docnauka i religia
download 
Reklamacja Transkrypt
nauka i religia
Nauka Alister McGrath i religia Przekład Marek Chojnacki Wydawnictwo WAM Kraków 2008 Tytuł oryginału Science & Religion An Introduction © 1999 by Alister E. McGrath This edition is published by arrangement with Blackwell Publishing Ltd, Oxford. Translated by Wydawnictwo WAM from the original English language version. Responsibility of the accuracy of the translation rests solely with Wydawnictwo WAM and is not the responsibility of Blackwell Publishing Ltd. © Wydawnictwo WAM, 2009 Redakcja naukowa dr Andrzej Gielarowski Korekta Grzegorz Korczyński Projekt okładki Sebastian Stachowski ISBN 978−83−7505−164−3 WYDAWNICTWO WAM ul. Kopernika 26 • 31−501 KRAKÓW tel. 012 62 93 200 • fax 012 429 50 03 e−mail: [email protected] DZIAŁ HANDLOWY tel. 012 62 93 254−256 • fax 012 430 32 10 e−mail: [email protected] Zapraszamy do naszej KSIĘGARNI INTERNETOWEJ http://WydawnictwoWAM.pl tel. 012 62 93 260 • fax 012 62 93 261 Drukarnia Wydawnictwa WAM ul. Kopernika 26 • 31−501 Kraków wydawnictwowam.pl Spis treści Przedmowa .......................................................................................... 5 Jak czytać tę książkę .......................................................................... 7 1. Historyczne punkty zwrotne ....................................................... 9 Średniowieczna synteza ........................................................................ 9 Nowa astronomia: spory wokół teorii Galileusza i Kopernika ........ 16 Wszechświat mechanistyczny: Newton i deizm ................................ 28 Początki rodzaju ludzkiego: spór wokół teorii Darwina .................. 34 Dalsze zalecane lektury ...................................................................... 41 2. Religia: sprzymierzeniec czy wróg nauki? .............................. 44 Definicje religii: kilka wyjaśnień ........................................................ 45 Różne stanowiska w ramach poszczególnych religii: przypadek chrześcijaństwa .............................................................................. 48 Liberalny protestantyzm ............................................................ 48 Modernizm ................................................................................ 53 Neoortodoksja ............................................................................ 57 Ewangelikalizm ......................................................................... 61 Modele wzajemnych relacji pomiędzy nauką i religią ...................... 65 Modele konfrontacyjne .............................................................. 66 Modele niekonfrontacyjne ......................................................... 72 Religia i rozwój nauk przyrodniczych ............................................... 74 Konserwatyzm religii tradycyjnej .............................................. 75 Światopogląd naukowy kwestionuje tradycyjne poglądy religijne ....................................................... 76 Badanie przyrody to zgłębianie tajemnic Boga ......................... 77 Boski ład w przyrodzie .............................................................. 78 Dalsze zalecane lektury ...................................................................... 79 3. Religia i filozofia nauki ............................................................... 81 Racjonalizm i empiryzm ..................................................................... 82 Realizm i idealizm ............................................................................... 88 320 Spis treści Teza Duhema−Quine’a ........................................................................ 95 Pozytywizm logiczny: Koło Wiedeńskie .......................................... 100 Falsyfikacja: Karl Popper .................................................................. 106 Zmiana paradygmatu w nauce: Thomas S. Kuhn ........................... 112 Wiedza i przekonania: Michael Polanyi ........................................... 116 Dalsze zalecane lektury .................................................................... 120 4. Nauka i filozofia religii ............................................................. 122 Filozoficzne argumenty za istnieniem Boga .................................... 123 Ontologiczny dowód na istnienie Boga Anzelma z Canterbury ........................................................................... 123 Pięć dróg Tomasza z Akwinu .................................................. 127 Nauka i argumenty za istnieniem Boga ........................................... 131 Argument kosmologiczny ........................................................ 131 Argument kalam ..................................................................... 133 Argument teleologiczny ........................................................... 136 Działanie Boga w świecie ................................................................ 141 Deizm: Bóg działa poprzez prawa przyrody ............................ 141 Tomizm: Bóg działa poprzez przyczyny wtórne ...................... 142 Teologia procesu: Bóg działa drogą perswazji ......................... 144 Dalsze zalecane lektury .................................................................... 148 5. Stworzenie i nauka .................................................................... 151 Niektóre wątki doktryny stworzenia ................................................ 152 Stworzenie: krótka analiza teologiczna ........................................... 154 Trzy modele stworzenia ................................................................... 156 Emanacja ................................................................................ 156 Budowla .................................................................................. 157 Ekspresja artystyczna ............................................................... 158 Stworzenie i czas ............................................................................... 159 Stworzenie i ekologia ....................................................................... 161 Stworzenie i prawa przyrody ........................................................... 165 Dalsze zalecane lektury .................................................................... 171 6. Teologia naturalna: odkrywanie Boga w przyrodzie .......... 173 Zastrzeżenia wobec teologii naturalnej ........................................... 173 Zastrzeżenia natury teologicznej ............................................. 174 Zastrzeżenia natury filozoficznej ............................................ 179 Spis treści 321 Trzy ujęcia teologii naturalnej .......................................................... 182 Argument z rozumu ................................................................ 182 Argument z porządku świata .................................................. 183 Argument z piękna przyrody ................................................... 184 Teologia naturalna i objawiona ........................................................ 188 Dalsze zalecane lektury .................................................................... 192 7. Modele i analogie w nauce i w religii .................................... 194 Modele w naukach przyrodniczych ................................................. 195 Analogia, metafora i religia .............................................................. 201 Ambiwalentność analogii: przypadki analogii w nauce i w religii 210 Analogia doboru naturalnego ................................................. 210 Analogia Boga, który jest Ojcem ................................................. 214 Modele, analogie i metafory w nauce i w religii: porównanie ...... 218 Pojęcie komplementarności ............................................................. 221 Komplementarność w teorii kwantów ...................................... 222 Komplementarność w teologii .................................................. 225 Dalsze zalecane lektury .................................................................... 233 8. Zagadnienia z dziedziny nauki i religii ................................. 235 Fizyka i kosmologia .......................................................................... 236 Wielki Wybuch ......................................................................... 238 Zasada antropiczna ................................................................ 240 Biologia ............................................................................................. 247 Karol Darwin (1809−1882) ..................................................... 248 Neodarwinizm: Richard Dawkins ............................................ 252 Ewolucjonizm teistyczny ......................................................... 255 Psychologia ....................................................................................... 257 Ludwig Feuerbach (1804−1872) .............................................. 257 William James (1842−1910) .................................................... 262 Zygmunt Freud (1856−1939) ................................................... 266 Dalsze zalecane lektury .................................................................... 272 9. Nauka i religia: przykłady powiązań ..................................... 274 Ian G. Barbour (ur. 1923) ................................................................. 275 Charles A. Coulson (1910−1974) ....................................................... 279 Wolfhart Pannenberg (ur. 1928) ....................................................... 282 Arthur R. Peacocke (ur. 1024) .......................................................... 286 322 Spis treści John Polkinghorne (ur. 1930) ........................................................... 290 Pierre Teilhard de Chardin (1881−1955) ........................................... 293 Thomas F. Torrance (ur. 1913) ......................................................... 298 Zakończenie ...................................................................................... 303 Dalsze zalecane lektury .................................................................... 303 Bibliografia ...................................................................................... 305 Indeks ............................................................................................... 315 Przedmowa Badania nad powiązaniami pomiędzy nauką i religią stanowią jedną z najbardziej fascynujących dziedzin ludzkich dociekań. Znaczne zainteresowanie, jakim cieszą się książki i programy publicystyczne dotyczące możliwości odnalezienia Boga poprzez fizykę, związków pomiędzy duchowością i nauką czy wielkiej tajemnicy natury człowieka oraz celu życia ludzkiego dowodzi wyraźnie, że zagadnienia te cieszą się rosnącą popularnością. W programach wielu wyższych uczelni i uniwersytetów znaleźć można obecnie wykłady podejmujące niezwykle szerokie za− gadnienie związków między nauką i religią; często też przycią− gają one rzesze zafascynowanych tą kwestią słuchaczy. Istotną trudność stanowi tu jednak stopień przygotowania czy− telników i słuchaczy zainteresowanych tym obszarem badań. By móc zrozumieć złożoną sieć zagadnień łączących nauki przy− rodnicze z kwestiami religijnymi, trzeba dysponować co najmniej ogólną wiedzą o przynajmniej jednej religii i taką samą wiedzą z zakresu jednej z istotnych nauk przyrodniczych, najlepiej fizy− ki lub biologii. Wielu ludzi początkowo zafascynowanych tą dzie− dziną dociekań zniechęca się brakiem owej wstępnej wiedzy. Niniejsza książka stara się przyjść im z pomocą, zakładając, że czytelnik wie niewiele lub prawie nic o naukach przyrodniczych i religiach. Jej zadaniem jest wprowadzenie we wspomniane zagadnienie nie oczekując od czytelnika żadnej znajomości przed− miotu. Książka ta zatem chce wprowadzić w najistotniejsze tematy i zagadnienia z obszaru badań nad dialogiem pomiędzy religią i naukami przyrodniczymi. Osoby posiadające już jakiś zasób wiedzy w tym zakresie mogą niekiedy stwierdzać przy jej lektu− rze, że tłumaczy ona rzeczy znane i oczywiste. Autor ma nadzie− ję, iż wrażenie to nie okaże się zbyt męczące. W każdym razie 6 Przedmowa chcemy tu prześledzić powiązania pomiędzy nauką i religią. Ci, który wiedzą już cokolwiek o którejś z tych dwóch dziedzin powinni zatem móc stwierdzić, że rzeczy, które już znają zostały tu ujęte w nowy sposób, pozwalający zrozumieć ich powiązania z tematem naszych rozważań. Ja sam zajmuję się dziedziną relacji między nauką a religią od ponad dwudziestu lat. Zacząłem swą edukację naukową na uni− wersytecie oksfordzkim, studiując chemię ze szczególnym uwzględnieniem teorii kwantów, następnie zaś obroniłem pracę doktorską z zakresu biologii molekularnej. Po uzyskaniu dokto− ratu studiowałem teologię w Oksfordzie i w Cambridge, zajmu− jąc się zwłaszcza historią wzajemnych powiązań między nauką i religią, szczególnie w wieku XVI i XIX. Mam nadzieję, że moje własne doświadczenia w znajdowaniu związków między tymi dwiema dziedzinami mogą posłużyć innym, którzy także starają się je dostrzec. Pisząc tę książkę korzystałem z ogromnej pomocy wielu in− nych autorów zajmujących się nauką i religią. Byli wśród nich specjaliści z zakresu jednej z tych dziedzin oraz badacze specja− lizujący się w analizowaniu ich wzajemnych powiązań. Jako że jest ich zbyt wielu bym mógł ich tutaj wymienić, mam nadzieję, że przyjmą ode mnie wspólne wyrazy wdzięczności za okazaną mi pomoc, zachętę i wsparcie. Dziękuję także fundacji Johna Templetona, która wspierała mnie przy pisaniu niniejszej pracy. Alister McGrath, Oxford, czerwiec 1998 r. 1 Historyczne punkty zwrotne Każdy kto chce zrozumieć wzajemne oddziaływania pomiędzy nauką i religią musi zaznajomić się z charakterystyką trzech klu− czowych okresów historii tego zagadnienia. Są to: okres debat astronomicznych toczonych w wieku XVI i na początku wieku XVII, czas formowania się światopoglądu wyłonionego z me− chaniki Newtona, przy końcu wieku XVII oraz w XVIII wieku i wreszcie okres dyskusji wokół teorii Darwina, toczonej w wie− ku XIX. W niniejszym rozdziale postaramy się wprowadzić czy− telnika w sedno sporów toczonych w każdym z tych okresów, wskazując na istotne tezy i ich znaczenie dla kwestii omawianej w tej książce. Ponieważ każdy z tych sporów stanowi ważny motyw, nieustannie powracający w różnych publikacjach na te− mat związków pomiędzy nauką i religią – podobnie zresztą jak i w tej książce – czytelnik powinien uważnie zapoznać się z podstawowymi pojęciami przedstawionych tu dyskusji oraz z ich przebiegiem. Zaczniemy od pytania jak w średniowieczu powstawały pod− stawy nowoczesnej nauki; poniżej przedstawiamy zarys odpo− wiedzi. Średniowieczna synteza Często twierdzi się, że rewolucja naukowa, która miała miejsce w XVI i XVII wieku, niewiele – jeśli w ogóle cokolwiek – za− 10 Historyczne punkty zwrotne wdzięczała średniowieczu. Pogląd ten, nagminnie występujący w dawniejszych publikacjach o historii nauki, został ostatnio poddany krytyce przez specjalistów od historii myśli średnio− wiecznej, takich jak choćby Edward Grant, który wskazał na fakt, że początki rewolucji naukowej można dostrzec już w śre− dniowieczu. Według Granta w średniowieczu powstał kontekst intelektualny, w którym nauki przyrodnicze mogły rozwinąć się jako poważne dziedziny rozumnych badań. Okres ten dostar− czył też pojęć i metod, które okazały się ważne dla nowych dyscyplin. Trzy wydarzenia epoki średniowiecza uznać można za fun− dament kontekstu, w którym pojawiły się nauki przyrodnicze. 1. W średniowieczu przetłumaczono na łacinę – język, którym posłu− giwał się zachodnioeuropejski świat uczonych – szereg tekstów naukowych pochodzących z tradycji grecko−arabskiej. Zachodni myśliciele mieli odtąd dostęp zarówno do dorobku arabskich ko− mentatorów tekstów Arystotelesa, jak i do oryginalnych tekstów tego filozofa. Ponowne odkrycie Arystotelesa wywarło wielki wpływ na teologię i filozofię średniowieczną, zaś tacy autorzy jak Tomasz z Akwinu znaleźli w jego myśli ważny bodziec do rozwoju własnej refleksji filozoficznej i teologicznej. Teksty te – a były wśród nich nie tylko pisma Arystotelesa – okazały się też ważną inspiracją w zmaganiach z zagadnieniami z zakresu nauk przyrodniczych. Choć można uznać, że nauki przyrodnicze rozwinęłyby się także i bez ich pomocy, rozwój ten bez wspomnianych tekstów nastąpiłby niewąt− pliwie dużo później. 2. W wiekach średnich powstały wielkie uniwersytety Europy Zachod− niej. Wydarzenie to miało kluczowe znaczenie dla rozwoju nauk przyrodniczych. Na uniwersytetach wykładano bowiem logikę, filo− zofię przyrody, geometrię, muzykę, arytmetykę i astronomię. Wy− kładów tych słuchali studenci wszystkich specjalności typowych uniwersytetów średniowiecznych. Wprowadzenie filozofii przyro− dy do zakresu podstawowego wykształcenia zdobywanego na uni− wersytetach średniowiecznych spowodowało, że do rutynowej for− macji ówczesnych studiów wyższych należało zaznajomienie się z szeregiem istotnych zagadnień naukowych. Typowy uniwersytet Historyczne punkty zwrotne 11 średniowieczny miał cztery wydziały: wydział sztuk wyzwolonych oraz trzy wydziały „wyższe” – medycyny, prawa i teologii. Wykształ− cenie zdobywane na wydziale sztuk wyzwolonych uważano za podstawę bardziej zaawansowanych studiów; należy zauważyć, że ważną część owego kursu podstawowego stanowiła właśnie „filo− zofia przyrody”. 3. Pojawiła się grupa „teologów−filozofów przyrody”, często działają− cych w obrębie wspólnot uniwersyteckich, przekonanych, że studia nad światem przyrody są dozwolone i ważne z teologicznego punktu widzenia. Choć Arystotelesa powszechnie uznawano za filozofa pogańskiego (którego myśl ma ograniczoną wartość dla chrześci− jan), uważano mimo to, że jego myśl pozwala lepiej zrozumieć świat przyrody, co z kolei prowadzi do większej wiedzy o Bogu, który go stworzył. Należy zauważyć, że wielu ważnych średniowiecznych przedstawicieli nauk przyrodniczych – jak choćby Robert Grossete− ste, Mikołaj z Oresme czy Henryk z Langenstein – było zarazem teologami, nie dostrzegającymi sprzeczności pomiędzy wiarą i ba− daniem porządku natury. To rosnące znaczenie „filozofii przyrody” okazało się mieć istot− ne znaczenie dla powstania w Europie Zachodniej nauk przyrodniczych. Należy też odnotować fakt, że w średniowieczu znaczną wagę przykładano do zagadnienia, które okaże się nie− zmiernie ważne w XVI wieku – do kwestii interpretacji tekstów biblijnych. Przynajmniej powierzchowna lektura Biblii zdawała się sugerować, że Wszechświat jest geocentryczny (skupiony wo− kół Ziemi), że został stworzony w sześć dni, i że ludzkość zosta− ła stworzona w dniu szóstym. Przyglądając się poważnym spo− rom wokół interpretacji pierwszych rozdziałów Księgi Rodzaju trzeba zauważyć, że średniowieczni interpretatorzy Biblii utoro− wali drogę do odczytywania tych tekstów w sposób znacząco odmienny, bardziej zgodny z obrazem świata jakiego dostarcza− ły nauki przyrodnicze. Każdy tekst domaga się interpretacji. Biblia chrześcijan nie stanowi w tym względzie wyjątku. W pewnym sensie historię teologii chrześcijańskiej uznać można za historię interpretacji Pisma Świętego. Biorąc pod uwagę fakt, że rozstrzygnięcie pyta− 12 Historyczne punkty zwrotne nia czy pewne teksty należy interpretować dosłownie, inne zaś w sposób niedosłowny bądź alegoryczny, miało bardzo duże znaczenie, możemy uznać, iż w tej kwestii doszło w średniowie− czu do znaczącego postępu. Należy zauważyć, że podstawy tych rozstrzygnięć sformuło− wano kilka wieków wcześniej, w okresie patrystycznym. Wów− czas bowiem powstały dwie wielkie szkoły interpretacji tekstów biblijnych: jedna z nich związana była z ośrodkiem w Aleksan− drii, druga powstała w Antiochii. Aleksandryjska szkoła interpre− tacji Biblii nawiązywała do metod sformułowanych przez myśli− ciela żydowskiego Filona z Aleksandrii (ok. 30 przed Chr. – ok. 45 po Chr.). Założenia tej szkoły oparte były na wcześniejszych tradycjach żydowskich, które dopuszczały zastąpienie dosłow− nej interpretacji Pisma Świętego przez odwołanie się do alegorii. Czym jednak jest alegoria? Filozof grecki Heraklit uznał, iż pole− ga ona na tym, że „mówimy coś, mając na myśli coś innego niż to, co mówimy”. Filon twierdził zaś, że należy wejrzeć pod po− wierzchowne znaczenie Pisma Świętego, dostrzegając głębsze znaczenie ukryte pod powierzchnią tekstu. Myśl tę podjęła gru− pa teologów skupiona w Aleksandrii. Za najważniejszych jej przedstawicieli uznaje się powszechnie Klemensa Aleksandryj− skiego, Orygenesa i Didyma Ślepego. W istocie, dostrzegając pogłębienie rozumienia kwestii duchowych, jakie przyniosło za− stosowanie przez ostatniego z wymienionych autorów alego− rycznej metody interpretacji tekstów biblijnych, Hieronim nazy− wał go „Didymem Widzącym”. Przykładem możliwości jakie daje metoda alegoryczna jest dokonana przez Orygenesa interpreta− cja kluczowych obrazów Starego Testamentu. Interpretując ale− gorycznie opowieść o podboju Ziemi Obiecanej przez Jozuego, Orygenes uznał ją za obraz zwycięstwa Chrystusa nad grzechem na krzyżu; podobnie też stwierdził, że prawo dotyczące składa− nia ofiar z Księgi Kapłańskiej odnosi się do duchowych ofiar chrześcijan. Tymczasem szkoła antiocheńska obrała odmienną drogę, pod− kreślając znaczenie interpretacji Pisma Świętego w świetle kon− tekstu historycznego. Szkoła ta, którą wiąże się zwłaszcza z imio− nami takich pisarzy jak Diodor z Tarsu, Jan Chryzostom i Teodor Historyczne punkty zwrotne 13 z Mopsuestii, kładła nacisk na historyczne usytuowanie proroctw Starego Testamentu, zupełnie nieobecne w pismach Orygenesa i innych przedstawicieli tradycji aleksandryjskiej. Na przykład Teodor, pisząc o proroctwach starotestamentowych, podkreśla, że posłannictwo prorockie miało określone znaczenie dla tych, do których było ono bezpośrednio skierowane, zarazem zaś posiada znaczenie szersze, dostrzegane przez czytających je chrześcijan. Każdą wypowiedź prorocką należy interpretować z uwzględnieniem faktu, że posiada ona jedno określone i spój− ne znaczenie historyczne bądź dosłowne. W oparciu o to zało− żenie Teodor uznał, że jedynie stosunkowo niewiele tekstów Starego Testamentu odnosi się bezpośrednio do Chrystusa, pod− czas gdy szkoła aleksandryjska uznawała, iż wypowiedzi o Nim stanowią ukrytą treść wielu fragmentów tej części Biblii, zarów− no tekstów prorockich, jak i historycznych. W Kościele Zachodnim można dostrzec nieco inne ujęcie za− gadnień interpretacji Pisma Świętego. Ambroży z Mediolanu w swych licznych pismach zawarł zasadę trojakiego rozumienia sensu tekstu biblijnego: obok sensu dosłownego (naturalnego) interpretator dostrzec może sens moralny i racjonalny bądź sens teologiczny. Święty Augustyn, idąc za Ambrożym, opowiedział się za dwojakim sensem – dosłownym, cielesnym i historycz− nym oraz alegorycznym, mistycznym i duchowym – choć zara− zem przyznał, że niektóre fragmenty mogą mieć oba te znacze− nia. „W wypowiedziach proroków dostrzec można potrójny sens: niektórzy mają na myśli Jerozolimę ziemską, inni miasto niebie− skie, jeszcze inni zaś oba te miasta”. Rozumienie Starego Testa− mentu jedynie na poziomie wypowiedzi historycznych jest nie do przyjęcia. Kluczem do ich właściwego zrozumienia jest ich właściwa interpretacja. Owo rozróżnienie pomiędzy dosłownym lub historycznym sensem Pisma Świętego a sensem głębszym, duchowym bądź alegorycznym, zdobyło sobie powszechne uznanie w Kościele w okresie wczesnego średniowiecza. Standardowa metoda in− terpretacji Biblii używana w średniowieczu znana jest zazwyczaj jako quadriga, czyli „czworaki sens Pisma Świętego”. Jej począt− ków należy szukać właśnie w rozróżnieniu pomiędzy sensem 14 Historyczne punkty zwrotne dosłownym i duchowym. Pismo Święte ma w tym ujęciu cztery różne sensy. Obok znaczenia dosłownego wyróżnia się tu trzy znaczenia niedosłowne: alegoryczne (określające w co chrześci− janie mają wierzyć), tropologiczne lub moralne (określające co chrześcijanie mają robić) oraz anagogiczne (określające czego chrześcijanie mają z nadzieją oczekiwać). Owe cztery sensy Pi− sma Świętego można zatem określić następująco: 1. Sens literalny Pisma Świętego, w którym tekst należało odczytywać dosłownie. 2. Sens alegoryczny, w którym interpretowano niektóre fragmenty Pi− sma Świętego w sposób umożliwiający sformułowanie wypowiedzi doktrynalnych. Fragmenty te były zazwyczaj albo niejasne, albo ich znaczenie dosłowne było dla czytelników nie do przyjęcia z przy− czyn teologicznych. 3. Sens tropologiczny lub moralny, w którym interpretowano pewne fragmenty w taki sposób, by móc z nich wywieść wskazania etycz− ne odnoszące się do postępowania chrześcijan. 4. Sens anagogiczny, w którym interpretowano pewne fragmenty, by uzasadnić chrześcijańską nadzieję, wskazując na przyszłe spełnie− nie się danych przez Boga obietnic w nowym Jeruzalem. Potencjalnej słabości powyższego ujęcia unikano stosując zasa− dę, że nie należy przyjmować niczego do wierzenia na podsta− wie niedosłownego sensu Pisma Świętego, jeśli nie da się tego ustalić w oparciu o tekst dosłowny. Nacisk, jaki kładziono na dosłowny sens Biblii uznać można za pośrednią krytykę ujęcia alegorycznego stosowanego przez Orygenesa, które potencjal− nie pozwalało interpretatorom Pisma Świętego na odczytanie z każdego fragmentu dowolnej, założonej przez nich, interpreta− cji „duchowej”. W szczytowym okresie średniowiecza przyjęto zatem złożo− ną metodę interpretacji tekstów biblijnych, zezwalającą na inter− pretowanie niektórych fragmentów Biblii dosłownie, innych zaś w którymś z niedosłownych sensów. Augustyn podkreślał, że egzegeza biblijna musi brać pod uwagę wnioski płynące z roz− ważań poszczególnych nauk. Jak sam podkreślał w swym ko− Historyczne punkty zwrotne 15 mentarzu do Księgi Rodzaju, niektóre fragmenty Pisma Świętego można poddawać rozmaitym interpretacjom; ważne staje się za− tem dopuszczenie innych rodzajów badań naukowych przy usta− laniu, która z interpretacji danego fragmentu jest najwłaściwsza: W kwestiach tak niejasnych i wykraczających poza nasze możliwości pojmowania znajdujemy w Piśmie Świętym fragmenty, które można interpretować bardzo różnie bez szkody dla przyjętej przez nas wiary. W takich przypadkach nie powinniśmy spiesznie zajmować zdecydo− wanego stanowiska, byśmy wraz z nim nie polegli, gdy słusznie pod− ważą je postępy poczynione w poszukiwaniu prawdy. Nie powinni− śmy walczyć o własną interpretację, lecz o naukę Pisma Świętego. Nie powinniśmy naginać znaczenia Pisma Świętego do własnych interpre− tacji, lecz nasze interpretacje do sensu Pisma1. Augustyn nawoływał zatem do tego, by uwzględniać w interpre− tacji tekstów biblijnych opinie, które w sposób rozsądny uznać można za prawdziwe, odzwierciedlające rzeczywisty stan rzeczy. W pewnym sensie powyższe ujęcie interpretacji biblijnej gwa− rantuje, że teologia chrześcijańska nigdy nie wpadnie w pułapkę światopoglądu przednaukowego. Edward Grant wykazał istot− ność tej opinii dla rozwoju kosmologii średniowiecznej w okre− sie od roku 1200 do roku 1687, zwracając zwłaszcza uwagę, że pogląd Augustyna przyjął i pogłębił Tomasz z Akwinu. Ogólne podejście Augustyna do tych zagadnień pojęło kilku wpływo− wych teologów rzymskokatolickich XVI wieku, co nie pozostało bez wpływu na kluczowy w tej dziedzinie komentarz do Księgi Rodzaju, który jak wiadomo wpłynął z kolei na poglądy Galile− usza na interpretację Pisma Świętego. Jak zobaczymy, wspomniane stanowisko pozytywnie wpły− nęło na pierwszy wielki spór o relację pomiędzy nauką i religią, ujawniający się w szesnastowiecznych i siedemnastowiecznych dyskusjach astronomicznych wokół teorii Kopernika i Galileusza. Omówimy je w następnym podrozdziale. 1 T. van Bavel, The Creator and the Integrity of Creation in the Fathers of the Church, „Augustinian Studies” 21 (1990), s. 1−33.
