Interpelacja nr 5149 do prezesa Rady Ministrów w sprawie

Interpelacja nr 5149 do prezesa Rady Ministrów w sprawie zapowiedzianych przez prezesa Rady Ministrów zmian w polityce karnej Panie Premierze! Zaniepokojeni ostatnimi publicznymi wystąpieniami Pana Premiera na temat polityki karnej w stosunku do sprawców przestępstw seksualnych zwracamy się do Pana z następującymi pytaniami: 1. Jak rząd zamierza pogodzić zapowiedzianą, przymusową ˝kastrację chemiczną˝ z przepisami Konstytucji RP (w szczególności z jej przepisem art. 40), a także z przepisani europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (w szczególności z jej art. 3) oraz z przepisami innych jeszcze konwencji międzynarodowych (jak np. Karta Praw Podstawowych i jej art.1‐5) których Polska jest stroną? Pytamy także, czy rząd konsultował z seksuologami kwestię skuteczności tego środka, jakim jest ˝kastracja chemiczna˝, który to środek miałby być orzekany obligatoryjnie w stosunku do rozmaitych kategorii sprawców przestępstw seksualnych, w szczególności zaś do pedofilów. 2. Czy wbrew ustaleniom nauki, rząd naprawdę uważa, że dalsze zaostrzanie represji karnej jest skuteczną metodą ograniczania rozmiarów patologii społecznych, także w dziedzinie zachowań seksualnych? 3. Co rząd zamierza zrobić, aby w zakładach karnych i innych placówkach penitencjarnych utworzyć ośrodki leczenia sprawców przestępstw seksualnych i jakie środki z budżetu zamierza na ten cel przeznaczyć? Jakie kroki podjął dotychczas rząd, by faktycznie uruchomić przewidziane już ustawą z 2005 r. zamknięte zakłady lecznicze dla osób z zakłóceniami czynności psychicznych na podłożu seksualnym (przewidziane w art. 95a Kodeksu karnego oraz art. 139 § 6a K.k.w.), do których można by ich kierować po opuszczeniu przez nich zakładów karnych? Jeśli tak, to ile jest takich zakładów, w których takie specjalistyczne leczenie jest możliwe? Jak zatem wygląda w praktyce stosowanie tych obowiązujących od 1 stycznia 2006 r. przepisów? W odniesieniu do ilu sprawców przestępstw o podłożu seksualnym innym niż choroba psychiczna sądy orzekały po odbyciu kary umieszczenie w zakładzie zamkniętym lub kierowały na leczenie ambulatoryjne? Pytamy też, ilu jest w Polsce lekarzy specjalistów w zakresie seksuologii, w szczególności ilu seksuologów zatrudnionych jest w polskim systemie penitencjarnym? 4. Jakie środki zamierza rząd przeznaczyć na badania naukowe z zakresu seksuologii, w tym seksuologii sądowej, jakie środki zamierza przeznaczyć na ułatwienie i upowszechnienie opieki zdrowotnej w zakresie zaburzeń zachowań seksualnych? 5. Czy rząd ma jakiś program zmierzający do ograniczenia przemocy w rodzinie, której jedną z form jest molestowanie seksualne dzieci? 6. Co rząd zamierza zrobić w zakresie edukacji seksualnej dzieci i młodzieży, bez której trudno prowadzić jakiekolwiek działania zapobiegawcze kazirodztwu i pedofilii, oraz zapewnienia skutecznej ochrony potencjalnych ofiar przestępstw seksualnych? Poseł Marek Balicki oraz grupa posłów Warszawa, dnia 17 września 2008 r. Odpowiedź podsekretarza stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości ‐ z upoważnienia prezesa Rady Ministrów ‐ na interpelację nr 5149 w sprawie zapowiedzianych przez prezesa Rady Ministrów zmian w polityce karnej Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na interpelację pana posła Marka Balickiego oraz grupy posłów Demokratycznego Koła Poselskiego, dotyczącą planowanej przez rząd inicjatywy legislacyjnej związanej z zaostrzeniem zasad odpowiedzialności karnej sprawców niektórych przestępstw przeciwko wolności seksualnej i wprowadzeniem obligatoryjnego leczenia takich sprawców oraz zagadnień związanych ze zwalczaniem patologicznych zjawisk przemocy w rodzinie, przesłaną przy piśmie Pana Marszałka z dnia 26 września 2008 r., nr SPS‐023‐5149/08, uprzejmie przedstawiam, co następuje. W nawiązaniu do pytań 1. i 2. interpelacji, w których podniesiono problem przymusowej ˝kastracji chemicznej˝ oraz zaostrzenia represji karnej, uprzejmie informuję, że rząd podjął prace nad znowelizowaniem ustawy Kodeks karny, ustawy Kodeks postępowania karnego, ustawy Kodeks karny wykonawczy oraz ustawy o Policji, kierując się naczelną zasadą ochrony praw i wolności człowieka, a równocześnie mając na względzie m.in. potrzebę wzmocnienia ochrony osób małoletnich przed najgroźniejszymi dla ich prawidłowego rozwoju przestępstwami. Działania rządu związane z ograniczaniem patologii społecznych, w tym również w dziedzinie zachowań seksualnych, nie ograniczają się do zaostrzania represji karnej za zachowania przestępne o podłożu seksualnym. Polityka karna rządu uwzględnia natomiast doświadczenia praktyki w zakresie skuteczności prawa karnego materialnego, procesowego i wykonawczego w zwalczaniu tego typu przestępstw. Przyjęty przez Radę Ministrów projekt przewiduje zwiększenie skuteczności działań podejmowanych wobec sprawców tego typu przestępstw, które to działania zmierzają do poddania ich terapii tonizującej przestępne zachowania seksualne. Konieczne jest bowiem zapewnienie właściwego postępowania ze sprawcami czynów zabronionych, skazanych za przestępstwo skierowane przeciwko wolności seksualnej, popełnione w związku z zaburzeniami preferencji seksualnych zarówno w trakcie odbywania kary pozbawienia wolności, jak i po jej zakończeniu. Uregulowania dotyczące omawianej problematyki, obowiązujące w obecnym stanie prawnym, należy uznać za niewystarczające do skutecznej realizacji podstawowych zasad postępowania karnego, którego celem jest trafne zastosowanie środków przewidzianych w prawie karnym, ale także ujawnianie okoliczności sprzyjających popełnieniu przestępstwa, które służy zwalczaniu przestępstw, lecz również zapobieganiu im oraz utrwalaniu szacunku dla prawa i zasad współżycia społecznego. Proces karny winien nadto uwzględniać prawnie chronione interesy pokrzywdzonego. Projektowane regulacje zmierzają do właściwego wykonywania środka zabezpieczającego, którym jest umieszczenie skazanego w zakładzie zamkniętym albo skierowanie go na leczenie ambulatoryjne w celu przeprowadzenia terapii farmakologicznej i psychoterapii, zmierzających do obniżenia popędu seksualnego. Skuteczne przeprowadzenie terapii skazanego doprowadzi do zmniejszenia prawdopodobieństwa popełniania przez niego kolejnych czynów zabronionych. Należy przy tym zaznaczyć, że sprawcy przestępstw przeciwko wolności seksualnej i obyczajności stwarzają wysokie ryzyko powrotu do przestępstwa, a przez to wymagają specjalistycznych oddziaływań korygujących w trakcie wykonywania kary pozbawienia wolności i właściwego leczenia oraz dozoru po jej odbyciu. Projekt przewiduje, że terapia farmakologiczna nie będzie stosowana w przypadku, gdy jej przeprowadzenie spowodowałoby poważne niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia skazanego. Podkreślić należy, że projektowane zmiany dotyczą funkcjonującego już w systemie prawnym środka zabezpieczającego, a związane są przede wszystkim z koniecznością zapewnienia właściwego i skutecznego wykonywania tego środka, który w ściśle określonych przypadkach będzie orzekany obligatoryjnie. Stosowanie środka zabezpieczającego, obejmującego postępowanie terapeutyczne w zakładzie zamkniętym albo w warunkach ambulatoryjnych, zmierzające do obniżenia popędu seksualnego, jest uzasadnione ‐ z jednej strony koniecznością ochrony społeczeństwa przed ewentualnymi dalszymi przestępnymi działaniami konkretnego sprawcy, a z drugiej ‐ potrzebą wpływania na poprawę stanu jego zdrowia psychicznego. Ukształtowane w ten sposób przesłanki i zasady stosowania środka zabezpieczającego nie mogą być więc kwalifikowane jako zakazane przez art. 40 Konstytucji RP, wyrażający zakaz tortur, nieludzkiego lub poniżającego traktowania i karania oraz zakaz kar cielesnych, a także przez art. 3 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Podkreślenia wymaga również fakt, że zakresem podmiotowym projektowanej regulacji objęci będą wyłącznie sprawcy, którzy w chwili dokonywania czynu zabronionego nie byli niepoczytalni. Sprawcy, u których w toku postępowania karnego stwierdzono niepoczytalność określoną w art. 31 §1 K.k., podlegają bowiem zasadom określonym w art. 94 K.k. w ramach orzeczonego środka zabezpieczającego, są obejmowani leczeniem w zamkniętych zakładach psychiatrycznych, jeżeli są spełnione kumulatywne warunki orzeczenia takiego środka. Zauważyć ponadto należy, że proponowane rozwiązanie nie dotyczy tych sprawców przestępstw przeciwko wolności seksualnej i obyczajności, których przestępne działanie nie pozostawało w związku z zaburzeniem preferencji seksualnych, a więc tych, którzy znajdą się poza zasięgiem środka określonego w art. 95a Kodeksu karnego. Jednocześnie uprzejmie informuję, że w pracach nad przygotowaniem projektu ustawy brał udział w charakterze eksperta konsultant krajowy w dziedzinie seksuologii ‐ prof. dr hab. Zbigniew Lew Starowicz, jak również prof. dr hab. Marek Jarema ‐ konsultant krajowy w dziedzinie psychiatrii. Ponadto, Ministerstwo Zdrowia otrzymało w dniu 7 października 2008 r. pismo Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, które przekazało opinię towarzystwa, z której wynika, że idea zaproponowanych zmian nie pozostaje w sprzeczności z kierunkami rozwoju psychiatrii, psychologii i seksuologii. Odnosząc się do pytań 3. i 4. interpelacji, dotyczących sposobu finansowania i zasad funkcjonowania placówek, w których prowadzone są działania terapeutyczne wobec sprawców przestępstw o podłożu seksualnym, uprzejmie wyjaśniam, że w obowiązującym Kodeksie karnym wykonawczym brak jest niezbędnej delegacji ustawowej, pozwalającej na wydanie odpowiedniego rozporządzenia, w którym uregulowana zostałaby kwestia leczenia przestępców seksualnych. Zgodnie z art. 95a Kodeksu karnego, sąd może orzec umieszczenie sprawcy w zakładzie zamkniętym lub skierować na leczenie ambulatoryjne po odbyciu kary. Niezbędne było więc przygotowanie zmian w Kodeksie karnym wykonawczym w celu umożliwienia realizacji przepisu art. 95a Kodeksu karnego. Ponadto, konieczne jest wyodrębnienie nowej kategorii zakładów zamkniętych, realizujących detencję wobec populacji sprawców czynów przeciwko wolności seksualnej. Dotychczas kategoria takich zakładów nie została wyodrębniona. Niezależnie od tego projektowana nowelizacja przewiduje sporządzenie wykazu zakładów ambulatoryjnych, w których kontynuowana będzie terapia tej grupy osób. Z informacji uzyskanych od krajowego konsultanta w dziedzinie seksuologii wynika, że lekarzy seksuologów w skali kraju jest około 100. W obowiązującym stanie prawnym, zgodnie z dyspozycją zawartą w art. 96 § 1 Kodeksu karnego wykonawczego, skazani za przestępstwa określone w art. 197‐203 Kodeksu karnego, popełnione w związku z zaburzeniami preferencji seksualnych, odbywają karę w systemie terapeutycznym. Skazani ci obejmowani są terapią za ich zgodą, a w razie jej braku obowiązek poddania się terapii orzeka sąd penitencjarny w trybie art.117 Kodeksu karnego wykonawczego. Od 2007 r. w jednostkach penitencjarnych jest realizowany program oddziaływań terapeutycznych wobec sprawców przestępstw seksualnych. Oddziaływania te są prowadzone w oddziałach terapeutycznych zakładów karnych i aresztów śledczych przez psychologów, terapeutów i psychiatrów przeszkolonych w zakresie terapii sprawców przestępstw seksualnych. Mają one charakter indywidualnych i grupowych oddziaływań psychoterapeutycznych. Programy terapeutyczne skazanych są prowadzone w 7 oddziałach terapeutycznych: w Zakładzie Karnym w Oleśnicy, w Zakładzie Nr 2 w Łodzi, w Areszcie Śledczym w Starogardzie Gdańskim oraz w Zakładach Karnych w Rawiczu, Rzeszowie i Goleniowie. Aktualnie w oddziałach terapeutycznych przebywa 130 osadzonych. Efekty więziennych programów terapeutycznych dla skazanych sprawców przestępstw seksualnych w znacznym stopniu zależą od stworzenia systemowych rozwiązań, zapewniających kontynuację terapii i nadzór nad sprawcami po opuszczeniu przez nich zakładów karnych. W związku z zaawansowaniem prac nad budżetem na rok 2009 środki finansowe na uruchomienie zakładów opieki zdrowotnej, realizujących środek zabezpieczający na podstawie orzeczenia sądu, nie zostały wprost zarezerwowane. Istnieje więc konieczność zagwarantowania tych środków w ustawie budżetowej na rok 2009 podczas dalszych prac nad ustawą. Koszty udzielanych świadczeń zdrowotnych byłyby pokrywane przez Narodowy Fundusz Zdrowia. Ponadto Ministerstwo Zdrowia planuje uruchomić Krajowy Ośrodek Seksuologii Sądowej, do którego zadań należałoby m. in. prowadzenie działalności dydaktyczno ‐ szkoleniowej z dziedziny seksuologii sądowej. W nawiązaniu do pytań 5. i 6. interpelacji, dotyczących patologii społecznych związanych m.in. z przemocą w rodzinie, uprzejmie informuję, że kwestie dotyczące sposobu przeciwdziałania przemocy w rodzinie uregulowane zostały w ustawie z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493). W ustawie tej po raz pierwszy zdefiniowano przemoc w rodzinie jako jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie naruszające prawa lub dobra osobiste członków rodziny, w szczególności narażające te osoby na niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia, naruszające ich godność, nietykalność cielesną, wolność, w tym seksualną, powodujące szkody na ich zdrowiu fizycznym lub psychicznym, a także wywołujące cierpienia i krzywdy moralne u osób dotkniętych przemocą. Z definicji tej wynika, że działania przedstawicieli różnych instytucji stykających się ze zjawiskiem przemocy w rodzinie na każdym szczeblu administracji publicznej mają być ukierunkowane na zwalczanie każdej z form przemocy w rodzinie, a więc: przemocy fizycznej, psychicznej i seksualnej. Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie stanowi pierwszą próbę zmierzającą do kompleksowych, zintegrowanych i interdyscyplinarnych działań mających na celu zahamowanie zjawiska przemocy w rodzinie, zarówno poprzez realizację zadań profilaktycznych, jak również zadań ukierunkowanych na pomoc ofiarom przemocy w rodzinie, a także oddziaływań na osobę stosującą przemoc. Rząd realizuje zadania wynikające z uchwalonego przez Radę Ministrów w dniu 25 września 2006 r. ˝Krajowego programu przeciwdziałania przemocy w rodzinie˝, którego celem jest: ‐ przeciwdziałanie przemocy w rodzinie; ‐ zmniejszenie skali zjawiska przemocy w rodzinie; ‐ zwiększenie dostępności pomocy rodzinom, w których stosowana jest przemoc; ‐ zwiększenie skuteczności ochrony ofiar przemocy w rodzinie. Przez realizację celów zawartych w programie zakłada się: ‐ zmianę pojmowania przez społeczeństwo zjawiska przemocy w rodzinie; ‐ promowanie wartości rodzinnych; ‐ edukację dzieci, młodzieży i dorosłych w zakresie skutków stosowania przemocy w rodzinie; ‐ promowanie metod wychowawczych bez użycia przemocy. Szerokie ujęcie zapobiegania przemocy w rodzinie wyznacza cztery podstawowe nurty działań kierowanych do różnych grup odbiorców: 1) działania uprzedzające: diagnozujące, informacyjne, edukacyjne, kierowane do ogółu społeczeństwa, a także do osób pracujących z ofiarami i sprawcami przemocy w rodzinie; 2) działania interwencyjne: opiekuńcze i terapeutyczne, kierowane do ofiar przemocy w rodzinie oraz pouczające i izolujące, kierowane do sprawców przemocy w rodzinie; 3) działania powstrzymujące: psychologiczne, pedagogiczne, terapeutyczne i inne, kierowane do ofiar przemocy w rodzinie; 4) działania korekcyjno ‐ edukacyjne skierowane do sprawców przemocy w rodzinie. Program skierowany jest do: 1) ofiar przemocy w rodzinie, w tym: ‐ dzieci, ‐ współmałżonków lub partnerów w związkach nieformalnych, ‐ osób starszych, ‐ osób niepełnosprawnych; 2) sprawców przemocy w rodzinie; 3) świadków przemocy w rodzinie. Realizatorami programu przeciwdziałania przemocy w rodzinie są: ‐ organy administracji rządowej, ‐ jednostki samorządu terytorialnego, ‐ organizacje pozarządowe, ‐ kościoły i związki wyznaniowe. Minister Pracy i Polityki Społecznej jako krajowy koordynator realizacji Krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie jest odpowiedzialny za monitorowanie zjawiska przemocy w rodzinie. Program nakreśla jedynie ramy i kierunki działań, które są podejmowane w obrębie kompetencji resortów, jednostek samorządu terytorialnego, organizacji pozarządowych i innych podmiotów niepublicznych. Ponadto program przewiduje wprowadzenie autorskich i lokalnych rozwiązań w dziedzinie przeciwdziałania przemocy w rodzinie, dostosowanych do specyfiki potrzeb występujących na danym terenie. Realizacja programu w dłuższej perspektywie czasowej powinna przyczynić się do poprawy stanu bezpieczeństwa życia codziennego. Z przeprowadzonych przez TNS OBOP w ubiegłym roku badań dotyczących rozmiaru zjawiska przemocy w rodzinie wynika, że problem ten jest zjawiskiem dostrzeganym w polskim społeczeństwie i dotyczy średnio około połowy polskich rodzin. Najbardziej rozpowszechnioną formą przemocy jest przemoc psychiczna (31%). Rzadziej badani doświadczali przemocy fizycznej (17%), ekonomicznej (8%) oraz seksualnej (3%). W dalszym ciągu jednak, tak ofiary, jak i sprawcy bardzo niechętnie przyznają się do doświadczania czy też stosowania przemocy ‐ jest ona trudna do wykrycia, dlatego też należy podjąć zdecydowane działania na rzecz zapobiegania temu zjawisku. W związku z tym rząd realizuje wiele działań w ramach zadań wynikających z przepisów ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie oraz ˝Krajowego programu przeciwdziałania przemocy w rodzinie˝. Działania te mają charakter wieloaspektowy, wielokierunkowy i interdyscyplinarny. Przede wszystkim konieczna jest zmiana postawy społeczeństwa wobec zjawiska patologii społecznych, w tym przemocy w najbliższym otoczeniu. Poprzez ogólnopolskie kampanie społeczne organizowane na szczeblu centralnym, a także poprzez akcje prowadzone przez samorządy lokalne, są realizowane programy, które mają na celu uwrażliwienie Polaków na problem przemocy w rodzinie oraz wskazanie sposobów postępowania w przypadkach jej występowania. Ponadto niezbędne jest wzmocnienie samorządów gminnych w realizacji programów profilaktycznych prowadzących do zdobycia przez osoby zagrożone przemocą w rodzinie umiejętności radzenia sobie w sytuacjach kryzysowych i wdrażania właściwych postaw społecznych. W tym zakresie planowana jest zmiana ˝Krajowego programu przeciwdziałania przemocy w rodzinie˝. W celu ograniczenia każdej z form przemocy niezbędny jest dalszy rozwój systemu szkoleń i przygotowanie przedstawicieli właściwych instytucji do szybkiego i skutecznego reagowania w sytuacjach przemocy. Niezmiernie ważny jest dalszy rozwój programów korekcyjno ‐ edukacyjnych ukierunkowanych na zmianę postaw i zachowań sprawców, tak aby nie powtarzali oni okrutnych zachowań. Kolejne działanie, mające na celu bardziej skuteczną ochronę ofiar przed stosowaniem przemocy, to podjęta przez rząd inicjatywa zmian legislacyjnych w omawianym obszarze. Zmiany te będą obejmować zarówno nowe uregulowania w ustawie o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie, jak i Kodeksie karnym, Kodeksie postępowania karnego, a także Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, a dotyczą one w szczególności: ‐ możliwości izolowania ofiary od sprawcy, przy czym, to sprawca będzie musiał opuścić lokal, w którym zamieszkuje wspólnie z rodziną, a nie, jak do tej pory było, ofiara z dziećmi musiała z tego domu uciekać; ‐ wprowadzenia kodeksowego zakazu stosowania kar cielesnych, zadawania cierpień psychicznych i innych form poniżania dziecka (zmiana Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego); ‐ wprowadzenia ustawowego obowiązku zgłaszania każdego przypadku, gdy zagrożone jest zdrowie lub życie dziecka; ‐ wprowadzenia konieczności zabierania dziecka przez pracownika socjalnego w asyście Policji w przypadkach, gdy zagrożone jest życie lub zdrowie dziecka; ‐ wprowadzenia ustawowego obowiązku działań w ramach zespołów interdyscyplinarnych tworzonych w samorządach gminnych o charakterze profilaktycznym, ale również pomocowym. Zmiany do ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie i innych ustaw, które obecnie są na etapie uzgodnień międzyresortowych i z partnerami społecznymi, wkrótce trafią do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej w celu prowadzenia dalszych prac legislacyjnych. Wprowadzenie zaproponowanych rozwiązań jest elementem konsekwentnej polityki ‐ zerowej tolerancji dla sprawców przemocy, co w efekcie doprowadzi do nieuchronnego poniesienia prawnych konsekwencji przez sprawcę oraz do wzmocnienia ochrony ofiar przed przemocą. Niezależnie od wyżej wskazanych działań, Ministerstwo Zdrowia, w zakresie swoich kompetencji, za pośrednictwem jednostek utworzonych i nadzorowanych przez ministra zdrowia, corocznie zleca i finansuje realizację zadań z zakresu profilaktyki i edukacji dotyczących ochrony zdrowia. Ponadto w dniu 19 sierpnia 2008 r. została podjęta uchwała nr 172/2008 Rady Ministrów w sprawie przyjęcia rządowego programu na lata 2008‐2013 ˝Bezpieczna i przyjazna szkoła˝. Podstawowe cele przyjętego programu to: 1) poprawa stanu bezpieczeństwa w szkołach i placówkach systemu oświaty poprzez poprawę relacji interpersonalnych i klimatu społecznego w szkole; 2) zwiększenie wpływu rodziców na życie szkoły; 3) zwiększenie umiejętności wychowawczych dyrektorów szkół i placówek wychowawczych, nauczycieli i rodziców oraz pracowników administracji; 4) zwiększenie kompetencji społecznych i emocjonalnych uczniów; 5) indywidualizacja kształcenia uczniów, rozwój ich zainteresowań, zwiększenie autonomii uczniów w szkole; 6) wzmocnienie i rozszerzenie specjalistycznej pomocy psychologiczno ‐ pedagogicznej; 7) ograniczenie skali występowania zjawisk patologicznych (m.in. przemoc, narkomania, alkoholizm). 8) przeciwdziałanie agresji i patologii wśród dzieci i młodzieży poprzez sport. Cele te będą realizowane przez: 1) diagnozowanie klimatu społecznego szkoły, identyfikowanie czynników ryzyka i czynników chroniących przed agresją i przemocą; 2) stałą analizę działań wychowawczych podejmowanych przez szkoły i placówki, zmierzających do poprawy wzajemnych relacji pomiędzy uczniami a nauczycielami; 3) upowszechnianie wiedzy i doskonalenie umiejętności wychowawczych dyrektorów, nauczycieli, innych pracowników szkoły i rodziców; 4) realizację programów wychowawczych i profilaktycznych, 5) otwarcie szkoły na potrzeby uczniów, rodziców i przedstawicieli środowisk lokalnych; 6) uruchomienie punktów konsultacyjnych poradnictwa psychologiczno ‐pedagogicznego; 7) rozwój działalności pozalekcyjnej i pozaszkolnej; 8) stworzenie sprawnego i efektywnego sposobu resocjalizacji. Realizacja programu ˝Bezpieczna i przyjazna szkoła˝ jest jednym z elementów zwalczania patologicznych zjawisk przemocy nie tylko w rodzinie, ale również w środowisku rówieśniczym uczniów szkół funkcjonujących w systemie oświaty. Z wyrazami szacunku Podsekretarz stanu Zbigniew Wrona Warszawa, dnia 20 października 2008 r.