymi, wodnymi i komunikacji powietrznej przez okre lone punkty granicy
pa stwowej Ukrainy. Przewóz mo e odbywa si jednym rodzajem transportu, bez
przeładunku (komunikacja prosta) lub ró nymi rodzajami transportu (komunikacja
mieszana lub kombinowana). W komunikacji mieszanej tranzyt mo e by zwi zany z
przeładunkiem, przeróbk , sortowaniem, pakowaniem, pomiarem, formowaniem lub
rozdzieleniem partii ładunku tranzytowego oraz tymczasowym przechowywaniem. Takie
operacje wykonuje si pod kontrol celn . Tranzyt ładunków komunikacji prostej
przewiduje ich przewóz na podstawie jednego dokumentu transportowego na całej trasie.
56
Materiał informacyjny WEH Ambasady RP w Kijowie, opublikowany na stronie internetowej
http://users.adamant.net/~wehamb w 2001 roku.
134
Spedytorzy przewo cy towary tranzytem przez terytorium Ukrainy ponosz
odpowiedzialno dyscyplinarn , administracyjn , cywilno-prawn i karn w przypadku
naruszenia ustawodawstwa obowi zuj cego w tym zakresie.
Deklarowanie towarów przemieszczanych tranzytem
Obowi zuj deklaracje celne na blankietach 5-2 ( 5-3) ( 5 – Deklaracja celna).
Wymagane jest posiadanie deklaracji towarowo-transportowej, sporz dzonej w j zyku
komunikacji mi dzynarodowej. W zale no ci od wybranego rodzaju transportu
deklaracj tak mo e by :
• lotnicza deklaracja ładunkowa (Air Waybill),
• mi dzynarodowa deklaracja samochodowa (CMR),
• deklaracja 6 +6,
• konosament (Bill of Lading).
Dodatkowo pomocna mo e by faktura (Invoice) lub inny dokument okre laj cy
warto towaru, specyfikacja, protokół ładunkowy (cargo manifest), ksi eczka 5(karnet TIR). Przy deklarowaniu ładunków tranzytowych organom celnym przekazuje
si ładunkow deklaracj celn (
5).
Obci enie celno-podatkowe
Towary przewo one tranzytem przez terytorium celne Ukrainy nie s obci one cłem i
VAT. Pobierane s natomiast opłaty celne (7 USD od deklaracji celnej i 3 USD od
ka dego dodatkowego arkusza deklaracji).
Tranzyt towarów akcyzowych
Transport przewo onych tranzytem towarów akcyzowych jest eskortowany przez
ukrai skie organy celne, a w niektórych przypadkach – przez pododdziały Ministerstwa
Spraw Wewn trznych Ukrainy.
Transport nie jest eskortowany, je li przedstawi si organom celnym gwarancje
finansowe. Gwarantem mo e by upowa niony przez Pa stwow Słu b Celn ,
w okre lonym trybie, bank lub spółka ubezpieczeniowa, które, w przypadku naruszenia
przez przewo nika warunków tranzytu, zobowi zuj
si
do uregulowania
obowi zkowych płatno ci za niewywiezione z terytorium Ukrainy towary. Wykazy
upowa nionych banków s zatwierdzane przez Pa stwow Słu b Celn po
uzgodnieniu z Narodowym Bankiem i przekazywane s do wszystkich ukrai skich
organów celnych. Dopuszcza si nast puj ce rodzaje gwarancji: list gwarancyjny,
zastaw pieni ny oraz polis ubezpieczeniow .
135
List gwarancyjny wydawany jest przez bank b d cy gwarantem – rezydentem
ukrai skim, który bierze na siebie obowi zek uregulowania obowi zkowych płatno ci
za niewywiezione z terytorium Ukrainy towary w przypadku naruszenia przez
przewo nika warunków tranzytu.
Zastaw pieni ny wnoszony jest na konto depozytowe urz du celnego przez
przewo nika-rezydenta w formie bezgotówkowej, w ukrai skiej walucie lub przez
przewo nika-nierezydenta w walucie wymienialnej nale cej do pierwszej grupy
według klasyfikatora walut NBU. Kwota zastawu odpowiada wysoko ci wszystkich
płatno ci obowi zkowych, tj. opłaty akcyzowej, cła, VAT, opłat celnych i innych,
liczonych zgodnie z trybem dotycz cym importu towarów.
Polisa ubezpieczeniowa wydawana jest przez firm ubezpieczeniow znajduj c si w
wykazie Pa stwowej Słu by Celnej. Przedmiotem ubezpieczenia odpowiedzialno ci
finansowej przewo nika jest jego zobowi zanie wobec organów celnych do
dostarczenia towarów do urz du celnego przeznaczenia, w terminie i trasami
okre lonymi w ustawodawstwie ukrai skim. W przypadku niedostarczenia ładunku
tranzytowego, spółka ubezpieczeniowa-gwarant wnosi za przewo nika wszystkie
nale no ci z tytułu tych towarów (tj. opłat akcyzow , cło, VAT, opłaty celne i inne),
liczone tak jak w imporcie.
Udzielenie gwarancji finansowych organom celnym nie jest obowi zkowe w przypadku
transportu samochodowego z wykorzystaniem ksi eczek 5- (karnet TIR) zgodnie z
Konwencj
5- z 1975 roku, transportu ruroci gowego i przesyłek pocztowych. W
pozostałych przypadkach konieczne jest zapewnienie gwarancji finansowych lub
wyra enie zgody na eskort .
Eskorta towarów przewo onych tranzytem
Wła ciciele towarów lub upowa nione przez nich osoby mog wybiera form ochrony
i eskorty towarów jako alternatyw udzielenia gwarancji finansowych wobec organów
celnych lub – ze wzgl du na bezpiecze stwo – stosowa obie formy zabezpieczenia
towarów. Przewo nicy towarów przewo onych tranzytem przez terytorium Ukrainy, z
zastosowaniem ksi eczki 5- (Konwencja 5- z 1975 roku), równie mog
wybiera rodzaj ochrony i eskorty.
Ochrona i eskorta towarów przez organy celne jest obowi zkowa przy tranzycie przez
terytorium Ukrainy wyrobów alkoholowych i tytoniowych w przypadku braku
znaczków akcyzowych. Opłat za eskort wnosi si przed odpraw lub w momencie
dokonania odprawy celnej.
136
W przypadku transportu samochodowego czas tranzytu przez Ukrain nie mo e
przekroczy 5 dób (od momentu wwozu na terytorium Ukrainy) lub 10 dób, je li
stosowany jest transport mieszany. Przy przewozach kolejowych dopuszczalny czas
tranzytu wynosi 21 dób, a w przypadku przewozu transportem mieszanym – 28 dób.
Tranzyt napojów alkoholowych i wyrobów tytoniowych
W celu wzmocnienia kontroli nad przywozem, wywozem i tranzytem przez terytorium
Ukrainy napojów alkoholowych i wyrobów tytoniowych, które s towarami
akcyzowymi, zatwierdzono wykaz punktów odprawy celnej na granicy Ukrainy, przez
które mog by one przewo one.
Dla towarów przewo onych transportem samochodowym z Polski do Mołdowy s to:
• na granicy z Polsk : Jagodin, Szegyni,
• na granicy z Mołdow : Mohylów-Podolski, Kuczurgan, Majaki-Pałanka-Udobne,
Płatonowe.
Towary przewo one kolej maj wyznaczone nast puj ce punkty odprawy celnej:
• na granicy z Polsk : Jagodin, Mo ciska,
• na granicy z Mołdow : Mohylów-Podolski, Kuczurgan, Mamałyga, Kelmenci,
Sokyriany (trzy ostatnie przej cia wył cznie dla tranzytu spirytusu etylowego).
Tranzyt towarów akcyzowych powinien odbywa si bez zmiany rodzaju i rodka
transportu, z wyj tkiem przypadków zwi zanych z wykorzystaniem transportu
morskiego w punktach przekraczania granicy celnej. Zmiana warunków umowy
przewozu napojów alkoholowych i wyrobów tytoniowych transportem kolejowym oraz
zmiana trybu celnego s zabronione.
Zgodnie z rozporz dzeniem Gabinetu Ministrów Ukrainy „O szczegółach
przemieszczania towarów akcyzowych na odcinku granicy ukrai sko-mołdowskiej”57,
tranzyt przez terytorium celne Ukrainy towarów akcyzowych transportem kolejowym na
odcinku Reni-Basarabiaska, prowadzi si bez obowi zkowego udzielania organom
celnym gwarancji finansowych dotycz cych obowi zkowej dostawy towarów do
urz dów celnych przeznaczenia.
57
Rozporz dzenie nr 951 z 1 wrze nia 1997 roku.
X.
WSPÓŁPRACA GOSPODARCZA Z POLSK
137
58
Ramy prawne
Stosunki gospodarcze mi dzy Polsk a Mołdow reguluje szereg ni ej wymienionych
aktów prawnych. Podpisano, mi dzy innymi, umowy rz dowe o:
• Współpracy handlowej i gospodarczej (10.02.1992). Od 1 maja 2004 roku umowa
ta ju nie obowi zuje. Zostanie zast piona przygotowywan obecnie now umow
o współpracy gospodarczej;
• Wzajemnej ochronie i wspieraniu inwestycji (16.11.1994);
• Unikaniu podwójnego opodatkowania (16.11.1994);
• Przewozach lotniczych (27.08.1995);
• Mi dzynarodowych przewozach drogowych (10.12.1997);
• Współpracy mi dzy Departamentem Standaryzacji i Nadzoru Technicznego RM a
Polskim Komitetem Standaryzacji (7.10.1998);
• Współpracy mi dzyregionalnej (27.10.1998);
• Współpracy i wzajemnej pomocy w sprawach celnych (18.09.2002);
oraz porozumienia:
• mi dzy Ministerstwem Rolnictwa i Rozwoju Wsi RP a Ministerstwem Rolnictwa i
Przemysłu Spo ywczego RM o współpracy gospodarczej i naukowo-technicznej w
dziedzinie rolnictwa i gospodarki ywno ciowej (18.09.2002);
• mi dzy Wojewod Łódzkim i Ministerstwem Gospodarki RM o współpracy
handlowej i gospodarczej (19.09.2002).
Istnieje te instytucjonalna forma wspierania i monitorowania wzajemnych stosunków
gospodarczych w postaci Polsko-Mołdowskiej Komisji Mieszanej ds. Współpracy
Gospodarczej i Handlu.
Wymiana handlowa
W latach 1994-1998 wzajemne obroty handlowe wzrastały, osi gaj c najwy szy poziom
64,2 mln USD w roku 1998. W nast pstwie kryzysu majacego miejsce w 1998 roku
obroty handlowe spadły o 27 %, przy czym spadek polskiego eksportu był znacznie
wi kszy i wyniósł a 36 %. W roku 2000 nast piło pewne o ywienie; w porównaniu z
rokiem 1999 obroty wzrosły o ponad 17 %, a polski eksport o prawie 25 %. W imporcie
nast pił spadek o ponad 22 %. W 2001 roku obroty ponownie spadły: eksport o 10,1 %,
58
Rozdział napisany na podstawie materiału opracowanego przez Zbigniewa Złakowskiego,
Radc Handlowego Ambasady RP w Kiszyniowie Współpraca gospodarcza Polska - Mołdowa,
grudzie 2004 r.
138
Współpraca gospodarcza z Polsk
a import o 11,8 %. Rok 2002 przyniósł odwrócenie tendencji spadkowej w eksporcie
oraz dalsze zmniejszenie warto ci importu mołdowskich towarów do Polski. Eksport
wzrósł o blisko 13 % do poziomu 50,3 mln USD, natomiast import osi gn ł warto
zaledwie 4,1 mln USD.
W roku 2003 obroty handlowe charakteryzowały si wysok dynamik (wzrost o ponad
53 %) przede wszystkim za spraw polskiego eksportu, który wzrósł o prawie 58 % w
porównaniu do 2002 roku osi gaj c warto 79,6 mln USD. Wynik ten jest lepszy od
uzyskanego w najlepszym dla Polski 1998 roku (61,7 mln USD). Natomiast import
towarów z Mołdowy w 2003 roku wyniósł 4,0 mln USD, co oznacza spadek o 1,4 %.
Głównymi pozycjami towarowymi polskiego eksportu do Mołdowy w 2003 roku
były: meble i ich cz ci – 7,4 mln USD (wzrost dostaw o 66,4 %); papier, tektura, wata
– 5,6 mln USD (wzrost – 531 %); jabłka, gruszki i pigwy, wie e – 3,7 mln USD
(wzrost – 57 %); ziemniaki, wie e lub chłodzone – 3,7 mln USD (wzrost – 319 %);
cukier – 2,5 mln USD (wzrost – 77 %); owoce, orzechy, jadalne cz ci ro lin – 2,0 mln
USD (wzrost – 38 %); mi so wieprzowe wie e, chłodzone lub mro one – 1,8 mln USD
(wzrost – 115 %); cz ci i akcesoria do pojazdów samochodowych – 1,7 mln USD
(wzrost – 13 %); płyty wiórowe i podobne, równie aglomerowane ywicami i innymi
substancjami – 1,6 mln USD (wzrost – 22 %); naczynia stołowe, kuchenne i inne art.
gospodarstwa domowego i art. toaletowe z tworzyw sztucznych – 1,3 mln USD (wzrost
– 496 %); czekolada i inne przetwory spo ywcze zawieraj ce kakao – 1,8 mln USD
(wzrost – 562 %); płyty, arkusze, błony, folie z tworzyw sztucznych – 1,2 mln USD
(wzrost – 48 %); chłodziarki, zamra arki i inne urz dzenia elektryczne – 1,4 mln USD
(wzrost – 58 %); papier toaletowy, serwetki, pieluszki, tampony – 1,2 mln USD (wzrost
– 9 %); płyty pil niowe drewnopochodne – 1,2 mln USD (wzrost – 47 %); cebula,
czosnek, pory i inne warzywa cebulowe – 1,2 mln USD (w ubiegłym roku praktycznie
nie było eksportu z Polski); leki – 0,8 mln USD (wzrost – 16 %); dzianiny pozostałe –
0,9 mln USD (wzrost – 279 %); wyroby ze szkła do celów stołowych, kuchennych,
toaletowych – 0,6 mln (wzrost – 641 %); oprawy, okucia, itp. do mebli – 0,7 mln USD
(wzrost – 42 %). Pozostałe istotne pozycje polskiego eksportu do RM, to: rury i
przewody z tworzyw sztucznych, opakowania szklane, polimery i chlorki winylu,
materiały budowlane z tworzyw sztucznych, mi so przetworzone i konserwowane,
podroby.
Import z Mołdowy w 2003 roku obejmował stosunkowo niewiele pozycji towarowych.
Najwa niejsze z nich to: odpady aluminium i złom – 0,9 mln USD (spadek dostaw o
45 %); wino – 0,7 mln USD (wzrost – 154 %); sztaby i pr ty walcowane na gor co – 0,3
mln USD (w roku poprzednim roku nie było importu); skóry i skórki bydl ce – 0,2 mln
USD (wzrost – 158 %); zestawy ubraniowe – 0,3 mln USD (wzrost – 11 %); soki
owocowe – 0,3 mln USD (w roku 2002 nie było importu). Dalsze miejsca zajmowały
takie towary, jak: papier i tektura, obuwie, bluzki i koszule, maszyny i urz dzenia
139
mechaniczne, ubiory treningowe, orzechy, nasiona słonecznika, bielizna, tyto , owoce
suszone i czekolada.
W handlu zagranicznym z Republik Mołdowy uczestniczyło w 2003 roku ponad 800
polskich podmiotów gospodarczych, ich liczba w ostatnim okresie zwi kszyła si
ponad dwukrotnie.
Z przedstawionych przez WEH Ambasady RP w Kiszyniowie danych dotycz cych
dwustronnych obrotów handlowych w latach 1997-2004 wynika, i w 2004 roku polski
eksport do Mołdowy wzrósł w porównaniu z rokiem 2003 o 16,5 % osi gaj c warto
92,7 mln USD, za import z tego kraju do Polski zwi kszył si o prawie 530 % – do
warto ci 25,5 mln USD. W rezultacie dynamika obrotów wyniosła prawie 142 %.
Rok
Tab. 12. Obroty w handlu Polski z Mołdow w latach 1997-2004
Eksport
Import
Obroty
Saldo
Mln USD Dynamika % Mln USD Dynamika % Mln USD Dynamika %
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
(dane wst pne)
52,2
61,7
39,7
49,6
44,6
50,3
79,6
154,5
118,4
64,2
124,8
89,9
112,9
158,1
2,1
2,5
7,2
5,5
4,9
4,1
4,0
123,9
118,9
284,5
77,5
88,2
83,9
98,6
54,3
64,2
46,9
55,1
49,5
54,4
83,3
153,0
118,4
72,9
117,5
89,8
109,9
153,1
+50,1
+59,2
+32,5
+44,1
+39,7
+46,2
+75,6
92,7
116,5
25,5
629,7
118,2
141,9
+67,2
ródło: Z. Złakowski, Współpraca gospodarcza Polska - Mołdowa, WEH Kiszyniów, luty 2004
Struktura towarowa polskiego eksportu do Mołdowy w 2004 roku ponownie była do
zró nicowana. Najwa niejszymi pozycjami towarowymi w polskim eksporcie w
okresie od stycznia do wrze nia 2004 były: meble i ich cz ci – 6,3 mln USD; papier,
tektura, wata – 4,6 mln USD; mi so wieprzowe wie e, chłodzone albo mro one – 2,2
mln USD; płyty wiórowe i drewnopochodne – 1,3 mln USD; płyty pil niowe
drewnopochodne – 1,3 mln USD; papier toaletowy, serwetki, pieluszki, podpaski –
1,2 mln USD; owoce – 0,8 mln USD; cz ci i akcesoria do pojazdów samochodowych
– 0,7 mln USD; warzywa zakonserwowane lub przetworzone bez u ycia octu – 1,2
mln USD; silniki oraz inne turbiny gazowe – 1,1 mln USD; owoce, orzechy – 1,1 mln
USD; ziemniaki – 1,0 mln USD; cz ci i akcesoria do pojazdów samochodowych –
0,9 mln USD; chłodziarki, zamra arki – 0,9 mln USD; rury, przewody, w e z
tworzyw sztucznych – 0,9 mln USD; włókna pojedyncze – 0,8 mln USD; płyty,
arkusze, ta my z tworzyw sztucznych – 0,8 mln USD; warzywa, owoce przetworzone,
zakonserwowane octem – 0,8 mln USD; podgrzewacze, elazka, grzałki, grzejniki
elektryczne – 0,8 mln USD; mi so i podroby z drobiu, wie e, chłodzone, mro one –
140
0,7 mln USD; przetwarzane lub konserwowane mi so, podroby lub krew – 0,7 mln
USD; makulatura i odpady papieru i tektury – 0,7 mln USD; leki – 0,7 mln USD;
czekolada i inne przetwory spo ywcze zawieraj ce kakao – 0,7 mln USD; skrobia –
0,6 mln USD; urz dzenia nadawcze dla radiotelefonów, radiofonii, telewizji – 0,6 mln
USD; zlewy, umywalki, wanny, bidety – 0,6 mln USD; maszyny pralnicze – 0,6 mln
USD; art. budowlane z tworzyw sztucznych – 0,5 mln USD; art. do transportu i
pakowania towarów z tworzyw sztucznych – 0,5 mln USD; wyroby z gipsu lub
mieszanek – 0,5 mln USD.
Rys. 13.
Struktura towarowa polskiego eksportu do Mołdowy (stycze -wrzesie 2004)
Produkty chemiczne,
tworzywa sztuczne
15,48%
Artykuły rolnospo ywcze
31,67%
Drewno, papier,
tektura
17,84%
Pozostałe
11,26%
Metale nieszlachetne
4,18%
Wyroby z kamieni,
gipsu, cementu
5,59%
Maszyny,
urz dzenia, pojazdy,
przyrz dy
13,98%
ródło: opracowanie własne na podstawie danych WEH Kiszyniów.
Dominuj c pozycj zajmowały w polskim eksporcie artykuły rolno-spo ywcze
(ponad 31 %), natomiast na takie grupy towarów jak produkty chemiczne i tworzywa
sztuczne, drewno, papier i tektura oraz maszyny, pojazdy i urz dzenia – przypadało
po kilkana cie procent warto ci eksportu ogółem.
W 2004 roku du y spadek dostaw polskich towarów wyst pił w grupie towarów
pochodzenia ro linnego – o ponad 50 % (głównie spadek eksportu jabłek i
ziemniaków). Na podobnym poziomie co w roku 2003 utrzymane zostały dostawy
wyrobów z kamienia, gipsu i cementu59.
59
Według mołdowskich danych statystycznych w 2004 r. import z Polski wzrósł o prawie 13 %
osi gaj c warto 44,8 mln USD. Mołdowski eksport do Polski wzrósł natomiast o ponad 46 %
do poziomu ok. 6,6 mln USD. Tak znaczne rozbie no ci dotycz ce obrotów handlowych
pomi dzy Polsk i Mołdow wynikaj , mi dzy innymi i z faktu, i statystyki Republiki
Mołdowy nie rejestruj operacji realizowanych w handlu zagranicznym przez podmioty
gospodarcze z Naddniestrza.
141
Szczególnie wysok dynamik charakteryzowały si na przestrzeni 2004 roku
dostawy do Mołdowy takich polskich towarów, jak:
• produkty pochodzenia zwierz cego – wzrost dostaw o 167,4 %;
• metale nieszlachetne i wyroby z metali nieszlachetnych – 166,1 %;
• maszyny i urz dzenia mechaniczne, sprz t elektryczny – 168,8 %;
• materiały i wyroby włókiennicze – 160,3 %;
• drewno i wyroby z drewna – 129,6 %;
•
cier drzewny, papier – 129,5 %;
• obuwie – 182,5 %.
Mniejsz dynamik wzrostu dostaw odnotowano w takich istotnych kategoriach jak
tworzywa sztuczne i wyroby z tworzyw – 122,6 %, wyroby ró ne – 113,9 % oraz
gotowe wyroby spo ywcze – 100,9 %.
Rys. 14.
Struktura towarowa polskiego importu z Mołdowy w 2004 roku
Pozostałe
8,64%
Alkohole
9,01%
Metale nieszlachetne
i wyroby z nich
wytworzone
82,35%
ródło: opracowanie własne na podstawie danych WEH Kiszyniów
Import z Mołdowy miał w 2004 roku, podobnie jak rok wcze niej, stosunkowo mało
zró nicowan struktur towarow i obejmował głównie: metale nieszlachetne i
wyroby z nich wytwarzane takie m.in. jak sztaby i pr ty walcowane na gor co,
odpady aluminium i złom oraz półwyroby ze stali niestopowej – o ł cznej warto ci 21
mln USD. Stosunkowo istotn pozycj w polskim imporcie z Mołdowy zajmowały
alkohole, w tym głównie wino, których warto wyniosła 2,3 mln USD. Pozostałe
towary to papier i kartony, dywany, obuwie, ubiory treningowe, orzechy, olej,
zestawy ubraniowe, owoce suszone, płaszcze m skie, tkaniny lniane, bielizna
po cielowa, tyto i surowe skóry – o ł cznej warto ci 2,2 mln USD.
142
Inwestycje polskich firm
Obecno kapitału polskiego w gospodarce Mołdowy mo na uzna na razie za mało
znacz c , wr cz „symboliczn ”. Według danych Pa stwowej Izby Rejestracyjnej w
grudniu 2004 roku w kraju tym zarejestrowanych było 29 przedsi biorstw z kapitałem
polskim, w tym 8 podmiotów gospodarczych znalazło si tam w ostatnich dwóch latach.
Warto inwestycji wniesionych do funduszy zało ycielskich przez polskich inwestorów
wynosiła ok. 400 tys. USD (ok. 0,1 % ogólnej wielko ci inwestycji zagranicznych).
Do aktywnie działaj cych przedsi biorstw nale y Centrum Bezpiecze stwa Transportu.
Spółka EURO-TEST (polsko-niemiecko-mołdawskie przedsi biorstwo) przygotowuje
si do budowy stacji diagnostyki transportu samochodowego. Przedsi biorstwo KOPEX
S.A. z Katowic opracowało koncepcj realizacji inwestycji w takich dziedzinach jak:
energetyka, gazownictwo, budowa sieci wodoci gowych. Firma RADAN pracuje nad
udziałem w programie rozwoju ciepłownictwa. Przedsi biorstwo POLARIS z Pabianic
współpracuje z zakładami odzie owymi TRICON i VESTRA w Mołdowie w zakresie
produkcji wyrobów w oparciu o własne wzory i materiały, z przeznaczeniem dla
własnych klientów na rynkach trzecich. Polska firma INTUR KFS z Inowrocławia
zamierza w najbli szym okresie uruchomi własn produkcj oraz sie sprzeda y okien
i innych materiałów budowlanych. Spółka ELBART z Łodzi otworzyła w Kiszyniowie
przedsi biorstwo produkcji odzie y.
W zwi zku z decyzj strony polskiej o udzieleniu Mołdowie kredytu w wysoko ci do 15
mln USD, rozpocz to negocjacje w sprawie przygotowania stosownej Umowy
mi dzyrz dowej. Mo na przypuszcza , e kredyt ten pozwoli na zrealizowanie szeregu
projektów inwestycyjnych w obszarze infrastruktury, jak równie b dzie wa nym,
pozytywnym sygnałem dla polskich inwestorów, zach caj cym ich do wi kszej
aktywno ci w Mołdowie.
W maju 2004 roku rozpocz ło działalno w Kiszyniowie Centrum Wspierania
Przedsi biorczo ci, Eksportu i Technologii – DOM POLSKI (powołane do ycia
przez Fundacj JUTRZENKA z Łodzi).
Równolegle z energicznie i kompetentnie działaj cym Wydziałem EkonomicznoHandlowym Ambasady Polskiej w Kiszyniowie, współprac z Mołdow promuje tak e,
przedstawiona w innym miejscu niniejszego przewodnika, Izba Gospodarcza Rynków
Wschodnich, b d ca współorganizatorem I Polskiej Wystawy Narodowej
POLEXPORT 2005, która odb dzie si w dniach 14-17 czerwca 2005 roku w
Kiszyniowie. Istotnym czynnikiem ułatwiaj cym udział polskich firm (zwłaszcza małych
i rednich) w tym przedsi wzi ciu, jest refundacja 50 % kosztów udziału w wystawie
przez Ministerstwo Gospodarki i Pracy (w wysoko ci nie przekraczaj cej 20 tys. zł).
143
Perspektywy współpracy
W ostatnim okresie wzrasta zainteresowanie, zarówno polskich, jak i mołdowskich firm,
pozyskaniem rynku zbytu oraz mo liwo ci współpracy w dziedzinie organizacji
produkcji oraz sprzeda y polskich towarów w Mołdowie. Ze wzgl du na płytko rynku
mołdowskiego i coraz bogatszy asortyment towarów miejscowych producentów, eksport
polskich towarów konsumpcyjnych, szczególnie ywno ciowych, jest ograniczony.
Artykuły spo ywcze o najwy szej jako ci, jako uzupełnienie rynku, mog znajdowa
nabywców jedynie w ród cz ci społecze stwa o stosunkowo wysokich dochodach.
Znacznie wi ksze zapotrzebowanie wyst puje w przypadku importowanej odzie y,
zwłaszcza damskiej i dzieci cej, obuwia, sprz tu gospodarstwa domowego, rodków
pior cych i czyszcz cych, kosmetyków, mebli, materiałów budowlanych i artykułów
wyposa enia mieszka , lekarstw i artykułów spo ywczych. Słabo ci rynku
mołdowskiego jest organizacja sieci sprzeda y, głównie hurtowej. Dlatego te
dostawcy towarów na ten rynek, chc c zwi kszy swoj sprzeda oraz ograniczy
ryzyko handlowe, powinni wł czy si w tworzenie hurtowni, otwieranie własnych
sklepów i Polskich Domów Handlowych.
Istniej perspektywy rozwoju rynku towarów inwestycyjnych, maszyn, urz dze
i ci gników rolniczych. Ogromne potrzeby nie s zaspokajane z powodu braku
mo liwo ci finansowych, jednakowo ograniczonych zarówno w przypadku
podmiotów gospodarczych, jak i administracji rz dowej czy te lokalnej. Dlatego
polscy producenci i dostawcy, wspólnie z instytucjami finansowymi
i ubezpieczeniowymi, powinni rozszerzy swoje oferty handlowe o dostawy na
warunkach kredytu i leasingu (maszyny rolnicze, ci gniki, autobusy, kotły olejowe
i gazowe, linie technologiczne dla przemysłu spo ywczego).
Programy rz dowe zakładaj znaczne zwi kszenie nakładów inwestycyjnych oraz
stworzenie warunków sprzyjaj cych napływowi kapitału zagranicznego. Inwestycje
zagraniczne, konieczne praktycznie we wszystkich dziedzinach gospodarki, maj by
jednym z elementów przy pieszenia rozwoju gospodarczego Mołdowy.
Bior c pod uwag warunki i ograniczone mo liwo ci kapitałowe, działalno
inwestorów zagranicznych (równie polskich) powinna koncentrowa si na:
• budowie i modernizacji zakładów przetwórstwa rolno-spo ywczego, przechowalnictwie i organizacji sprzeda y artykułów ywno ciowych;
• budowie i eksploatacji lokalnych sieci ciepłowniczych;
• modernizacji zakładów produkcji materiałów budowlanych;
• przemy le odzie owym, obuwniczym i meblarskim;
• budowie sieci przesyłu gazu;
144
•
•
•
•
budowie i modernizacji sieci przesyłu energii elektrycznej;
wymianie parku samochodowego i organizacji transportu miejskiego;
usługach telekomunikacyjnych, ubezpieczeniowych, finansowych;
organizacji giełd towarowych, hurtowni, składów magazynowych.
Współpraca instytucjonalna i kontakty regionalne
Polsko-Mołdowska Komisja Mieszana ds. Współpracy Gospodarczej i Handlu działa na
szczeblu rz dowym. Jej czwarte posiedzenie odbyło si w pa dzierniku 2003 roku
w Kiszyniowie. Przyj to szereg ustale dotycz cych współpracy w dziedzinie rolnictwa
i przemysłu rolno-spo ywczego, transportu, energetyki, stosowania ceł oraz operacji
bankowo-finansowych. Uznano, e istniej mo liwo ci znacznego rozszerzenia
współpracy w przetwórstwie rolno-spo ywczym, elektroenergetyce, przemy le lekkim i
meblarskim. Okre lono obszary współpracy przemysłowo-inwestycyjnej m.in. w
przemy le odzie owym, obuwniczym, tekstylnym, meblarskim, produkcji maszyn
rolniczych i sprz tu gospodarstwa domowego, technice medycznej i farmacji.
Istnieje mo liwo prowadzenia rozlicze transakcji w handlu zagranicznym w polskich
złotych, konieczne jest jednak nawi zanie stosunków „korespondenckich” pomi dzy
bankami polskimi i mołdowskimi, w celu stworzenia lepszych warunków dla szybszego
wzrostu obrotów handlowych i finansowania wspólnych projektów inwestycyjnych.
Zachodzi równie potrzeba zbadania mo liwo ci udzielenia przez polskie banki
komercyjne kredytów na finansowanie dostaw polskich maszyn i urz dze rolniczych
do Mołdowy, ubezpieczanych w KUKE SA pod gwarancje odpowiednich instytucji
finansowych.
Po reformie administracyjnej w Mołdowie, w wyniku której utworzono rejony
(odpowiedniki polskich powiatów) zaistniały nowe warunki do rozwoju współpracy
regionalnej. Rozwija si współpraca powiatu pabianickiego z rejonem Orhei, powiatu
dzier oniowskiego z miastem Comrat, powiatu zamojskiego z rejonem Cahul oraz miast
Płocka i Bielc, Ungheni i Konina.
Na szczególne podkre lenie zasługuj kontakty województwa łódzkiego z Republik
Mołdowy. Wojewoda Łódzki podpisał w roku 2002 porozumienie o współpracy
handlowo-gospodarczej z Ministerstwem Gospodarki tego kraju. W pa dzierniku 2003
roku podczas pobytu mołdowskiej misji gospodarczej w Pabianicach zawarto
porozumienie o współpracy rejonu Orhei i powiatu pabianickiego. W 2004 roku
podpisano porozumienie mi dzy rejonem Hincesti i powiatem tomaszowskim oraz
rejonem Straseny i powiatem ł czyckim. Wojewoda Kujawsko-Pomorski nawi zał
kontakty z władzami miasta Bielce.
Działalno
145
Ministerstwa Gospodarki i Pracy w zakresie promocji eksportu60
Ministerstwo Gospodarki i Pracy realizuje szereg działa promocyjnych, maj cych na
celu kreowanie pozytywnego wizerunku polskiej gospodarki, rozwój współpracy
gospodarczej z zagranic i przede wszystkim wzrost polskiego eksportu.
Odbywa si to poprzez wsparcie (w formie dotacji) działa promocyjnych
podejmowanych głównie przez przedsi biorców czy organizacje samorz du
gospodarczego, a tak e realizacj własnych przedsi wzi
promocyjnych, przede
wszystkim przy wykorzystaniu wydziałów ekonomiczno-handlowych ambasad i
konsulatów RP za granic (WEH).
Dofinansowanie udziału polskich przedsi biorstw w targach i wystawach za granic
a tak e dofinansowanie uczestnictwa polskich firm w wyjazdowych misjach
gospodarczych za granic zwi zanych z udziałem w targach 61
27 pa dziernika 2004 roku weszły w ycie:
– rozporz dzenie Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 15 pa#dziernika 2004 roku w
sprawie udzielania pomocy de minimis przedsi biorcom uczestnicz cym w
targach i wystawach za granic oraz
– rozporz dzenie w sprawie udzielania pomocy de minimis przedsi biorcom
uczestnicz cym w wyjazdowych misjach gospodarczych zwi zanych z udziałem w
targach i wystawach za granic .
Rozporz dzenia okre laj szczegółowe warunki i tryb udzielania pomocy publicznej w
ramach Sektorowego Programu Operacyjnego – Wzrost Konkurencyjno ci
Przedsi biorstw (SPO-WKP), lata 2004-2006, przedsi biorcom uczestnicz cym w
60
Na podstawie informacji opracowanej przez Departament Inwestycji Zagranicznych i Promocji
Eksportu Ministerstwa Gospodarki i Pracy (listopad 2004).
61
Dofinansowaniem obj te s imprezy wystawiennicze wyszczególnione na listach (tzw. listy „A”
„B” i „C”) publikowanych na stronie internetowej Ministerstwa Gospodarki i Pracy.
Lista imprez obj tych dofinansowaniem odbywaj cych si w latach 2005-2006 w Mołdowie:
Na li cie „A”: Polska Wielobran owa Wystawa Narodowa, Kiszyniów, 14-17 czerwca 2005 r.
Na li cie „B”: brak imprez targowo-wystawienniczych,
Na li cie „C”:
MOLDCONCTRUCT, MOLDENRGY, Kiszyniów, 16-19 marca, budowlana, wyroby
ceramiczne, okna, urz dzenia sanitarne, wyposa enie wn trz, technologie i urz dzenia
energetyczne, urz dzenia miernicze i kontrolne;
FOOD & DRINKS. FOOD TECHNOLOGY. PACKAGING, DEPOT, Kiszyniów, 18-22
maja, ywno , napoje i surowce dla ich produkcji, urz dzenia specjalistyczne;
MoldMEDIZIN & MoldDENT, Kiszyniów, 20-23 wrze nia, Urz dzenia medyczne,
aparatura, materiały, wyposa enie szpitali i gabinetów lekarskich; lekarstwa; urz dzenia i
materiały dla stomatologii.
146
targach i wystawach za granic oraz w wyjazdowych misjach gospodarczych
zwi zanych z udziałem w targach i wystawach za granic .
Istotnym novum w zakresie dofinansowywania kosztów udziału polskich
przedsi biorstw w targach i wystawach zagranicznych, a tak e kosztów udziału
polskich przedsi biorców w misjach gospodarczych, zwi zanych z udziałem w
imprezach targowo-wystawienniczych za granic – w porównaniu z dotychczas
obowi zuj cym systemem – jest obj cie tych instrumentów Sektorowym Programem
Operacyjnym Wzrost Konkurencyjno ci Przedsi biorstw, lata 2004-2006. Program
zapewnia, obok rodków z bud etu pa stwa, współfinansowanie równie ze rodków
Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego – st d te wysoko dost pnych na
ten cel rodków wzro nie blisko trzykrotnie w stosunku do roku 2003. Zmianie ulega
procedura ubiegania si o dofinansowanie, katalog kosztów kwalifikuj cych si do
obj cia pomoc , zmienia si równie – w przypadku udziału w targach i wystawach –
wysoko mo liwego dofinansowania.
Wsparcie udziału w targach i wystawach za granic
Pomoc jest udzielana na wsparcie udziału w targach i wystawach za granic ,
znajduj cych si w wykazie imprez targowo-wystawienniczych, które maj istotne
znaczenie dla polskiej gospodarki. Wykaz ten ustalany jest na dany rok kalendarzowy i
ogłaszany na stronach internetowych www.konkurencyjnosc.gov.pl i www.eksporter.gov.pl
oraz w dzienniku ogólnopolskim.
Poziom wsparcia
Wysoko
dofinansowania nie mo e przekroczy
50 % poniesionych i
udokumentowanych fakturami oraz dokumentami potwierdzaj cymi dokonanie
płatno ci wydatków kwalifikowanych netto uczestnictwa w targach i wystawach i
wynie jednorazowo wi cej ni 20.000,- PLN.
Do wydatków kwalifikowanych zalicza si koszty:
1) wynaj cia powierzchni wystawienniczej i zabudowy stoiska podczas imprezy
targowo-wystawienniczej;
2) transportu eksponatów w zwi zku z udziałem w imprezie targowowystawienniczej;
3) przygotowania i druku materiałów promocyjnych w zwi zku z udziałem w
imprezie targowo-wystawienniczej;
4) przejazdu i zakwaterowania przedstawicieli przedsi biorcy uczestnicz cych
w targach i wystawach poniesione zgodnie z przepisami rozporz dzenia
Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 19 grudnia 2002 roku w sprawie
wysoko ci oraz warunków ustalania nale no ci przysługuj cych
pracownikom zatrudnionym w pa stwowej lub samorz dowej jednostce sfery
147
bud etowej z tytułu podró y słu bowej poza granicami kraju (Dz.U. Nr 236,
poz. 1991).
Przy obliczaniu wysoko ci dofinansowania uwzgl dnia si koszty udziału
maksymalnie dwóch przedstawicieli przedsi biorcy w targach lub wystawach.
Przedsi biorca mo e otrzyma w ci gu jednego roku dofinansowanie cz ci
wydatków kwalifikuj cych si do obj cia pomoc uczestnictwa w maksymalnie
pi ciu targach i wystawach.
Kryteria oceny
Wybór projektów, ubiegaj cych si o współfinansowanie dokonywany jest w ramach
procedury konkursu i odbywa si według ci le okre lonych kryteriów:
KRYTERIA FORMALNE
wniosek zło ono w terminie,
wersja papierowa wniosku o dofinansowanie jest to sama z wersj elektroniczn ,
do wniosku doł czono komplet wskazanych dokumentów, tj.:
- kopi za wiadczenia o wpisie do ewidencji działalno ci gospodarczej, albo
kopi odpisu z Krajowego Rejestru S dowego, wystawione nie wcze niej ni
6 m-cy przed dat zło enia wniosku (dokumenty powinny zosta
po wiadczone za zgodno z oryginałem przez osob do tego upowa nion );
- kopi za wiadczenia o nadaniu numeru identyfikacji w krajowym rejestrze
podmiotów gospodarki narodowej REGON i kopi decyzji o nadaniu Numeru
Identyfikacji Podatkowej (dokumenty powinny zosta po wiadczone za
zgodno z oryginałem przez osob do tego upowa nion );
- za wiadczenie za okres ostatnich trzech miesi cy wła ciwego naczelnika
urz du skarbowego oraz wła ciwego oddziału Zakładu Ubezpiecze
Społecznych o niezaleganiu z nale no ciami wobec Skarbu Pa stwa
(dokumenty powinny zosta po wiadczone za zgodno z oryginałem przez
osob do tego upowa nion );
- kopi potwierdzenia wynaj cia powierzchni wystawienniczej (dokumenty
powinny zosta po wiadczone za zgodno z oryginałem przez osob do tego
upowa nion );
- kopie umów z wykonawcami usług, je eli umowy takie zostały zawarte
- o wiadczenie wnioskodawcy o mo liwo ci odzyskania podatku VAT,
- informacj na temat liczby targów/wystaw, w których przedsi biorca brał
udział w danym roku (o wiadczenie podpisane przez osob uprawnion do
reprezentacji podmiotu);
148
-
pełnomocnictwo – w przypadku, gdy wniosek składany jest przez
pełnomocnika, podpisane przez osoby udzielaj ce takiego pełnomocnictwa,
kopie wszystkich za wiadcze o pomocy de minimis, jak wnioskodawca
otrzymał w ci gu 3 ostatnich lat poprzedzaj cych dat wyst pienia z
wnioskiem o dofinansowanie wydanych na podstawie przepisów o
post powaniu w sprawach dotycz cych pomocy publicznej, a tak e dane o
pomocy de minimis otrzymanej przed dniem 31 maja 2004 roku (dokumenty
upowa nion ).
W trakcie rozpatrywania wniosków dokonywana jest ich ocena formalna,
ekonomiczno-techniczna oraz merytoryczna. Celem oceny formalnej i technicznoekonomicznej jest wybranie wniosków, które zostan poddane ocenie merytorycznej.
Za kryteria formalne i techniczno-ekonomiczne punktów nie przyznaje si , ale musz
by one wszystkie spełnione. Wnioski niekompletne, niepoprawne lub zło one po
terminie nie podlegaj rozpatrzeniu.
KRYTERIA MERYTORYCZNE
kryterium merytoryczne –
wyjazdowe misje gospodarcze
liczba
punktów
sposób oceny
Trwało projektu w czasie
Wpływ planowanych rezultatów
projektu b dzie znacz cy i trwały
5 pkt
Wniosek cz IV, pkt 23
w zakresie rozwoju aplikuj cego
przedsi biorstwa
Wielko przedsi biorstwa
- MSP
20 pkt
Wniosek cz III, pkt 11
- inne
10 pkt
Ilo imprez w ci gu roku, w których przedsi biorca brał ju udział
-0–3
-4–5
Powi zanie z innymi programami
Projekt jest powi zany z innymi
programami operacyjnymi i
działaniami/projektami
ródła finansowania
Deklarowany wkład własny
Beneficjenta jest wy szy od
minimalnego
maksymalna
liczba
punktów
5 pkt
20 pkt
20 pkt
15 pkt
Wniosek cz
IV, pkt 16
20 pkt
2 pkt
Wniosek, cz
IV, pkt 24
2 pkt
10 pkt
Wniosek, cz
IV, pkt 20
10 pkt
liczba
punktów
sposób oceny
Zakwalifikowanie targów lub wystawy do tzw. list dotowanych*
- targi lub wystawa znajduje si na
Wniosek, cz IV, pkt. 16
40 pkt
li cie A lub B
*
zgodnie z rozporz dzeniem
RM w sprawie
szczegółowych warunków
udzielania pomocy de
- targi znajduj si na li cie C
25 pkt
minimis przedsi biorcom
uczestnicz cym w targach i
wystawach za granic
Realizacja polityk horyzontalnych UE
Wniosek, cz I, pkt 5.15.3.
W przypadku, gdy „Projekt
bezpo rednio dotycz cy
- ochrony rodowiska
1 pkt
ochrony rodowiska” lub
„Projekt, którego
dodatkowym efektem
b dzie pozytywny wpływ na
rodowisko”
Wniosek, cz I, pkt 6.1 6.3.
zorientowany na kwestie
- równo ci szans
1 pkt
równych szans kobiet
i m czyzn” lub „Projekt
pozytywny pod wzgl dem
równych szans kobiet i
m czyzn”
Wniosek, cz IV, pkt 16.
W przypadku, gdy projekt
ma pozytywny wpływ na
- rozwoju społecze stwa
1 pkt
zagadnienia z zakresu
informacyjnego
społecze stwa
informacyjnego.
149
maksymalna
liczba
punktów
40 pkt
3 pkt
Celem oceny merytorycznej jest przyznanie okre lonej liczby punktów za spełnienie
przyj tych kryteriów merytorycznych. Nast pnie projekty trafiaj na list rankingow .
Za spełnienie kryterium merytorycznego przyznawane s punkty, za brak spełnienia
kryterium merytorycznego – 0 pkt. Maksymalna liczba punktów wynosi 100, minimalna
liczba punktów niezb dnych, aby projekt miał szans uzyska wsparcie wynosi 51.
150
Procedura składania wniosków
Procedura składania wniosków jest przeprowadzana w trybie ci głym przez cały okres
trwania Programu. Runda aplikacyjna rozpocz ła si 2 sierpnia 2004 roku.
Wnioski nale y składa nie pó niej ni na 14 tygodni przed rozpocz ciem targów lub
wystaw w Instytucji Wdra aj cej, któr jest Departament Inwestycji Zagranicznych i
Promocji Eksportu w Ministerstwie Gospodarki i Pracy.
W przypadku pozytywnej oceny i zaakceptowania wniosku, dofinansowanie jest
udzielane przedsi biorcy na podstawie podpisanej – co najmniej na 2 tygodnie przed
rozpocz ciem targów lub wystawy, nie pó niej jednak ni 15 listopada danego roku –
„Umowy o dofinansowanie projektu” oraz po przedstawieniu przez przedsi biorc
wniosku beneficjenta o płatno (Dz. U. Nr 216, poz. 2206) wraz z ankiet oceny
targów stanowi cymi rozliczenie poniesionych wydatków uczestnictwa w targach lub
wystawie. Do sprawozdania zał czane s faktury oraz dokumenty potwierdzaj ce
dokonanie płatno ci.
Formularz wniosku a tak e obowi zuj ce przepisy dost pne s na stronach
internetowych Ministerstwa: www.konkurencyjnosc.gov.pl oraz www.eksporter.gov.pl.
Szczegółowych informacji udziela
Ministerstwo Gospodarki i Pracy
Departament Inwestycji Zagranicznych i Promocji Eksportu
Plac Trzech Krzy y 3/5, 00-503 Warszawa
tel: 022/693 50 40, 022/693 50 55
Wsparcie uczestnictwa w wyjazdowych misjach gospodarczych zwi zanych z udziałem
w targach i wystawach za granic
Pomoc jest udzielana przedsi biorcom uczestnicz cym w wyjazdowych misjach
gospodarczych zwi zanych z udziałem w targach i wystawach za granic i
zaakceptowanych przez ministra wła ciwego do spraw gospodarki. Lista
zaakceptowanych wyjazdowych misji gospodarczych jest ogłaszana na stronie
internetowej www.eksporter.gov.pl.
Poziom Wsparcia
Wysoko
dofinansowania nie mo e przekroczy 50% poniesionych i
udokumentowanych fakturami oraz dokumentami potwierdzaj cymi dokonanie
płatno ci wydatków kwalifikowanych netto, poniesionych przez uczestnicz cego
w misji przedsi biorc i wynie wi cej ni 7.500 PLN.
151
Do wydatków kwalifikowanych zalicza si koszty:
1) przejazdu i zakwaterowania przedstawiciela przedsi biorcy uczestnicz cego w
misji poniesione zgodnie z przepisami rozporz dzenia Ministra Pracy i
Polityki Społecznej z dnia 19 grudnia 2002 roku w sprawie wysoko ci oraz
warunków ustalania nale no ci przysługuj cych pracownikowi zatrudnionemu
w pa stwowej lub samorz dowej jednostce sfery bud etowej z tytułu podró y
słu bowej poza granicami kraju (Dz.U. Nr 236, poz. 1991);
2) biletu wst pu w celu zwiedzenia targów lub wystawy zwi zanych z dan misj
gospodarcz ;
3) przygotowania i druku materiałów promocyjnych w zwi zku z udziałem w
misji gospodarczej; obsługi technicznej misji gospodarczej.
Przedsi biorca mo e otrzyma dofinansowanie na pokrycie kosztów uczestnictwa
w misji jednego przedstawiciela;
Przedsi biorca mo e otrzyma w ci gu jednego roku kalendarzowego
dofinansowanie cz ci kosztów kwalifikuj cych si do obj cia pomoc w ramach
uczestnictwa w maksymalnie pi ciu wyjazdowych misjach gospodarczych
zwi zanych z udziałem w targach i wystawach za granic .
Kryteria oceny
Wybór projektów odbywa si według ci le okre lonych kryteriów:
KRYTERIA FORMALNE
wniosek o dofinansowanie zło ono w terminie,
wersja papierowa wniosku o dofinansowanie jest to sama z wersj elektroniczn ,
do wniosku doł czono komplet wskazanych dokumentów, tj.:
- kopi za wiadczenia o wpisie do ewidencji działalno ci gospodarczej, albo
kopi odpisu z Krajowego Rejestru S dowego, wystawione nie wcze niej ni
6 m-cy przed dat zło enia wniosku (dokumenty powinny zosta
po wiadczone za zgodno z oryginałem przez osob do tego upowa nion );
- kopi za wiadczenia o nadaniu numeru identyfikacji w krajowym rejestrze
podmiotów gospodarki narodowej REGON i kopi decyzji o nadaniu Numeru
Identyfikacji Podatkowej (dokumenty powinny zosta po wiadczone za
zgodno z oryginałem przez osob do tego upowa nion );
- za wiadczenie za okres ostatnich trzech miesi cy wła ciwego naczelnika
urz du skarbowego oraz wła ciwego oddziału Zakładu Ubezpiecze
Społecznych o nie zaleganiu z nale no ciami wobec Skarbu Pa stwa
152
-
-
-
-
kopi zgłoszenia udziału w wyjazdowej misji gospodarczej (dokumenty
upowa nion );
kopi umów z wykonawcami usług, je eli umowy takie zostały zawarte
o wiadczenie wnioskodawcy o mo liwo ci odzyskania podatku VAT;
informacj na temat liczby misji, w których przedsi biorca brał udział w
danym roku (o wiadczenie podpisane przez osob uprawnion do
reprezentacji podmiotu);
pełnomocnictwo – w przypadku, gdy wniosek składany jest przez
pełnomocnika, podpisane przez osoby udzielaj ce takiego pełnomocnictwa,
kopi wszystkich za wiadcze o pomocy de minimis, jak wnioskodawca
otrzymał w ci gu 3 ostatnich lat poprzedzaj cych dat wyst pienia z
wnioskiem o dofinansowanie wydanych na podstawie przepisów o
post powaniu w sprawach dotycz cych pomocy publicznej, a tak e dane o
pomocy de minimis otrzymanej przed dniem 31 maja 2004 roku (dokumenty
powinny zosta po wiadczone za zgodno z oryginałem przez osob do
tego upowa nion ).
W trakcie rozpatrywania wniosków dokonywana jest ich ocena formalna,
ekonomiczno-techniczna oraz merytoryczna. Celem oceny formalnej i technicznoekonomicznej jest wybranie wniosków, które zostan poddane ocenie merytorycznej.
Za kryteria formalne i techniczno-ekonomiczne punktów nie przyznaje si , ale musz
by one wszystkie spełnione. Wnioski niekompletne, niepoprawne lub zło one po
terminie nie podlegaj rozpatrzeniu.
KRYTERIA MERYTORYCZNE
Trwało projektu w czasie
Wpływ planowanych rezultatów
projektu b dzie znacz cy i trwały
w zakresie rozwoju aplikuj cego
przedsi biorstwa
Wielko
- MSP
- inne
liczba
punktów
sposób oceny
maksymalna
liczba
punktów
15 pkt
Wniosek cz
IV, pkt 23
15 pkt
30 pkt
15 pkt
Wniosek cz
III, pkt 11
30 pkt
przedsi biorstwa
liczba
punktów
sposób oceny
Powi zanie z innymi programami
Projekt jest powi zany z innymi
programami operacyjnymi i
2 pkt
Wniosek, cz IV, pkt 24
działaniami/projektami
ródła finansowania
Deklarowany wkład własny
Beneficjenta jest wy szy od
10 pkt
Wniosek, cz IV, pkt 20
minimalnego
Kierunek geograficzny wyjazdowej misji gospodarczej
- kraje UE, Rosja, Ukraina,
Białoru , Kazachstan, kraje
40 pkt
Wniosek, cz IV, pkt. 16 „Opis
CEFTA, USA, Kanada, Chiny,
projektu”
Japonia
- pozostałe kraje
20 pkt
Realizacja polityk horyzontalnych UE
Wniosek, cz I, pkt 5.1-5.3.
bezpo rednio dotycz cy ochrony
- ochrony rodowiska
1 pkt
rodowiska” lub „Projekt,
którego dodatkowym efektem
b dzie pozytywny wpływ na
rodowisko”
Wniosek, cz I, pkt 6.1 - 6.3.
zorientowany na kwestie
- równo ci szans
1 pkt
m czyzn” lub „Projekt
pozytywny pod wzgl dem
m czyzn”
Wniosek, cz IV, pkt 16.
W przypadku, gdy projekt ma
- rozwoju społecze stwa
1 pkt
pozytywny wpływ na
informacyjnego
zagadnienia z zakresu
społecze stwa informacyjnego.
153
maksymalna
liczba
punktów
2 pkt
10 pkt
40 pkt
3 pkt
Celem oceny merytorycznej jest przyznanie okre lonej liczby punktów za spełnienie
przyj tych kryteriów merytorycznych. Nast pnie projekty trafiaj na list rankingow .
Za spełnienie kryterium merytorycznego przyznawane s punkty, za brak spełnienia
kryterium merytorycznego – 0 pkt. Maksymalna liczba punktów wynosi 100, minimalna
liczba punktów niezb dnych, aby projekt miał szans uzyska wsparcie wynosi 51.
154
Procedura składania wniosków
Procedura składania wniosków jest przeprowadzana w trybie ci głym przez cały okres
trwania Programu. Runda aplikacyjna rozpocz ła si 2 sierpnia 2004 roku.
Wnioski nale y składa nie pó niej ni na 12 tygodni przed rozpocz ciem misji
zwi zanej z udziałem w targach lub wystawie w Instytucji Wdra aj cej, któr jest
Departament Inwestycji Zagranicznych i Promocji Eksportu w Ministerstwie
Gospodarki i Pracy.
Informacja dla organizatora misji
Najpó niej na 4 miesi ce przed terminem rozpocz cia misji gospodarczej, jej
organizator składa wniosek do ministra wła ciwego do spraw gospodarki o obj cie misji
gospodarczej dofinansowaniem.
Organizator misji uzgadnia program misji z wła ciwym wydziałem ekonomicznohandlowym ambasady Rzeczpospolitej Polskiej (WEH) oraz uzyskuje jego opini w
formie pisemnej.
Uzgodnieniu programu misji gospodarczej podlegaj :
- termin i czas trwania misji gospodarczej,
- liczba uczestników,
- program misji,
- cel wyjazdu misji gospodarczej,
- propozycje planowanych spotka z potencjalnymi partnerami handlowymi.
Wniosek organizatora misji gospodarczej mo e zosta pozytywnie rozpatrzony, je eli:
1) do udziału w misji zgłosi si nie mniej ni 5 uczestników;
2) wydana została pozytywna opinia WEH;
3) przedsi biorcy, których dotyczy wniosek, nie ubiegaj si jednocze nie o udzielenie im
pomocy publicznej na udział w danych targach lub wystawie w charakterze wystawcy.
Lista zaakceptowanych do dofinansowania wyjazdowych misji gospodarczych jest
ogłaszana na stronie internetowej www.eksporter.gov.pl.
Informacja dla przedsi biorcy uczestnicz cego w misji gospodarczej
Po pozytywnym rozpatrzeniu i zaakceptowaniu przez ministra wła ciwego do spraw
gospodarki wniosku organizatora misji odno nie obj cia jej dofinansowaniem,
najpó niej na 12 tygodni przed rozpocz ciem misji, przedsi biorca uczestnicz cy w
danej misji gospodarczej zobowi zany jest do zło enia wniosku o dofinansowanie.
155
Wzór wniosku o dofinansowanie jest dost pny na stronach internetowych
www.konkurencyjnosc.gov.pl i www.eksporter.gov.pl.
W przypadku pozytywnej oceny i zaakceptowaniu wniosku przedsi biorcy,
dofinansowanie jest udzielane na podstawie podpisanej – co najmniej na 2 tygodnie
przed rozpocz ciem misji, nie pó niej jednak ni 15 listopada danego roku – „Umowy o
dofinansowanie projektu” oraz po przedstawieniu przez przedsi biorc wniosku
beneficjenta o płatno (Dz. U. Nr 216, poz. 2206) a tak e ankiety oceny misji
stanowi cymi rozliczenie poniesionych wydatków uczestnictwa w misji gospodarczej.
Do sprawozdania zał czane s faktury oraz dokumenty potwierdzaj ce dokonanie
płatno ci.
Formularze wniosków wraz z obowi zuj cymi przepisami dost pne s na stronach
internetowych Ministerstwa: www.konkurencyjnosc.gov.pl oraz www.eksporter.gov.pl.
Szczegółowych informacji udziela:
tel: 022/693 50 55, 022/693 50 40
Dofinansowanie bran owych projektów promocyjnych
Bran owe projekty promocyjne to m.in. pokazy, degustacje, wystawy, demonstracje,
spotkania bran owe, szkolenia i warsztaty realizowane w kraju i za granic , maj ce na
celu promocj produktów i usług, b d nawi zanie kontaktów handlowych, które
zaowocuj zwi kszeniem eksportu.
29 pa#dziernika 2004 roku weszło w ycie rozporz dzenie Rady Ministrów z dnia 19
pa#dziernika 2004 roku w sprawie udzielania pomocy de minimis na realizacj
bran owych projektów promocyjnych w zakresie eksportu.
Dofinansowanie dotyczy projektów realizowanych przez grup co najmniej pi ciu
przedsi biorców z jednej lub kilku pokrewnych bran .
Pomoc przewidziana w ramach niniejszego rozporz dzenia nie obejmuje firm
działaj cych w sektorze transportu oraz w sektorach zwi zanych z przetwarzaniem i
wprowadzaniem do obrotu produktów rolnych, rybołówstwa i rybactwa.
Wniosek o dofinansowanie nale y zło y najpó niej 45 dni przed terminem realizacji
projektu. Przy jego rozpatrywaniu brane s pod uwag m.in. takie kryteria, jak: wybór
156
promowanej bran y lub grupy towarowej, wybór kraju i miejsca realizacji projektu, jego
odbiorcy oraz zaanga owanie partnerów zagranicznych.
Do obj cia pomoc zaliczane s m.in. koszty transportu eksponatów, wynajmu
powierzchni wystawienniczej, obsługa techniczna, budowa scenografii, przejazd i
zakwaterowanie jednego przedstawiciela przedsi biorcy uczestnicz cego w projekcie.
Maksymaln kwot dofinansowania jednego projektu okre lono na 50.000 zł. Udzielana
pomoc de minimis nie mo e przekroczy 50 proc. kosztów kwalifikuj cych si do
obj cia pomoc . Ustanowiono równie
górny pułap dla poszczególnych
przedsi biorców, wynosi on 7 tys. 500 zł.
Tre
rozporz dzenia oraz formularz wniosku – dost pne równie
internetowych: www.mgip.gov.pl i www.eksporter.gov.pl.
na stronach
ul. urawia 4a, 00-503 Warszawa
tel: 022/693 47 14, fax: 022/693 40 24
Dofinansowanie kosztów udziału w szkoleniach w ramach „Akademii Handlu
Zagranicznego”
pa#dziernika 2004 roku w sprawie udzielania pomocy de minimis na szkolenia o
tematyce handlu zagranicznego.
Okre lona w rozporz dzeniu pomoc polega na dofinansowaniu udziału przedsi biorców
w szkoleniach po wi conym technikom i organizacji handlu zagranicznego, a jej celem
jest podniesienie ich wiedzy i kwalifikacji w tym zakresie, przy jednoczesnym
zapewnieniu wysokiego poziomu i jako ci kształcenia. Pomoc jest udzielana w ramach
tzw. programu „Akademia Handlu Zagranicznego”.
Szkoleniami obj tymi pomoc s kursy (min. 6 godzin lekcyjnych), studium handlu
zagranicznego (min. 95 godzin lekcyjnych) oraz studia podyplomowe handlu
zagranicznego (min. 220 godzin lekcyjnych i maksymalnie 40 osób).
Jednostk szkoleniow mo e by ka dy podmiot, który spełnia wymagania konieczne
do prowadzenia działalno ci w zakresie doskonalenia zawodowego i dokształcania oraz
nie posiada zaległo ci podatkowych i z tytułu składek ZUS. Natomiast w przypadku
studium i studiów podyplomowych jednostkami szkoleniowymi mog by wył cznie
157
pa stwowe i niepa stwowe szkoły wy sze oraz wy sze szkoły zawodowe, a tak e
Polska Akademia Nauk.
Maksymalne dopuszczalne koszty, które kwalifikuj si do obj cia pomoc wynosz
m.in. 1000 zł za 1 godzin lekcyjn w przypadku wynagrodzenia osób realizuj cych
zaj cia dydaktyczne, 250 zł za komplet materiałów szkoleniowych dla 1 uczestnika,
3000 zł za jeden dzie wynajmu lub u ytkowania własnych sal szkoleniowych i sprz tu
dydaktycznego.
Minister wła ciwy ds. gospodarki ocenia nadsyłane przez jednostki szkoleniowe
zgłoszenia szkole , bior c pod uwag takie kryteria jak: co najmniej trzyletnie
do wiadczenie w realizacji usług w zakresie doskonalenia zawodowego i dokształcania,
do wiadczenie w realizacji szkole o tematyce handlu zagranicznego, profesjonalizm
jednostki szkoleniowej, adekwatno kwalifikacji i do wiadczenia kadry dydaktycznej
do programu szkolenia oraz odpowiednie miejsce i zaplecze techniczne do
przeprowadzenia szkolenia. W przypadku pozytywnej oceny zostaje zawarta z jednostk
szkoleniow umowa na realizacj wspieranych szkole .
Przedsi biorcy zainteresowani skorzystaniem z pomocy publicznej zgłaszaj swój udział
bezpo rednio do jednostki szkoleniowej, która ustala cen szkolenia jednego uczestnika
w wysoko ci pomniejszonej o kwot dofinansowania i wystawia faktur .
Aby skorzysta z pomocy, przedsi biorca nie mo e mie zaległo ci podatkowych oraz z
tytułu składek ZUS, nie otrzymał pomocy publicznej na udział w danym szkoleniu z
innych ródeł, a w okresie kolejnych 3 lat poprzedzaj cych zgłoszenie udziału w
szkoleniu nie otrzymał pomocy de minimis, której warto brutto, ł cznie z t , o któr
si ubiega, przekraczałaby 100 tys. euro. Ponadto warunkiem udzielenia pomocy jest
pozytywne uko czenie szkolenia.
Przepisy rozporz dzenia nie obejmuj firm działaj cych w sektorze transportu oraz w
sektorach zwi zanych z produkcj , przetwarzaniem i wprowadzaniem do obrotu
produktów rolnych, rybołówstwa i rybactwa.
Wielko pomocy przypadaj ca na jednego uczestnika szkolenia wynosi 50 proc.
kosztów netto szkolenia, jednak nie wi cej ni : 1 tys. zł w przypadku kursu, 2 tys. zł w
przypadku studium i 4 tys. zł w przypadku studiów podyplomowych. Natomiast roczny
limit wsparcia finansowego, jakie mo e by udzielone jednemu przedsi biorcy wynosi
12 tysi cy zł.
Pomoc w ramach programu Akademia Handlu Zagranicznego mo e by udzielana nie
dłu ej ni do 30 czerwca 2007 roku.
158
Tre
rozporz dzenia wraz ze wszystkimi zał cznikami, w tym m.in. zakresem
tematycznym studiów podyplomowych i studium handlu zagranicznego obj tych pomoc
w ramach programu Akademia Handlu Zagranicznego oraz formularzami zgłoszeniowymi
– dost pne na stronach internetowych: www.mgip.gov.pl i www.eksporter.gov.pl.
tel: 022/693 47 06, fax: 022/693 40 24
Dofinansowanie kosztów uzyskania certyfikatów wyrobu wymaganych na rynkach
zagranicznych
pa#dziernika 2004 roku w sprawie udzielania pomocy de minimis na uzyskanie
certyfikatu wyrobu wymaganego na rynkach zagranicznych.
Na podstawie rozporz dzenia przedsi biorcy mog ubiega si o dofinansowanie cz ci
kosztów poniesionych na uzyskanie certyfikatu zgodno ci wyrobów z wymaganiami
stawianymi na rynkach zagranicznych.
Pomoc jest udzielana małym i rednim przedsi biorcom na pokrycie cz ci kosztów
zwi zanych z uzyskaniem certyfikatów zgodno ci wyrobu, wiadectw lub atestów
wymaganych w obrocie towarami na rynkach zagranicznych, a tak e kosztów
przedłu enia ich wa no ci. Pomoc nie obejmuje certyfikatów wymaganych na
jednolitym rynku Unii Europejskiej. Celem wsparcia jest ułatwienie polskim
przedsi biorcom dost pu do rynków zagranicznych, a tym samym pobudzenie eksportu.
Przepisy rozporz dzenia nie obejmuj firm działaj cych w sektorze transportu oraz w
sektorach zwi zanych z produkcj , przetwarzaniem i wprowadzaniem do obrotu
produktów rolnych, rybołówstwa i rybactwa.
Refundowanie obejmuje koszty usług doradczych, przygotowania i tłumaczenia
dokumentacji technicznej, transportu i ubezpieczenia próbek wyrobu i dokumentacji
technicznej wysłanych do bada certyfikacyjnych, koszty przeprowadzenia bada
certyfikacyjnych, a tak e wystawienia certyfikatu. Wielko
dotacji nie mo e
przekroczy 50 proc. kosztów kwalifikuj cych si do obj cia pomoc . Natomiast roczny
limit pomocy dla jednego przedsi biorcy wynosi 50 tys. zł.
159
Aby móc skorzysta z pomocy, przedsi biorca powinien zło y wniosek przed
terminem wystawienia certyfikatu, nie pó niej ni do 31 pa dziernika danego roku.
Ponadto, nie mo e mie zaległo ci podatkowych oraz z tytułu składek wobec ZUS, nie
otrzymał pomocy publicznej na uzyskanie certyfikatu wyrobu obj tego wnioskiem z
innych ródeł, a w okresie kolejnych 3 lat poprzedzaj cych zgłoszenie udziału w
szkoleniu nie otrzymał pomocy de minimis, której warto brutto, ł cznie z t , o któr
si ubiega, przekraczałaby 100 tys. euro.
Tre rozporz dzenia oraz formularze wniosków s dost pne na stronach internetowych:
www.mgip.gov.pl i www.eksporter.gov.pl.
tel: 022/693 47 03, fax: 022/693 40 24
Dofinansowanie konferencji, seminariów, szkole , imprez promocyjnych
29 pa dziernika 2004 roku weszło w ycie rozporz dzenie Rady Ministrów z dnia 19
pa dziernika 2004 roku w sprawie udzielania pomocy de minimis na realizacj
niektórych przedsi wzi w zakresie promocji i wspierania eksportu.
Rozporz dzenie przewiduje dofinansowanie m.in. konferencji, seminariów, warsztatów,
szkole po wi conych problematyce gospodarczej, promocji polskiej gospodarki i
eksportu. W ród dofinansowywanych projektów przewidziane s równie pokazy mody
oraz promocja polskiego przemysłu obronnego.
Wsparcie udzielane jest wył cznie przedsi wzi ciom o charakterze zbiorowym. Wyj tek
stanowi jedynie te, które promuj eksport przemysłu obronnego – ze wzgl du na jego
specyfik . Pomoc przewidziana w ramach niniejszego rozporz dzenia nie obejmuje firm
Przy rozpatrywaniu wniosku o pomoc brane s pod uwag takie kryteria jak: zasi g
przedsi wzi cia promocyjnego, jego rodzaj z uwzgl dnieniem programu, uczestników
lub współorganizatorów, zamierzone efekty promocyjne, ródła finansowania,
do wiadczenie organizatorów.
160
Pomoc mo e zosta udzielona na pokrycie np. kosztów wynaj cia sali, obsług
techniczn , tłumaczenia i druk materiałów informacyjnych. Udzielana pomoc de
minimis nie mo e przekroczy 50% kosztów kwalifikuj cych si do obj cia pomoc .
Wniosek o dofinansowanie nale y zło y najpó niej na 60 dni przed terminem realizacji
przedsi wzi cia.
Tre
rozporz dzenia oraz formularz wniosku – dost pne równie
internetowych: www.mgip.gov.pl i www.eksporter.gov.pl.
na stronach
tel: 022/693 47 10, fax: 022/693 40 24
Wydawnictwa i materiały promocyjne
29 pa dziernika 2004 roku weszło w ycie rozporz dzenie Rady Ministrów z dnia 19
pa dziernika 2004 roku w sprawie udzielania pomocy de minimis na realizacj
przedsi wzi wydawniczych promuj cych eksport.
Na podstawie tego rozporz dzenia dofinansowywane s koszty wydawania katalogów,
informatorów (bran owych i regionalnych), folderów, obcoj zycznych wersji
czasopism, publikacji ksi kowych oraz materiałów promocyjnych i informacyjnych na
no nikach elektronicznych. Z uwagi na mo liwo ci finansowe ministerstwa, wspierane
b d wydawnictwa o charakterze zbiorowym, a nie publikacje materiałów reklamowych
indywidualnego przedsi biorcy.
Oceniaj c projekt minister wła ciwy ds. gospodarki bierze pod uwag takie kryteria jak:
proeksportowy i zbiorowy charakter wydawnictwa, zawarto
merytoryczn ,
przeznaczenie, sposób dystrybucji, nakład, wersje j zykowe, wybrane j zyki.
Dofinansowanie obejmuje m.in. koszty papieru, druku, składu, tłoczenia płyt oraz
na wietlania i nie mo e przekroczy 50% kosztów kwalifikuj cych si do obj cia
pomoc . Wniosek o dofinansowanie nale y zło y najpó niej na 60 dni przed
terminem realizacji przedsi wzi cia wydawniczego.
Pomoc przewidziana w ramach niniejszego rozporz dzenia nie obejmuje firm
161
Tre rozporz dzenia oraz formularze wniosków s dost pne na stronach internetowych:
www.mgip.gov.pl i www.eksporter.gov.pl.
tel: 022/693 47 02, fax: 022/693 40 24
Oprócz wymienionych powy ej instrumentów wspierania i promocji eksportu,
polegaj cych na udzielaniu pomocy publicznej dla przedsi biorców MGiP prowadzi
tak e własne działania promocyjne.
Portal Promocji Eksportu
30 kwietnia 2003 roku uruchomiony został Portal Promocji Eksportu. System ten
integruje rozproszone zasoby informacji o tematyce gospodarczej istotnej dla eksportera
i udost pnia je w portalu internetowym: www.eksporter.gov.pl. W szczególno ci zawiera
on informacje o profilach eksportowych polskich przedsi biorstw, zapytaniach
ofertowych z zagranicy, ofertach polskich eksporterów, mo liwo ciach oferowania
polskich produktów na rynkach mi dzynarodowych, warunkach dost pu do rynków
mi dzynarodowych (tak w rozumieniu geograficznym jak i bran owym), dost pnym w
Polsce instrumentarium wspierania eksportu dla przedsi biorców.
Działalno
promocyjna WEH
Kolejnym wa nym obszarem działa Ministerstwa Gospodarki i Pracy podejmowanych
na rzecz polskich eksporterów jest działalno promocyjna wydziałów ekonomicznohandlowych ambasad i konsulatów RP za granic .
Placówki koncentruj si na sferze promocji polskiego eksportu i inwestycji
zagranicznych w Polsce. Zadaniem placówek jest przygotowywanie analiz rynkowych i
bran owych, analizowanie regulacji prawnych, organizacja seminariów, konferencji,
udział w targach i wystawach (przede wszystkim w tych na których nie s obecni polscy
wystawcy), działalno wydawnicza. Obok zada dotycz cych makroekonomicznej
reprezentacji naszych interesów za granic polskie placówki w coraz wi kszym stopniu
zajmuj si wspomaganiem małych i rednich firm w ich kontaktach gospodarczych z
partnerami w kraju urz dowania placówki.
162
Oferta KUKE SA62
Korporacja Ubezpiecze Kredytów Eksportowych oferuje swoim klientom rozwi zania,
które ł cz w sobie ubezpieczenia kontraktów eksportowych i krajowych z informacj
kredytow oraz zarz dzaniem portfelem nale no ci. KUKE S.A. posiada mandat
ustawowy na prowadzenie gwarantowanych przez Skarb Pa stwa ubezpiecze
eksportowych w odniesieniu do rynków nie ubezpieczanych przez inne prywatne agencje
ubezpieczeniowe. Korporacja działa ju od 13 lat. Swoj ofert kieruje do wszystkich
eksporterów bez wzgl du na skal działania i kierunki eksportu, daj c mo liwo
ubezpieczenia nale no ci z ponad 190 krajów wiata.
Jednym z wa nych elementów konkurencyjno ci w handlu mi dzynarodowym jest
stosowanie kredytu kupieckiego. Importerzy z takiego kraju jak Republika Mołdowy,
cz sto mog zapłaci za towar dopiero po jego sprzeda y na własnym rynku,
a w niektórych bran ach udzielenie kredytu jest warunkiem nawi zania współpracy.
Zatem, by znale odbiorc na tym rynku, nie wystarczy by konkurencyjnym cenowo
oraz jako ciowo. Trzeba tak e zaproponowa atrakcyjn form płatno ci. Sprzeda
z odroczonym terminem płatno ci jest jednym z najwa niejszych elementów, dzi ki
któremu polscy eksporterzy mog poprawi swoj pozycj konkurencyjn na rynku
i zwi kszy mo liwo ci negocjacyjne wobec kontrahentów. Jednak ryzyko takich
transakcji jest wysokie, gdy wi e si z niebezpiecze stwem braku zapłaty za wysłany
towar lub zrealizowan usług .
W odpowiedzi na rosn ce potrzeby polskich eksporterów w zakresie ubezpieczania
ryzyka transakcji zagranicznych, Korporacja Ubezpiecze Kredytów Eksportowych, SA
przygotowała zestaw rozwi za ubezpieczeniowych uwzgl dniaj cych indywidualne
potrzeby ró nych grup polskich eksporterów, zarówno tych, którzy ju funkcjonuj na
rynku rosyjskim, jak równie tych, którzy dopiero chc znale odbiorców na tym rynku.
Oferta dla eksporterów realizuj cych kontrakty w kredycie krótkoterminowym do 2 lat
Polisa na Wschód – gwarantowane przez Skarb Pa stwa ubezpieczenia kontraktów
eksportowych, kredyt krótkoterminowy poni ej dwóch lat, ryzyko nierynkowe
Korporacja obejmuje ochron ubezpieczeniow utrat nale no ci, je li nast piła ona w
wyniku zdarze okre lonych jako ryzyko nierynkowe. W ramach tej grupy ryzyka
eksporter zabezpiecza si od bankructwa i zwłoki w płatno ciach, jak równie ryzyka
politycznego, w tym ryzyka siły wy szej w 30 wybranych krajach o podwy szonym
ryzyku. Przedmiotem ubezpieczenia s nale no ci z tytułu eksportu towarów lub
usług z zapłat w kredycie poni ej dwóch lat. Ubezpieczenie to, w zale no ci od
62
Na podstawie materiału informacyjnego Korporacji Ubezpiecze Kredytów Eksportowych S.A.
163
potrzeb i wymaga eksporterów mo e obejmowa swoj ochron zarówno
sukcesywnie realizowane kontrakty handlowe, jak te pojedyncze wysyłki. Wa nym
atutem tej formy ubezpieczenia jest elastyczna cena, tj. stawka ustalana jest w
zale no ci od długo ci okresu kredytowania importera, przedstawionych zabezpiecze
oraz ryzyka kraju – siedziby dłu nika.
Program „Łatwy Eksport”
„Łatwy Eksport” jest specjalnym programem przygotowywanym przez KUKE S.A.
wspólnie z Bankiem Gospodarstwa Krajowego, adresowanym do przedsi biorstw
realizuj cych sprzeda towarów i usług z zapłat w kredycie nie przekraczaj cym dwóch
lat, które ubiegaj si o kredyt obrotowy na sfinansowanie konkretnego kontraktu
eksportowego. Program stanowi poł czenie ubezpieczenia kontraktu eksportowego w
KUKE S.A. z kredytem zaci gni tym w banku komercyjnym por czonym przez BGK.
Eksporter, który chce zosta obj ty programem zobowi zany jest posiada promes
zawarcia kontraktu lub podpisany kontrakt. Kredyt mo e zosta udzielony na okres
nie dłu szy ni dwa lata, natomiast kwota kredytu mo e pokrywa 100 % warto ci
kontraktu. Maksymalna wysoko por czenia wynosi nie wi cej ni równowarto
5 mln EUR. Wszystkich formalno ci zwi zanych z programem eksporter mo e
dopełni w banku komercyjnym. Program ten ma na celu ułatwienie polskim
eksporterom dost pu do zewn trznych ródeł finansowania w formie kredytów
bankowych, dzi ki czemu wpłynie na zwi kszenie ich płynno ci finansowej,
eliminuj c jednocze nie ryzyko nieotrzymania zapłaty od kontrahentów.
Gwarancje celne
Korporacja udziela gwarancji na zabezpieczenie zapłaty kwoty nale no ci długu celnego.
Gwarancje te, po przedło eniu urz dowi celnemu, umo liwiaj wprowadzenie towaru na
polski obszar celny bez potrzeby uprzedniego dokonywania stosownych opłat oraz
obj cie go procedur celn (dopuszczenia do obrotu, uszlachetniania czynnego w
systemie zawiesze , tranzytu, składu celnego, odprawy czasowej). Korporacja jest
gwarantem akceptowanym przez wszystkie urz dy celne.
Oferta dla eksporterów realizuj cych kontrakty na warunkach kredytu o okresie spłaty
dwa i wi cej lat
Gwarantowane przez Skarb Pa stwa ubezpieczenia kontraktów eksportowych
finansowanych kredytem dostawcy oraz kredytem dla nabywcy
Ubezpieczenia kontraktów eksportowych finansowanych kredytem o okresie spłaty
wynosz cym dwa lata i wi cej, zabezpieczaj ce eksportera lub finansuj cy bank przed
szkod spowodowan wyst pieniem zdarze okre lanych jako ryzyko handlowe lub
164
ryzyko polityczne. Ubezpieczeniem mo e by obj te zarówno ryzyko kredytu (okres po
realizacji dostaw lub usług), jak równie ryzyko produkcji obejmuj ce okres przed
wysyłk towarów lub realizacj usług. Ubezpieczenie kontraktów rednio i
długoterminowych realizowane jest w dwóch podstawowych formach: jako
ubezpieczenie kredytu dostawcy i jako ubezpieczenie kredytu dla nabywcy.
Kredyt dostawcy jest najbardziej tradycyjn form kredytowania kontrahenta zagranicznego
przez eksportera, który udzielaj c kredytu kupieckiego wiadomie godzi si na odroczenie
zapłaty za dostarczony towar czy zrealizowan usług . Przedmiotem ubezpieczenia s
nale no ci z tytułu realizacji kontraktu eksportowego finansowanego kredytem o okresie
spłaty dwóch lat i dłu szym. Nale no ci ubezpieczane s zarówno od ryzyka istniej cego
przed, jak i po wysyłce towarów lub usług.
Kredyt dla nabywcy jest to kredyt celowy, udost pniony bezpo rednio kontrahentowi
zagranicznemu b d jego bankowi, z przeznaczeniem na finansowanie konkretnego projektu
eksportowego przez bank krajowy lub zagraniczny, b d inn instytucj finansuj c eksport.
Kredyt dla nabywcy stanowi dogodn form finansowania sprzeda y bez anga owania
rodków własnych eksportera i umo liwia natychmiastowe otrzymanie nale no ci za
dostarczony towar czy zrealizowan usług po przedło eniu w banku dokumentów
potwierdzaj cych, i cało lub cz kontraktu została zrealizowana.
Gwarantowane przez Skarb Pa stwa gwarancje dla banków refinansuj cych kredyt
dostawcy
Gwarancja ułatwia krajowym przedsi biorcom dost p do refinansowania udzielonych
przez nich kredytów dostawcy o okresie spłaty dwóch lat i dłu szym. Beneficjantami
gwarancji s banki, które nabywaj wierzytelno ci eksporterów powstałe z tytułu
udzielonych przez nich kredytów dostawcy. Gwarancje mog dotyczy skupu weksli
wystawionych w zwi zku z udzielonymi przez krajowych przedsi biorców kredytami
dostawcy lub wierzytelno ci, na które nie zostały wystawione weksle, lecz została
zawarta przez bank umowa kredytowa z dłu nikiem zagranicznym.
Gwarancje ubezpieczeniowe
Gwarancje kontraktowe
KUKE SA udziela eksporterowi gwarancji, które potwierdzaj wiarygodno polskiego
przedsi biorstwa i umo liwiaj zawarcie kontraktu. Ponadto pozwalaj spełni wymogi
importera i podnosz skuteczno prawn kontraktu. Do gwarancji kontraktowych
udzielanych przez KUKE SA nale :
- gwarancja przetargowa – tj. zobowi zanie Korporacji do zapłacenia importerowi
okre lonej w gwarancji kwoty, w przypadku gdyby zleceniodawca, który wygrał
-
-
-
165
przetarg, odmówił podpisania kontraktu na warunkach oferty lub w inny sposób
naruszył zobowi zania wynikaj ce z przyst pienia do przetargu; gwarancja
przetargowa jest składana jako wadium przez przyst puj cego do przetargu;
gwarancja zwrotu zaliczki – tj. zobowi zanie Korporacji do zapłacenia importerowi
okre lonej w gwarancji kwoty, w przypadku gdyby eksporter nie wykonał umowy i
odmówił zwrotu zaliczki; zleceniodawc gwarancji jest eksporter i na jego wniosek
Korporacja wystawia stosown gwarancj ; sum gwarancji jest kwota zaliczki
przekazanej eksporterowi przez importera;
gwarancja wykonania kontraktu – tj. zobowi zanie Korporacji do zapłacenia
importerowi okre lonej w gwarancji kwoty, w przypadku gdy zleceniodawca
(eksporter) nie wykona b d nieprawidłowo wykona kontrakt i odmówi naprawienia
szkody, zrekompensowania straty b d te zapłacenia kar umownych; tym rodzajem
gwarancji importer stara si zabezpieczy przed wszystkimi negatywnymi
konsekwencjami niewła ciwego wykonania kontraktu;
gwarancja dobrego wykonania kontraktu – tj. zobowi zanie Korporacji do zapłacenia
importerowi okre lonej w gwarancji kwoty, w przypadku gdy zleceniodawca
(eksporter) odmówi naprawienia szkody b d te zrekompensowania straty w okresie
r kojmi.
Regwarancje
Korporacja udziela równie regwarancji b d cych zabezpieczeniem gwarancji
wystawionych przez bank. Regwarancja mo e by wykorzystana przez eksportera jako
zabezpieczenie dla banku wystawiaj cego gwarancj kontraktow na rzecz importera.
Gwarantowane przez Skarb Pa stwa gwarancje dla banków potwierdzaj cych akredytywy
Gwarancja ta wspiera polskich eksporterów realizuj cych kontrakty, w których form
płatno ci za dostarczone towary i usługi jest akredytywa nieodwołalna, potwierdzona
przez bank polski. W ramach udzielanych gwarancji Korporacja jest zobowi zana do
pokrycia cz ci płatno ci wynikaj cej z akredytywy w przypadku niezrealizowania
zobowi za przez bank zagraniczny, który akredytyw otworzył. Umo liwia ona
bankowi polskiemu ograniczenie ryzyka zwi zanego z potwierdzeniem akredytywy
poprzez przekazanie tego ryzyka Korporacji.
166
Inne ubezpieczenia dla eksporterów
Polisa na Nowe Rynki – gwarantowane przez Skarb Pa stwa ubezpieczenie kosztów
poszukiwania zagranicznych rynków zbytu
Ubezpieczenie adresowane jest do polskich przedsi biorstw, które planuj wej cie na
nowe zagraniczne rynki zbytu. Przedmiotem ubezpieczenia s koszty i wydatki
ponoszone w zwi zku z rozpocz ciem sprzeda y towarów lub usług na nowych rynkach
lub rozszerzeniem sprzeda y o nowe towary lub usługi, b d nowych odbiorców.
O ubezpieczenie to mog ubiega si przedsi biorcy, którzy:
prowadz działalno gospodarcz nie krócej ni trzy lata,
uzyskuj roczne przychody netto ze sprzeda y nie przekraczaj ce równowarto ci
50 mln EUR.
Korporacja ubezpiecza koszty ponoszone w zwi zku z podejmowaniem działa
zmierzaj cych do wej cia na zagraniczne rynki zbytu od ryzyka niezawarcia kontraktów
eksportowych o warto ci wystarczaj cej do pokrycia poniesionych kosztów i wydatków.
Du
zalet tego ubezpieczenia jest równie mo liwo
otrzymania przez
przedsi biorców zaliczek na poczet odszkodowania, co de facto oznacza uzyskanie przez
nich rodków finansowych, zanim działania na zagranicznych rynkach zbytu przynios
wymierne rezultaty w postaci przychodów ze sprzeda y.
Bezpieczne Inwestycje – gwarantowane przez Skarb Pa stwa ubezpieczenie inwestycji
bezpo rednich za granic
Korporacja obejmuje ochron ubezpieczeniow długoterminowe inwestycje bezpo rednie
polskich przedsi biorstw, realizowane poza granicami Polski. Celem ubezpieczenia jest
zapewnienie przedsi biorcom bezpiecze stwa zainwestowanych przez nich rodków, w
przypadku gdy ich działania zmierzaj do utworzenia i prowadzenia zagranic nowego
przedsi biorstwa lub uzyskania skutecznego wpływu b d całkowitej kontroli nad ju
istniej cym przedsi biorstwem. Ubezpieczenie udzielane jest na wypadek strat
poniesionych przez polskich inwestorów w nast pstwie zdarze okre lonych jako ryzyko
polityczne w kraju, w którym dokonali inwestycji. Ochron ubezpieczeniow obj ta jest
warto inwestycji oraz uzyskane z niej zyski.
167
Tab. 13. Mołdowa – dane dotycz ce transakcji ubezpieczonych przez KUKE S.A.
2002
2003
2004
Razem
Warto ubezpieczonych transakcji
1 535 951,10 3 473 481,50 7 415 246,11 12 424 678,71
w USD
Dynamika (gdzie 2002 = 100%)
Liczba zawartych polis
Liczba przyznanych limitów
kredytowych
Liczba limitów kredytowych
czynnych na 31.12.
Warto przyznanych limitów
kredytowych na 31.12. w USD
19
53
25
-
126,15%
39
105,26%
382,78%
48
152,63%
73
93
37,74%
75,47%
48
70
92,00%
101,46%
219
143
180,00%
643 174,73 1 295 740,98 2 809 164,61
-
106
4 748 080,32
336,77%
ródło: KUKE S.A.
Wszystkie szczegółowe informacje mo ecie Pa stwo otrzyma pod adresem:
Korporacja Ubezpiecze Kredytów Eksportowych Spółka Akcyjna
ul. Sienna 39, 00-121 Warszawa
tel. (22) 313 01 10, faks (22) 313 01 20
e-mail: [email protected], http//:www.kuke.com.pl
168
Instytucje i organizacje współpracuj ce z Mołdow
Wydział Ekonomiczno-Handlowy Ambasady RP w Kiszyniowie
Doceniaj c potrzeb aktywizacji polsko-mołdowskiej współpracy gospodarczej w
maju 2002 roku podj to decyzj o otwarciu Wydziału Ekonomiczno-Handlowego
Ambasady RP w Kiszyniowie. Od tego momentu polscy i mołdowscy przedsi biorcy,
instytucje pa stwowe, samorz dy lokalne i organizacje biznesu maj mo liwo
skorzystania z usług polskiej placówki.
W okresie ostatnich trzech lat WEH zorganizował liczne imprezy o charakterze
promocyjnym, w ród których warto wymieni mi dzy innymi:
•
•
•
•
•
•
•
stoiska informacyjno-promocyjne na imprezach wystawienniczych w
Kiszyniowie – MoldMEDIZIN & MoldDENT; SALON DE MOBILA,
INTERIOR; FARMER, MOLDAGROTECH, MOLDECO;
misj handlow dla mołdowskich przedsi biorców na Wystaw Narodow
BIZNES POLSKA w Kijowie, w której wzi ło udział 40 firm;
pi
misji gospodarczych na Forum Ekonomiczne w Mikołajkach i w
Warszawie;
seminaria w Kiszyniowie nt. polskich do wiadcze w realizacji programów
wspierania eksportu i tworzenia warunków dla inwestycji zagranicznych, z
udziałem ekspertów KUKE i PAIiIZ;
misje gospodarcze dla polskich przedsi biorców zainteresowanych inwestycjami
w Mołdowie (Izba Gospodarcza Regionu Płockiego, Winoteka, Kopex S.A.,
Investa, Kerakoll Polska, Bioconsult, Bus Treading, Bank Współpracy
Europejskiej, Enco, Motor Energy, Euro-Mat, Polska Izba Producentów na Rzecz
Obronno ci Kraju i inne);
wizyty i misje gospodarcze Wojewody Łódzkiego, Wojewody KujawskoPomorskiego, Starosty Pabianic, Tomaszowa Mazowieckiego i Ł czycy;
I Forum Ekonomiczne Polska-Mołdowa podczas wizyty Prezydenta RP w
Republice Mołdowy (pa dziernik 2003).
Dobrym sposobem słu cym znalezieniu odpowiednich partnerów w Mołdowie jest
przekazywanie ofert polskich firm (najlepiej w j zyku rosyjskim) drog elektroniczn
na adres e-mailowy: [email protected].
W 2004 roku Wydział Ekonomiczno-Handlowy Ambasady RP w Kiszyniowie
uruchomił własn stron internetow , poł czon odpowiednimi linkami ze stronami
szeregu instytucji i organizacji w Polsce, co ułatwia podmiotom gospodarczym i
instytucjonalnym uzyskiwanie informacji na temat warunków działania na rynku
169
mołdowskim. Strona ta, dost pna pod adresem www.polonia.md, jest aktualizowana
sukcesywnie przez Wydział i zawiera szereg informacji mog cych zainteresowa
polskich i mołdowskich przedsi biorców.
WEH jest tak e autorem i współwydawc specjalnego numeru Pro Business „Polskie
do wiadczenia – Mołdawii” oraz dwóch informatorów zawieraj cych oferty polskich
firm „Polski biznes w Mołdawii”, a tak e specjalnych dodatków do tygodnika „Gazeta
Przedsi biorczo ci”. W latach 2003 i 2004 ukazało si w prasie mołdowskiej ł cznie
ok. 70-ciu artykułów i informacji odnosz cych si głównie do warunków prowadzenia
współpracy gospodarczej z Polsk .
Powstały tak e bazy danych ofert i zapyta polskich i mołdowskich firm, które drog
elektroniczn rozpowszechniane s , zarówno w Polsce jak i w Mołdowie. Dzi ki
wsparciu tej inicjatywy przez WEH w Kiszyniowie rozpocz ło działalno Centrum
Wspierania, Przedsi biorczo ci, Eksportu i Technologii – Dom Polski. Inn inicjatyw
WEH było powołanie do ycia Rady Biznesu „Polska-Mołdowa”. Stosowne
porozumienie w tej sprawie podpisała Krajowa Izba Gospodarcza i Izba HandlowoPrzemysłowa Republiki Mołdowy podczas I Forum Ekonomicznego w Kiszyniowie.
Zorganizowano równie przy WEH klub dziennikarzy ekonomicznych. Stałe kontakty
z tym rodowiskiem pozwalaj na szerokie wykorzystanie prasy i radia do działa
promocyjno-informacyjnych. WEH wspiera równie działalno radia realizuj cego
audycje polonijne, słu ce m.in. przekazywaniu informacji o polskiej gospodarce i o
dwustronnej polsko-mołdawskiej współpracy gospodarczej.
Wa nym przedsi wzi ciem promocyjnym b dzie (sygnalizowana ju wcze niej)
I Polska Wielobran owa Wystawa Narodowa w Kiszyniowie. Na wniosek
Wydziału Ekonomiczno-Handlowego Ambasady RP w Kiszyniowie, Minister
Gospodarki i Pracy podj ł w tej sprawie pozytywn decyzj . Wystawa Narodowa
odb dzie si w dniach 14-17 czerwca 2005 roku. Jednocze nie trzy inne imprezy
wystawiennicze odbywaj ce si w Mołdowie znalazły si na li cie „C” Ministerstwa
Gospodarki i Pracy (vide rozdział „Działalno Ministerstwa Gospodarki i Pracy w
zakresie promocji eksportu”).
Centrum Informacji Rynkowej Instytutu Koniunktur i Cen Handlu Zagranicznego
dostarcza polskim przedsi biorcom informacje niezb dne do prowadzenia działalno ci
gospodarczej na rynkach wschodnich. Od roku 1991 do marca 2003 roku wydawano
miesi cznik „Rynek – Wschodni Partnerzy” po wi cony rynkom Rosji, Ukrainy,
Białorusi, Mołdowy, krajom bałtyckim i innym byłym republikom ZSRR.
Miesi cznik ten od stycznia 2004 roku jest umieszczony w postaci elektronicznej na
stronie internetowej Portalu Promocji Eksportu Ministerstwa Gospodarki i Pracy
(www.eksporter.gov.pl).
170
Od kwietnia 2003 roku Centrum Informacji Rynkowej IKC HZ – jako Redakcja
Makroekonomiczna – publikuje tak e informacje o rynkach wschodnich na ww. stronach
internetowych. Informacje te podzielone s na osiem kategorii: podstawowe informacje o
kraju, rozwój gospodarczy, handel zagraniczny, współpraca gospodarczo-handlowa z
Polsk , uregulowania prawno-administracyjne dost pu do rynku, rynki bran owotowarowe, targi i wystawy oraz informacje praktyczne.
Warszawskie Biuro Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju Przemysłowego
(UNIDO – Biuro Promocji Inwestycji i Technologii) zakresem swoich działa
promocyjnych obejmuje kraje Europy rodkowo-Wschodniej i Azji Centralnej, w tym
równie Mołdow .
Biuro nieodpłatnie wiadczy polskim przedsi biorcom usługi promocyjne w zakresie
kooperacji inwestycyjno-przemysłowej, eksportu polskich towarów, usług
i technologii. Działania promocyjne prowadzone s m.in. za pomoc komputerowych
baz danych zawieraj cych polskie oferty eksportowe, technologiczne i kooperacyjne,
rozpowszechniane w mi dzynarodowej sieci UNIDO Exchange. Biuro słu y polskim
przedsi biorcom informacjami o poszczególnych krajach i rynkach zawartych m.in.
w przewodnikach wydawanych co roku pod patronatem Ministerstwa Gospodarki
w formie ksi kowej i udost pnianych on-line na stronie internetowej www.unido.pl.
Istotn pozycj zajmuje w ród tych wydawnictw niniejszy przewodnik dla
przedsi biorców o Mołdowie, przygotowywany co roku przez Biuro UNIDO we
współpracy z Wydziałem Ekonomiczno-Handlowym Ambasady RP w Mołdowie.
Biuro organizuje tak e seminaria na temat rynków wschodnich.
Krajowa Izba Gospodarcza Centrum Promocji Sp. z o.o. specjalizuje si
w organizowaniu targów i wystaw za granic . Jest członkiem Warszawskiej
Korporacji Targowej oraz Federacji Organizatorów Targów i Wystaw Zagranic .
Bezpo rednie kontakty z organizatorami targów i wystaw w kraju i za granic ,
wieloletnie i wszechstronne do wiadczenie sprawiaj , e Centrum Promocji jest w
stanie zaoferowa polskim przedsi biorcom pomoc w:
• zorganizowaniu uczestnictwa w targach i wystawach w kraju i za granic ,
• nawi zaniu kontaktów handlowych,
• zorganizowaniu misji gospodarczych,
• przygotowaniu materiałów reklamowych i informacyjnych,
• organizacji konferencji prasowych,
• doradztwie i szkoleniach w zakresie prawa gospodarczego,
• promowaniu wizerunku przedsi biorstwa.
171
Izba Gospodarcza Rynków Wschodnich w Suwałkach działa na rynku polskim od
1992 roku, pocz tkowo jako Polsko-Litewska Izba Gospodarcza. Powołana z
inicjatywy firm z obu stron granicy Polsko-Litewska Izba Gospodarcza obj ła swym
zasi giem równie pozostałe kraje nadbałtyckie. W zwi zku z rozszerzeniem
działalno ci zmieniono nast pnie jej nazw na Polsko-Litewsk Izb Gospodarcz
Rynków Wschodnich.
Izba jest partnerem regionów, instytucji i izb gospodarczych z Ukrainy, Rosji, Litwy,
Łotwy, Estonii, Białorusi, Mołdowy i Kazachstanu, jest równie członkiem Krajowej
Izby Gospodarczej i Stowarzyszenia Bałtyckich Izb Gospodarczych (Baltic Sea
Chamber of Commerce Association BCCA) w Kilonii. PLIG jest akredytowanym
o rodkiem Krajowego Systemu Usług na Rzecz Małych i rednich Przedsi biorstw
oraz Programu Promocji Eksportu PHARE 2000.
Izba Gospodarcza Rynków Wschodnich jest obecnie jednym z najbardziej
dynamicznych samorz dów gospodarczych w Polsce. Wiedza Izby o wy ej
wymienionych krajach, le cych w obszarze jej geograficznej specjalizacji, w tym
równie o Mołdowie, jest m.in. wynikiem licznych do wiadcze nagromadzonych w
trakcie organizowanych przez ni szkole , seminariów, misji handlowych, spotka
biznesowych i narodowych wystaw.
W ród promocyjnych działa Izby wspomagaj cych polskich przedsi biorców warto
wymieni m.in.:
Wystawy i misje handlowe
Polskie Wystawy Narodowe (Ałmaty, Kaliningrad, Kowno, Ryga – a w bie cym
roku równie Kiszyniów) uznawane s przez Ministerstwo Gospodarki i Pracy za
szczególnie wa ne z punktu widzenia interesów gospodarki narodowej, w zwi zku z
czym s obj te systemem refundacji 50 % kosztów kwalifikowanych. Poprzedzane s
cyklem szkole , spotka i konsultacji zwi zanych z prowadzeniem eksportu. W ich
trakcie eksperci doradzaj jak zaistnie na rynku danego kraju oraz pomagaj w
opracowaniu strategii eksportowej przedsi biorstw.
Organizowane przez IGRW misje wyjazdowe słu nawi zywaniu bezpo rednich
kontaktów z firmami w poszczególnych krajach. Współpraca z zagranicznymi izbami
handlowymi, samorz dami gospodarczymi oraz wydziałami ekonomiczno-handlowymi
polskich ambasad zapewnia odpowiedni efektywno wyjazdów. Misje gospodarcze:
Białoru (Grodno, Mi sk), Litwa (Wilno), Łotwa (Ryga), Estonia (Tallin), Ukraina
(Charków, Donieck, Kijów, Odessa, Zaporo e), Mołdowa (Kiszyniów), Kazachstan
(Ałmaty, Astana), Kirgistan (Biszkek), Rosja (Czelabi sk, Jarosław, Jekaterinburg,
Kaliningrad, Moskwa, Riaza , Sankt Petersburg, Smole sk, Włodzimierz).
172
Konferencje i fora gospodarcze
Do stałych imprez organizowanych przez Izb nale :
• Bałtyckie Forum Gospodarcze,
• Forum Gospodarcze Rynków Wschodnich,
• spotkania biznesowe i bran owe szkolenia dla eksporterów,
• polskie wystawy narodowe POLEXPORT w Kaliningradzie, Kownie, Rydze
i Ałmaty (obj te refundacj Ministerstwa Gospodarki).
Cyklicznie organizowane Fora Gospodarcze Polska-Litwa z udziałem prezydentów
obu krajów, Fora Gospodarcze Rynków Wschodnich oraz Konferencja EKSPORT
WSCHÓD s miejscem spotka przedsi biorców z Polski, Litwy, Łotwy, Rosji,
Ukrainy, Mołdowy, Białorusi i Kazachstanu, przedstawicieli Kancelarii Prezydenta
RP i Rz du RP, parlamentarzystów, przedstawicieli polskich i zagranicznych
placówek dyplomatycznych i izb gospodarczych.
Celem tych spotka jest zapoznanie si uczestników z bie c sytuacj
makroekonomiczn , niszami rynkowymi i metodami skutecznego handlu ze
Wschodem, uzyskiwanie praktycznych porad oraz nawi zywanie bezpo rednich
kontaktów handlowych.
Izba w ramach Umowy Konsorcjum Parku Naukowo-Technologicznego PolskaWschód w Suwałkach Sp. z o.o., współpracuje z: Uniwersytetem w Białymstoku;
Politechnik Białostock ; Uniwersytetem Warmi sko-Mazurskim w Olsztynie;
Pa stwowym Instytutem Geologicznym w Warszawie; Instytutem Ł czno ci w
Warszawie oraz z Miastem Suwałki.
PLIG jest laureatem nagród i wyró nie przyznanych przez:
•
•
Prezydentów Rzeczypospolitej Polskiej i Republiki Litwy – nagroda im. Jerzego
Giedroycia,
„Rynki Zagraniczne” – wyró nienie w postaci tytułu „Wybitnego Polskiego
Eksportera – Polish Outstanding Exporter”.
W ramach działa na rzecz intensyfikacji współpracy gospodarczej ze Wschodem
i tworzenia narz dzi wspomagaj cych eksport, Izba stworzyła i realizuje kompleksowy
program POLEXPORT, maj cy na celu promowanie i wprowadzanie polskich firm na
rynki wschodnie. W ramach tego programu Izba organizuje wspomniane wy ej targi,
wystawy, szkolenia, spotkania biznesowe, misje gospodarcze, badania rynku, doradztwo
eksportowe i konsultacje. Kilkakrotnie w ci gu roku organizowane s misje handlowe
do Rosji i przyjmowane kilkudziesi cioosobowe grupy biznesmenów z tego kraju.
173
Dyrektorem Izby jest dr in . Jan Walicki, tel.: (0 87) 5632600, fax: 5632622, e-mail:
[email protected].
Izba wydaje szereg publikacji, m.in. „Poradnik eksportera na Wschód”, skrypty
o poszczególnych krajach (Białoru , Estonia, Kazachstan, Litwa, Łotwa, Rosja,
Ukraina, Mołdowa), raporty marketingowe i bran owe. Wydała równie przewodnik
turystyczny „Suwalszczyzna” oraz poradnik dla lokalnej społeczno ci Euroregionu
Niemen o odnawialnych ródłach energii.
Biuro Promocji Gospodarczej „EUROPA – WSCHÓD” powstało w 2002 roku
i zajmuje si współprac gospodarcz mi dzy Polsk a krajami byłego ZSRR, w tym
równie z Mołdow , pomagaj c polskim przedsi biorcom zdobywa rynki krajów
tego obszaru, od Białorusi a po Kazachstan i Kirgistan. Celem działalno ci BPG
„Europa – Wschód” jest rozszerzenie polskiej obecno ci gospodarczej w krajach
byłego ZSRR. Oferta BPG obejmuje:
• usługi z zakresu doradztwa gospodarczego i prawnego;
• przeprowadzenie analiz i bada rynkowych;
• obsług polskich firm na rynkach wschodnich i zagranicznych firm w Polsce;
• pomoc w uzyskaniu informacji gospodarczych;
• organizacj misji gospodarczych dla klientów indywidualnych i zbiorowych;
• pomoc w certyfikacji towarów;
• pomoc prawn przy tworzeniu wspólnego przedsi wzi cia lub zakładaniu firmy ze
100 % udziałem kapitału polskiego;
• wyszukiwanie partnerów gospodarczych i sprawdzenie ich wiarygodno ci.
W ramach indywidualnej pomocy BPG dokonuje oceny dotychczasowej strategii
firmy, przeprowadza rozeznanie rynku, pomaga uzyska niezb dne informacje
bran owe. Szczegółowe informacje dost pne pod adresem www.bpgew.pl.
Adresy innych placówek, organizacji i firm zainteresowanych współprac z polskimi
przedsi biorcami na rynkach wschodnich znajduj si w zał czniku nr 21.
174
Mołdowska Polonia
Oficjalne statystyki w 1989 roku podawały, e na terenie dzisiejszej Republiki
Mołdowy zamieszkiwało 4700 osób narodowo ci polskiej. Ambasada RP w
Kiszyniowie i miejscowi działacze polonijni okre laj obecny stan liczebny
miejscowej Polonii na około 20 lub nawet 30 tysi cy osób, gdy proces poszukiwania
własnej to samo ci narodowej nie jest jeszcze zako czony.
Skupiska polonijne rozrzucone s po całym terytorium Mołdowy. Główne o rodki to
Bielce i Kiszyniów (po około 6 tysi cy osób w ka dym z miast). Bierna znajomo
j zyka polskiego w ród Polonii oceniana jest na około 5 - 10 %; znajomo czynna
jest jeszcze mniejsza i wynosi od 1 % do 4 %.
Pierwsza organizacja polonijna w odrodzonej Mołdowie, Stowarzyszenie Polaków
w Republice Mołdowy, licz ce obecnie około 300 osób, powstała w marcu 1990 roku
w Kiszyniowie. Najbardziej aktywn organizacj polonijn jest Stowarzyszenie „Dom
Polski” w Bielcach. Organizacja ta liczy ponad 500 członków zamieszkałych w
północnym rejonie Mołdowy. W ród innych działaj cych organizacji nale y
wymieni Polskie Towarzystwo Medyczne, Zwi zek Kultury Polskiej „Polonia”
i Lig Kobiet Polskich. Jedynym pismem polonijnym jest miesi cznik „Jutrzenka”,
którego redakcja mie ci si w Domu Polskim w Bielcach. W ród osób polskiego
pochodzenia stosunkowo niewielka jest liczba inteligencji urz dniczej, szczególnie na
wy szych stanowiskach.
Mołdowscy przedsi biorcy polskiego pochodzenia nale do rzadko ci i reprezentuj
głównie mały biznes. W 2000 roku w Bielcach powstał klub polskich przedsi biorców
„Wiara”, do którego przyst piło 25 osób.
Wydział Ekonomiczno-Handlowy Ambasady RP w Kiszyniowie od pocz tku swego
istnienia podejmuje kroki na rzecz rozszerzenia zakresu współpracy handlowej i
gospodarczej pomi dzy Polsk a Mołdow , w tym tak e o ywienie współpracy
z przedsi biorcami polonijnymi. WEH zorganizował m.in. I Forum polonijnych
działaczy gospodarczych, które odbyło si w grudniu 2003 roku.
XI.
175
MIESZKA W REPUBLICE MOŁDOWY
Informacje ogólne63
Wizy
Od 28 maja 2004 roku polscy obywatele mog wje d a do Mołdowy bez wiz na okres
pobytu do 90 dni. Przy wje dzie do Mołdowy termin wa no ci paszportu winien by
dłu szy od zamierzonego okresu pobytu – nie został jednak ustalony minimalny okres
wa no ci tego dokumentu. Nie ma formalnego obowi zku posiadania biletu
powrotnego, jednak e mołdawskie władze graniczne mog za da jego okazania.
Przy przekraczaniu granicy wymagane jest posiadanie 30 USD na ka dy dzie pobytu,
nie mniej jednak ni 150 USD. Na niektórych przej ciach granicznych na wschodniej i
południowej granicy Mołdowy brak jest mołdowskich punktów kontroli granicznej.
Osoby udaj ce si do tego kraju z Ukrainy przez teren Naddniestrza (rum. Transnistria,
ros. Pridniestrovie), zobligowane s do posiadania wa nej wizy mołdowskiej, mimo i
teoretycznie taki wjazd mo liwy jest bez jej posiadania. W przeciwnym przypadku ich
pobyt na terenie Mołdowy traktowany b dzie przez miejscowe władze jako nielegalny, a
przekroczenie granicy i wyjazd z tego kraju przez jakiekolwiek przej cie graniczne
b dzie niemo liwy.
Ambasada RP w Kiszyniowie przestrzega obywateli polskich nieposiadaj cych wiz
mołdawskich przed korzystaniem z takiej „mo liwo ci” wjazdu lub tranzytu. Przy
pobytach przekraczaj cych 3 miesi ce nale y uzyska pozwolenie na pobyt czasowy.
Nale y pami ta , e pomi dzy wschodnim brzegiem Dniestru a granic Ukrainy
rozci ga si terytorium tzw. Naddniestrza skiej Republiki Mołdowskiej (NRM) –
separatystycznego regionu, który oderwał si w wyniku zbrojnego konfliktu od
Kiszyniowa i nie jest uznawany przez aden mi dzynarodowy podmiot prawny.
Terytorium to posiada jednak wiele atrybutów niezale nego pa stwa takich jak:
własnego prezydenta, rz d, parlament, własne siły zbrojne i policj , własn walut ,
flag , godło i hymn.
Przy przekraczaniu „granicy” tego terytorium nale y liczy si z kontrol paszportow ,
celn , ewentualnie kontrol stacjonuj cych nad Dniestrem sił pokojowych. W NRM
obowi zuje odr bne ustawodawstwo, w tym przepisy meldunkowe. Cudzoziemiec
zobowi zany jest w ci gu 24 godzin od przekroczenia granicy do zarejestrowania si w
63
Wykorzystano materiały: Polak za granic
(www.msz.gov.pl).
2004, Ministerstwo Spraw Zagranicznych
176
Mieszka w Republice Mołdowy
wydziale wizowo-rejestracyjnym (OWIR). Niedopełnienie obowi zku meldunkowego
grozi grzywn w wysoko ci około 750 USD.
Ambasada RP w Kiszyniowie ostrzega, e mo liwo ci opieki konsularnej nad obywatelami
polskimi na terenie nieuznawanej równie przez Polsk NRM s ograniczone.
Przepisy celne
Nie ma ogranicze w wwozie, wywozie i wymianie walut. Jednak e warunkiem
koniecznym jest zadeklarowanie na granicy posiadanej kwoty pieni dzy. Kwoty
wywo onych pieni dzy nie mog przekracza warto ci rodków zadeklarowanych i
posiadanych przy wje dzie. Próby wywiezienia z Mołdowy pieni dzy niezgłoszonych
przy wje dzie s traktowane przez władze jako przemyt, co grozi kar pozbawienia
wolno ci do 2 lat. Obowi zuj ce przepisy celne nie odbiegaj od mi dzynarodowych
standardów.
Meldunek
Osoby przyje d aj ce do Mołdowy na okres do 90 dni maj obowi zek zameldowa si
w komisariacie policji w miejscu pobytu. Meldunku nale y dokona w ci gu pierwszych
3 dni od przyjazdu. Policja dokonuj c rejestracji, decyduje o ewentualnym
powiadomieniu Biura Imigracji.
Ubezpieczenie
Honorowane s mi dzynarodowe polisy polskich towarzystw ubezpieczeniowych, je eli
swym zasi giem obejmuj Mołdow . Ubezpieczenia osobowe nie s wymagane,
natomiast ubezpieczenie komunikacyjne OC jest obowi zkowe. Istnieje mo liwo
ubezpieczenia si w tutejszych towarzystwach.
Szczepienia, słu ba zdrowia
Nie s wymagane szczepienia ochronne. Wyst puje jednak zagro enie choler ,
dyfterytem, ółtaczk zaka n . W wielu zbiornikach wodnych jak jeziora i stawy
obowi zuje zakaz k pieli, gdy stwierdzono w nich obecno zarazków cholery. Woda
w sieci wodoci gowej nie nadaje si do bezpo redniego spo ycia. Opieka lekarska jest
płatna. W wi kszych miastach powstało kilka odpłatnych spółdzielczych gabinetów
lekarskich. Przeci tna cena wizyty lekarskiej w spółdzielni wynosi około 40 lei.
177
Podró owanie
Podró owanie samochodem
Od osób przekraczaj cych granic samochodem pobierane s nast puj ce opłaty:
•
•
•
•
•
ekologiczna, wa na jeden miesi c, wynosz ca równowarto około 10 USD za
samochód osobowy i około 12 USD za samochód ci arowy lub autobus;
za wjazd i przejazd przez Mołdow samochodem osobowym opłata wynosi
5 USD;
za wjazd i przejazd przez Mołdow autobusu do 30 miejsc opłata wynosi 30 USD
plus 0,10 USD za ka dy kilometr drogi;
za wjazd i przejazd przez Mołdow autobusu powy ej 30 miejsc opłata wynosi
40 USD plus 0,15 USD za ka dy kilometr drogi;
za wjazd i przejazd przez Mołdow samochodów ci arowych do 36 ton opłata
wynosi 25 USD plus 0,25 USD za ka dy kilometr drogi.
Podró owanie po Mołdowie nie jest w aden sposób ograniczone, z wyj tkiem terenu
Naddniestrza, gdzie nale y liczy si z kontrol policji, celników i stacjonuj cych tam
sił pokojowych.
Mi dzynarodowe prawo jazdy nie jest wymagane. Ubezpieczenie komunikacyjne OC
jest obowi zkowe. Honorowane s mi dzynarodowe polisy polskich towarzystw
ubezpieczeniowych, je li swym zasi giem obejmuj one Mołdow . Ubezpieczenia
osobowe nie s wymagane. Istnieje mo liwo
ubezpieczenia si na miejscu,
w mołdowskich towarzystwach ubezpieczeniowych.
Podró owanie samochodem, szczególnie po drogach ni szej kategorii, mo e stanowi
problem z powodu nie najlepszego oznakowania i stanu dróg. Rozwija si natomiast
sie stacji benzynowych i przydro nych barów.
Za cen około 30 - 50 dolarów w firmach turystycznych mo na wynaj samochód
z kierowc na cały dzie . Samochód bez kierowcy mo na wynaj
w firmach
zajmuj cych si wynajmem samochodów za cen 80 dolarów dziennie lub wi cej.
178
Podró owanie samolotem i kolej
Jedyne lotnisko mi dzynarodowe znajduje si w Kiszyniowie. Posiada ono regularne
poł czenia lotnicze m.in. z Amsterdamem, Prag , Pary em, Rzymem, Moskw ,
Bukaresztem, Wiedniem, Budapesztem, Tel-Awiwem, Stambułem i Ankar . Lotnisko
ma poł czenie autobusowe z centrum Kiszyniowa; autobusy kursuj co 20 minut.
Polacy podró uj cy samolotem najcz ciej korzystaj z poł cze przez Budapeszt,
Bukareszt lub Wiede . Istnieje te mo liwo przelotów PLL LOT na trasie WarszawaOdessa-Warszawa, a nast pnie transportem samochodowym do Kiszyniowa (180 km).
Kiszyniów ma kolejowe poł czenia mi dzynarodowe z Moskw , Mi skiem, Sankt
Petersburgiem; Brze ciem, Konstanc , Bukaresztem, Odess i Stambułem. Nie ma
natomiast bezpo redniego poł czenia na trasie Kiszyniów-Warszawa-Kiszyniów. W dni
parzyste jeden wagon z Kiszyniowa jest doł czany do poci gu relacji OdessaWarszawa, a podró taka trwa około 36 godzin. Wewn trzne poł czenia kolejowe s
tanie, chocia na terenie Mołdowy nie ma adnych zni ek.
Podstaw komunikacji miejskiej w Kiszyniowie s trolejbusy, które kursuj regularnie
przez cały dzie od 5 rano do północy. Bardzo popularnym rodkiem komunikacji
miejskiej s mikrobusy, tzw. „marszrutki”. Cena przejazdu wynosi 2 leje.
ycie codzienne
Sie telefoniczna zapewnia podstawow ł czno , zarówno krajow , jak i
mi dzynarodow . Rozmowy mi dzynarodowe s stosunkowo drogie. Dynamicznie
rozwija si sie telefonii komórkowej. Dwaj operatorzy, Voxtell i Moldcell, swoim
zasi giem pokrywaj praktycznie powierzchni całego kraju.
W Mołdowie działaj dwie pa stwowe stacje telewizyjne: TV Mołdowa i ORT
Mołdowa, które nadaj programy w j zyku mołdowskim i rosyjskim. Transmitowany
jest te program telewizji rosyjskiej i rumu skiej. Najwa niejsze kanały prywatne to
NIT i ProTV. Telewizja kablowa SunTV oprócz programów mołdowskich,
transmituje kilkadziesi t stacji nadaj cych w j zykach rosyjskim, ukrai skim,
rumu skim, angielskim, francuskim, włoskim, niemieckim i tureckim.
Pa stwowa rozgło nia radiowa to Radio Mołdowa. Nadaje tak e kilkana cie rozgło ni
prywatnych. Audycje prowadzone s w j zyku rumu skim i rosyjskim.
Prasa centralna obejmuje około 70 tytułów (dzienniki, tygodniki, miesi czniki itd. w
j zykach mołdowskim i rosyjskim). Działaj tak e regionalne wydawnictwa prasowe.
179
Mieszkania
Ceny mieszka ró ni si w zale no ci od powierzchni, dzielnicy oraz wyposa enia
lokalu. W centrum miasta niektóre domy i budynki zostały dostosowane do
zachodnich standardów – ma to wpływ równie na cen wynajmu. Miesi czne koszty
wynajmu domów dostosowanych do zachodnich standardów wynosz od 2,5 tysi ca
do 3,5 tysi ca USD, a mieszka od tysi ca do dwóch tysi cy dolarów. W dzielnicach
Botanica, Riscani i Buiucani mo na wynaj mieszkania w blokach o znacznie
ni szym standardzie i bez gwarancji stałych dostaw ciepłej wody i ogrzewania
Miesi czny czynsz za dwupokojowe mieszkanie wynosi tam od 150 do 200 USD, a za
trzypokojowe od 250 do 300 USD.
Istnieje mo liwo wynaj cia pomocy domowej. Koszt takiej usługi wynosi od 50 - 150
USD miesi cznie. Wynaj tego pracownika nale y poinformowa o obowi zku
zapłacenia podatku od otrzymanego wynagrodzenia.
Dni wolne od pracy
1 stycznia – Nowy Rok (Anul Nou)
7 i 8 stycznia – Bo e Narodzenie (Craciunul)
8 marca – Dzie Kobiet
Wielkanoc – 2 dni (zgodnie z kalendarzem prawosławnym)
drugi poniedziałek po Wielkanocy – prawosławne Zaduszki (Radunica)
1 maja – Dzie Wiosny i Pracy
9 maja – Dzie Zwyci stwa i Pami ci Bohaterów
27 sierpnia – wi to Niepodległo ci Republiki Mołdowy
31 sierpnia – Limba Noastra ( wi to j zyka)
13 i 14 pa dziernika – Narodowy Festiwal Wina
180
Mołdowa dla turystów
Mołdowa, chocia jest niewielkim krajem, posiada około 1400 interesuj cych
i atrakcyjnych turystycznie miejsc. Samochodem mo na j przemierzy ze wschodu na
zachód w cztery godziny. Poło ona pomi dzy Prutem a Dniestrem, charakteryzuje si
pi kn rze b terenu. Wzdłu głównych arterii rzecznych powstało wiele gł bokich,
skalistych parowów. Najwi ksze mo na spotka w centrum kraju, pokryte s
w wi kszo ci lasami. Na północy zachowały si skały zbudowane przed wiekami przez
koralowce, a na południu, w s siedztwie Morza Czarnego, rozci gaj si stepy
Buczackie. Cz
kraju, gdzie malownicze zbocza wzgórz pokryte s lasami nazywa si
„Mołdawsk Szwajcari ”. W innej cz ci miejsce lasów zast puj sady owocowe
i winnice, a wsz dzie pobocza dróg obsadzone s drzewami orzechowymi.
Rezerwaty przyrody
System ochrony przyrody, jak podkre lano to ju wcze niej, składa si z ponad 385 stref
ochronnych, 178 rozmaitych rezerwatów i 130 pomników przyrody. W Mołdowie
znajduje si ponad 40 parków, z których 20 jest w dobrym stanie. Najwi kszym parkiem
jest Taul o powierzchni 46 hektarów. Rezerwaty przyrody znajduj si w
najpi kniejszych miejscach kraju. Spo ród nich najbardziej interesuj ce s jaskinie z
formacjami stalaktytowymi. W pi ciu jaskiniach odkryto lady cywilizacji sprzed
50.000 lat. Najwi ksza jaskinia, zwana „Kopciuszkiem” (Emil Rakowica), znajduje si
w północnej cz ci kraju, ma długo 89 km i jest na trzecim miejscu w wiecie w ród
jaski w skale gipsowej.
W znanym rezerwacie Kodry ochron obj to ponad 5 tysi cy hektarów lasu, ponad 1000
gatunków ro lin, 43 gatunki ssaków, 145 gatunków ptaków i ponad 10 tysi cy gatunków
owadów. Las, który dawniej pokrywał jedn trzeci powierzchni kraju, a dzi zachował
si w rodkowej jego cz ci, porastaj graby, buki i d by. Kodry s niezwykłym lasem
ze wzgl du na unikalne poł czenie flory i fauny z histori i ba niami ludowymi.
Rosn ce tu drzewa opiewane były w ludowych klechdach, balladach i pie niach, a ich
uroda odwzorowywana na mołdawskich dywanach i kilimach. Mo na tu zwiedzi
muzeum przyrodnicze posiadaj ce bogaty zbiór eksponatów.
Zabytki archeologiczne
W północnej cz ci Mołdowy, w pobli u wsi Rud , naukowcy odkryli ponad 250
zabytków archeologicznych, w ród nich staro ytne miasto Metonim, o którym
wspomina grecki filozof Herodot. Wzdłu biegu Dniestru, w staro ytno ci zwanego
Tiras – zakładali swoje kolonie staro ytni Grecy i Rzymianie.
181
Zabytkami z epoki redniowiecza s stare twierdze w Orgiejewie i Sorokach. Kompleks
muzealny „Stary Orgiejew” obejmuje skarby historyczne, archeologiczne i przyrodnicze,
w tym ruiny starego miasta i wie y, muzeum etnograficzne i unikalne naturalne jaskinie.
Klasztory
Na terenie Mołdowy jest wiele starych drewnianych cerkwi i 30 klasztorów; niektóre z
nich pochodz z XV wieku, a cztery wykute w skale klasztory – z X wieku. Najbardziej
znanymi s : klasztor Kapria ski, Kicka ski oraz Uspie ski klasztor skalny w pobli u
wsi Cypowo. Jest on unikalny ze wzgl du na swoje rozmiary, ilo izb i wewn trznych
korytarzy.
Winny szlak
Mołdawskie winnice daj obfite zbiory winogron na wina stołowe, posiadaj ce
wła ciwo ci leczniczo-dietetyczne. Rosn tam szczepy winogron, z których powstaj
wina zadowalaj ce najbardziej wyrafinowane podniebienia.
Zakład winiarski Cricova znajduje si w pobli u Kiszyniowa. Posiada najwi ksze na
wiecie piwnice win, które maj 130 km podziemnych tuneli, galerii i sal. Ka dy tunel
przypomina ulic , wzdłu której zamiast domów stoj beczki z winem. Ka dy z tuneli
posiada swoj nazw pochodz c od gatunku wina, które tam le akuje; np. „Aligote”,
„Feteasca”, „Cabernet”. W krikowskich piwnicach znajduje si najbogatsza kolekcja
win. Wi kszo wytwórni win zezwala na wst p tylko zorganizowanym grupom.
Wycieczki te s bardzo popularne, pomimo, e nie s tanie. W ród wysoko cenionych
piwnic oferuj cych mo liwo zwiedzania s Cricova, Milestii Mici, Cojusna, Straseni,
Romanesti i inne.
W ka dym z kilkudziesi ciu gospodarstw poło onych na „winnym szlaku”
i zajmuj cych si produkcj wina, turysta spotyka si z miłym i go cinnym przyj ciem.
Go cie mog wybra sobie ulubiony gatunek wina. Na przykład wina z Milestii Mici,
le akuj w kamiennych piwnicach latami, a nabior wspaniałego smaku. W wiosce
Cojusna, znawcy odkryj bukiet win przywodz cy na my l dynamizm i wyrafinowanie
mołdawia skiego ta ca. Słynne s te wina purkarskie i czumajskie (z piwnic Purcari
i Ciumai); ich degustacja jest prawdziwym wi tem dla znawców. „Winny szlak”
pozwoli lepiej zrozumie Mołdow – jedyny kraj na mapie wiata, który swoim
kształtem przypomina winne grono.
182
Uzdrowiska
Mołdowa posiada 18 uzdrowisk. Ich program leczniczy oparty jest na ró nych metodach
leczenia i naturalnych mo liwo ciach przyrody, poczynaj c od wód mineralnych
(21 zarejestrowanych ródeł wód leczniczych) po winoterapi , maj c (podobno)
ozdrowie czy wpływ na ludzi o osłabionym systemie immunologicznym i cierpi cych
na dolegliwo ci popromienne.
Etnoturystyka
Mołdowa jest krajem o wielowiekowej kulturze i tradycjach ludowych, które stanowi
nieodł czn cz
spu cizny kulturowej. Zró nicowanie etniczne tego obszaru nie tylko
nie zniszczyło tradycyjnego układu, ale wr cz wzbogaciło go o nowy koloryt, tworz c
oryginalny konglomerat obyczajów, rytuałów i obrz dów, które do tej pory mo na
spotka w mołdawskich wsiach. Wiele tradycyjnych wi t jest mieszanin elementów
charakterystycznych dla kalendarza wiejskiego, rolniczego i religijnego.
Kiszyniów
Kiszyniów poło ony jest na siedmiu wzgórzach i zajmuje obszar około 200 km2. Jest
politycznym, administracyjnym, gospodarczym, naukowym i kulturalnym centrum
kraju. Ludno miasta przekracza 700 tysi cy i jest wielonarodowa (Mołdawianie,
Rosjanie, Ukrai cy, ydzi, Gagauzi, Bułgarzy i inni).
Kiszyniów jest centrum przemysłowym Mołdowy i siedzib około 35000 podmiotów
gospodarczych. S w ród nich przedsi biorstwa budowy maszyn, przyrz dów precyzyjnych,
przemysłu elektronicznego, jubilerskiego, lekkiego, spo ywczego, drzewnego i
meblarskiego, skórzanego i poligraficznego. Tutaj jest najwi cej spółek z udziałem kapitału
zagranicznego. Stolica Mołdowy posiada współczesne stadiony i kompleksy sportowe,
hipodrom, a tak e słynn tras motocrossow , uznan za jedn z najlepszych w Europie.
Najwcze niejsze zapisy o Kiszyniowie datuje si na rok 1436 (w 2006 roku miasto
obchodzi b dzie 570-lecie), kiedy to mołdawski hospodar Stefan Wielki (Stefan cel
Mare) wydał edykt, w którym przekazał prawo władania osad na miejscu dzisiejszego
Kiszyniowa swojemu wujowi, bojarowi Vljace. W czasie najazdów imperium
osma skiego Kiszyniów był wielokrotnie niszczony, dlatego te jego rozwój
gospodarczy był spowolniony a do ko ca XVIII wieku.
Współczesny Kiszyniów powstał na pocz tku XIX wieku. W 1834 roku zatwierdzono
pierwszy ogólny plan miasta. Stare miasto, poło one nad brzegiem rzeki Byk, pozostało
nietkni te. Nowy plan miasta przewidywał szerokie ulice, przestronne place i parki.
Z Krymu przywo ono sosny i wierki, wokół domów sadzono drzewa i w efekcie
183
dzisiejszy Kiszyniów jest jedn z najbardziej zielonych stolic Europy. Przy placu
centralnym jest park, po którym cz sto przechadzał si Aleksander Puszkin. W 1885
roku postawiono mu tutaj pomnik, dzi najstarszy ze znanych pomników Kiszyniowa.
Charakterystyczn cech Kiszyniowa s domy z białego kamienia, który wydobywano
w lokalnych kamieniołomach. Pomimo bombardowa w czasie II wojny wiatowej,
zniszczenia centrum miasta i komunistycznej zabudowy lat nast pnych, zachowało si
wiele pi knych starych budynków i cerkwi, szczególnie na Starym Mie cie, w okolicach
parku Stefana cel Mare (Stefana III Wielkiego).
Naddniestrze
Wycieczki na teren Naddniestrza s ryzykowne, a tury ci nie s tam mile widziani. Jak
wy ej wspomniano Ambasada RP w Kiszyniowie ostrzega, e mo liwo opieki
konsularnej nad obywatelami polskimi na terenie nie uznawanej równie przez Polsk
NRM jest bardzo ograniczona. Jak informuje serwis internetowy Lonely Planet,
Naddniestrze jest ywym muzeum epoki stalinizmu.
Zwyczaje
Do cerkwi m czy ni wchodz z goł głow , a kobiety w chustce lub kapeluszu.
Osoba zapraszaj ca do restauracji zazwyczaj płaci rachunek natomiast zaproszony go
daje napiwek.
W restauracjach wy szej kategorii trzeba by przygotowanym na to, e okrycia
wierzchnie, teczki i wnoszony przez go ci baga mog by przy wej ciu kontrolowane.
Od go cia zaproszonego do czyjego domu oczekuje si , e przyniesie drobny upominek
(kwiaty, wino itp.). Spó nienie do 30 minut jest zjawiskiem normalnym. Wypada
pochwali wino, którym cz stuje gospodarz domu; jest to oznak szacunku i grzeczno ci.
Przy płaceniu za taksówk lub posiłek w restauracji zazwyczaj daje si napiwek w
wysoko ci 10 - 15 % warto ci rachunku.
184
Wa ne telefony:
Stra po arna
Policja
Policja drogowa
Pogotowie ratunkowe
Pogotowie gazowe
Słu ba ratownicza
Biuro numerów
Zamawianie taksówek
Zamawianie rozmów mi dzynarodowych
Prywatne pogotowie ratunkowe
Pomoc medyczna w nagłych przypadkach
Pogotowie weterynaryjne
Informacja MSZ
Informacja kolejowa
Informacja autobusowa
Informacja lotnicza
901
902
272-501, 278-286
903
904
1411
1188
1400, 1405 do 1408, 1430, 1471, 1472
1688
1413
1463
742-511 (Kiszyniów)
255-277
525-412, 515-413 (Kiszyniów)
XII.
Nr 1.
Nr 2.
Nr 3.
Nr 4.
Nr 5.
Nr 6.
Nr 7.
Nr 8.
Nr 9.
Nr 10.
Nr 11.
Nr 12.
Nr 13.
Nr 14.
Nr 15.
Nr 16.
Nr 17.
Nr 18.
Nr 19.
Nr 20.
Nr 21.
Nr 22.
Nr 23.
Nr 24.
Nr 25.
Nr 26.
Nr 27.
Nr 28.
Nr 29.
Nr 30.
Nr 31.
Nr 32.
Nr 33.
Nr 34.
Nr 35.
Nr 36.
Nr 37.
Nr 38.
Nr 39.
185
ZAŁ CZNIKI
Dane i wska niki makroekonomiczne............................................................................... 186
Podstawowe koszty zwi zane z działalno ci gospodarcz ............................................. 187
Oddziały i posterunki celne ............................................................................................... 188
Placówki dyplomatyczne w Polsce i Mołdowie ............................................................... 190
Ministerstwa i instytucje pa stwowe................................................................................. 191
Organizacje i stowarzyszenia gospodarcze ....................................................................... 195
Rodzaje działalno ci gospodarczej wymagaj ce licencji.................................................. 196
Instytucje certyfikacyjne.................................................................................................... 198
Rejestracja spółki - niezb dne dokumenty........................................................................ 201
Plan kont firmy handlowej................................................................................................. 202
Organizacje mi dzynarodowe ........................................................................................... 203
Banki .................................................................................................................................. 204
Firmy doradcze .................................................................................................................. 205
Kancelarie prawne i wywiadownie handlowe................................................................... 206
Instytucje ochrony własno ci intelektualnej...................................................................... 210
Firmy rachunkowe i audytorskie ....................................................................................... 211
Firmy ubezpieczeniowe ..................................................................................................... 213
Wykaz firm ubezpieczeniowych spełniaj cych wymogi kapitałowe (grudzie 2004) .... 214
Firmy oferuj ce powierzchnie biurowe............................................................................. 215
Agencje i firmy reklamowe ............................................................................................... 216
Organizacje zaanga owane we współprac z Mołdow ................................................... 217
Instytucje wspieraj ce polskich eksporterów.................................................................... 218
Polscy organizatorzy targów i wystaw za granic ............................................................ 219
Polskie kancelarie prawne ................................................................................................. 220
Mołdowscy importerzy polskich towarów........................................................................ 221
Centra i domy handlowe w Republice Mołdowy.............................................................. 226
Firmy z kapitałem polskim ................................................................................................ 229
Agencje i składy celne ....................................................................................................... 230
Firmy kurierskie................................................................................................................. 232
Firmy spedycyjne i transportowe ...................................................................................... 233
Program targów i wystaw na rok 2005.............................................................................. 237
Mołdowscy organizatorzy wystaw i targów...................................................................... 239
Stawki podatku akcyzowego ............................................................................................. 240
Ograniczenia wwozu przedmiotów u ytku osobistego..................................................... 241
Adresy specjalnych stref ekonomicznych ......................................................................... 242
25 najwi kszych przedsi biorstw z kapitałem zagranicznym w Republice Mołdowy .... 243
Hotele ................................................................................................................................. 244
Wybrane oferty inwestycyjne w dziedzinie rolnictwa ...................................................... 246
Informacje na stronach internetowych .............................................................................. 250
Zał czniki
186
Nr 1.
DANE I WSKA NIKI MAKROEKONOMICZNE
Wyszczególnienie
2002
2003
2004
1.
Produkt krajowy brutto (zmiana w %)
2.
PKB na jednego mieszka ca (USD)
3.
Produkcja przemysłowa (zmiana w %)
4.
Produkcja rolna (zmiana w %)
5.
Nakłady inwestycyjne (zmiana w %)
4,0
16,0
8,0
6.
Wska nik wzrostu cen towarów i usług (%)
4,4
15,7
12,7
7.
rednie wynagrodzenie miesi czne (MDL)
691,9
892,0
1123,0
643,9
790,3
883,0a
13,3
22,7
25,2
1038,5
1402,7
1567,5a
8.
Eksport (mln USD)
9.
Eksport (zmiana w %)
10. Import (mln USD)
11. Import (zmiana w %)
7,2
6,3
7,3
448,9
545,0
612,0
10,6
13,6
6,9
3,0
- 14,1
20,4
16,3
35,1
29,5
724,3
751,4
670,0
6,8
6,6
6,3
14. Dochody bud etu (mln MDL)
5084,4
6620,1
7520,0
15. Wydatki bud etu (mln MDL)
5194,1
6179,3
7312,1
13,82
13,22
12,48
12. Zadłu enie zagraniczne Rz du RM (mln USD)
13. Stopa bezrobocia wg MOP (%)
16. Kurs walutowy na koniec okresu (MDL/USD)
a)
według stanu na koniec wrze nia 2004 roku
ródło: WEH Ambasady RP w Kiszyniowie, opracowanie własne
Nr 2.
187
PODSTAWOWE KOSZTY ZWI ZANE Z DZIAŁALNO CI GOSPODARCZ
rednia płaca miesi czna
(grudzie 2004 r.)
1123 MDL (90 USD)
VAT
Stawka podstawowa 20 %
Od osób prawnych:
20 % w 2004 roku
18 % w 2005 roku
Podatek dochodowy
Najem/kupno lokali biurowych
w 2005 roku
9 % od dochodu do 16200 MDL
14 % od dochodu w przedziale od 16200 do 21000 MDL
20 % od dochodu przekraczaj cego 21000 MDL
najem: 5 - 15 EUR/m² miesi cznie;
kupno od 150 EUR za m²
Wynajem powierzchni
przemysłowej/magazynowej
2-7 EUR/ m² miesi cznie
Wynajem mieszkania
150-500 EUR miesi cznie
Zainstalowanie telefonu
980 MDL (70,64 USD)
Rozmowy mi dzynarodowe
0,2-1,6 EUR/min
Telefonia komórkowa
0,04-0,17 EUR/min
Internet
(ł cze stałe 128 Kb/s)
38 EUR miesi cznie
Pr d elektryczny
0,059 EUR/kW
Woda
0,72 EUR/m³
Reklama w TV
80 - 120 USD za 1 minut czasu reklamowego
Ogłoszenie reklamowe w prasie
gospodarczej
58 mm x 13 mm - 35 USD; 238 mm x 180 mm - 660 USD
koszt 1 cm² wynosi od 0,4 do 0,8 USD (czarno-białe)
ródło: Moldovan Export Promotion Organisation MEPO
188
Nr 3.
Zał czniki
ODDZIAŁY I POSTERUNKI CELNE
Oddział celny Port Lotniczy - dyrektor (+373 22) 526142, wicedyrektor 524957, faks: 526462
Oddział celny Basarabeasca - dyrektor (+37367) 22230, informacja, faks: 22230
1.
Wewn trzny posterunek celny Cimiszlia (+37341) 23573
2.
Posterunek celny SES „Tvardicia” (+37361) 62577
3.
Wewn trzny posterunek celny Cainari (+37377) 22285
4.
Graniczny posterunek celny Serpnievoie (+37367) 22339
5.
Graniczny posterunek celny Chiret-Lunga
6.
Graniczny posterunek celny Maloiaroslaveci (+37361) 22309
7.
Graniczny posterunek celny Novie Troiani (+37341) 22326
Oddział celny rejonu Balti - dyrektor (+37331) 23117, informacja, faks: 27380
1.
Wewn trzny posterunek celny Faleszti (+37359) 22978
2.
Wewn trzny posterunek celny Singerei (+37362) 22401
3.
Wewn trzny posterunek celny Glodeni (+37349) 25245
4.
Wewn trzny posterunek celny Raszcani (+37356) 28946
5.
Wewn trzny posterunek celny Teleneszti (+37358) 22849
6.
Wewn trzny posterunek celny Drochia
Oddział celny Bender - dyrektor (+37343) 2-38-52, informacja, faks: 24367
1.
Wewn trzny posterunek celny Sztefan-Voda (+37342) 22450
2.
Wewn trzny posterunek celny Cuciurgani (+37333) 67005
3.
Wewn trzny posterunek celny Palanca (+37342) 22221
4.
Wewn trzny posterunek celny Tudora (+37342) 53276
5.
Wewn trzny posterunek celny Salcii (+37343) 23980
Oddział celny Briceni - dyrektor (+37347) 2-29-06, informacja 22906, faks: 24890
1. Wewn trzny posterunek celny Edinet’ (+37346) 24666
2. Wewn trzny posterunek celny Bulboaca (+37347) 49335
3. Wewn trzny posterunek celny Grimancaucii (+37347) 22365
4. Wewn trzny posterunek celny Larga
5. Wewn trzny posterunek celny Medveja (+37347) 32341
6. Wewn trzny posterunek celny Criva (+37347) 22668
7. Wewn trzny posterunek celny Lipcani (+37347) 61942
8. Wewn trzny posterunek celny Briceni-Rososzani (+37347) 23445
Oddział celny Cahul - dyrektor (+37339) 23668, informacja 28942, faks: 26785
1.
Wewn trzny posterunek celny Cantemir
2.
Wewn trzny posterunek celny Taraclia (+37374) 25652
3.
Wewn trzny posterunek celny Leova (+37363) 22703
4.
Wewn trzny posterunek celny Cairaclia (+37373) 22501
5.
Wewn trzny posterunek celny Mirnii (+37374) 27502
Oddział celny Comrat - dyrektor (+37338) 23376, faks: 24663
1.
Wewn trzny posterunek celny Ceadar Lunga (+37361) 20203
2.
Wewn trzny posterunek celny Vulcaneszti (+37353) 24660
Oddział celny Costesti - dyrektor (+37356) 32232, wicedyrektor 32106, faks: 24663
Oddział celny Chisinau - dyrektor (+373 22) 558501, informacja 538877, faks: 535977
1.
Wewn trzny posterunek celny Calea Ferata
2.
Wewn trzny posterunek celny Anenii Noi (+37365) 23563
3.
Wewn trzny posterunek celny Orhei (+37335) 25472
4.
Wewn trzny posterunek celny Ialoveni (+37368) 21659
5.
Wewn trzny posterunek celny Straszeni (+37337) 22959
6.
Wewn trzny posterunek celny Criuleni (+37348) 21504
Oddział celny SES „Expo-Business-Chisinau” - dyrektor (+373 22) 719959
informacja 716655, faks: 719959
1.
Wewn trzny posterunek celny strefy „Sud-Est”
Oddział celny Leuseni - dyrektor (+37334) 46223, informacja 46246, faks: 46230
1.
Wewn trzny posterunek celny Hinceszti (+37334) 23237
2.
Wewn trzny posterunek celny Nisporeni (+37364) 23950
Oddział celny Ocnicia - dyrektor (+37371) 22675, informacja 23245, faks: 21705
1.
Wewn trzny posterunek celny Donduseni (+37351) 24077
2.
Wewn trzny posterunek celny SES „Otaci-Business” (+37371) 24496
3.
Wewn trzny posterunek celny Ocnicia (kolejowy)
4.
Graniczny posterunek celny Unguri
5.
Graniczny posterunek celny Otaci (+37371) 53325
6.
Graniczny posterunek celny Naslavcea
7.
Graniczny posterunek celny Clocuszna-Sokireani
8.
Graniczny posterunek celny Clocuszna-Gvozdivicii
9.
Graniczny posterunek celny Ocnica-Sochireani
Oddział celny Ribnicia - dyrektor (+37354) 23999, informacja 24595, faks: 23882
1.
Wewn trzny posterunek celny Mateucii (kolejowy) (+37354) 55206
2.
Wewn trzny posterunek celny Szoldaneszti (+37372) 22584
Oddział celny Sculeni - dyrektor (+37336) 22714, informacja 23876, faks: 23876
Oddział celny Soroca - dyrektor (+37330) 23248, informacja 23110, faks: 23110
1.
Wewn trzny posterunek celny Floreszti (+37350) 20719
2.
Graniczny posterunek celny Soroca (bacu) (+37330) 22597
3.
Graniczny posterunek celny Vasilcau
4.
Graniczny posterunek celny Cosaucii (+37330) 61219
Oddział celny Ungheni - dyrektor (+37336) 23058, informacja 23570, faks: 23570
1.
Wewn trzny posterunek celny Calaraszi (+37344) 33483
Oddział celny Ghiurghiuleszti - dyrektor (+37353) 22388, informacja 71399, faks: 22388
1.
Wewn trzny posterunek celny SES „Valcanesz”
2.
Graniczny posterunek celny Ghiurghiuleszti-Reni
3.
Graniczny posterunek celny Ghiurghiuleszti-Halta 293 (kolejowy)
4.
Graniczny posterunek celny Cismichioi-Reni
5.
Graniczny posterunek celny Etulia (kolejowy) (+37353) 55233
6.
Graniczny posterunek celny Vulcaneszti-Bolgrad (+37353) 22468
189
190
Nr 4.
Zał czniki
PLACÓWKI DYPLOMATYCZNE W POLSCE I MOŁDOWIE
Ambasada Republiki Mołdowy w Rzeczypospolitej Polskiej
Wydział Konsularny
ul. Miłob dzka 12
02-634 Warszawa
tel.: (022) 8447278, tel./fax: (022) 6462099
www.moldova.pl
Ambasador Eugen Carpov
Handlowo-Ekonomiczne Przedstawicielstwo
Republiki Mołdowy w Rzeczypospolitej Polskiej
Adres jak wy ej
Ambasada Rzeczypospolitej Polskiej w Republice Mołdowy
MD-2009 Chisinau, str. Plamadeala 3
tel.: (+373 22) 238551, 238552, fax: 238553
Ambasador Piotr Marciniak
Wydział Konsularny
MD-2012 Chisinau, str. Vasile Alecsandri 101
tel.: (+373 22) 223850, 223851, fax: 223852
Kierownik Wydziału - Radca Alfred Fiderkiewicz
Wydział Ekonomiczno-Handlowy
Ambasady Rzeczypospolitej Polskiej w Republice Mołdowy
MD-2009 Chisinau, str. Plamadeala 3
tel. (+373 22) 238956, fax: 238957
www.polonia.md
Kierownik Wydziału - Radca Zbigniew Złakowski
Nr 5.
191
MINISTERSTWA I INSTYTUCJE PA STWOWE
Cancelaria Presedintelui Republicii Moldova
!" "#
Kancelaria Prezydenta Republiki Mołdowy
MD-2073 Chisinau, bul. Stefan cel Mare 154
tel. (+373 22) 234793, 504260, fax: 245089
www.president.md
Parlamentul Republicii Moldova
$
!" "#
Parlament Republiki Mołdowy
tel. (+373 22) 233012
www.parlament.md
Guvernul Republicii Moldova
#
% #"
!"
Rz d Republiki Mołdowy
MD-2033 Chisinau,
Piata Marii Adunari Nationale 1
tel. (+373 22) 250101
"#
Ministerul Afacerilor Externe
!
#" & "
'( )
Ministerstwo Spraw Zagranicznych
MD-2012 Chisinau, str. 31 August 80
Tel. (+373 22) 578207, 578206, 578205
fax: (+373 22) 232302
www.mfa.md
Ministerul Afacerilor Interne
!
#" *
()
Ministerstwo Spraw Wewn trznych
tel. (+373 22) 224547, 220991, fax: 222723
www.mai.md
Ministerul Finantelor
!
#" +
"#
Ministerstwo Finansów
MD-2005 Chisinau, str. Cosmonautilor 7
tel. (+373 22) 233575, fax: 240055
Departamentul ,ontrol Financiar si Revizie
)
$
+
"#"-"
"
"
#
.
Departament Kontroli Finansowej i Rewizji
tel. (+373 22) 224339, 244126, tel/fax: 222482
Ministerul Apararii
!
#" / " " '
Ministerstwo Obrony
MD-2021 Chisinau, sos. Hancesti 84
tel. (+373 22) 799109
Ministerul Justitiei
!
#" 0
Ministerstwo Sprawiedliwo ci
tel. (+373 22) 234795, fax: 234797
Serviciul de Informatii si Securitate
, 1 & 2" $
3 "
"
Słu ba Informacji i Bezpiecze stwa
tel. (+373 22) 239530, fax : 232790
Ministerul Muncii si Protectiei Sociale
!
#" 4
,"
% ". 5 6 '
Ministestwo Pracy i Spraw Socjalnych
MD-2009, Moldova, Chisinau, str. Alecsandri 1
tel. (+373 22) 737572, fax: 738713
Departamentul Situatii Exceptionale
)
$
7 #'8 . '( ,
.
Departament ds. Sytuacji Nadzwyczajnych
MD-2028 Chisinau, str. G. Asachi 69
Tel. (+373) 225440, fax: 735801
Serviciul de Stat Migratiune
9"
#
! "
,
Pa stwowa Slu ba Imigracyjna
2001 Chisinau, Stefan cel Mare 124
tel. (+373 22) 544607, fax: 276692
1
192
Ministerul Culturii
!
#"
%
'
Ministerstwo Kultury
MD-2033 Chisinau,
tel. (+373 22) 227620, 233560, fax: 232388
Ministerul Sanatatii
!
#" 5
#""(
Ministerstwo Zdrowia
MD-2009 Chisinau, str. Alecsandri 1
tel. (+373 22) 729590, fax: 729907
Ministerul Educatiei
!
#" /
"#
Ministerstwo Edukacji
MD-2033 Chisinau,
tel. (+373 22) 233348, fax: 233474
Ministerul Ecologiei, Constructiilor si
Dezvoltarii Teritoriului
!
#" : " "- , , "
% #
#
4
" .
Ministerstwo Ekologii, Budownictwa i
Rozwoju Terytorialnego
MD-2005, Moldova, Chisinau,
str. Cosmonautilor 9
tel. (+373 22) 221667, 228608, fax: 220748
Departamentul Privatizarii
al Republicii Moldova
)
$
#
!" "#
Departament Prywatyzacji RM
MD-2012 Chisinau, str. Puskin 26
tel. (+373 22) 234350, 221377, fax: 234350
www.privatization.md
Ministerul Economiei
!
#" : " "$
Ministerstwo Gospodarki
MD-2033 Chisinau,
Piata Marii Adunari Nationale 1, bir.245
tel. (+373 22) 237448, 237743, fax: 234064
Zał czniki
Departamentul Relatii Economice Externe
)
$
* ; ( : " "$ 8
(
/ ";
.
Departament Stosunków Gospodarczych
z Zagranic
MD-2033 Chisinau,
tel. (+373 22) 233518, fax: 234046
Directia Principala Politica Antimonopol si
Dezvoltarea Concurentei a Ministerului
Economiei RM
9 # " <
#
=
$" " " % ".
"
#
"
!
# : " "$
!
Departament Antymonopolowy i ds.
Konkurencji w Ministerstwie Gospodarki RM
MD-2033 Chisinau,
Piata Marii Adunari Nationale 1,
tel. (+373 22) 234250, fax: 234064
Ministerul Industriei
!
#"
"$';
"
Ministerstwo Przemysłu
tel. (+373 22) 278059, 278095, fax: 278000
Departamentul Tehnologii Informational
)
$
& 2" $
" '( 4 ( " "- .
Departament Technologii Informacyjnych
tel. (+373 22) 228098
Ministerul Energeticii
!
#" :
Ministerstwo Energetyki
MD-2012 Chisinau, str. Vasile Alecsandri 79
tel. (+373 22) 213000, 253200, fax: 253342
Ministerul Transporturilor si Comunicatiilor
!
#" 4
"
,#
Ministerstwo Transportu i Ł czno ci
tel. (+373 22) 221001, 251117, fax: 546564
Ministerul Agriculturii si Industriei
Alimentare
!
#" , % "-" >" . #
6 #".
"$';
"
Ministerstwo Rolnictwa i Przemysłu
Spo ywczego
tel. (+373 22) 233427, 233536, fax: 232227
Agentia De Stat Pentru Protectia Proprietatii
Industriale (AGEPI)
9"
#
" =#" " /(
"$';
". ," #
"
Pa stwowa Agencja ds. Ochrony Własno ci
Przemysłowej (AGEPI)
MD-2024, Chisinau, str. Andrei Doga, 24/1
tel. (+373 22) 439192, 440255, fax: 440119
e-mail: [email protected]; strona: www.agepi.md
Agentia Nationala Pentru
Reglementare in Energetica
?
"
% " =#" "
"#
@#:
Pa stwowa Agencja Regulacji Energetyki
MD-2012 Chisinau, str. Columna 90
tel. (+373 22) 541384, fax: 224698
www.anre.moldpac.md
Camera Inregistrarii de Stat de linga
Departamentul Tehnologii Informationale
9"
#
"
)
$
& 2" $
" '(
4 ( " "- .
Pa stwowa Izba Rejestracyjna Departamentu
Technologii Informacyjnych
MD-2001, Chisinau, bul. Stefan cel Mare 7
tel. (+373 22) 277318, fax: 277331
Centrul National de Standardizare,
Metrologie si Certificare
?
"
% '. A
",
,
! " ",
2
Centrum Pa stwowy ds. Standaryzacji,
Metrologii i Certyfikacji
MD-2064 Chisinau, str. E. Coca 28
tel. (+373 22) 748588, fax: 750581
193
Departamentul Vamal
4 $"1
'. )
$
Departament Celny
tel. (+373 22) 549460, fax: 273061
Agentia NationalB pentru Achizitii de Stat
?
"
% " =#" "
9"
#
'$ 5
$
Pa stwowa Agencja ds. Zamówie
Publicznych
MD-2033 Chisinau,
Piata Marii Adunari Nationale 1, office 373
tel. (+373 22) 234135, 234280, fax: 234055
ARIA. Agentia de Restructurare
a Intreprinderilor si Asistenta
=#" "
.
ARIA. Agencja Restrukturyzacji
Przedsi biorstw i Pomocy Technicznej
tel. (+373 22) 278069, 278018, fax: 278006
www.aria.md
Departamentul Statistica si Sociologie
)
$
,
," " "Department Statystyki i Analiz Społecznych
MD-2028 Chisinau, 53 Hincesti str.
tel.: (+373 22) 403000, fax: 226146
www.statistica.md
MEPO. Organizatia de Promovare
a Exportului din Moldova
!C /. !"
#
/ "
" # 1
@:
"
MEPO. Mołdowska Organizacja Wspierania
Eksportu
MD-2009 Chisinau, str. A. Mateevici 65
tel. (+373 22) 273654, 271060, fax: 224310
www.mepo.net
194
Agentia Nationala de Turism a Republicii
Moldova
?
"
% " =#" " 4
$
!" "#
Pa stwowa Agencja Turystyki Republiki
Mołdowy
MD-2004 Chisinau,
bul. Stefan cel Mare 180, office 901
tel. (+373 22) 210774, fax: 232626
www.turism.md
Camera de Licentieri
D
"
Izba Licencyjna
tel.: (+373 22) 542114, fax: 542114
Comisia Nationala a Valorilor Mobiliare
?
"
%
"$
"A
'$
3 $ - $
Pa stwowa Komisja Papierów
Warto ciowych
tel.: (+373 22) 227695, fax: 223088
Camera de Comert si Industrie
a Republicii Moldova
4" -"#"- "$';
!" "#
Izba Handlowo-Przemysłowa RM
MD-2004 Chisinau, 151 Stefan cel Mare Av.
tel.: (+373 22) 221552, 227586, fax: 234425
www.chamber.md
Zał czniki
Inspectoratul Fiscal Principal de Stat
9 #
9"
#
? "-"#
&
Pa stwowa Inspekcja Podatkowa
tel. (+373 22) 220693, fax: 220693
Primaria Municipiului Chisinau
$E
!
; E
Administracja Kiszyniowa
tel. (+373 22) 221002
Bursa de Valori a Moldovei S.A.
+" "# 3 1 !" "#' =./.
Giełda Papierów Warto ciowych Mołdowy S.A
MD-2001 Chisinau,
bul. Stefan cel Mare 73, of. 352
tel. (+373 22) 277594, fax: 277356
www.moldse.md
Bursa Univarsala de Marfuri a Moldovai
< #
%
4"#
3 1 # !" "#
Uniwersalna Giełda Towarowa w Mołdowie
Tel. (+373 22) 500833, fax 500832
www.bursa.md
Nr 6.
195
ORGANIZACJE I STOWARZYSZENIA GOSPODARCZE
MEPO
Moldovan Export Promotion Organization
tel. (+373 22) 273654, 243619, 214066
fax: 224310
www.mepo.net
MIDA
Moldovan Investment Development Agency
tel.: (+373 22) 24-20-55, fax: 22-43-10
e-mail:[email protected]
www.mida.md
Chamber of Commerce and Industry
of the Republic of Moldova
MD-2004, Chisinau,
str. 151 Stefan cel Mare Av
tel.: (+373 22) 221552,
fax: 234425, 227586
www.chamber.md
KOMPASS MOLDOVA S.A.
MD-2015 Chisinau,
str. Sarmizegetusa 15, of. 307
tel. (+373 22) 567281, fax: 567953
www.kompass.md
TIMPUL Republican Club of Businessmen
MD-2068 Chisinau, str. A. Russo 1 et.16
BCA "Victoriabanc"
Tel. (+373 22) 438585, tel/fax: 438091
www.profitclub.md
Moldovan Business Multipliers
Chamber of Commerce and Industry of the
Republic of Moldova
Chisinau, str. Mihai Eminescu 28
tel. (+373 22) 221552 (multilingual support),
fax: 241453
The Professional Accountants’ and Auditors’
Association of Moldova
MD-2012 Chisinau, 65 M. Varlaam str.
tel. (+373 22) 213592, te./fax: 221925
www.acap.ngo.moldnet.md
Association of Commercial Banks of the
Republic of Moldova
MD-2006 Chisinau, str. Banulescu Bodoni 57/1
tel. (+373 22) 232226, fax: 245416
Association of National Goods Producers
Chisinau, str. Mesager 1
tel. (+373 22) 749482, fax: 749482
Center for Private Business Reform (CPBR)
Chisinau, str. Armeneasca 20
tel. (+373 22) 225123, 276781, fax: 221120
Citizen’s Network for Foreign Affairs
MD 2012 Chisinau, str. 31 August 121A
tel. (+373 22) 241321, fax: 243669
[email protected]
BIZPRO Moldova Office - SME Development
Project
MD-2004,Chisinau, bul. Stefan Cel Mare 202
tel. (+373 22) 755536, fax: 755510
www.bizpro.md
Zał czniki
196
Nr 7.
RODZAJE DZIAŁALNO CI GOSPODARCZEJ WYMAGAJ CE LICENCJI
Organ wydaj cy licencj
Rodzaj działalno ci gospodarczej
1. działalno audytorska;
2. ubezpieczenia;
Izba Licencyjna
Bulwar Stefan cel Mare 124 3. prowadzenie działalno ci oszcz dno ciowo-kredytowej przez
obywateli;
MD-2016 Kiszyniów
tel:/faks: (+373 22) 542114 4. prowadzenie lombardów;
5. jubilerstwo;
6. działalno zwi zana z grami hazardowymi (loterie, kasyna,automaty
do gier, przyjmowanie zakładów itp.);
7. import i/lub sprzeda hurtowa importowanych wyrobów
alkoholowych, alkoholu etylowego i piwa;
8. produkcja i/lub sprzeda hurtowa alkoholu etylowego, wyrobów
alkoholowych lub piwa;
9. import i przetwórstwo przemysłowe tytoniu, produkcja wyrobów
tytoniowych i/lub hurtowa sprzeda sfermentowanego tytoniu i
wyrobów tytoniowych;
10. 10.wyrób i/lub sprzeda hurtowa sadzonek i nasion;
11. projektowanie plantacji owocowych i winoro li;
12. hodowla zwierz t rasowych; produkcja materiału biologicznego koni
w celach handlowych, bydła rogatego, wi , owiec, ptaków i ryb;
13. działalno farmaceutyczno-weterynaryjna, usługi weterynaryjne (z
wyj tkiem działalno ci realizowanej przez pa stwow słu b
weterynaryjn );
14. import i/lub sprzeda chemicznych i biologicznych preparatów
ochrony ro lin i stymulatorów wzrostu ro lin;
15. zbiórka, przechowywanie, przerób, sprzeda oraz eksport złomu i
odpadów kolorowych metali, zu ytych akumulatorów, w tym równie
przerobionych;
16. przewóz pasa erów transportem samochodowym (w tym
taksówkami);
17. projektowanie wszelkiego rodzaju budowli, opracowywanie
projektów urbanistycznych i/lub konstrukcji in ynieryjnych, prac
rekonstrukcyjnych, konserwatorskich;
18. wznoszenie budowli i konstrukcji in ynieryjnych, prowadzenie prac
rekonstrukcyjnych i konserwatorskich;
19. zarz dzanie aktywami niepa stwowych funduszy emerytalnych;
20. po rednictwo pracy obywateli w kraju i/lub za granic ;
21. produkcja farmaceutyków, w tym preparatów narkotykowych i
psychotropowych; import i/lub produkcja wyrobów kosmetycznych i
perfumeryjnych;
22. produkcja, sprzeda , obsługa techniczna, naprawy i przegl dy
technicznych wyrobów medycznych i optycznych;
23. usługi medyczne (oprócz działalno ci organizacji i instytucji
bud etowych);
24. działalno w zakresie genetyki i mikrobiologii;
25. działalno uczelni wszystkich stopni, poziomów i form kształcenia
(oprócz działalno ci bud etowych organizacji i instytucji);
Narodowy Bank Mołdowy
Narodowa Komisja
Papierów Warto ciowych
Narodowa Agencja
Regulacji Energetyki
Narodowa Agencja
Regulacji Komunikacji i
Informatyki
Rada Koordynacyjna Radia
i Telewizji
Lokalne organy
samorz dowe
Centralne organy
samorz dowe
197
26. prace poszukiwawcze i badania archeologiczne;
27. wykonywanie ekspertyz s dowych;
28. przeprowadzanie post powania upadło ciowego;
29. naprawa broni sportowej i (lub) my liwskiej;
30. prywatna działalno detektywistyczna i (lub) niepa stwowa
działalno w zakresie ochrony i bezpiecze stwa;
31. import i (lub) eksport, handel broni i amunicj ;
32. wytwórstwo i niszczenie piecz ci;
33. oferowanie usług w zakresie szyfrowania informacji;
34. import i (lub) wytwarzanie, sprzeda i przechowywanie chemicznych
substancji toksycznych, a tak e wyrobów i innych produktów chemii
gospodarczej;
35. przechowywanie i/lub wykorzystanie materiałów wybuchowych,
prowadzenie prac z wykorzystaniem materiałów wybuchowych;
36. prowadzenie prac wiertniczych (prócz bada technicznych w
budownictwie);
37. działalno zwi zana z wykorzystaniem ródeł promieniowania
jonizuj cego i materiałów radioaktywnych;
38. rozlewanie wody pitnej mineralnej i naturalnej;
39. wydobywanie kopalin;
40. monta i obsługa techniczna automatycznych systemów
przeciwpo arowych i przeciwdymowych w budynkach oraz
systemów alarmowania;
41. działalno topograficzna, geodezyjna i kartograficzna;
42. wycena nieruchomo ci;
43. działalno turystyczna;
44. wykonywanie ekspertyz towarowych;
Działalno instytucji finansowych i wymiana walut
Działalno maklerska
1.
Import i/lub sprzeda hurtowa i detaliczna benzyny, oleju
nap dowego i gazu palnego
2. Produkcja, dystrybucja i przesyłanie energii elektrycznej;
3. Dostarczanie i/lub dystrybucja gazu naturalnego;
1. usługi telefoniczne (lokalne, mi dzymiastowe i mi dzynarodowe);
2. usługi telefonii komórkowej i/lub satelitarnej;
3. usługi informatyczne;
1. budowa i/lub obsługa, eksploatacja stacji telewizyjnych lub
radiowych i sieci kablowych;
2. emisja programów telewizyjnych i radiowych;
1. handel detaliczny napojami alkoholowymi;
2. handel detaliczny wyrobami tytoniowymi;
powiatowe, miejskie i podmiejskie przewozy pasa erów transportem
samochodowym, ł cznie z taksówkami.
Zał czniki
198
Nr 8.
INSTYTUCJE CERTYFIKACYJNE
Centrul de Acreditare si Atestare I.S.
tel/fax: (+373 22) 247992
Centrul de Metrologie si Automatizare
a Cercetarilor Stiintifice AL. A.S.M.
MD-2028 Chisinau, str. Academiei 3/2
(+373 22) fax:737411, tel:7374
Certyfikacja produktów rolnych i spo ywczych
Centrul de Standardizare si Metrologie din
Balti
MD-3121 Balti, str. Pacii 9
tel. (+373 31) 26124, 24286, fax: 25141
Ceadir-Lunga
MD-6101 U.T.A. Gagauzia or. Ceadir-Lunga,
str. Lunacearski 8
tel. (+373 61) 23272, 23360, fax: 23279,
Centrul de Standardizare si Stabilire a
Calitatii Nutreturilor si Produselor Cerealiere
MD-2023 Chisinau, str. Uzinelor 2
tel. (+373 22) 470258, fax: 472684,
Centrul di Standardizare si Testare a Calitatii
Productiei de Conserve
MD-2023 Chisinau, str.Uzinelor 19
tel. (+373 22) 477193, 471292
Centrul de Stat de Incercari si Certificare
a Produselor Alimentare si Agricole
MD-3300 Tiraspol, str. Lenin 48
tel. (+373 33) 3235, fax:35733
Centrul Stintific de Producere Pentru
Desevire Agrochimica
tel. (+373 22) 243472, 243066, 243218,
fax:221047
Inspectoratul de Stat Pentru Seminte al
Republicii Moldova
MD- 2004 Chisinau, bul. Stefan cel Mare 162
tel. (+373 22) 210267, 210013
Statia Nordica de Proiectari si Prospectiuni
Chimice Balti
MD-3101 Balti, str. P.Botu 83
tel. (+373 31) 30343, 30029, tel/fax: 32188
Centrul de Verificare a Calitatii Materiei
Prime si Productiei Industriei Carnii si
Laptelui
tel/fax: (+373 22) 221533
Centrul Republican de Diagnosticare
Veterinara
MD-2051 Chisinau, str. Murelor 3
tel. (+373 22) 742908, 742500, fax: 742311
Institul de Cercetari Stiintifice si Proiectari
Tehnologice in Industria Alimentara
MD-2009 Chisinau, str. M. Kogalniceanu 63
tel. (+373 22) 242491, fax: 241688
LABCROM
Centrul de Automatizare si Metrologie de
Cercetarile Stiintifice al Academiei de Stiinte
MD-2028 Chisinau, str. Academiei 1
tel. (+373 22) 739850
LINDON S.R.L.
MD-2012 Chisinau,
str. M-t G. Banulescu-Bodoni 45
tel./fax: (+373 22) 223025, 225339
Certyfikacja wybranych produktów
Centrul de Verificare a Calitatii Materiei
Prime si Productiei Vinicole I.S.
MD-2009 Chisinau, str. M. Kogalniceanu 63
tel. (+373 22) 245501242765, fax:241651
(wino i napoje alkoholowe)
199
Inspectoratul de Stat Pentru Supravegherea
Productiei Alcoolice
tel. (+373 22)210225, 246217
(wino i napoje alkoholowe)
Balti
tel. (+373 22) 26124, 24286, fax: 25141
(paliwa i smary)
Agentia Nationala Pentru Dezvoltarea
Ramurii Tutunului
MD-2054 Chisinau, str. Prieteniei str. 1
tel. (+373 22) 460487, 465969, fax:465971
(tyto i wyroby tytoniowe)
Departamentului Standardizare si Metrologie
MD-2004 Chisinau, str. S.Lazo 48
tel.: (+373 22) 246971, 247732, fax:247734
(produkty i towary ró ne, paliwa i smary)
Agentia Nationala Pentru Supraveghere
Tehnica
METROTEST S.rl.
MD-2003 Chisinau,
or. Durlesti, str. N. Testemiteanu 61
tel.: (+373 22) 583092
(automaty do gier)
Centrul de Metrologie si Automatizare a
Cercetarilor Stiintifice al A.S.M.
tel. (+373 22) 73741 fax:737411,
(sprz t radio-elektroniczny)
TEXTIL
Institut de Cercetari stiintifice / interprinderea
necomerciala ISK
MD-3300 Tiraspol, Oceabrskii promuzel
tel. (+373 33) 48361, 25612, fax: 25248)
(wyroby tekstylne i przemysłu lekkiego)
MOLDTESTENERGO
Organul de Certificare a Produselor
Electrotehnice, Echipamentelor Electro si
Termoenergetice
MD-2008 Chisinau, str. Vasile Lupu 18
Centrul Calitatii, organizatie obsteasca
MD-2008 Chisinau, str. G.Alexandrescu 13-A
tel./fax: (+373 22) 749229
(sprz t elektrotechniczny, elektryczny i grzewczy) tel/fax: (+373 22) 511917
Centrul Metrologic de Stat
MD-3300 Tiraspol, str. Lunacearski 17
tel. (+373 33) 37215, 34385, 36516
(aparatura meteorologiczna)
INCEROM I.S.
Institut de Cercetari Stiintifice in Constructii
MD-2043 Chisinau, str. Independentei 6/1
tel. (+373 22) 776818, fax: 776930
(materiały budowlane)
INMACOMPROIECT S.A.
Institut de Cercetari Stiintifice in Domeniul
Proiectarilor materialelor de constructie
MD-2015 Chisinau, str. Sarmizegetusa 15
tel.: (+373 22) 522066, tel/fax: 521130
(materiały budowlane)
Centrul de Metrologie si Automatizare a
Cercetarilor Stiintifice
Academia de Stiinta a Moldovei I.S.
tel. (+373 22) 737422
Cahul
MD-3901 Cahul, str.V. Alecsandri 102
tel. (+373 39) 23907, fax: 27580
Centrul National de Standardizare, Metrologie
si Certificare
MD-2064 Chisinau, str. E.Coca 28
tel. (+373 22) 748542, fax:750581
SGS (Moldova) S.A.
MD-2009 Chisinau, str. Mihai Eminescu 7
tel. (+373 22) 228383, 212139, fax: 225066
200
Zał czniki
V.S.-MELITA S.r.l., agentie
MD-2005 Chisinau, str. Renasterii 13
tel/fax: (+373 22) 213511
Camera de Comert si Industrie a Republicii
Moldova - filiala Edinet
MD-4601 Edinet, str. Independentei 73
tel. (+373 46) 23464
Izby handlowo-przemysłowe zajmuj ce si
certyfikacj
Moldova - filiala Tighina
MD-4301 Causeni, str. A. Mateevici 11
tel/fax: (+373 43) 23804, 23697
Camera de Comert si Industrie a Republici
Moldova
tel. (+373 22) 221552, 227586, fax:241453,
Moldova - filiala Balti
MD-3121 Balti, str. 31 August 20-B
tel. (+373 31) 22067, 27097, tel./fax: 29154
Moldova - filiala Cahul
MD-3904 Cahul, str. Mihai Eminescu 43
tel./fax: (+373 39) 22192, 23408, 26971
Moldova - filiala din Gagauzia
MD-6104 U.T.A. Gagauzia, or. Ceadir-Lunga,
str. Gorki 15
tel. (+373 61) 23731, 21811, fax:23061
Moldova - filiala Ungheni
MD-3606 Ungheni, str. Lautaru 26
tel. (+373 36) 24165, fax: 24593
Moldova - reprezentanta filialei Tighina
MD-3251 Anenii Noi, str. Borisovskaia 2-A
tel. (+373 32) 28571
Camera de Comert si Industrie din
Transnistria
MD-3300 Tiraspol, str. Voczalnii 6-A
tel. (+373 33) 35436, fax: 34203
Nr 9.
201
REJESTRACJA SPÓŁKI - NIEZBFDNE DOKUMENTY
Instytucja
Główne Statystyczne
Centrum Obliczeniowe
Pa stwowy Urz d
Terminologii
Podmiot rejestrowany
Działanie/Rodzaj wydawanego dokumentu
nadanie numeru statystycznego (odpowiednika polskiego
REGONU)
zwierdzenie nazwy przedsi biorstwa
dokumenty zało ycielskie:
- statut i umowa spółki w przypadku spółki,
- decyzja o utworzeniu i statut (w przypadku oddziału firmy),
- regulamin (w przypadku przedstawicielstwa),
protokół z posiedzenia zało ycielskiego, na którym zapadła
decyzja o utworzeniu spółki, wyborze (nominacji) dyrektora i
podziale akcji (udziałów)
uwierzytelnienie dokumentów zało ycielskich (statutu i
Notariat
umowy spółki) w obecno ci wszystkich wspólników i
zało ycieli (w przypadku spółki akcyjnej dodatkowo protokół z
zebrania akcjonariuszy)
- wydanie za wiadczeni o utworzeniu funduszu statutowego
Bank
- przekazanie do bud etu pa stwa nale no ci z tytułu opłaty
rejestracyjnej
wydanie zezwolenia na utworzenie spółki, w której udział
Ministerstwo Gospodarki
firmy zagranicznej przekracza 5 mln USD
Ministerstwo Prywatyzacji i wydanie zezwolenia na utworzenie spółki, w której własno
Zarz dzania Własno ci
pa stwowa przekracza 50 %
Pa stwow
nadanie numeru identyfikacji podatkowej (odbiera osobi cie
Ministerstwo Finansów
(Urz d Kontroli Skarbowej) dyrektor firmy zgłaszaj cy si z dowodem to samo ci)
wydanie wiadectw o niekaralno ci osobom fizycznym, w tym
Policja
(Centrum Informacji MSW) dyrekcji spółki
- potwierdzenie siedziby prawnej (umowa najmu lokalu);
Administracja lokalna
- w przypadku, je li wła ciciel firmy jest osob fizyczn
przedkłada kopi dokumentu potwierdzaj cego jego prawa do
nieruchomo ci i notarialn zgod na u ywanie adresu danego
lokalu jako prawnej siedziby firmy.
Pa stwowa Izba
- zło enie dokumentów
- odbiór wyci gu z rejestru (odbiera osobi cie dyrektor firmy
Rejestracyjna
zgłaszaj cy si z dowodem to samo ci)
otwarcie rachunku bankowego przez dyrektora zgłaszaj cego
Bank
si z wypisem z rejestru pa stwowego i z dowodem to samo ci
ródło: Moldovan Export Promotion Organisation – MEPO
Zał czniki
202
Nr 10.
PLAN KONT FIRMY HANDLOWEJ
Grupa I
111-113
121-126
131-135
141-142
Grupa II
211-217
221-229
231-246
241-246
251-252
Grupa III
311-314
321-323
331-334
341-342
Grupa IV
411-414
421-426
Grupa V
511-516
521-523
531-534
535
536
537
538
Grupa VI
611-612
621-623
MAJ TEK TRWAŁY
Warto ci niematerialne i prawne
Rzeczowy maj tek trwały
Finansowy maj tek trwały
Pozostałe
MAJ TEK OBROTOWY
Zapasy
Nale no ci
Papiery warto ciowe przeznaczone do obrotu
rodki pieni ne
Pozostałe
KAPITAŁY WŁASNE
Kapitał zało ycielski i zapasowy
Kapitał rezerwowy
Niepodzielony wynik finansowy
Udziały mniejszo ciowe
ZOBOWI ZANIA DŁUGOTERMINOWE
Długoterminowe kredyty, po yczki
Długoterminowe rozliczenia mi dzyokresowe bierne
ZOBOWI ZANIA KRÓTKOTERMINOWE
Krótkoterminowe kredyty i po yczki
Krótkoterminowe zobowi zania z tytułu dostaw i usług
Krótkoterminowe rozliczenia mi dzyokresowe bierne
Rozliczenia mi dzyokresowe bierne z tytułu VAT i akcyzy
Pozostałe zobowi zania pozabud etowe
Zobowi zania wobec wła cicieli
Rezerwy
PRZYCHODY
Przychody operacyjne
Pozostałe przychody
Grupa VII
WYDATKI
711-714
721-723
731
Grupa VIII
811-813
821
822
Grupa IX
911-912
921-924
931-934
941-944
Koszty operacyjne
Pozostałe koszty
Podatek dochodowy
RACHUNKOWO
ZARZ DCZA
Koszty produkcji
Mar a
Zwroty i upusty na spedycje towarowa
KONTA POZABILANSOWE
rodki trwałe w leasingu
Obce rodki trwałe w u ytkowaniu
Obce papiery warto ciowe
Zobowi zania i płatno ci warunkowe
ródło: PricewaterhouseCoopers – Business Guide to Moldova 2004
Nr 11.
203
ORGANIZACJE MIFDZYNARODOWE
Office of the UN Resident Co-ordinator
United Nations Development Program
(UNDP)
MD-2012 Chisinau, str. 31 August 1989 nr 131
tel. (+373 22) 220045, fax: 220041
www.un.md, www.undp.md
Coordibation Unit of Technical Assistance of
European Community (TACIS) Moldova
MD-2033 Chisinau, Piata Marii Adunari
Nationale 1, of. 214-216
tel. (+373 22) 237458, 233555, 233037,
fax: 234143
United Nations High Commissions for
Refugees (UNHCR)
MD-2012 Chisinau, str. 31, August 1989 nr 57
tel. (+373 22) 271853, 270865, fax: 271953
www.unhcr.md
European Bank for Reconstruction and
Development
room 309, 98
tel. (+373 22) 248414, 249810, fax: 249363
United Nations Children Fund (UNICEF)
MD-2005 Chisinau, str. 31 August 1989 nr 131
tel. (+373 22) 220034, fax: 220244
www.un.md
The Information Office of the Council of
Europe
MD-2012 Chisinau, str. 31 August 78A
Biblioteca Nationala
tel/fax (+373 22) 241096
World Bank Country Office in Moldova
MD-2012 Chisinau, str. Sciusev 76/6
tel. (+373 22) 237065, 232737, fax: 237053
www.worldbank.org.md
WHO Liaison Office
MD-2012 Chisinau,
27 Sfatul Tarii Str., Off 36-37
Tel. (+373 22) 237348, 233783, fax: 237346
International Monetary Fund Moldova Office
Government House, Room 105, 107
MD-2033 Chisinau, Piata Marii Adunarii
Nationale nr. 1, biroul 105
tel. (+373 22) 233232, fax: 232767
www.imf.md
United Nations Populations Fund (UNFPA)
MD-2012 Chisinau, str. 27 Sfatul Tarii.,
Tel.: (+373 22) 238278, fax: 237498
www.unfpa.org
Organization of Security and Cooperation in
Europe OSCE Mission
Chisinau, str. Sfatul Tarri nr 16
tel. (+373 22) 241400, 233771, fax: 547620,
Delegation of the European Commission
to Moldova
Tacis Branch Office
Chisinau, str. Corobceanu 22
tel. (+373 22) 247790, tel./fax: 249113
International Organization for Migration (IOM)
MD-2012 Chisinau, 82, 31 August str.
Tel.: (+373 22) 232940, fax: 232862
www.iom.md
UNCTAD
Moldovan Department of Customs
MD-2001 Chisinau, 30 Columna Str.
Tel.: (+373 22) 279211
www.asycuda.org
Zał czniki
204
Nr 12.
BANKI
NARODOWY BANK MOŁDOWY
MD-2006 Chisinau, bul. Renasterii 7
Tel. (+373 22) 221679, fax: 220591
www.bnm.md
Banca Comerciala UNIBANK S.A.
MD-2012 Chisinau, str. Banulescu Bodoni 45
tel. (+373 22) 225586, fax 220530
[email protected]
Banki komercyjne
FINANCE AND TRADE BANK J.S.
tel. (+373 22) 227435, fax 227435, 228253
[email protected],
http://www.fincombank.com
Licencja typu C
Banca Comerciala BANCA SOCIALA S.A.
MD-2005 Chisinau,
str. Mitropolit Banulescu-Bodoni 61
tel. (+373 22) 221494, 221481, fax: 224230
[email protected]
http://www.socbank.md
Banca Comerciala EXIMBANK S.A.
tel. (+373 22) 272583, 541482 fax 546234
[email protected] http://www.eximbank.com
Banca Comerciala VICTORIABANK S.A
tel. (+373 22) 233065, 576100, fax:233933, 232270
[email protected]
http://www.victoriabank.md
Banca Comerciala INVESTPRIVATBANK S.A.
MD-2001 Chisinau, str. Sciusev 34
tel. (+373 22) 274386, fax 540510
[email protected]
Banca Comerciala MOLDOVA AGROINDBANK S.A.
tel. (+373 22) 244649, 222770, fax: 228058
[email protected] http://www.maib.md
Banca Comerciala UNIVERSALBANK S.A.
MD-2004 Chisinau, bul. Stefan cel Mare 180,
tel. (+373 22) 246406, fax 246489
[email protected]
http://www.universalbank.md
Banca Comerciala MOBIASBANCA S.A.
MD-2001 Chisianu, Stefan cel Maresi Sfint 81a
tel/fax (+373 22) 541974
[email protected]
http://www.mobiasbank.com
Banca Comerciala ENERGBANK S.A.
MD-2012 Chisinau, Vasile Alexandri Street 78
tel. (+373 22) 544377, fax 253409
[email protected]
Banca Comerciala MOLDINCONBANK S.A.
MD-2012 Chisinau, str. Armeneasca 38
tel. (+373 22) 22-55-21, fax 27-91-95
[email protected]
http://www.moldindconbank.com
Societatea pe Actiuni BANCA DE ECONOMII
MD-2012 Chisianu, str. Columna 115
tel. (+373 22) 244722, 240470, fax 244731
[email protected] http://www.bem.md
Licencja typu B
Banca Comerciala COMERTBANK S.A.
MD-2028 Chisinau, sos. Hancesti 38A
tel. (+373 22) 739991, fax:739981
[email protected]
www.comertbank.md
Banca Comerciala BUSINESSBANK S.A.
MD-2012 Chisinau, str. Alexandru cel Bun 97
tel. (+373 22) 223338, 205610, fax: 222370
Banca Comerciala Romana SA
Sucursala Chisinau
Chisinau, str.Tricolorului 32 A
tel. (+373 22) 220549, fax 223509
[email protected]
Licencja typu A
Banca Comerciala EUROCREDITBANK S.A.
MD-2001 Chisinau, str. Ismail 33
tel. (+373 22) 500101, 500222, fax 548827
[email protected]
http://www.ecb.md
Nr 13.
FIRMY DORADCZE
Ernst & Young
Chisinau, str. Banulescu-Bodoni 57/1,
tel. (+373 22) 214040
fax: (+373 22) 214044
www.ey.md
KPMG Moldova S.R.L.
MD-2001 Chisinau, str. Ismail 33, 6th floor.
tel. (+373 22) 580580
fax: (+373 22) 540499
www.kpmg.md
PricewaterhouseCoopers Audit and Accountants S.R.L.
Chisinau, str. M. Cibotari, 37
tel. (+373 22) 234622, 234620, 238122
fax: (+373 22) 238120
Turcan & Turcan
MD-2012 Chisinau, str. Bucuresti 67,
tel. (+373 22) 212031
Firmy Doradztwa Personalnego
HR Consulting
MD 2004 Chisinau, str. Stefan cel Mare. 180
Tel.: (+373 22) 209133, fax: 209134
www.search4staff.com
Pluri Consultants
MD 2004 Chisinau, str. Stefan cel Mare 169.
tel./faks: (+373 22) 744670
205
Zał czniki
206
Nr 14.
KANCELARIE PRAWNE I WYWIADOWNIE HANDLOWE
Uniunea Avocatilor din Republica Moldova
,"@ = #"
"#
!" "#
Zrzeszenie Adwokatów Republiki Mołdowy
MD-2012 Chisinau, str. Banulescu Bodoni 53 A
Tel. (+373 22) 226152, 226510 fax: 221910
ASIS-UNION
MD-2012 Chisinau, str. Bucuresti 81/2
tel. (+373 22)246591, fax: 242425
AVO GRUP
tel./fax: (+373 22) 227803
BIROUL ASOCIAT DE AVOCATI
„BOTANICA”
MD-2043 Chisinau, str. Teilor 6
tel. (+373 22) 560313, 560283
BRODSKY, USKOV, LOOPER, REED &
PARTNERS
Consultants and Legal Advisers
MD-2012 Chisinau,
str. 151, 31 August 1989
tel. (+373 22) 210055, 232324, tel./fax: 235186
www.bulr.com
„BUIUCANI”
MD-2009 Chisinau, str. M. Kogalniceanu 85-A
tel. (+373 22) 238365, 238442, 238437
BURUIANA & PARTNERS
MD-2004 Chisinau,
bul. Stefan cel Mare 180, 801
tel. (+373 22) 234649, fax: (+373 22)234259
„CENTRU”
MD-2012 Chisinau, str. Armeneasca 61-A
tel. (+373 22) 541343, 541347
„CIOCANA”
MD-2044 Chisinau, str. Mesterul Manole 4, 113
tel. (+373 22) 476175
CONEX
MD-2032 Chisinau, str. N. Zielinski 11
tel. (+373 22) 785479, 785469
CORECT
MD-2012 Chisinau, str. M-t G. Banulescu-Bodoni
53-A
tel./fax: (+ 3732) 240465, 212880
DEDUCTIE
MD-2001 Chisinau
bul. Stefan cel Mare 69/1, et. 1
tel./fax: (+373 22) 278014
www.moldovacc.md/dolghieru
DIALECTICA
MD-2001 Chisinau, str. Bucuresti 23,12
tel./fax: (+ 3732)276465
DUBROVSCHI SI ASOCIATII
MD-2068 Chisinau, str. Alecu Russo 7/2, 32
tel. (+ 3732) 493290
DURLESTEANU & PARTNERS
MD-2068 Chisinau, str. Miron Costin 7, 405
tel./fax: (+373 22) 438135, 105685
EURO-JUST
MD-2004 Chisinau, str. Mihai Viteazul 2, of. 2
tel./fax: (+373 22) 247900
FITIPALO S.R.L.
tel. (+373 22) 270939, 275347
GARANT
MD-2001 Chisinau, bul. C. Nagruzzi 1
tel. (+373 22)275593, (+9) 470139
GHENESIS
MD-3068 Chisinau, bul. Moscova 5, 192
tel. (+373 22) 492722
GOREA & ASOCIATII
MD-2012 Chisinau, str. A. Sciusev, 60-1
tel. (+373 22) 223777, fax: 220304
GRICKO, ANDRONIC, CHITAEV &
ASSOCIATII
MD-2012 Chisinau,
str. M-t G. Banulescu-Bodoni 45, of. 327
tel.: (+373 22) 223083, 225492, fax: 221664,
223400
www.rol.md/gac
207
MOLDOVAN EUGENIA
MD-2001 Chisinau,
bul. Stefan cel Mare 64 of. 174
tel.: (+373 22) 270404, 277778, fax: 272445
PRAGMATICUS
MD-2001 Chisinau,
bul. Stefan cel Mare 4, of. 1511, 1512
tel. (+373 22) 540441, 540460
SOLOMON
MD-2004 Chisinau, bul. Mircea cel Batrin 3
tel. (+373 22) 278742
STANISLAV SAMBURSCHI
tel./fax: (+373 22)499435
TATAR-AKTEPT
MD-2004 Chisinau, str. S. Lazo 27
tel. (+373) 293184, fax: 293126
www.tataraktept.com
LEVINTSA & ASSOCIATES
MD-2012 Chisinau, str. Alexandru cel Bun 89
tel. (+3832) 244076
VOLCOV SI ASOCIATII
MD-2068 Chisinau, str. Kiev 5, of. 3
tel. (+373 22)499990
tel./fax: (+373 22)444000
LEX JUSTIOR
MD-2044 Chisinau,
bul. Mircea cel Batrin 10, 142
tel. (+373 22) 344630
VOLGHIN & Co.
MD-2024 Chisinau, str. Andrei Doga 31, of. 37
tel. (+373 22) 441117, (+9) 107228, 158081
LEX-CONSULTING
MD-2004 Chisinau, str. Mihai Viteazul 1
tel. (+373 22) 229796
ZINGAN S.R.L.
MD-2068 Chisinau, str. Miron Costin 7,
tel. (+373 22) 444219, 438713, fax: 440028
MOLDOVA CONSULTING LEGAL &
BUSINESS S.R.L.
MD-2001 Chisinau, str. Ismail 33, et. 5
tel.: (+373 22) 500182, 500263, fax: 548664
www.moldclb.com
208
Zał czniki
KANCELARIE PRAWNE W POSZCZEGÓLNYCH OKR GACH
BIROUL ASOCIATE DE AVOCATI
"STRASENI"
BIROUL ASOCIAT DE AVOCATI "BALTI" MD-3700 Straseni, tel.: (+373 37) 22039
Tel. (+373 31) 23414
Edinet (Jedy ce)
Balti (Bielce)
"FALESTI"
MD-5900 Falesti, tel.: (+373 59) 22391
"GLODENI"
MD-4901 Glodeni, tel.: (+373 49) 23359
"RISCANI"
MD-5601 Riscani, str. 31 August
tel. (+373-56) 23071
CULCITCHI GHENADIE
MD-3121 Balti, str. Stefan cel Mare 88, 6,
Moldova
tel./fax: (+373 22)22840
TELENESTI
MD-5801 Telenesti,
or. Telenesti, str. Stefan cel Mare 6
tel. (+373-58)23142
„BRICENI”
MD-4701 Briceni,
or. Briceni, str. Independentei 5
tel. (+373-47) 22702
ASOCIAT DE AVOCATI „DONDUSENI”
MD-5101 Donduseni, or Donduseni,
str. Independentei 99
tel. (+373-51) 22847
Cahul
ASOCIAT DE AVOCATI „EDINET”
tel. (+373-46)22295
"CANTEMIR"
MD-7301 Cantemir, tel.: (+373 73) 22843
JURISTUL
MD-4701 Briceni, or Briceni, str. Independentei 5
tel. (+3734)722703
Chisinau
Lapusna
ADORATIE S.N.C.
MD-6801 Ialoveni, str. Aleksandru cel Bun 43
tel.: (+373 68) 23223
„CHIMISLIA”
MD-4101 Cimislia, str. C. Stamati 1
tel. (+373-41) 22934
APARATORUL
MD-4801 Criuleni, str. 31 August 108
tel.: (+373 48) 22685
"IALOVENI"
MD-6801 Ialoveni, str. Alexandru cel Bun 33
tel.: (+373 68) 22794
"HINCESTI
MD-3401, Hincesti, str. Chisinaului 5
Tel.: (+373 34) 23673
Orhei
BIROUL ASOCIAT DE AVOCATI "ORHEI"
MD-3505 Orhei, str. Renasterii Nationale 33
tel.: (+373 35) 22940
"REZINA"
MD-5401 Rezina, str. Voluntarilor 3 of. 2
tel.: (+373 54) 23901
SOLDANESTI
MD-7201 Soldanesti MD-7201, or Soldanesti
tel. (+373-72) 22466
TELENESTI
MD-5801 Telenesti,
or. Telenesti, str. Stefan cel Mare 6
tel. (+373-58)23142
Soroca
BIROUL ASOCIAT DE AVOCATRI
"CAMENCA"
MD-6648 Sanatauca (+373 66) 26044
tel.: (+373 66) 26044
ASOCIAT DE AVOCATI „DROCHIA”
MD-5201 Drochia,
or. Drochia, str. 31 August 5-A
tel. (+373-52)22999
FEMIDA
MD-3006 Soroca, str. Independentei 52
tel./fax: (+373 30)22438
Taraclia
"TARACLIA"
MD-7402 Taraclia, str. Mira 2
tel. (+373-74) 23259
Ungheni
"NISPORENI"
MD-6401 Nisporeni, tel.: (+373 64) 22839
BIROUL ASSOCIAT DE AVOCATI
"UNGHENI"
MD-3606, Ungheni, str. Nationala 22/1
Tel.: (+373 36) 23160
Gagauz-Yeri
"CEADIR-LUNGA"
MD-6104 Ceadir -Lunga, str. Lomonosov 10
Tel.: (+37361) 23872
„COMRAT”
MD-3803 Comrat, str. Tretiacov 42
tel. (+373-38) 22972
Transnistria (Naddniestrze)
CURSOR S.R.L.
MD-3215 Bender, str. S. Lazo 17
tel.: (+373 32) 28412
209
210
Nr 15.
Zał czniki
INSTYTUCJE OCHRONY WŁASNO CI INTELEKTUALNEJ
Agentia De Stat Pentru Protectia Proprietatii
Industriale (AGEPI)
9"
#
" =#" " /(
"$';
". ," #
"
Pa stwowa Agencja ds. Ochrony Własno ci
Przemysłowej (AGEPI)
MD-2024, Chisinau, str. Andrei Doga, 24/1
tel. (+373 22) 439192, 440255, fax: 440119
e-mail: [email protected];
www.agepi.md
AGENTIA DE STAT PENTRU DREPTURILE
DE AUTOR
Pa stwowa Agencja ds. Praw Autorskich
MD-2012 Chisinau, str. A. Sciusev 55
tel.: (+373 22) 226094, 222653, 223542
BREVET MARK SERVICE" S.R.L.
MD-2045 Chisinau, str. Miron Costin 5
P.O.Box 1709
tel.: (+373 22) 449645, 496593,
fax: 322923, 446257
www.bmspatent.com
FS PATENT S.R.L.
Agentie de Mandatari si avocati in
Proprietate Industriala
Agencja Rzeczników Patentowych
MD-2012 Chisinau,
str. A. Puskin 22 of. 216, 217
tel/fax: (+373 22) 234340, 238070
www.patent.md
As. DAC. ASOCIATIA "DREPTURI DE
AUTOR SI CONEXE"
Stowarzyszenie ds. Praw Autorskich
i Pokrewnych
MD-2038 Chisinau, str. N. Zelinski 24
tel.: (+373 22) 505049, 505016, 505017, 505018
www.asdac.org.md
INOVATORUL
Stowarzyszenie Wynalazców i
Racjonalizatorów
MD-2004 Chisinau,
bul. Stefan cel Mare 200 of. 220
tel.: (+373 22) 743288, 744686,
AUTORPOST S.R.L.
MD-2068 Chisinau, str. Alecu Russo 1 of. 91
tel.: (+373 22) 498576
INVENTIE-MDV S.A.
MD-2068 Chisinau,
str. Miron Costin 7, aripa stinga, of. 211
tel.: (+373 22) 493132, fax: 291881
INDEPRIN Ltd.
Md-2005 Chisinau, str. Petru Rares
tel: (+373 22) 224076, tel/fax: 238047
Nr 16.
211
FIRMY RACHUNKOWE I AUDYTORSKIE
AUDIT-GROUP S.R.L.
Companie de expertiza contabila si drept
MD-2068 Chisinau,
str. Miron Costin 7, aripa, stinga 709
tel. (+373 22) 438231, fax: 449106
http://www.moldovacc.md/agaudit
Audit-Exact
MD-2001 Chisinau,
tel. (+373 22) 270404, 272445 fax: 272445
Audit-Real S.R.L.
MD-2004 Chisinau,
bul. Stefan cel Mare, of. 102-A
tel. (+373 22) 716779, 52129400
Audit-Sedan S.R.L.
tel. (+373 22) 532445
Audit-Tin S.R.L.
MD-2002 Chisinau,
str. Cetatea Alba 141/2, of 19
tel. (+373 22) 536473
Audit-Victor S.R.L.
MD-2001 Chisinau, str. Tighina 65, of 503
tel./fax: (+373 22) 276366
Best Audit S.R.L.
MD-2001 Chisinau, str. S. Lazo 48
tel./fax: (+373 22) 247686
Business Center of Moldova
MD-2004 Chisinau,
tel. (+373 22) 246986, fax: (+373 22) 247915
Cebotarevschii S.V.I.L.
MD-2028 Chisinau, str. V. Docuceaev 4-51
tel./fax: (+373 22) 738079
http://moldova.cc/arhiv
Concept S.R.L.
MD-2068 Chisinau, str. Miron Costin 7
tel. (+373 22) 430420, fax: (+373 22) 449935
Confidential-Audit S.R.L.
MD-3701, or Straseni
Str. Mihai Eminescu 54/60
tel./fax: (+373 22) 233324
Contabil Auditor S.R.L.
MD-2001 Chisinau, str. Gr. Ureche 14, of 2
tel. (+373 22) 271614, 500755,500753
www.moldova.md/contabil_auditor
Contabil-Service S.R.L.
MD-2005 Chisinau, Str. Capriana 50
tel. (+373 22) 241115, 212022
fax: (+373 22) 213566, 225390
Contabilizare-Audit S.R.L.
MD-2012 Chisinau, str. M-t Varlaam 65
tel. (+373 22) 225488, 223413
Deloitte & Touche S.R.L.
MD-2001 Chisinau,
bd.Stefan cel Mare 65,300
tel. (+373 22) 547724, fax: 270729
www.deloitte.com
Erica-Audit S.R.L.
MD-2005 Chisinau,
str. M-t G. Banulescu-Bodoni 57/1, of 214
tel. (+373 22) 223906, fax: 223986
212
Zał czniki
Ernst & Young S.R.L.
MD-2005 Chisinau,
str. M-t G. Banulescu-Bodoni 57/1, of 204
tel. (+373 22) 214040, fax: 214044
Moldauditing S.R.L.
tel. (+373 22) 232550, 232551, fax: 232554
www.moldauditing.md
Excontaudit S.R.L.
MD-2068 Chisinau,
str. Miron Coslin 7, of 608
tel. (+373 22) 442053, fax: 323865
Optimaudit S.R.L.
MD-2012 Chsinau, str. M-t Varlaam 65, of 333
tel. (+373 22) 270103
Exinf-Service S.R.L.
MD-2001 Chisinau, str. M. Kogalniceanu, 34
tel. (+373 22) 541940, 279729 fax: 272673
http://www.exinf.md
Postaudit Grup S.R.L.
MD-2019 Chisinau, str. Grenoble 165/2, of 41
tel. (+373 22) 793846, 520949
Grantern-Auditcom S.R.L.
MD-2001 Chisinau,
bul. Stefan cel Mare 1, of 405
tel. (+373 22) 273545
Lens S.R.L.
MD-3318 mun. Tiraspol,
str. Manoilova 23, of 9
tel./fax: (+37233) 35493
Linara-Audit S.R.L.
MD-2038 Chisinau, bd. Decebal 99, 906
tel. (+373 22) 561844, 561045
M & Ko S.R.L.
MD-2001 Chisinau, str. M-t Varlaam 63
tel. (+373 22) 542113, 33 1946
Mester S.R.L.
MD-2001 Chisinau, sos. Muncesti 29
tel. (+373 22) 545118, fax: 544622
http://www.master.md
Moldova Consulting Legal & Business S.r.l.
MD-2001 Chisinau, str. Ismail 33, et. 5
tel.: (+373 22) 500182, 500263, fax: 548664
www.moldclb.com
PricewaterhouseCoopers
MD-2012 Chisinau, str. Maria Cibotari 37,
tel. (+373 22) 238122, 232474, fax: 238120
Roit-Audit S.R.L.
MD-2004 Chisinau,
bul. Stefan cel Mare 180, of 1101, 1102
tel. (+373 22) 225588, fax: 210022
http://www.roit-audit.com
Runat-Audit S.R.L.
MD-2068 Chisinau,
str. Alecu Russo, 3/1
tel. (+373 22) 404613, 493024 fax: 446308
Tacoma
Chisinau, bul. Stefan cel Mare 73., office 252
tel. (+373 22) 278181, 277676, fax: 275292
Unicon Standard S.R.L.
tel. (+373 22) 221944
Nr 17.
FIRMY UBEZPIECZENIOWE
QBE-ASITO S.A.
MD-2005, Chisinau,
str. M-t G. Banulescu-Bodoni, 57
tel. (+373 22) 226212, 241514, fax: 221179
AFES-M SRL
MD-2012, Chisinau, str. 31 August, 129, et.6
tel/fax (+373 22) 237461
ARTAS SRL
MD-2012, Chisinau, str. Vlaicu Pircalab, 77
tel (+373 22) 222487, fax: 229649
AUTO S.A.
MD-2004, Chisinau, str. Bucuriei, 12a
tel.: (+373 22) 741269, fax:743897
CARAT S.A.
MD-2012, Chisinau, str. Alexandru cel Bun, 49
tel/fax: 213533
COMPAS S.A.
md-2012, Chisinau, str. Armeneasca, 27, of.11
tel/fax: 275364
DONARIS GROUP S.A.
MD-2012, Chisinau, str. Columna, 72
tel. (+373 22) 278394, fax: 228223
EDICT SRL
MD-3318 Tiraspol, str. Karl Liebknecht, 76
tel/fax: (+373233) 30462, 35459
GALAS S.A.
MD-2012, Chisinau, str. A. Diordita, 2
tel. (+373 22) 213450, fax: 223954
GARANTIE S.A.
MD-2009, Chisinau, str. A. Matveevici, 64/1
tel/fax: (+373 22) 270055
MOLDCARGO SRL
MD-2001, Chisinau, str. D. Cantemir, 3/1
tel. (+373 22) 279096, fax: 279293
MOLDOVA-ASTROVAZ
MD-2012, Chisinau, str. A Sciusev, 42
tel. (+373 22) 241716, fax: 241729
NOTABIL-POLIS SRL
MD-2012, Chisinau, str. A. Diordita, 2
tel:/fax: (+373 22) 229093
ORATEH SRL
MD-2005, Chisinau, str. Romana, 8
tel/fax: (+373 22) 228352
VICTORIA SRL
MD-2012, Chisinau,
str. M-t Varlaam, 65, of. 329, 330
tel. (+373 22) 220643, fax: 224492
DASC-PLUS SRL
Chisinau, str. G. Asaki, 11/1, of 98
MOLDCOMASIGURARE SRL
Chisinau, str. Pushkin, 47
fax: (+373 22) 221971
213
Zał czniki
214
Nr 18. WYKAZ FIRM UBEZPIECZENIOWYCH SPEŁNIAJ CYCH WYMOGI
KAPITAŁOWE WG STANU NA GRUDZIE 2004 ROKU
Lp.
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
Nazwa firmy ubezpieczeniowej
ACCORD BUSUNESS LIKE SRL
ACORD GRUP SRL
ADARA-S SRL
AFES-M SRL
ALIANTA-MOLDCOOP SRL
ARTAS SRL
ASCARGO SRL
ASIVIT SRL
AUTO-SIGURANTA SA
CARAT SA
GRAWE ASIGURARI DE VIATA SRL
COMPAS SA
DASC-PLUS SRL
DELTA SRL
DONARIS ASIGURARI DE VIATASA
DONARIS-GROUP SA
EDICT SRL
EXIM-ASINT SA
GALAS SA
GARANT SRL
GARANTIE SA
MOLDASIG SRL
MOLDCARGO SRL
MOLDCOMASIGURARE SRL
MOLDOVA-ASTROVAZ SRL
NOTABIL-POLIS SRL
ORATEH SRL
PROMED-GRUP SRL
QBE ASITO SA
SERVASIG SRL
SIGUR-ASIGUR SRL
TRANSELIT SRL
VALENTINA SRL
VICTORIA SRL
ródło: według danych agencji InfoMarket.MD ze stycznia 2005 roku
Posiadany kapitał
(tys. MDL)
3000,0
3000,0
2000,0
4500,0
2000,0
2000,0
2000,0
2000,0
4925,0
2000,0
2000,0
2000,0
2000,0
2604,5
2000,0
6611,2
2451,9
2302,6
2010,0
2000,0
2010,0
4000,0
4000,0
3000,0
2000,0
2000,0
3000,0
6080,0
46515,3
2000,0
4000,0
2000,0
3171,3
3000,0
Nr 19.
FIRMY OFERUJ CE POWIERZCHNIE BIUROWE
ALFA INDUSTRIAL PARK
MD-2051 Chisinau, str. Alba Iulia 75
tel. (+373 22) 747558, 711489, fax: 747804
CTI-Capital (Kentford Building)
MD-2004 Chisinau, bul. Stefan cel Mare 202,
tel. (+373 22) 227743, fax: +3732/224352
LARA SRL
Chisinau, 64 Stefan cel Mare blvd.
tel. (+373 22) 275358, 275264, 542127, 277527
fax: (+373 22) 275358
http// www:info.lara.md
MVM
MD-2012 Chisinau, 81a Stefan cel Mare blvd.
tel. (+373 22) 244164, 242531, 248620
fax: +3732/248620
PRINT IMOBIL
MD-2012 Chisinau, 131 Columna str.
tel. (+373 22) 212686
fax: (+373 22) 224352
QBE ASITO (ASITO Building)
MD-2004 Chisinau, str. 57/1 Mitropolit Banulescu Bodoni
tel. (+373 22) 241419, 226212
fax: (+373 22) 221179
TRIADA SRL
MD-2012 Chisinau, 68 Bucuresti str., office 681
tel. (+373 22) 245011
fax: (+373 22) 245010
215
Zał czniki
216
Nr 20.
AGENCJE I FIRMY REKLAMOWE
VARO-INFORM S.R.L.
MD-2028 Chisinau, str. Gh.Tudor 28
tel.: (+373 22) 737794, 738539, fax: 737790, 737794
www.varo-inform.com
www.yellowpages.md
GREY SRL
MD-2012 Chisinau, str. Bucuresti 67 a,
tel. (+373 22) 224517, tel/fax: (+373 22) 213617
e-mail: [email protected]; [email protected]
MEDIA PRO
MD-2004 Chisinau, bd.Stefan cel Mare 162. Et.17
tel. (+373 22) 213646
fax: (+373 22) 246860
SUN INFORM S.R.L.
MD-2005 Chisinau, bd.Renasterii, 13, 214
tel. (+373 22) 242431
fax: (+373 22) 225628
Nr 21.
217
ORGANIZACJE ZAANGA OWANE WE WSPÓŁPRACF Z MOŁDOW
Krajowa Izba Gospodarcza
Centrum Promocji
ul. Tr backa 4; 00-074 Warszawa
tel.: (022) 6309611, 6309889
fax: (022) 8279478, 6309794
www.kigcp.pl
O rodek Studiów Wschodnich
ul. Koszykowa 6a; 00-564 Warszawa
tel.: (022) 5258000; fax: 5258040
www.osw.waw.pl
UNIDO
Biuro Promocji Inwestycji i Technologii
Aleja Niepodległo ci 186; 00-608 Warszawa
tel.: (022) 8259467, 8259186, fax: 8258970
http://www.unido.pl
BMB Promotions Sp. z o.o.
ul. Mazowiecka 6/8; 00-048 Warszawa
tel.: (022) 6480298; fax: 8273773
http://www.bmb.pl
ASENT Sp. z o.o.
ul. Bartycka 18A, 00-716 Warszawa
tel:. (022) 8406385, fax: 8400398
www.asent.com.pl
Biuro Promocji Gospodarczej
„EUROPA-WSCHÓD”
Al. 3 Maja 12 lok. 410, 00-391 Warszawa
tel./fax: (022) 6225786, 6226036, 6223597
www.bpgew.pl
AMPE
Marketing & Export Promotion Agency
ul. Gra yny 13, 02-548 Warszawa
tel:. (022) 8452541, fax: 8452548
www.ampe.pl
Polska-Wschód Konsulting Sp. z o.o.
ul. Piaskowa 15; 15-561 Białystok
tel./fax: (085) 7437019
www.wschodkonsulting.bia.pl
Biznes Centre Club
Pl. elaznej Bramy 10; 00-136 Warszawa
tel.: (022) 6253037; fax: 6218420
www.bcc.org.p
Klub Wschodni
ul. Belgijska 11, 02-511 Warszawa
tel/fax: (022) 5428243
Salamon Consulting
ul. Pułaskiego 65A, 16-400 Suwałki
tel.: (087) 5650099, fax: 5633400
Stowarzyszenie Współpracy Polska-Wschód
„Dom Przyja ni"
ul. Marszałkowska 115, 00-102 Warszawa,
tel. (022) 6200301, fax: 8269601
www.swpw.com.pl
Zał czniki
218
Nr 22.
INSTYTUCJE WSPIERAJ CE POLSKICH EKSPORTERÓW
MINISTERSTWO GOSPODARKI I PRACY
Departament Inwestycji Zagranicznych
i Promocji Eksportu
Tel.: (+48 22) 693500 (centrala)
www.mgip.gov.pl
Wydziały DIZiPE:
Wydział Finansowych Instrumentów
Wspierania Eksportu, Planowania i Analiz
tel.: (022) 6934710, 6934712, 6934713;
fax: 6934024
Wydział Targów i Placówek
tel.: (022) 6934707; fax: 6934024
Wydział Systemu Informacji i Promocji
Eksportu
tel.: (022) 6934705; 6934706
fax: (022) 6934024
BANK GOSPODARSTWA KRAJOWEGO
Departament Zagraniczny
Aleje Jerozolimskie 7,
00-955 Warszawa 15, skr. poczt. 41
tel.: (022) 5229230 do 34; fax: 5229128
www.bgk.com.pl
MINISTERSTWO FINANSÓW
Departament Polityki Zagranicznej
ul. wi tokrzyska 12, 00-916 Warszawa
tel.: (022) 6944703; fax: 8266544
www.mf.gov.pl
KUKE S.A. Korporacja Ubezpiecze Kredytów
Eksportowych, Spółka Akcyjna
ul. Sienna 39, 00-121 Warszawa
tel.(022)3568300, fax: (022) 3130119,
www.kuke.com.pl
Zwi zek Banków Polskich
ul. Smolna 10a; 00-375 Warszawa
tel.: (022) 8281409; fax: 8281406
www.zbp.pl
Polska Agencja Rozwoju Przedsi biorczo ci
ul. Pa ska 81/83, 00-834 Warszawa
tel.: (022) 4328080
fax: (022) 4328620
www.parp.gov.pl
Nr 23.
POLSCY ORGANIZATORZY TARGÓW I WYSTAW ZA GRANIC
EXPO Biuro Promocji Zagranicznej
ul. ul. Kijowska 1; 03-738 Warszawa
tel. (022) 8138085 do 87, 8138092
tel./fax: (022) 6771439
www.bpz-expo.pl
ELTAR Organizacja Wystaw i Targów
Budowa Stoisk Targowych
ul. Garibaldiego 4 lok. 18AG
04-078 Warszawa
tel. (022) 6172555, 6173323, 6172648,6171202
fax: (022) 6170733
www.bpz-expo.pl
Centrum Promocji
ul. Tr backa 4; 00-074 Warszawa
tel.: (022) 6309611, 6309829
fax: (022) 8279478, 6309927
www.kigcp.pl
Biuro Współpracy z Zagranic
ul. Tr backa 4, 00-074 Warszawa
tel.: (022) 6309609
fax: (022) 8284199
www.kig.pl
POLEXPO Exhibitions sp. z o.o.
ul. Bohdanowicza 13, 02-127 Warszawa
tel.: (022) 6581818, 6581819
fax: (022) 8220979
www.polexpo.pl
Polsko-Litewska Izba Gospodarcza
Rynków Wschodnich
ul. Ko ciuszki 76; 16-400 Suwałki
tel.: (087) 5632600, fax: 5632602
www.plig.org.pl
219
Zał czniki
220
Nr 24.
POLSKIE KANCELARIE PRAWNE
Kancelaria Prawnicza
Radcy Prawnego Lecha Obary
10-545 Olsztyn
ul. Warmi ska 28
tel: (089) 5274025, fax: 5214946
BDG Consulting
Kancelaria Prawnicza
ul. Tr backa 3
00-074 Warszawa
tel.: 022 8279196, 8279396
faks: 022 8274132
Nr 25.
221
MOŁDOWSCY IMPORTERZY POLSKICH TOWARÓW
M.C.F. EN GROS
Tel.: (373-22) 295170, 752709, 751854
Faks: (373-22) 295170
MD-2004, Moldova,
Chisinau, str.M-t Dosoftei, 156
E-mail: [email protected]
www.yellowpages.md/clients/ads4454.htm
Dyrektor - Sergiu Balan
Handel materiałami budowlanymi
AGAT-D S.R.L.
Tel.: (373-2) 473920
Faks: (373-2) 474265
www.agat-d.md
MD-2023, Moldova, Chisinau, str. Uzinelor, 2
Dyrektor – Doncila Mihail
Handel materiałami budowlanymi i wyrobami
metalowymi
MOLDCARTON S.A.T.D.
Tel.: (373-22) 258131, 258135, 258270
Faks: (373-22) 258131,258135
MD-2086, Moldova,
Chisinau, s. Dobrogea, str.Decebal, 15
www.moldcarton.md
Dyrektor Generalny - Mihai Scobioala
Karton, papier
CONMETAL-COM S.R.L.
Tel.: (373-22) 549523, 549922
Faks: (373-22) 549523
MD-2001, Moldova, Chisinau, str.A.Hijdeu, 63, îf.1
Dyrektor - Victor Burlac.
Materialy budowlane
DEAMARIM S.R.L.
Tel.: (373-22) 545539, 545711, 276362
Fax: (373-22) 545539
MD-2001, Moldova,
Chisinau, str. Alexandru cel Bun, 7
Dyrektor – Margina Liliana
Kosmetyka, Artyk. Gosp. Domowego
PEREFLEX S.R.L.
Tel./faks: (373-22) 496580, mob:(+69),134177
MD-2068, Moldova,
Chisinau, bd.Moscova, 21, îf.907
Dyrektor - Zinaida Matusevschi.
Materialy budowlane
CARMEZ S.A.
Tel.: (373-22) 551568, 554255, 550441
Faks: (373-22) 551568, 554255
MD-2002, Moldova,
Chisinau, sos.Muncesti, 121
www.carmez.com
Dyrektor - Anatol Cislaru
Przetwórstwo mi sa i produkcja w dlin
BASARABIA NORD S.A.
Tel.: (373-31) 31372, 32329, 33127, 30363
Faks: (373-31) 31372, 32329
MD-3114, Moldova, Balti, str. Victoriei, 90-A
Dyrektor generalny – Chirtoca Anatolii
HANSA M
Tel.: (373-22) 449389
MD-2068, Moldova,
Chisinau, bl. Moscovei, 13, ap. 186
Dyrektor – Constantin Dragunov
Artyk. Gosp. Domowego
DANASTR
Tel: (373-282) 43009, 43008
Faks: (373-282) 43009
MD-3200, Moldova, Bender, str.Moscova, 21
Dyrektor - Alexandr Racicovschi
Obuwie
SANFARM-PRIM S.A.
Tel: (373-22) 727214, 727288, 727252
Faks: (373-22) 727214
MD-2019, Moldova, Chisinau, str.Grenoble, 149-A
Dyrektor - Stefan Harea.
Handel lekarstwami i aparatur medyczn
CONDIVIV-IMPEX S.R.L.
Tel.: (373-22) 746500, mob:(+69),154040
Faks: (373-22) 745694
MD-2069, Moldova, Chisinau, str.Mesager, 7, îf.14
Dyrektor - Vasilie Ili
Handel artykułami ywno ciowymi oraz alkoholem
TAROL DD S.R.L.
Tel.: (373-22) 479955, 279138, 279218
Faks: (373-22) 479955
MD-2023, Moldova, Chisinau, str.Uzinelor, 9
Kosmetyka
222
Zał czniki
IGMAGTERM S.R.L.
Tel./faks: (373-22) 228570, mob:(+69) 106353
MD-2012, Moldova, Chisinau, str.V.Alecsandri, 84
Dyrektor generalny - Igor Ermacov
Materialy budowlane
SALONICA S.R.L.
Tel: (373-231) 79291, 77335
Faks: (373-231) 79291
MD-3100, Moldova, Balti, str.Decebal, 125-A
Dyrektor - Vladislav Gutu
MIGRODEM S.R.L.
Tel.: (373-22) 569608, 503858, 503860
Faks: (373-22) 569608
MD-2015, Moldova,
Chisinau, str.Sarmizegetusa, 15, îf.202
www.migrodem.com
Dyrektor - Igor Solovei.
Kosmetyka
AVANTAJ-AV S.A.
Tel.: (373-2) 240130, 223395
Faks: (373-2) 227636
MD-2009, Moldova,
Chisinau, str. Kogalniceanu, 47
Dyrektor – Dehtiarciuc Anatolii
ORTEBLIZ
Tel/faks: (373-22) 223313
MD-2008, Moldova, Chisinau, str. V. Lupu, 18
Dyrektor – Trifonov Iurie
GLASS CONTAINER COMPANY S.A., I.M.
Tel.: (373-22) 472432, 472464, 472482, 475458
Faks: (373-22) 472432
MD-2023, Moldova, Chisinau, str.Uzinelor, 201
www.gcc.md
Dyrektor generalny - Oleg Baban
Szkło
R&R S.R.L.
Tel./faks: (373-2) 472078, 470552
MD-2023, Moldova, Chisinau, str. Industriala, 27
Dyrektor generalny – Rojic Alexandra
FABRICA DE CONSERVE COSNITA
Tel.: (373-248) 20473, 22841, 20233
Faks: (373-248) 20473, 22841
MD-4572, Moldova,
Dubasari, s. Cosnita, str. Pacii, 1
Dyrektor generalny – Grizanovski Sergiu
Importer warzyw i owoców konserwowanych oraz
pozostałych art. spo ywczych
ALFA-NISTRU S.A.
Tel: (373-22) 558235, 521954
Faks: (373-22) 558235
MD-2001, Moldova, Chisinau, bd.Iur.Gagarin, 7
www.alfa-nistru.com
Prezes - Ilarion Ceban
Importer warzyw i owoców konserwowanych oraz
pozostałych art. spo ywczych
FLOAREA SOARELUI S.A.
Tel.: (373-31) 22280
Faks: (373-31) 25414
MD-3101, Moldova, Balti, str. 31 August, 6
Dyrektor generalny – Fisun Anatolii
Produkcja oleju słonecznikowego
MGM S.R.L., firma de producere si comert
Tel.: (373-22) 581150
Faks: (373-22) 752454
MD-2071, Moldova, Chisinau, str. Alba-Iulia, 75
Dyrektor generalny – Moscovici Mihail
Handel urz dzeniami chłodniczymi i
magazynowymi
SUPRATEN S.A.
Tel.: (373-2) 293130, 293588, 293190, 293133
Faks: (373-2) 293130
MD-2004, Moldova, Chisinau, str. S. Lazo, 29
www.supraten.md
Prezes Zarz du – Chiriac Valerii
Materiały budowlane i wyko czeniowe
AMMO S.R.L.
Tel.: (373-22) 557036, 539191, 539164
Faks: (373-22) 557036
MD-2062, Moldova, Chisinau, str.Burebista, 110
Dyrektor generalny - Alexandru Sevcenco
Materiały budowlane i wyko czeniowe
223
FPC OMISS
Tel/faks: (373-22) 558058, 571679
MD-2002, Moldova,
Chisinau, str. Cetatea Alb7, 16 A
Dyrektor generalny- Sofia Miron
Handel artykułami ywno ciowymi
RODAL-S S.R.L.
Tel./faks: (373-22) 475156, 473462
MD-2044, Moldova,
Chisinau, str.Vadul lui Voda, 62\2
Dyrektor - Veaceslav Gutuleac
Handel artykułami ywno ciowymi
BICOMPLEX S.R.L.
Tel./faks: (373-22) 537991, tel.: 537685, 505090
MD-2002, Moldova, Chisinau, sos.Muncesti, 89
Dyrektor generalny - Alexandru Jereghi
Materiały budowlane
TRIS S.R.L.
Tel./faks: (373-22) 543149, tel.: 277772, 543144
MD-2001, Moldova, Chisinau, str.Melestiu, 6
Dyrektor - Suren Haciaturean
Handel samochodami oraz cz ciami i akcesoriamii
samochodowymi
PASIFLORA S.R.L.
Tel.: (373-22) 211310, 223887
Faks: (373-22) 211310
MD-2012, Moldova,
Chisinau, str.M-t G.Banulescu-Bodoni, 43, îf.3
Dyrektor - Dina Hariton.
Kwiaty
TRIAGO-PRIM S.R.L.
Tel: (373-22) 768462, 766735, 568297
Faks: (373-22) 768462
MD-2043, Moldova,
Chisinau, str.Grenoble, 193, îf.101
www.triago.md
Urz dzenia pakuj ce
ORHEI-VIT S.A.
Tel.: (373-35) 21907, 21567, 28306
Faks: (373-35) 23810, 21370
MD-3504, Moldova, Orhei, str. Stejarilor, 20
www.orhei-vit.com
Prezes – Morozan Ivan
Producent soków owocowych, d emów i
przetworów warzywnych
CONPLAST-DESIGN S.R.L.
Tel./faks: (373-22) 223526, 223526
MD-2012, Moldova,
Chisinau, str.Bucuresti, 60, îf.13
Prezes - Iurie Zagaevschi
EXIM CONSTRUCT
Tel.: (373-22) 723720, 731902
Faks: (373-22) 731902
MD-2009, Moldova, Chi8in7u, str. Gh. Asachi, 7
www.artizana.md
ARIDON S.R.L.
Tel.: (373-2) 223793
Faks: (373-2) 212123
MD-2012, Moldova,
Chisinau, str. V. Alecsandri, 113
www.aridon.md
Dyrektor – Butnaru Dmitrii
Handel odzie oraz obuwiem
TIP TOP/CAMELIA
Tel./faks: (373-22) 430446, 498435
MD-2068, Moldova, Chisinau, bld. Moscova, 11/1
E-mail: [email protected] www.camelia.md
Dyrektor – Turcan Valentin
Supermarkety
DINA-COCIUG I.I.
Tel./faks: (373-2) 568525, 568625, 568825
MD-2060, Moldova, Chisinau, bd Dacia, 38\7
www.dina.md
Dyrektor generalny – Cociug Mihail
Lady chłodnicze
oraz inne wyposa enie sklepowe i magazynowe
ART-SISTEM S.R.L.
Tel./faks: (373-22) 744916
MD-2004, Moldova,
Chisinau, bd.Stefan cel Mare, 200, îf.414-A
Dyrektor - Artur Volodscoi
JUCARIE S.R.L.
Tel.: (373-2) 528975, faks: (373-2) 558066
MD-2032, Moldova,
Chisinau, str. Sarmizegetusa, 33\2
Dyrektor – Mihail Stirin
Wyroby z tworzyw sztucznych i kauczuku
224
Zał czniki
CARTNORD
Tel.: (373-22) 582809
MD-2008, Moldova, Chisinau, str. Vasile Lupu 4/1
Dyrektor – Victor Morgun
Import papieru
M.D. TURCAN II
Tel./faks: (373-22) 295445, 762933
MD-2072, Moldova,
Chisinau, str. Valea Crucii 24, ap. 139
Dyrektor – M. Turcan
TREVIZO S.R.L., I.M.
Tel./faks: (373-22) 523920, 523941
MD-2062, Moldova,
Chisinau, str.Sarmizegetusa, 90\2
Dyrektor - Valeriu Cerescu
MART S.A., I.M.
Tel./faks: (373-22) 238323, 238310, 234923
MD-2012, Moldova,
Chisinau, str.M-t G.Banulescu-Bodoni, 35
www.mart.md
Dyrektor - Iurie Derid
Materiały biurowe
LION-GRI S.R.L., I.M.
Tel./faks: (373-22) 414082, 414081
www.lion-gri.com
Prezes - Grigore Sonic
Wino
ACCEPT-96 S.R.L.
Tel.: (373-22) 539565, 527141
MD-2060, Moldova, Chisinau, bd.Dacia, 27
Dyrektor - Efim Bronfman
Handel meblami
PANAS I.I.
Tel./faks: (373-22) 225688, 210796
MD-2001, Moldova,
Chisinau, bd.Stefan cel Mare, 3
Dyrektor - Veaceslav Panas
O CLIPA
Tel./faks: (373-22) 472601
MD-2023, Moldova, Chisinau, str.Vadul lui Voda, 5
Dyrector - Dumitru Mislitchi
TARASOV D
Tel.: (373-22) 736755
MD-2028, Moldova,
Chisinau, str. Gh. Asachi 64/1, ap. 60
Dyrektor – Dimitri Tarasov
Import wyrobów z plastyku
AGLICON S.R.L.
Tel./faks: (373-2) 242449, 220468, 557341
MD-2012, Moldova, Chisinau, str. Sciusev, 47
Dyrektor – Emelin Igor
Handel materiałami budowlanymi i wyrobami z
metalu
AGROPIESE-TGR S.R.L., I.M.
Tel.: (373-22) 527194, 550001, 503388, 503340
Faks: (373-22) 527194
www.agro.md
Dyrektor - Alexei Ribalco
Maszyny i urzadzenia rolnicze
SERPANU SRL
Tel.: (373-22) 421182, faks: (373-22) 479718
MD-2023, Moldova, Chisinau, str. Uzinelor, 21
Dyrektor – Mircea Djigola
VOX DESIGN S.R.L.
Tel./faks: (373-22) 226336, 234244, 237414
MD-2012, Moldova, Chisinau, str.M-t Varlaam, 80
Dyrektor - Eugen Bondartov.
Reklama
OPTIMUS PLUS S.R.L.,
Tel./faks: (373-22) 228183, 228184, 528007
MD-2012, Moldova,
Chisinau, str.V.Alecsandri, 107-A
Dyrektor - Timofei Porcesco
Oprawy elektryczne
AVICOLA-NORD S.A.
Tel./faks: (373-259) 23484, 22168
MD-5901, Moldova,
r-nul Falesti, or.Falesti, str.Mihai Eminescu, 64
Derektor - Gheorghe Birladianu
Produkcja ywno ci
FIDESCO
Tel.: (373-22) 240060, 241298
Fax: (373-22) 241497
MD-2009, Moldova, mun. Chisinau, str. Puskin, 10
E-mail: [email protected], [email protected]
www.fidesco.md
Dyrektor generalny – Danici Serghei
Centra handlowe i supermarkety
COMPASS S.R.L.
Tel.: (373-2) 539542, 539541, faks: (373-2) 521964
MD-2032, Moldova, Chisinau, str. Titulescu, 28\2
www.compass.co.md
Dyrektor – Railean Serghei
i wyrobami z metalu
225
INTERMAG-EXIM S.R.L.
Tel.: (373-22) 275459, 276675, 276170, 278746
Faks: (373-22) 275459
MD-2001, Moldova, Chisinau, str.Albisoara, 15
ORFONOX S.R.L.
Tel.: (373-22) 716464, 517629
Faks: (373-22) 716464
MD-2003, Moldova, Chisinau, or.Durlesti,
str.Codrilor, 12
Dyrektor - Aurel Verdes
Wyroby z metalu
LITARIX S.R.L.
Tel./faks: (373-22) 472273, tel.:470607
MD-2044, Moldova,
DAR-RAIU S.R.L.
Tel./faks: (373-2) 467841, 467840, 450927, 450928 Chisinau, str.Maria Dragan, 19-A
MD-2020, Moldova, Chisinau, str. Doina, 199
Dyrektor - Vladimir Cucer
Prezes – Raiu Fiodor
Handel artykułami ywno ciowymi oraz alkoholem Handel artykułami ywno ciowymi oraz alkoholem
OLIVER & Co S.R.L.
Tel: (373-22) 754717, 750506
MD-2004, Moldova, Chisinau, bd.Stefan cel Mare,
202,et.4
Dyrektor - Eduard Tiscivadze
Handel artykułami ywno ciowymi oraz alkoholem
Opracował Wydział Ekonomiczno-Handlowy Ambasady RP w Kiszyniowie
Zał czniki
226
Nr 26.
CENTRA I DOMY HANDLOWE W REPUBLICE MOŁDOWY64
= 4-*C,4 =./.
ART-VEST S.A.
. &
" : (373-22) 492195
. & "
: (373-22) 444266
MD-2068,
# ,
1
* % ,& . * % ,
.
,2
Email: [email protected]
+ .#
-9
: 2
- 444266.
Centrum handlowe: obuwie, odzie , art. perfumeryjne, kosmetyki, art. przemysłowe
3<,<G/ =./., "$$ 8
.
BUSUIOC S.A., centru comercial
. &
" : (373-22) 550184
MD-2038,
# ,
1
* % ,& . *
5
- !& ;
.
.
Artykuły spo ywcze i przemysłowe, w tym sprz t AGD.
% ,
.!
*= ?= /././., "$$ 8
.
VARNA S.R.L., centru comercial
. &
" : (373-22) 550278,550281
. & "
: (373-22) 535648
MD-2015,
# ,
1
* % ,& . * % ,
5
-<
6
2 ) - 535648.
9 &? >&D5 != C4 - HI =?J,
$
GREEN HILLS MARKET - RISCANI, supermarket
. &
" : (373-22) 498373,498376
. & "
: (373-22) 498374
MD-2068,
# ,
1
* % ,& . * % ,
)C7C3=D, # 6 #". ' "
DECEBAL, piata de marfuri
. &
" : (373-22) 545389
MD-2001,
# ,
1
5
-;
=
#
* % ,&
2 ).
.
*
% ,
, 36
.5 )
.
, 63
, 16\1
.5 )
, 4Odzie
)KC!C?& =./., " -"#'. "$
GEMENI S.A., casa de comert
. &
" : (373-22) 224463
MD-2012,
# ,
1
* % ,& . * % ,
.> " )
, 136
Odzie i obuwie, kosmetyki, art. przemysłowe, papiernicze, rodki pior ce, sprz t AGD.
64
Opracował Wydział Ekonomiczno-Handlowy Ambasady RP w Kiszyniowie
227
5& < =4 / AC?4 ,/* C!C??H> ,4 /&4CDJ?H> 4C>?/D/9&G
ZIKKURAT / CENTRUL TEHNOLOGILOR MODERNE IN CONSTRUCTIE
. &
" : (373-22) 558077,557432
. & "
: (373-22) 558077,557432
MD-2062,
# ,
1
* % , & . * % , .6 & #'
, 90\2
: www.zikkurat.md
5
- ="
# &
).
Materiały budowlane, farby
=DL 3=,= =3&CG, "$$ 8
.
CALEA BASARABIEI, centru comercial
. &
" : (373-22) 473460,474075
. & "
: (373-22) 479900
MD-2024,
# ,
1
* % ,& . * % ,
<
+ .#
-?
.
).
Artykuły spo ywcze, odzie , obuwie, AGD, kosmetyka, chemia gospodarcza
D&?= , /././., "$$ 8
.
LINACS S.R.L., centru comercial
. &
" : (373-22) 446088,449735
. & "
: (373-22) 446088
MD-2068,
# ,
1
* % ,& . *
+ .#
@ # =
- 446088.
Centrum handlowe: odzie i obuwie, kosmetyki.
% ,
.
,7
, 16\1
!=?/D& /././. / "$$ 8
.
9 =?) >/D
MANOLI S.R.L. / centrul comercial GRAND HALL
. &
" : (373-22) 276651
. & "
: (373-22) 275329
MD-2001,
# ,
1
* % ,& . * % ,
..
11 , 2\4
5
-5
# @A#&
:
- 275303.
Odzie , obuwie, kosmetyki, sprz t AGD, komputery, materiały biurowe, rodki pior ce, art. ywno ciowe
!= &3/ /././. / " -"#'.
/D&5CG
MARIBOR S.R.L. / centrul comercial COLISEUM
. &
" : (373-22) 292801,292804
. & "
: (373-22) 292801
MD-2005,
# ,
1
* % , & . * % , .; *, 39\1
: www.coliseum.md
+ .#
-! & @ =
2 ) - 292801.
Restauracja i pizzeria, wyroby kulinarne, apteka, art. przemysłowe i spo ywcze
!/, /*= =./.
MOSCOVA S.A.
. &
" : (373-22) 442247
. & "
: (373-22) 442247
MD-2068,
# ,
1
* % ,& . * % ,
.
,5
5
-6
: 2) - 442247.
Odzie , obuwie, chemia gospodarcza, kosmetyki, sprz t AGD i RTV, art. spo ywcze
228
Zał czniki
,=? ,&4&, "$$ 8
.
SUN SITY, centrul comercial
. &
" : (373-22) 224899
MD-2012,
# ,
1
* % , & . * % , .- *
, 32
Odzie i obuwie, kosmetyki, sprz t AGD i RTV, chemia gospodarcza, art. spo ywcze, upominki, materiały
biurowe
+&)CD, "$$ 8
.
FIDEL, centru comercial
. &
" : (373-22) 752507
. & "
: (373-22) 752507
MD-2069,
# ,
1
* % , & . * % , .+.B )
, 2\2
+ .#
-6
:
).
Odzie , obuwie, kosmetyki, chemia gospodarcza, sprz t RTV i AGD, kosmetyki, art. spo ywcze
+&)C, / /././., " -"#"- "$';
"$
FIDESCO S.R.L., companie de industrie si comert
. &
" : (373-22) 240060,241298
. & "
: (373-22) 241497
MD-2009,
# ,
1
* % ,& . *
+ .#
-5
)6
6 &
) - 241539.
Artukuły spo ywcze, chemia gospodarcza, kosmetyki
AC?4 =DJ?HG H?/ , $
% "
PIATA CENTRALA, intreprindere municipala
. &
" : (373-22) 277848,542134
. & "
: (373-22) 54 50 59
MD-2001,
# ,
1
* % ,& .
+
B
).
Artykuły ywno ciowe i przemysłowe
*
% ,
.- *
% ,
. -
, 10
&, 63
:D=4, "$$ 8
.
ELAT, centru comercial
. &
" : (373-22) 764791,764744
. & "
: (373-22) 764975
MD-2038,
# ,
1
* % ,& . * % ,
.5 )
, 99
5
-- # "
+
B
).
Obuwie i odzie , kosmetyki, chemia gospodarcza, upominki, towary kancelaryjne, sprz t AGD i RTV, art.
ywno ciowe
L?<, /././.
IANUS S.R.L.
. &
" : (373-22) 541444,546556
MD-2001,
# ,
1
* % ,& . *
pietonal
#
-.
6
) - 541444.
Odzie i obuwie, art. spo ywcze i przemysłowe
% ,
.> "
)
, - str.Ismail, pasajul
Nr 27.
229
FIRMY Z KAPITAŁEM POLSKIM
ELEGANT S.r.l.
Intreprinderea Mixta Moldo-Poloneza
MD-3820 UTA Gagauzia,
S.Dezghingea, S.Lazo 1
MAZMI S.r.l.
MD-2036 Chisinau, str.Uzinelor 198-2 A
MOLDPOL Srl
Intreprinderea Mixta Moldo-Polona
MD-2012 Chisinau, str.Puskin 24
ARCADA INTERNATIONAL Srl
START-PLUS Srl
Intreprinderea Mixta Moldo-Polona
MD-3701 jud.Chisinau, or.Straseni,
str.M.Costin 2
SMAK Srl
MD-2028 Chisinau, str.Dokuceaev 2 Ap.4
BIOMARKETING Srl
MD-2019 Chisinau, str.Dr.Schinoasei 29
CBC BASARA Srl
MD-6701 jud.Lapusna, or.Basarabeasca,
str.Garii 5
MOLDAGROPOL S.A. Intreprinderea Mixta
Moldo-Poloneza
MD-2036 Chisinau, str.Voluntarilor 15
ABSOLUT-TRADE Srl
MD-2050 Chisinau, bd.Stefan cel Mare 202
SILEX-UNIVERSAL Srl
MD-2001 Chisinau, bul. Stefan Cel Mare 64
VLAD-CARGO (Polonia)
Intreprinderea Poloneza
MD-2028 Chisinau, str.Vlad Tepes 3
Polish Investment Group Srl (Polonia)
Intreprinderea Cu Capital Strain
MD-2032 Chisinau, str.Sarmizegetusa 12
POL-ITAL-MARMO-DREW-SERWIS
(Polonia)
Filiala Din Republica Moldova
A Socitatii Cu Raspundere Limitata
MD-2091 Chisinau, or.Singera, str.Schinoasa 22
ASTLANTIC-MP Srl (Moldova-Polonia)
Intreprinderea Mixta
MD-2071 Chisinau, str. Alba-Iulia 75
PROPOLSCOM Srl
Intreprinderea Cu Capital Strain
MD-2020 Chisinau, str.Feredeului 4
WARSITA-MS Srl
Centrul Stiintific De Securitate A Circulatie
MD-2018 Chisinau, sos. Muncesti 271a, of. 201
COMPOL-I.P. Srl (Polonia)
MD-2005 Chisinau, str.Feredeului 4
MARDOR-COM Srl
3914jud.Cahul S.Baurci-Moldoveni
AGNESCA BIRA-LUCIN SI RISARD LUCIN
(Adeverinta)
Reprezentanta Companiei De Asigurare Si
Reasigurare "Polonia"
Chisinau, str-la 6 Livov 17
ROBEPOL -ALEX Srl
MD-2012 Chisinau, str.V.Alexandri 80
Zał czniki
230
Nr 28.
AGENCJE I SKŁADY CELNE
ALCARO MENEGEMENT S.R.L.
MD-6801 Ialoveni, str. Alexandru cel Bun 43
tel/fax: (+373-68) 24043
Camera de Comer si Industrie din
Transnistria
Izba Handlowo-Przemysłowa w Naddniestrzu
MD-3300 Tiraspol, str-la Voczalnii 6-A
tel. (+373-33) 35436, fax:34203
ALINER-SERVICE S.R.L.
MD-2062 Chisinau, b-dul Dacia 49/6
tel. (+373-2) 534650
Centrul Expozitional Transnistrean S.A.T.I.
MD-3300 Tiraspol. str. 9 Ianuarie 139
tel. (+373-33) 36539, 34677, tel/fax:35311
BROKERVAM S.R.L.
tel/fax: (+373-2) 523987
CLOS S.R.L.
MD-2012 Chisinau, str. Vlaicu Pircalab 42
tel. (+373-2) 224109, fax:228002
BROKIMPEX S.R.L.
tel. (+373-2) 556262
COVIXEN S.R.L.
tel. (+373-2) 780594, fax:520189
Camera de Comet si Industrie a Republicii
Moldova
Izba Handlowo-Przemysłowa Republiki
Mołdowy
tel. (+373 22) 221552, 227586, fax:241453,
CRONOLUX S.R.L.
tel/fax: (+373-2) 551583
Agencje celne i brokerskie
Filiala Cahul
tel/fax: (+373-39) 22192, 23408, 26971
DEC-ICARINFORM S.R.L.
MD-2032 Chisinau, str. Gradina Botanica 14/3
tel. (+373-3) 785574, fax:537895
DECLAR S.R.L.
tel. (+373-2) 558324, 537238, fax:536945
Filiala din Gagauzia
MD-6104 U.T.A. Gagauzia, or. Ceadir Lunga,
str. Gorki 15
tel. (+373-61)23731, 21811) fax:23061,
DOCMEN-DECLARANT S.R.L.
tel. (+373-2) 551561, tel/fax:556110
Filiala Edinet
tel. (+737-46) 23464
DOLSAR-PRIM S.R.L.
MD-2062 Chisinau, str. Sarmizegetusa 90/2
tel. (+373-2) 784114, fax:784119
Filiala Ungheni
tel. (+373-36) 24165, 23334, 23148, fax: 24593
ICI-NORD S.A.
MD-7103 Ocnita, str. 50 let Pobedi 202
tel. (+373-2) 22219, 24451, 24452
Reprezentanta filialei Tighina
MD-3251 Anenii Noi, s. Varnita,
str. Borisovskaia 2-A
tel. (+373-32) 28571
INTER MARFA TRANS S.R.L.
tel/fax: (+373-2) 780329, 524956
INTERECONOMSERVICE S.R.L.,
firma CCI a RM/filiala RIBNITA
MD-5504 Ribnitau, pr-t Pobedi 18
tel. (+373-55) 40647, 30438, fax:30525,
IRIDA-SERVICE S.R.L.
tel/fax: (+373-2) 520139
MERCER-TRANS S.R.L.
MD-2032 Chisinau, str. Gradina Botanica 14/3
tel. (+373-2) 522051
MOLDROMUKRTRANS I.M.
MD-2001 Chisinau, b-dul Decebal 2
tel.: (+373-2):254605, 521044, fax:558022
MOLINARI S.R.L.
MD-2026 Chisinau, Aeroport
tel/fax: (+373-2) 529341, 524102, 524106
MOLINARI-DEC S.R.L.
MD-Chisinau, b-dul. Dacia 49/6
tel. (+373-2) 530612
REVEDERE S.R.L.
tel. (+373-2) 530617
SECOLUL-XXI S.R.L.
tel. (+373-31) 61619, fax:29535
TRANSDEC S.R.L.
tel. (+373 22) 531567, 525135
231
TRANSERVICE M S.A.
MD-2001 Chisinau, str. Muncesti 29
tel. (+373 22) 546280, 542790, fax: 546285
VALAH S.R.L.
tel. (+373 22) 537790, 523867, fax:552857
VAMDEC S.R.L.
tel. (+373 22) 530615
IZVORUL BICULUI S.R.L.
MD-4439 Calarasi, str. Temeleuti
tel. (+373 22) 48343
Składy celne:
CONFORT-AM S.A.
MD-2023 Chisinau, str. Varnita 6
tel. (+373 22) 472316, 472017, fax:473891
DEPOZIT VAMAL S.R.L.
MD-2001 Chisinau, str. Tighina 12
tel. (+373 22) 226989, fax:222215
DVL VAMCOMLEX S.R.L.
MD-2059 Chisinau, str. Petricani 21/3
tel/fax: (+373 22) 443133, tel:246245
MULTI-MANAGER S.R.L.
MD-2023 Chisinau, str. Otovasca 17
tel. (+373 22) 477279, fax:471031
OPAL S.R.L.
MD-2001 Chisinau, sos. Muncesti 15/2
tel/fax: (+373 22) 546242, tel: 545404, 545403
Zał czniki
232
Nr 29.
FIRMY KURIERSKIE
C.C.SPEC S.A.
MD-2009 Chisinau, str. Gh. Asachi 1A
tel. (+373 22) 729764, 227722
CORST GRUP
tel. (+373 22) 233535, 232148, fax: 232146
ORA DE VIRF S.A.
MD-2012 Chisinau, str. A. Puskin 22, 222
tel. (+373 22) 234201, tel./fax:237441
CURIERUL INTERNATIONAL
MD-2004 Chsinau, str. M-t Dosoftei 130
tel. (+373 22) 240052, 245461, fax: 243402
POSTA MOLDOVEI I.S.
MD-2068 Chisinau, str. Alecu Russo 2
tel. (+373 22) 444195, fax:444273
MOLINARI-EXPRES S.R.L.
MD-2001 Chisinau, str. Buruesti 18,5
tel. (+373 22) 277027
POSTA PRIDNESTROVIA I.U.S.
MD-3300 Tiraspol, mun Tiraspol, str. Lenin 17
tel. (+373-33) 35080, 59709
POSTA MOLDOVEI I.S.
MD-2068 Chisinau, str. Alecu Russo 2
tel. (+373 22) 444195, fax: 444273
IHTUS-GRUP S.R.L.
MD-2001 Chisinau, bul. Stefan cel Mare
tel. (+373 22) 750397, 541240, 275352, 276821
fax: (+373 22) 212639
POSTA MOLDOVEI I.S.
MD-2001 Chisinau, piata Garii 3
tel./fax: (+373 22) 272328
INTERTEXT I.I.
MD-2012 Chisinau, str. 31 August 129, 420
tel. (+373 22) 234401, fax: (+373 22) 233997
SERGHEI PLUS NICOLA
MD-3300 Tiraspol, mun. Tiraspol,
str. 25 Octombrie 118, 144
tel./fax: (+373-33) 37160
POSTA MOLDOVEI I.S.
MD-2012 Chisianu, bul. Stefan cel Mare 134
tel. (+373 22) 243660, 220102, fax: 224290
SPN S.R.
MD-2012 Chisinau, str. Vlaicu Pircalab 42
tel. (+373 22) 228053, 228056, fax: 228002
AVIA EXPRES
MD-3110 Balti, mun. Balti,
str. Mircea cel Batrin 81
tel. (+373-31) 23119, fax: 27066
UPS-MOLDOVA S.R.L.
MD-2005 Chisinau, str. Zamfir Arbore 15,25
tel. (+373 22) 290101, 290202, tel./fax: 290303
Nr 30.
233
FIRMY SPEDYCYJNE I TRANSPORTOWE
AGROCONSTRUCTIA SRL
MD-2001 Chisinau, str. Gradinilor, 56, of.19
tel./fax: (+373 22) 544181
CVANC-TRANS SRL
MD-2002 Chisinau, str. Muncesti, 121a
tel.: (+373 22) 632088, fax: 552362
ALVAN-TRANS SRL
Chi8in7u, s. Truseni, str. 27 August 90
tel.: (+373 22) 523428
DANATOL-TRANS SRL
MD-2012 Chisinau, str. Independentei, 2/2, of. 29
tel.: (+373 22) 228861, 387155, 203638
fax: (+373 22) 203637
ARIDON SRL
MD-2012 m. Chisinau, str. Gheorghe Tudor, 5
tel.: (+373 22) 728225, 223793
fax: (+373 22) 728277
AUTOFRAHT-TRANS SRL
MD-2005 Chisinau, str. Albisoara, 76/2, of. 37
tel.: (+373 22) 293546
fax: (+373 22) 293654
BALCANTIR SRL
MD-2012 Chisinau, str. Eminescu, 40, of.14
tel.: (+373 22) 227639, 221930, 243354
fax: (+373 22) 226673
DELTRANS GRUP SRL
Chisinau, str. Gradina Botanica, 14/3, of.301
tel.: (+373 22) 503925
fax: (+373 22) 503924
DENIAUTO SRL
MD-2012, Chisinau, str. Petru Rares, 39/1, of.68
tel.: (+373) 069109962
fax: (+373 22) 520149
DIAS SRL
MD-2070 Chisinau, sos. Hincesti, 142
tel.: (+373 22) 723636
fax: (+373 22) 725369
BASARABIA-METAL SRL
MD-2002 Chisinau, str. P7durilor, 36
tel.: (+373 22) 531412
fax: (+373 22) 507654
DUCHIS-TRANS SRL
MD-2032 Chisinau, str. Burebista, 108, cab. 307
tel.: (+373 22) 503811, 503810, 503804
fax: (+373 22) 523598
BERCOLTRANS SRL
MD-7401 Taraclia, str. Vokzalinaea, 1
tel.: (+373) 0-29423837, 0-29425366
fax: (+373) 0-29423175
EUROTIR-TRANS SRL
MD-2032 Chisinau, str. Burebista, 17
tel.: (+373 22) 523428, 534426
fax: (+373 22) 785967, 524328
BERTONTRANS SRL
MD-2001 Chisinau, str. Ha8deu, 59
tel.: (+373 22) 543460, 544397
fax: (+373 22) 276363
EUROTRANSPED SRL
MD-2032 Chisinau, str. Gr7dina Botanic7, 9
tel.: (+373 22) 278821, 503685, 503686
fax: (+373 22) 503688
CARGO TRAFIC SRL
MD-2032 Chisinau, str. Gradina Botanica 14/3, of.300
tel.: (+373 22) 521037, 503960
fax: (+373 22) 521037
EXIM-TRANS SRL
MD-2012 Chisinau, str. Pu8chin, 24, of. 50
tel.: (+373 22) 223302, 213203, 223293
fax: (+373 22) 213110
234
FANION-COMPANIE SRL
MD-2059 Chisinau, str. Petricani, 23
tel.: (+373 22) 522787, 234183, 507536
fax: (+373 22) 521621
FORTIMEX SRL
MD-2002 Chisinau, str. Calea Basarabiei, 32
tel.: (+373 22) 478686, 478080
fax: (+373 22) 478080
FORUM-TIR
Chisinau, str.Anton Pann,4,bir.600
tel.: (+373 22) 331566
FRIGOTRANS SRL
MD-2024 Chisinau, str. A. Doga, 27
tel.: (+373 22) 449722
fax: (+373 22) 440275
HATSEPSUT SRL
MD-2029 m. Chisinau, str. Bacioii Noi, 14
tel.: (+373 22) 525900, 529862, 524182
fax: (+373 22) 424236
INTERFORUM-M SRL
MD-2012 Chisinau, str. V.Alexandri, 99/1
tel.: (+373 22) 278713, 278705, 274466
fax: (+373 22) 278705
IUGINTERTRANS SA
Taraclia, str. Voczalinaea, 1
tel.: (+373) 0-29423786, 735210
fax: (+373) 0-29424092
IVECON-TRANS SRL
MD-2060 Chisinau, bd. Traian, 13/2, of.59
tel.: (+373 22) 0-28489920
IVG-TRANS SRL
MD-2005 Chisinau, str. Renasterii, 29 1V
tel.: (+373 22) 224105, 223401
fax: (+373 22) 224105
Zał czniki
LKW-ALEKS SPEDITION SRL
Jud. Lapusna, Str. Nicolae Milescu Spataru, 35
tel.: (+373 269) 202817, 292928
fax: (+373 269) 202818
MARIDAN-TRANS SRL
MD-2023 Chisinau, Calea Besarabiei, 6
tel.: (+373 22) 274828, 270794
fax: (+373 22) 276599
MEVITRANS-EXPEDITIE SRL
MD-2028 Chisinau, Soseaua Hincesti, 142
tel.: (+373 22) 725418, 723769
fax: (+373 22) 725418
MMD SRL
MD-2072 Chisinau, str. Grenoblea, 259
tel.: (+373 22) 561253, 568575
fax: (+373 22) 568745
MOBOLUX-TRANS SRL
MD-2002 Chisinau, str. P7durii, 4
tel.: (+373 22) 530697
fax: (+373 22) 555036
MOLDROMUKRTRANS SRL
MD-2002 Chisinau, str. Decebal, 2
tel.: (+373 22) 555235, 521044
fax: (+373 22) 558022
MOLDSIV IMPEX SRL
MD-2093 m. Chisinau,
s. Gratiesti, str. Stefan cel Mare, 1
tel.: (+373 22) 452325
fax: (+373 22) 452310
NCM TRAX SRL
Causeni, Chircaesti
tel.: (+373 22) 0-28268803, 65817
fax: (+373 22) 028268803
NORDTRANS SRL
MD-4720 or. Briceni, s. Corjeuti
tel.: (+373) 0-24757383
fax: (+373) 0-24722779
PEGAS-BIS SRL
MD-2012 Chisinau,
str. Mitropolit Varlaam, 65, of. 328
tel.: (+373 22) 212292, 503750
fax: (+373 22) 503750, 335970
POLITRANS SRL
MD-2012 Chisinau, str. Bernardazzi, 47/2
tel.: (+373 22) 278950, 0-691143113
fax: (+373 22) 278951
RAPIDAUTOCAR SRL
MD-2005 Chisinau, str. Albi8oara, 82/5, of.39
tel.: (+373 22) 291694
fax: (+373 22) 291694
RG-CARGO SRL
Chisinau, str. Muncesti 794
tel.: (+373 22) 342683
fax: (+373 22) 028435681
ROMIS-TRANS SRL
MD-2068 Chisinau, str. Albisoara, 80/6, of.140
tel.: (+373 22) 523967 52 00 44
fax: (+373 22) 523818
SAGATRANS SRL
Chisinau, str. Petru Rares, 36, of.3
tel.: (+373 22) 532075, 244201
fax: (+373 22) 221216
SARRALI-TRANS SRL
MD-2003 m. Chisinau, or. Durlesti, str. Dimo, 22
tel.: (+373 22) 584228
fax: (+373 22) 584229
SEBGRUP-TRANS SRL
MD-2068 Chisinau, Bariera Sculeni, 9
tel.: (+373 22) 232982, 743621
fax: (+373 22) 232982
SERVIS-LIBERA SRL
Taraclia, str. Voczalinaea, 63
tel.: (+373) 0-29425900
fax: (+373) 0-29424800
SOVTRANSAUTO-EXPRES SRL
MD-2070 Chisinau, str. Spicului, 14
tel.: (+373 22) 725125
fax: (+373 22) 725129
TANTAS SRL
MD-2038 Chisinau, str. N. Zelinschi, 15/6
tel.: (+373 22) 539457
fax: (+373 22) 539457
TAVOSTRANS SRL
MD-2028 Chisinau, str. Vlad Cepe8, 3
tel.: (+373 22) 737396, 737398
fax: (+373 22) 735212
TERMOTRANSAUTO SA
MD-2020 Chi8in7u, str. Socoleni, 31
tel.: (+373 22) 467979
fax: (+373 22) 465552
TRANS AGER SRL
MD-2004 Chisinau, str. Mihai Vireazu, 1
tel.: (+373 22) 210244
fax: (+373 22) 240079
TRANSCARGO-SERVICE SRL
Chisinau, str.Ceachir M, 7
tel.: (+373 22) 221618
fax: (+373 22) 276833
TRANSFRIGO SRL
MD-2020 Chisinau, str. Doina, 165
tel.: (+373 22) 460146, 467426
fax: (+373 22) 467426
TRANSICOM SRL
MD-2028 Chisinau, sos. Hincesti, 38B
tel.: (+373 22) 733809
fax: (+373 22) 733009
TRANSIMEX SRL
MD-2002 Chisinau, str. Padurii, 13
tel.: (+373 22) 521242
fax: (+373 22) 521073
235
236
TRANSMIDAN-EXPEDITIE SRL
MD-2070 Chisinau, str. Hincesti, 142, of. 9
tel.: (+373 22) 725403, 725418
fax: (+373 22) 725403
TRANSROUTE-EUROPA SRL
MD-2062 Chisinau, str. Padurii, 12
tel.: (+373 22) 564611
fax: (+373 22) 564610
TRUCK SRL
MD-2004 Chisinau,
str. Bucuriei, 12, blocul A, of.106
tel.: (+373 22) 752962
fax: (+373 22) 743725
Zał czniki
VICTORAM SRL
MD-2019 Chisinau, str. Mitropolit Varlaam, 56
tel.: (+373 22) 0-26833642, 721051
fax: (+373 22) 026833626
VITRANS-C.G. SRL
MD-3200 jud. Chisinau, s. Varnita, str. S.Lazo, 18
tel.: (+373 22) 0-28487168
fax: (+373 22) 028460845
Nr 31.
237
PROGRAM TARGÓW I WYSTAW NA ROK 2005
A. I Polska Wystawa Narodowa POLEXPORT 2005, 14-17 czerwca 2005 Kiszyniów
B. IMPREZY ORGANIZOWANE PRZEZ MOLDEXPO S.A.
Nazwa imprezy
Termin
Sports-LeisureTourism
10-12
lutego
Beauty
3-6 marca
Moldconstruct
16-19
marca
Moldenergy
16-19
marca
City 2005
23-26
marca
Small Business
20-22
kwietnia
12-14 maja
City 2005
Bran a
Sprz t sportowy, turystyczny, rybacki i łowiecki. Usługi
hotelowo-restauracyjne, agencje i biura turystyczne,
przewo nicy, firmy ubezpieczeniowe, infrastruktura
Artykuły perfumeryjne, rodki upi kszaj ce oraz wyposa enie
gabinetów kosmetycznych i salonów fryzjerskich, wyroby
jubilerskie oraz bi uteria
Technologie, technika, oprzyrz dowanie, narz dzia i
materiały budowlane i wyko czeniowe, wyroby ceramiczne,
systemy grzewcze i wentylacyjne, izolacja i pokrycia
dachowe.
Technologie i urz dzenia grzewcze, kotły i piece,
zaopatrzenie w gaz, urz dzenia pomiarowe i kontrolne,
systemy dla energetyki, systemy oszcz dzania energii.
Materiały budowlane i wyko czeniowe, izolacja, pokrycia
dachowe, urz dzenia sanitarne, wyroby ceramiczne, szkło,
okna i systemy profilowane, drzwi i bramy, elementy
wyko czenia wn trz, systemy grzewcze i wentylacyjne.
Wystawa uniwersalna -forum dla małych i rednich
producentów towarów i firm usługowych
Opakowania, oprzyrz dowanie, materiały, technologie do
produkcji opakowa , urz dzenia do produkcji etykietek,
urz dzenia magazynowe.
Technologie i oprzyrz dowanie dla przemysłu przetwórstwa
spo ywczego. Wyposa enie sklepów i magazynów dla
przedsi biorstw spo ywczych.
Packaging
Depot
18-22 maja
Food & Drinks
Food Technology
18-22 maja
Baby Land
01-04
czerwca
01-04
czerwca
Artykuły dla dzieci, zabawki, odzie i obuwie, ksi ki dla
dzieci.
Turystyka, agencje i biura turystyczne, baza turystyczna:
hotele, domy wypoczynkowe, sanatoria. Wyposa enie
kempingowe. Przewo nicy. Firmy ubezpieczeniowe.
Infrastruktura.
08-11
wrze nia
Meble. Maszyny, urz dzenia i materiały dla przemysłu
meblarskiego. Wyposa enie wn trz.
National Travel
Market
Furniture
Zał czniki
238
Nazwa imprezy
Termin
MoldDEDIZIN &
MoldDENT
21-24
wrze nia
City 2005
21-24
wrze nia
wi to Wina
Black Sea Letex
MOLDAGROTECH
08-09
pa dziernika
13-16
pa dziernika
26-30
pa dziernika
FARMER
26-30
pa dziernika
MoldECO
26-30
pa dziernika
Infoinvent
Reclama. Design.
Birotica
Small Business
09-12
listopada
09-11
listopada
21-25
grudnia
Bran a
Oprzyrz dowanie medyczne, aparatura i materiały, preparaty
farmaceutyczne, stomatologia, optyka, zioła i ro liny
lecznicze
Festiwal wina, prezentacje, wyst py, konkursy zwi zane ze
Narodowym wi tem Wina; impreza pod patronatem
Prezydenta RM,
Tekstylia, odzie , trykota , obuwie, wyroby skórzane
i futrzarskie, dywany, surowce, oprzyrz dowania i akcesoria.
Oprzyrz dowanie i technologie dla produkcji rolnej, nawozy,
rodki ochrony ro lin, zwierz t i ptaków, systemy
nawadniania i zraszania.
Nasiona, materiał szkółkarski, urz dzenia ogrodnicze i do
sadów, szklarnie, zwierz ta gospodarstwa domowego, drób,
pasza, dodatki paszowe i premiksy
Technologie, oprzyrz dowanie i aparatura, racjonalne
wykorzystanie bogactw naturalnych, utylizacja odpadów
przemysłowych, produkcja ekologicznie czystych towarów
i produktów, bezpiecze stwo ekologiczne
Projekty innowacyjne, nowe oprzyrz dowania, technologie
i materiały, ocena własno ci przemysłowej, sprzeda licencji.
No niki, materiały reklamowe, sprz t i technologie, agencje
reklamowe, poligrafia reklamowa
Targi wi teczne. Wystawa uniwersalna - forum dla małych i
rednich producentów towarów i firm usługowych. Prezenty
ródło: WEH Ambasady RP w Kiszyniowie
Nr 32.
239
MOŁDOWSCY ORGANIZATORZY WYSTAW I TARGÓW
POLIPROJECT EXHIBITIONS Ltd.
MD-2012 Chisinau, str. Maria Cibotari 19
tel. (+373 22) 222055, 243118, fax: 222070
www.poliproject.md
Moldova - filiala Cahul
tel./fax: (+373 299) 26971
MOLDEXPO S.A.
MD-2008 Chisinau, str. Ghioceilor 1
tel. (+ 373 2) 747419, 745796, fax: 747420
www.moldexpo.md
Moldova - filiala din Gagauzia
MD-6104 U.T.A. Gagauzia, or.
Ciadir-Lunga, 133, Lenin Str.
tel. (+373 61) 23731, 21811, fax:23061
Centrul Expozitional Transnistrean S.A.T.I.
MD-3300 Tiraspol, str. 9 Ianuarie 139
tel/fax: (+373 33) 35311
JET System S.R.L.
tel. (+373 22) 247289, fax: 210531
OLEXPO S.A.
tel/fax: (+373 22) 719017, 756960, 759615
www.company.md/olexpo
a Republici Moldova
MD-2004 Chisinau, 151 Stefan cel Mare Av.
tel. (+373 22) 221552, fax: 234425, 227586
a Republici Moldova - filiala Balti
MD-3100 Balti, str. 31 August 20-B
tel. (+373 231) 29154
Moldova - filiala Edinet
tel. (+373 246) 23464
Moldova - filiala Ungheni
Tel (+373 23) 626311, fax: 623334
Camera de Comert si Industrie din
Transnistria
MD-3300 Tiraspol, str. Voczalnii 6-A
tel. (+373 33) 35436, fax: 34203
Zał czniki
240
Nr 33.
STAWKI PODATKU AKCYZOWEGO
Nr
1.
2.
3.
4.
5.
Rodzaj produktów
Kawior czerwony
Kawior czarny lub substytuty kawioru
Kawa kofeinowa i bezkofeinowa, substytuty kawy
Piwo słodowe
Wina musuj ce
Jednostki
MDL
MDL
MDL
litr
litr
6.
Szampany
litr
7.
Napoje alkoholowe w opakowaniach o poj. do 2 l
o zawarto ci alkoholu do 13 %
litr czystego
alkoholu
o zawarto ci alkoholu powy ej 13 %
9.
Napoje bezalkoholowe
11.
Papierosy
z filtrem
bez filtra
Cygara, cygara z odci tym ko cem
Inne cygara, cygaretki, papierosy zawieraj ce
substytuty tytoniu
Olej nap dowy (do silników Diesla)
Paliwo normalne i wysokiej jako ci
Bi uteria z metali szlachetnych
Perfumy
Wyroby futrzarskie
Urz dzenia video
Magnetofony,
radiomagnetofony,
dyktafony,
odtwarzacze audio
Kamery, kamery video, itp.
Samochody z silnikiem spalinowym i zapłonem
iskrowym:
o pojemno ci nie wi kszej ni 1000 cm3
o pojemno ci 1000-1500 cm3
o pojemno ci przekraczaj cej 3000 cm3
Samochody z silnikiem spalinowym i zapłonem
spr eniowym (diesel, półdiesel):
o pojemno ci nie wi kszej ni 1500 cm3
o pojemno ci przekraczaj cej 2500 cm3
Licencja na prowadzenie gier hazardowych
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
litr
Akcyza
20 %
25 %
10 %
1,00 MDL
10 % ale nie mniej
ni 2,50 MDL za litr
10 % ale nie mniej
ni 2,50 MDL za litr
10 % ale nie mniej
ni 1,25 MDL za litr
10 % ale nie mniej
ni 1,50 MDL za litr
10 % ale nie mniej
ni 0,15 MDL za litr
1000 sztuk
1000 sztuk
1000 sztuk
1000 sztuk
8,7 MDL
3,7 MDL
1240 MDL
6,2 MDL
tona
tona
MDL
MDL
MDL
sztuka
MDL
500 MDL
1200 MDL
10 %
10 %
25 %
10 euro
15 %
sztuka
30 euro
cm3
cm3
cm3
cm3
cm3
0,30 euro
0,40 euro
0,60 euro
1,00 euro
1,60 euro
cm3
cm3
cm3
cena
0,40 euro
1,00 euro
1,60 euro
25 %
$ródło: PricewaterhouseCoopers – Business Guide to Moldova, 2004 Edition
Nr 34.
241
OGRANICZENIA WWOZU PRZEDMIOTÓW U YTKU OSOBISTEGO
Lista przedmiotów i towarów przeznaczonych do u ytku osobistego, które mo na wwie
terytorium Republiki Mołdowy bez opłat celnych
Lp.
1.
2.
3.
4.
5.
Opis towaru
Piwo
Wino oraz inne napoje alkoholowe
Cygara
Papierosy
Paliwa samochodowe
6.
7.
8.
9.
10.
11.
Artykuły skórzane: torby podró ne, walizki, itp.
Futra sztuczne i naturalne oraz wyroby
Artykuły odzie owe, dziane
Artykuły odzie owe z tkanin
Obuwie
Urz dzenia słu ce do przetwarzania danych (np. komputery
osobiste)
Urz dzenia do rejestracji i odtwarzania dzwi ku (np. magnetofony)
Urz dzenia do rejestracji i odtwarzania obrazu (np. magnetowidy)
Kamery wideo
Urz dzenia optyczne, aparaty fotograficzne
Zegarki, zegary, budziki, itp.
12.
13.
14.
15.
16.
ródło: www.trade.moldova.md
Ilo
5 litrów
2 litry
50 sztuk
200 sztuk
tylko paliwo znajduj ce
si wewn trz zbiornika
paliwa pojazdu, którym
porusza si osoba
przekraczaj ca granic
Mołdowy
1 sztuka
1 sztuka
3 sztuki
3 sztuki
2 pary
1 sztuka
1 sztuka
1 sztuka
1 sztuka
1 sztuka
3 sztuki
na
Zał czniki
242
Nr 35.
ADRESY SPECJALNYCH STREF EKONOMICZNYCH
Strefa Ekspo-Biznes-Kiszineu
MD-2008 Chisinau, str. Gioczeilor 1
tel. (+373 22) 716053
fax: (+373 22) 628263
Strefa Twardica
udiec Taraklija, wie Twardica
tel. (+373261) 20669, 20095
Strefa Park Produkcyjny Taraklia
udiec Taraklia, Taraklia
tel. (+323274) 24483
fax: (+373274) 23281
Strefa Park Produkcyjny Wulkeneszt
Gagauz-Eri, Wulkeneszt
tel. (+373253) 22568
Strefa Park Produkcyjny Otaci-Biznes
udiec Jediniec, Otaci, str. Wojtowici 21
tel./fax: (+373271) 24496
Nr 36.
243
25 NAJWIFKSZYCH PRZEDSIFBIORSTW Z KAPITAŁEM ZAGRANICZNYM
W REPUBLICE MOŁDOWY
Nazwa przedsi biorstwa
Rodzaj działalno ci
Kraj pochodzenia
kapitału
MOLDOVAGAZ S.A.
Kiszyniowskie Sieci
Elektronergetyczne, Południowe
Sieci Elektroenergetyczne,
Centralne Sieci
Elektroenergetyczne
VOXTEL
Zaopatrzenie w gaz
Dystrybucja energii elektrycznej
Rosja
Hiszpania
Usługi telefonii komórkowej
MOLDCELL
LUKOIL-MOLDOVA
TIREX-PETROL
MOBIASBANCA
Carmez International
EFES Vitanta Breweries
Bank Komercyjny Rumunii, Filia
w Kiszyniowie
ENERGBANCA
Criva-KNAUF
Usługi telefonii komórkowej
Transport i handel paliwami
Handel paliwami
Usługi finansowe
Francja, USA,
Rumunia
Holandia
Wielka Brytania
Niemcy
USA
Belgia
Holandia
Rumunia
MOLDOVA-AGROINDBANCA
QBE-ASITO
Kentford Capital Corporation
SUDZUCKER MOLDOVA
ProCredit Moldova
Balteanca
PIELE
Leogrant Ltd, Dedeman Grand
Chisinau Hotel
Ernst&Young
Ciment (Lafarge)
Coca Cola Bottlers Chisinau Ltd
Glass Container Company
Fabrica de Produse Lactate din
Hincesti (Alba)
Produkcja piwa
Usługi finansowe
Usługi finansowe
Wydobycie surowców i produkcja
materiałów budowlanych
Usługi finansowe
Usługi ubezpieczeniowe
Usługi finansowe
Produkcja cukru; przetwórstwo
warzyw i owoców
Usługi finansowe
Produkcja odzie y
Produkcja wyrobów skórzanych
Usługi hotelarskie
Lichtinstein
Niemcy
Doradztwo biznesowe
Produkcja materiałów budowlanych
Produkcja opakowa
Produkcja opakowa szklanych
Przemysło spo ywczy (mleczarski)
Cypr
Francja
Luxemburg
Hiszpania
USA
USD
Australia
Irlandia
Niemcy
mi dzynarodowy
Niemcy
Włochy
Turcja
Opracowanie: WEH Ambasady RP w Kiszyniowie na podstawie materiałów MEPO
Zał czniki
244
Nr 37.
HOTELE
ABC S.A.
MD-2012 Chisinau, str. Sfatul Tarii 14/1
tel. (+373 22) 246839, fax: (+373 22) 238837
DACIA S.R.L.
tel. (+373 22) 232251, fax: 234647
ADRESA
MD-2001 Chisinau, bul. C. Negruzzi 1
tel. (+373 22) 274698, 544392, fax: 272096
DINAMO, Clubul Sportiv Central
tel. (+373 22) 237318
AEROPORT
MD-2026 Chisinau, Aeroport
tel. (+373 22) 525408
DINAMO
MD-2045 Chisinau, str. Materi Basarab 11
tel. (+373 22) 443570
AINA S.N.C.
MD-3805, U.T.A. Gagauzia, or. Comrat,
str. Pobeda 127-A
tel. (+373-38) 22572, 24140, fax: (+373-38)
22292
DRU BA
MD-3300 „Tiraspol, mun. Tiraspol,
str. 25 Octombrie 118
tel. (+373-33) 37501, 34266, 50652
BASARABIA
MD-3121 Balti, str. M. Sadoveanu 1
tel. (+373-31) 61219, 61366, 61417
CILIX
MD-3904 Cahul, mun. Cahul,
str. Ioan Voda cel Cumplit 73
tel. (+373-39) 22955
FANTAZIE
MD-4601 Edinet, mun. Edinet,
tel. (+372-46) 24460
FLORA S.R.L.
MD-2024 Chisinau, str. Zimbrului 10
tel. (+373 22) 442048, 441002, fax: 441210
FLORA-FAR S.A.
MD-5001 Floresti, or. Floresti, str. Garii 6
CODRU I.S.
MD-3505 Orhei, mun. Orhei, str. Vasile Lupu 36 tel. (+373-50) 22330, 22128
tel. (+373-35) 22504, 22718, 24821
GRAP S.R.L.
CODRU
str. Stefan cel Mare 1-A
tel. (+373 22) 208102, 208104, fax: 237948
tel. (+373-31) 45703, 45708, 43441, fax: 43442
CODRU
MD-7412 Taraclia, s. Albota de Sus
tel./fax: (+373-74) 57300
GRIMPER GALANT S.R.L.
MD-2069 Chisinau, Calea lesilor 30
tel. (+373 22) 759889, fax: (+373 22) 717156
COSMOS S.R.L.
MD-2065 Chisinau, piata C. Negruzzi 2
tel. (+373 22) 542770, 542777, fax: 542744
HOTELUL
MD-2001 Chisinau, bul. C. Negruzzi 7
tel. (+373 22) 578501, 758506
CRISMAX S.A.
MD-2003 Chisinau, or. Durlesti,
str. Stefan-Voda 3
tel. (+373 22) 584162, fax: 584164
HOTELUL DIN CAMENCA
MD-6601 Camenca, or. Camenca, str. Lenin 4
tel. (+373-66) 22031, 22062
HOTELUL DIN DONDUSENI
MD-5102 Donduseni, or Donduseni,
tel. (+373-51) 22870, 24347, 24547, 22111
HOTELUL DIN GRIGORIOPOL
MD-4001, Grigoriopol, or. Grigoriopol,
str. Karl Marx 199
tel. (+373-40) 22175
INSTITUTUL MUNCII S.R.L.
MD-2024 Chisinau, str. Zimbrului 10
tel. (+373 22) 40264, fax: 439893
PRIETENIA
MD-3215 Bender, mun. Bender, str. Tkacenko 18
tel. (+373-32) 29622, 29660, fax: 29571
STATIA TINERILOR TURISTI
MD-3215 Bender, mun. Bender,
str. Komsomolului 2
tel. (+373-32) 43289, fax: 42053
TIDERIUS
MD-5502 Ribnita, mun. Ribnita, sr. Pobeda 9
tel. (+373-55) 23588, 23849
INTERAUTOSERVICE S.A.
MD-2069 Chisinau, Calea lesilor 30
tel. (+373 22) 744931, 759828, fax: 740723
TINERETEA-MODERN S.R.L.
str, Micolae Iorga 10-A
tel. (+373-31) 46775
JOLLY-ALON S.A.
MD-2012 Chisinau, str. Maria Cibotari 37
tel. (+373 22) 232894, 232896, fax: 232870
TURIST S.R.L.
tel. (+373 22) 220637, 220512
MERIDIAN
MD-2001 Chisinau, str. Tighina 42
tel. (+373 22) 270620, fax: 270582
VESTA S.R.L.
MD-4701 Briceni, or. Briceni, str. Frunze 2
tel. (+372-47) 23342, 22672
MOLDOVA-TUR S.A.
tel. (+373 22) 540301, 540305, fax: 540494
VICTORIA S.R.L.
MD-3003 Soroca, mun. Soroca, str. Traian 1
tel. (+373-30) 23228, 24018
MONTE-NELLY S.R.L.
tel. (+373 22) 292574, 292481, fax: 292530
VILA BERDE S.R.L.
MD-2011 Chisinau, or. Codru,
str. V. Alescandri 16
tel./fax: (+373 22) 796163
NISTRU
MD-2046 Chisinau, or. Vadul lui Voda
tel. (+373 22) 416117, 416386, fax: 416247
245
VISPAS
MD-2004 Chisinau, str. A. Lapusneanu 26
tel. (+373 22) 242129, 210694, fax: 210515
NISTRU
MD-3215 Bender, mun. Bender,
str. Tkacenko 10
tel. (+373-32) 29478, 29480
WEATHER WISE
MD-2008 Chisinau, str. G. Alexandrescu 5
tel. (+373 22) 749733, 746949, fax: 719124
POPAS
MD-2060 Chisinau, bul. Ioan Cuza-Voda 10
tel. (+373 22) 775511, 506089, tel./fax: 774666
ZAREA
MD-2005 Chisinau, str. Anton Pann 4
tel. (+373 22) 227625, fax: 220658
246
Zał czniki
Nr 38. WYBRANE OFERTY INWESTYCYJNE W DZIEDZINIE ROLNICTWA
(przedstawione na Mi dzynrodowym Forum Inwestycyjnym – 26 listopad 2004 r. w Kiszyniowie)
Tytuł projektu
Dane o instytucji
Opis projektu
Całkowity koszt projektu
Czas zwroty nakładów
Cele projektu
Tytuł projektu
Dane o instytucji
Opis projektu
Czas zwrotu nakładów
Cele projektu
Tytuł projektu
Dane o instytucji
Opis firmy
Opis projektu
Czas realizacji
Obecny stan inwestycji
Produkcja, magazynowanie i sprzedawanie wie ych owoców
Dodastel – Gemi” Ltd
Adres: MD-3715 P. Botu str, 4 com.Cojusna, jud. Chi8in7u
Dyrektor: Jereghi Gheorghe
Tel: (373 37) 42 856; 42 755
Projekt ma na celu odnowienie istniej cego sadu owocowego o pow.
123 ha (z mo liwo ci rozszerzenia upraw do 800 ha) le cego we wsi
Minceni w centrum kraju. Obecnie w sadzie rosn jabłonie, liwy,
grusze i wi nie, które daj roczny zbiór 1407 ton. Roczny dochód jest
przewidziany na 620625 Euro.
1,797,100 EUR
3 lata
• Zakup sprz tu rolniczego,
• Zakup rodków owadobójczych i grzybobójczych
Plantacja orzechów laskowych
Gospodarstwo rolnicze "Vladimir Vlasov"
Adres: MD-6531 Rusteni village, Anenii Noi, Jud.Chisinau
Tel: (373) 29597070
Projekt obejmuje plantacj orzechów laskowych na powierzchni 40 ha.
Zbiór z drzewka wynosi 30 kg, a całkowity zbiór wynosi 24 000 kg i
przynosi dochód 20 000 USD
68.481 USD
6 lat
Plantacja orzechów laskowych
Realizacja nowoczesnej technologii w zakresie produkcji jabłek
kategorii bio produktów
„Policarpus” SRL
MD 4601, Edinet
Tel: (373 46) 22343, (373 91) 30560
Firma produkuje jabłka kategorii bioproduktów na powierzchni 50 ha
Projekt zakłada zakup nowoczesnej technologii do produkcji jabłek
kategorii bioproduktu. Sad zostanie zasadzony z g sto ci 1250 drzew/1
ha. Prognozowana produkcja b dzie wynosi 1250 ton. Wysokiej
jako ci owoce b d stanowiły 80 % całkowitej produkcji i b d
sprzedawane zarówno na lokalnym jak i zagranicznym rynku
3.500.000 USD
11 lat
Koncepcja projektu
Tytuł projektu
Informacje o firmie
Opis projektu
Tytuł projektu
Informacje o firmie
Opis firmy
Opis projektu
Okres realizacji
Cele projektu
Tytuł projektu
Informacje o firmie
Opis firmy
Opis projektu
247
Realizacja technologii produkcji liwek kategorii bioproduktu
Ghec-Prun SRL
MD 6427, s.Grozesti, Ungheni country
Tel: (373 64) 43321, (373 95) 37432
Projekt obejmuje zakup technologii do produkcji liwek kategorii
bioproduktu. Proponuje si plantacj 30 ha liwek oraz instalacj
systemu nawadniania
300.000 USD
Koncepcja projektu
Centrum handlowe drzew dekoracyjnych, krzewów i kwiatów
JSC „Codru-Nord”
Dyrektor Generalny: Rotari Ion
Adres: 3100 Mołdowa, Balti, Post box 14
Tel./fax: (373 31) 42564
JSC „Codru-Nord” została utworzona w 1998 roku na bazie
pa stwowego gospodarstwa „Codru” zało onego w 1957 roku.
Pa stwowe gospodarstwo było zało ycielem mołdowsko-włoskiej firmy
„Floribel” i jego udział to 50 % autoryzowanych akcji. Obecnie JSC
„Codru-Nord” posiada 80 ha ziemi, budynki, załog 48 osobow
B d c jednym z najwi kszych dostawców w Mołdawie i byłym ZSRR,
mo liwo ci produkcyjne firmy mog wzrosn znacz co, maj c na
uwadze fakt, i w przeciwie stwie do klientów do 1990, obecnie rynek
przeobraził si w sektor prywatny, przedsi biorców i firmy zajmuj ce
si produkcj ro lin. Projekt zakłada budow centrum handlowego
ro lin dekoracyjnych, drzew, krzewów, cz
produkcji b dzie
sprzedawana na rynek zagraniczny, głównie kraje s siaduj ce (w
s siedztwie firmy przebiega mi dzynarodowa droga)
250.000 USD
6-8 miesi cy
5 lat
Wybudowanie obiektów pod centrum handlowe
Osłony przeciw sło cu
Chłodz cy dach
Miejsce odpoczynku dla klientów
Koncepcja projektu
Modernizacja szklarni i zwi kszenie produkcji warzyw
Pa stwowa Firma Rolnicza „Flori”
Adres: MD-2017, Chisinau, or. Singera, Str. Florilor, 26
Tel: (373 2) 413901, 413902, 413903
Firma prowadzi nast puj c działalno : sadzonki wazyw, szklarnie,
drzewa i krzewy ozdobne, produkty rolne, warzywa
Projekt zakłada przebudow szkieletów szklarni, systemów grzewczych
i nawadniaj cych w szklarniach, ulepszenie technologii uprawy warzyw
w szklarniach
1.000.000 USD
248
Tytuł projektu
Informacje o firmie
Opis projektu
Tytuł projektu
Informacje o firmie
Opis firmy
Opis projektu
Okres realizacji
Cele projektu
Zał czniki
Zespolenie pojedynczego zamkni tego ekologicznie czystego cyklu
technologicznego uprawy i przetwórstwa pszenicy i kukurydzy
„La plopi” S.A.
Adres: Str. Stefan cel Mare 21, Sangera, MD-2091, Mołdowa
Tel: (373 2) 413851(52)
Dyrektor: Mihail Cuiban
Ide projektu jest poł czenie w jeden zamkni ty ekologicznie czysty
cykl technologiczny uprawy i przetwórstwa pszenicy i kukurydzy bez
odpadków. W rezultacie przetwórstwa ziarna powstanie gluten
pszeniczny i kukurydziany; ekologicznie czyste dodatki do paliw,
ulepszacze do pasz dla zwierz t, ptaków i ryb; płynne i suche nawozy
organiczne.
2.500.000 USD
4 lata
Biznes plan, studium wykonalno ci oraz opis technologiczny zostały
opracowane.
Produkcja i sprzeda rasowych wi
JSC „Buchet”
Dyrektor: Hadji Ion
Adres: MD 7425, jud. Taraclia, Novosiolovca
Tel./fax: (373 74) 28130, 28230
JSC „Buchet” została utworzona w 1958 roku. Kapitał firmy – 809.000
USD. Farma wi powstała w 1968 w celu hodowli wi .
Na terytorium firmy znajduj si budynki dla macior, budynki do
hodowli młodych wi do reprodukcji, budynek dla wi 2-4
miesi cznych, budynek do reprodukcji – knury, budynek dla pro nych
macior, budynek do przetwórstwa po ywienia, dwa uj cia wody,
kotłownia.
Zwi kszenie hodowli wi rasowych do 1200, przywrócenie produkcji
wi w Republice Mołdowy i zaopatrywanie ludno ci w mi so.
Sprzeda b dzie prowadzona na rynku lokalnym oraz w krajach WNP.
500.000 USD
1,5 roku
7 lat
Przebudowa farmy
Zakup sprz tu oraz technologii
Zakup knurów na cele produkcji wi
Ogrodzenie farmy
Gazyfikacja farmy
Koncepcja projektu
Tytuł projektu
Informacje o firmie
Opis firmy
Opis projektu
Okres realizacji
Cele projektu
249
Produkcja i hodowla rasowych wi
JSC „Albota”
Osoba do kontaktu: M. Chiper, G. Uzun
Adres: Republika Mołdowy 7425, jud. Taraclia
Tel./fax: (373 74) 57230, (373 91) 09157
JSC „Buchet” została utworzona w 1947 roku. Firma rozpocz ła
produkcj wi rasowych w 1962 roku. Firma posiada budynki,
maciory, knury, sił robocz oraz specjalistów.
Projekt przewiduje dalszy rozwój produkcji wi rasowych i osi gni cie
w momencie zako czenia projektu 600 sztuk wi rasowych w celu
zaopatrywania ludno ci w mi so oraz ywych młodych wi . Sprzeda
prowadzona b dzie na rynku lokalnym oraz w krajach WNP.
82.000 USD
2 lata
4 lata
Przebudowa trzech pomieszcze
Zakup sprz tu oraz technologii
Zakup paszy
Przebudowa studni
Przebudowa kanalizacji
Koncepcja projektu
ródło: www.polonia.md i www.forum.mepo.md
Zał czniki
250
Nr 39.
INFORMACJE NA STRONACH INTERNETOWYCH
Adres internetowy
Wła ciciel domeny
Zawarto strony; j zyk
Informacje ogólne
www.moldova.org
Ambasada Mołdowy w USA Informacje ogólne, biznes,
administracja, turystyka, linki
www.cia.gov/cia/publication CIA (Central Intelligence
Ogólme informacje na temat Mołdowy
s/factbook/geos/md.html
Agency)
www.politicalresources.net/ Newspaper Service on the
Ogólme informacje o kraju, informacje
moldova.htm
Internet
o ustroju politycznym, konstytucja
www.polonia.md
Wydział EkonomicznoInforacje gospodarcze, biznesowe,
Handlowy Ambasady Polskiej polityczne i inne
w Kiszynowie
www.usembassy.md
Ambasada USA w Mołdowie Ogólne inforacje polityczne,
gospodarcze i kulturalne
www.moldova.pl
Ambasada Mołdowy w Polsce Informacje ogólne, biznes,
administracja, turystyka, linki
Serwisy wybranych organów i instytucji pa stwowych
www.president.md
Prezydent Republiki
Oficjalna strona Prezydenta RM
Mołdowy
www.moldova.md
Rz d Republiki Mołdowy
Oficjalne informacje polityczne,
ustrojowe, prawne, prywatyzacja,
przetargi
www.parlament.md
Parlament RM
Informacje na temat struktury i prac
parlamentu, teksty ustaw
www.privatization.md
Departament Prywatyzacji
Informacje ogólne o kraju, metody
RM
prywatyzacji i ramy prawne, program
prywatyzacji, profile prywatyzowanych
firm
www.statistica.md
Departament Statystyki i
Dane statystyczne, informacje o
Socjologii RM
departamencie, nowo ci, publikacje,
linki
www.turism.md
Departament Rozwoju
Informacje ogólne o kraju, turystyka
Turystyki
www.bnm.md
Narodowy Bank Mołdowy
www.moldse.md
Giełda Papierów
Warto ciowych
www.agepi.md
Rz dowa Agencja Ochrony
Własno ci Przemysłowej
(AGEPI)
www.registru.md
Departament Technologii
Informacyjnych
Dane o banku, aktualne kursy walut,
opracowania makroekonomiczne,
informacje finansowe, lista banków
komercyjnych
Informacje na temat funkcjonowania
giełdy, notowania kursów akcji
Spis praw dot. ochrony własno ci,
patentów, itd.; wiadomo ci; spisy
znaków zastrze onych, patentów itp.;
kalendarz wystaw i seminariów; lista
prawników
Rejestr osób fizycznych, rejestracja
podmiotów gospodarczych
A
A
A
P
M
R
A
A
M
R
M
R
A
M
R
M
A
M
A
R
A
M
R
M
A
M
R
A
A
M
R
251
Adres internetowy
Wła ciciel domeny
Organizacje pozarz dowe
www.ngo.md
National Assistance and
Informacje dotycz ce pozarz dowych
Information Center on NGOs organizacji
www.contact.md
"CONTACT" National
Centrum wspierania organizacji
Assistance and Information
pozarz dowych
Center on NGOs
Informacje gospodarcze i prawne, strony organizacji gospodarczych
www.lex.md
MoldLex
Prawo i ustawodawstwo; spis aktów
prawnych, umów mi dzynarodowych,
rozporz dzenia Min. Finansów,
Inspektoratu Finansowego i in.
www.docs.md
docs.md
Prawo i ustawodawstwo; spis aktów
prawnych, umów mi dzynarodowych
www.infomarket.md
Economic and Financial News Aktualne informacje rynkowe (giełda,
Agency
banki, obligacje, nieruchomo ci,
podatki, energetyka,inwestycje)
www.yellowpages.md
Serwis internetowy
Adresy firm produkcyjnych i
usługowych
www.cisr-md.org
Centrum Studiów
Strategicznych i Reform
www.bisnis.doc.gov/bisnis/c
ountry/moldova.cfm
Business Information Service
for the Newly Independent
States
www.mepo.net
Organizacja Promocji
Eksportu Mołdowy
www.chamber.md
Izba Handlowo-Przemysłowa
RM
http://www.plig.org.pl/rynki
wschodnie_moldowa.html
Izba Gospodarcza Rynków
Wschodnich
Analizy makroekonomiczne i
opracowania na temat gospodarki
Mołdowy
Serwis przygotowany przez
ameryka ski departament handlu;
Informacje, opracowania tematyczne
dotycz ce gospodarki Mołdowy
Oferty firm, katalog eksporterów
mołdowskich, wiadoom ci
gospodarcze, linki, kalendarz wystaw
Wiadomo ci, kalendarz targów i
wystaw, spis ofert firm
Katalog importerów mołdawskich,
informacje na temat współpracy
gospodarczej, handlu zagranicznego i
inne wiadomosci ekonomiczne
www.moldova-freezone.com Expo-Business-Chisinau
Strona Specjalnej Strefy Ekonomicznej
w Kiszyniowie; nowo ci, oferty,
przetargi, ustawy dotycz ce SSE
www.moldexpo.md
Mi dzynarodowe Centrum
Informacje o targach i wystawach,
Wystawowe Moldexpo
organizowanie wystaw, kalendarz
wystaw, linki do centrów
wystawowych
www.trade.moldova.md
Departament Handlu RM
Informacje o gał ziach przemysłu,
handlu mi dzynarodowym, wykaz
tytułów aktów prawnych, prawo dot.
inwestycji i prywatyzacji.
www.psm.pl/akty_prawne/u Pierwszy Serwis
Zbiór aktów prawnych dotycz cych
mowy/moldowa.htm
Mi dzynarodowy Transportu i mi dzynarodowych przewozów
Spedycji
drogowych
M
A
M
A
M
R
M
R
R
M
A
M
R
A
A
A
R
M
R
A
M
R
A
P
M
R
A
M
R
A
M
R
A
P
Zał czniki
252
Adres internetowy
www.vinomoldova.md
www.un.md
Wła ciciel domeny
POLIPROJECT
United Nations Moldova
www.europa.eu.int/comm/
external_relations/moldova/i
ntro
European Union in the World
www.stroy.md
Wino w Mołdawii
Informacje o dziłalnosci UN w
poszczególnych krajach
Informacje na temat polityki
zagranicznej,sytuacji ekonomicznej i
współpracy Mołdowy z organizacjami
mi dzynarodowymi
Budownictwo i materiały budowlane
Dane ekonomiczne dotycz ce
Mołdowy
Tygodnik ekonomiczny
A
A
M
R
R
A
M
R
M
A
M
R
A
www.met.dnt.md
Economic Trends
www.logos.press.md
Ekonomiczne Komentarze
www.iatp.md
Usługi i szkolenia internetowe; linki
www.bizpro.md
Internet Access and Training
Program
Bizpro-Moldova
www.all-biz.md
Mołdowa Przemysłowa
Informacje na temat przemysłu RM,
giełda kontaktów
R
www.gate.md
Moldova Gateway
Portal internetowy (103 kategorie
linków) i wyszukiwarka
A
www.allmoldova.com
AllMoldova
Portal internetowy i wyszukiwarka
www.imfoplease.com
www.lonelyplanet.com
Serwis informacyjny
Informacje turystyczne
www.azi.md
Imfoplease
Przewodnik turystyczny
LonelyPlanet
Serwis informacyjny
M
R
A
A
A
www.ournet.md
www.molddata.md
www.interlic.md
DNT Association
MoldData
Interlic
Informacje polityczne, ekonomiczne i
społeczne
Portal internetowy
Portal internetowy i wyszukiwarka
Serwis informacyjny
www.basa.md
Basa Press
Serwis informacyjny
www.infotag.md
Infotag
Serwis informacyjny
www.e-com.md
MoldInfoNet
Portal internetowy
www.try.md
Try.md
Portal internetowy; wiadomo ci;
wyszukiwarka
Strona organizacji wspieraj cej
działalno i kontakty pomi dzy
małymi i rednimi przedsi biorstwami
Inne
M
R
A
A
M
R
A
M
R
A
M
R
M
R
R
XIII.
253
BIBLIOGRAFIA
1.
Annual Report 2002, National Bank of Moldova.
2.
Annual Report 2003, National Bank of Moldova.
3.
Arenda ziemi, CISR, Kiszyniów, grudzie 2003.
4.
Borko H., Czynniki i charakter transformacji systemowej zachodz cej w krajach Europy
rodkowo-Wschodniej w ostatnich latach, KBN/SGH (opracowanie w ramach realizacji
projektu badawczego – promotorskiego Nr 1 H02C 035 26 na podstawie decyzji Ministra
Nauki Nr 0703/H02/2004/26), Warszawa, czerwiec 2004.
5.
Business Guide to Moldova, 2004 Edition, PricewaterhouseCoopers, 2004.
6.
Country Commercial Guide to Moldova, FY 2004, U.S. Embassy Chisinau, July 15, 2001.
7.
Economic Survey of Europe 2002 i 2003, EEC UN, Genewa 2002 i 2003.
8.
Ekonomiczne Komentarze, Nr 1-4/2005. Kiszyniów.
9.
Gudim A., Moldova within Wider Europe: the Economic Challenges, CSSR, Kiszyniów
2004.
10. Investment climate of Moldova, Moldovan Export Promotion Organisation, 2004.
11. Kapsyzy W., Problemy transformacji ekonomicznej Republiki Mołdowy, referat wygłoszony
na mi dzynarodowej konferencji w Moskwie, wrzesie 2004.
12. Krkoska L., Financing Capital Formation in Central and Eastern Europe: How Important is
Foreign Direct Investment? UNIDO, Vienna, Austria 2003.
13. Materiały informacyjne Portalu Promocji Eksportu MGiP (www.eksporter.gov.pl).
14. Moldovan Economic Outlook. Trends, analysis, forecasts, No. 2/2004, CASE Moldova 2004.
15. Moldova Commercial News Digest, BISNIS, December 2004.
16. Mołdowa- nie ma lekkich rozwi za , International Crisis Group, Kiszyniów/Bruksela 2003.
17. Mołdowa: regionalny konflikt w Naddniestrzu, International Crisis Group, Kiszyniów /
Bruksela, lipiec 2004.
18. Mołdawia – raport krajowy, OSW, Warszawa maj 2004.
19. Monetary synthesis No. 10 – 2004, NBM, October 2004.
20. Monitoring rynku zbó i chleba w Mołdowie w pierwszym półroczu 2004 roku, CISR,
Kiszyniów 2004.
21. Nowa Europa – raport z transformacji, XIII Forum Ekonomiczne, Instytut Wschodni,
Krynica 4-6 wrze nia 2003.
22. Republic of Moldova: Statistical Appendix, IMF Country Report No. 04/40, February 2004.
Bibliografia
254
23. Republic of Moldova: Report on the Observance of Standards and Codes – Fiscal
transparency Module, IMF Country Report No. 04/412, December 2004.
24. Rynek pszenicy w Mołdowie w 2003 roku, CISR, Kiszyniów, stycze 2004.
25. Strategia ekonomicznego wzrostu i obni enia biedy (2004-2006), RM, Kiszyniów, maj 2004.
26.
redniookresowa prognoza wydatków RM na lata 2005-2007, Ministerstwo Finansów RM,
Kiszyniów 2004.
27. Tax&Legal Update, November 2004.
28. The World Factbook 2004 – Mołdowa, CIA, 2004.
29. The National Bank of Moldova: 13 Years of activity, NBM, 2004.
30. Transition in Eastern Europe – 15 years after, UNIDO, Vienna, Austria.
31. World Investment Report 2004, UNCTAD, 2004.
32. Wróbel J., Unia Europejska a Mołdawia, OSW, Warszawa 2004.
33. Wymogi prawa celnego Ukrainy wobec tranzytu Polska – Mołdowa przez Ukrain ,
Ambasada RP w Kijowie, Wydział Ekonomiczno-Handlowy, wrzesie 2001.
34. Złakowski Z., Inwestycje zagraniczne w Republice Mołdowy. Warunki i klimat inwestycyjny,
WEH Kiszyniów, czerwiec 2004.
35. Złakowski Z., Handel zagraniczny Mołdowy. Obroty towarowe Polski z Mołdow za 6 m-cy
2004 roku, WEH Kiszyniów, sierpie 2004.
36. Złakowski Z., Obroty towarowe Republiki Mołdowy za 9 m-cy 2004 roku, WEH Kiszyniów,
listopad 2004.
37. Złakowski Z., Współpraca gospodarcza Polska – Mołdowa, WEH Kiszyniów, grudzie 2004.
38. Złakowski Z., Analiza sytuacji gospodarczej Republiki Mołdowy: stan, tendencje,
perspektywy rozwoju, WEH Kiszyniów, marzec 2004.
39. Złakowski Z., Współpraca gospodarcza Polska – Mołdowa, WEH Kiszyniów, luty 2005.
40. Złakowski Z., Obroty towarowe Polski z Mołdow , WEH Kiszyniów, marzec 2005.
41. Złakowski Z., Obroty towarowe Republiki Mołdowy w 2004 roku, WEH Kiszyniów, luty
2005.

mołdowa - OPENKontakt.com

Transkrypt

Podobne dokumenty

Gazetka

nr 1 rok 2008 - ZESPÓŁ GIMNAZJUM im. OFIAR KATYNIA i SZKOŁY

szczęśliwego nowego roku 2016 - Przedszkole Samorządowe nr 25

Gazetka szkolna "Szkolnik Nr 1 (4), Grudzień 2015"

Przeczytaj! - Zespół Szkół Nr 1 im. Jana Pawła II w Markach

numer 43

pieniądze, a szczęście