Organizacja oraz zadania Oddziału IV i wojskowej służby

Regina Czarnecka
ORGANIZACJA ORAZ ZADANIA ODDZIAŁU IV
I WOJSKOWEJ SŁUŻBY KOMUNIKACYJNEJ
SZTABU GŁÓWNEGO (GENERALNEGO) WP
W LATACH 1921—1939
Ukazanie się dekretu Naczelnego Wodza Józefa Piłsudskiego 7 stycznia 1921
roku zapoczątkowało reorganizację naczelnych władz wojskowych i ich przejście na
stopę pokojową1. Dotychczasowe Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego (dalej: ND
WP) istniejące na czas wojny i Sztab Ministerstwa Spraw Wojskowych (dalej:
MSWojsk.) miały utworzyć Sztab Generalny WP składający się z pięciu oddziałów.
Na mocy rozkazu 1/500/IV2 p.o. szefa Sztabu Generalnego WP gen. Władysława
Sikorskiego Sekcja Komunikacyjna Oddziału IV Sztabu MSWojsk.3 wraz z Sekcją
Ogólną i Adiutanturą Oddziału IV ND WP4, a także Szefostwo Kolejnictwa Polowego
1
Dziennik Rozkazów Tajnych Nr 3, 1921 rok, poz. 26.
CAW, I.303.7.45.
3
Oddział IV Sztabu MSWojsk. powstał w marcu 1920 roku na bazie Departamentu III i
Departamentu X MSWojsk. Zajmował się kontrolą zakupów w kraju i zagranicą, rozbudową przemysłu
wojennego oraz sprawą transportu wojskowego i rozwoju sieci komunikacyjnej państwa.
4
Oddział IV ND WP został utworzony na mocy rozkazu Sztabu Generalnego WP nr 70 z 13.02.1919
roku i nosił początkowo nazwę „Główne Kwatermistrzostwo”. Głównemu Kwatermistrzostwu podlegały
wszystkie zakłady i formacje etapowe zajmujące się zaopatrzeniem materiałowym wojska na froncie. Oddział IV
ND WP w połowie 1919 roku został podzielony na Adiutanturę i 13 sekcji, później doszły sekcje: zdobyczy
wojennej i statystyczna. Na mocy rozkazu ND WP z 17.01.1920 roku. Oddział IV wydzielił ze swej struktury
Intendenturę oraz sekcje: lekarską, weterynaryjną. sądowo-prawną, duchowną oraz Centralny Zarząd Poczt
Polowych, które przekształcone zostały w szefostwa, bądź samodzielne referaty. Z pozostałej części powstał
Oddział IV Etapowy. W 1920 roku w NF WP istnieją: Oddział IV Etapowy oraz Oddział IV A Kolejowy, który
następnie przeorganizował się w Szefostwo Kolejnictwa Polowego. Pod koniec 1920 roku Oddział IV ND WP
uległ ponownej reorganizacji w związku z utworzeniem Ekspozytury MSWojsk. ds. Demobilizacji, szefem
której został mianowany Główny Kwatermistrz. W jej skład wszedł Oddział IV ND WP. Wraz z likwidacją
2
przy ND WP miały utworzyć z dniem 10 lipca 1921 roku nowy Oddział IV Sztabu
Generalnego WP. W zakresie jego kompetencji znalazła się również wojskowa służba
komunikacyjna obejmująca sprawy kolei, dróg kołowych, żeglugi śródlądowej oraz
łączności i poczt polowych. Zadania Oddziału IV zostały określone już w dekrecie
Naczelnego Wodza „O organizacji najwyższych władz wojskowych”. Należały do nich:
opracowanie planu materiałowego zaopatrzenia sił zbrojnych i rozbudowa sieci
komunikacyjnej według wytycznych Ścisłej Rady Wojennej, ewidencja komunikacji i
przygotowanie ogólnego ruchu transportów, wdrażanie transportu kolejowego i
wodnego, organizacja etapów i obszaru wojennego oraz opisy kraju i terenów państw
obcych.
Rozkazem MSWojsk. z 10 sierpnia 1921 roku została ustalona formalnie
pokojowa organizacja MSWojsk.5. Sztab Generalny WP stała się organem pracy
ministra spraw wojskowych i wykonywał swe zadania przy pomocy pięciu oddziałów.
W ślad za tym rozkazem ukazały się rozkazy ustalające pokojowa organizację służby
komunikacyjnej w Oddziale IV Sztabu Generalnego WP6. Zostali powołani wojskowi
komisarze komunikacyjni (organ Sztabu Generalnego WP będący zawiązkiem
kierowniczym służby komunikacji na czas wojny) oraz organa łącznikowe „delegacje”
przy władzach cywilnych.
Pierwsza struktura Oddziału IV przedstawia się następująco:
Referat Ogólny
Samodzielny Referat Materiałowego Zaopatrywania
Samodzielny Referat Opisu Kraju i Obcych Państw
Wydział Etapowy
Wydział Komunikacji, któremu podlegali:
Generalny Wojskowy Komisarz Kolejowy7 posiadający jako delegację —
Wojskową Sekcję Kolejową przy Ministerstwie Kolei Żelaznych oraz delegata na
Ekspozytury MSWojsk. 23.03.1921 roku te części organizacyjne Oddziału IV ND WP, które miały przejść do
Sztabu Generalnego WP pozostały pod rozkazami szefa sztabu, a te, które miały przejść do Szefostwa
Administracji MSWojsk., chwilowo znalazły się w Oddziale IV Sztabu MSWojsk.
5
Rozkaz I.4900/Org./21 „Pokojowa organizacja MSWojsk.”, CAW, I.303.1.9.
6
Dodatek Tajny Nr 21 do Dziennika Rozkazów Nr 40 z 11.10.1921 roku. Dodatek Tajny Nr 1 do
Dziennika Rozkazów z 3.01.1922 roku, Dodatek Tajny Nr 11 do Dziennika Rozkazów z 14.03.1922 roku.
7
Zakres działania Wojskowego Komisarza Kolejowego zawiera rozporządzenie MSWojsk. i
Ministerstwa Kolei Żelaznych z dnia 18.03.1921 roku „O przedmiocie wojskowej służby kolejowej w czasie
każdą dyrekcję kolejową — Dyrekcyjnego Wojskowego Komisarza Kolejowego8;
posiadającego jako delegację Wojskowy Wydział Kolejowy przy odnośnej dyrekcji;
Wojskowy Komisarz Dróg Wodnych (Żeglugi Śródlądowej) oraz na każdy
specjalnie wyznaczony przez MSWojsk. punkt wodny Delegat Wojskowego
Komisarza Żeglugi;
Wojskowy Komisarz Telegrafów i Telefonów (Wojskowy Komisarz
Łączności);
Wojskowy Komisarz Poczt Polowych;
Wojskowy Komisarz Drogowy;
Wojskowy Komisarz Lotniczy.
Oddział IV prócz wielu zadań, jak sprawy opracowania planu materiałowego
zaopatrzenia sił zbrojnych w czasie wojny skupił całość zagadnień związanych z
wojskową komunikacją kolejową, drogową, samolotową i wodną. Prace te były
skoncentrowane głównie w Wydziale Komunikacji, do którego zadań należało:
przygotowanie wojskowe wszystkich środków komunikacyjnych państwa dla potrzeb
wojny, pośrednictwo u odnośnych władz cywilnych przy użyciu tych środków przez
wojsko, opracowywanie przy współudziale komisarzy komunikacyjnych organizacji
wojskowej służby komunikacyjnej na czas pokoju i wojny oraz ustalanie zasad
współdziałania władz wojskowych z cywilnymi w tej dziedzinie.
Pierwsza obsada personalna Oddziału IV i wojskowej służby komunikacyjnej
przedstawiała się następująco9: na czele oddziału stanął płk Stanisław Kwaśniewski,
szefem Wydziału Komunikacji został mianowany płk Stanisław Regulski, szefem
Wydziału Etapowego mjr Józef Wiatr, szefem Referatu Materiałowego Zaopatrywania
mjr Stanisław Krzysik, a szefem Referatu Opisowego ppłk Henryk Bagiński.
pokoju oraz wojennej służbie kolejowej” (Dodatek Tajny do Dziennika Rozkazów Nr 24 z dnia 21.06.1921
roku), patrz również etat Generalnego Wojskowego Komisarza Kolejowego, Dodatek Tajny Nr 21 do Dziennika
Rozkazów Nr 40 z 11.10.1921 roku.
8
Generalnemu Wojskowemu Komisarzowi Kolejowemu podlegało 12 oficerów transportowych i 9
dyrekcyjnych wojskowych komisarzy kolejowych w dyrekcjach Kolei Państwowych w Gdańsku, Katowicach
Krakowie, Lwowie, Poznaniu, Radomiu, Stanisławowie, Wilnie i Warszawie oraz 3 poddyrekcyjni wojskowi
komisarze kolejowi w Siedlcach Brześciu i Wilnie. W uzupełnieniu do pokojowej organizacji wojskowej służby
komunikacyjnej ogłoszonym w Dodatku Tajnym Nr 11 do Dziennika Rozkazów MSWojsk. z 14.03.1922 roku
ustanowiono dodatkowo: Ekspozyturę Wojskowego Wydziału Kolejowego Gdańsk w Bydgoszczy oraz
Ekspozyturę Wojskowego Wydziału Kolejowego Wilno w Białymstoku, a także oficerów łącznikowych w
Warszawie, Lublinie i Przemyślu.
9
CAW, I.303.7.45.
Generalnym Wojskowym Komisarzem Kolejowym został mianowany płk Tadeusz
Kurcjusz, Wojskowym Komisarzem Żeglugi Śródlądowej kmr por. Stanisław Wagner,
Wojskowym Komisarzem Łączności
płk
Stanisław
Miniewski,
Wojskowym
Komisarzem Poczt Polowych płk Jakub Salicki, Wojskowym Komisarzem Drogowym
płk Mieczysław Dobrucki, a Wojskowym Komisarzem Lotniczym ppłk Stanisław
Sarnowski.
Pod koniec 1992 roku na mocy rozkazu 1.3500/Org.10 zaszły w organizacji
Oddziału IV i wojskowej służby komunikacyjnej zmiany oraz dokonano redukcji
etatów oficerskich. Zniesiono Samodzielny Referat Materiałowego Zaopatrzenia oraz
Samodzielny Referat „Opisu kraju i państw obcych” i podniesiono je do rangi
wydziałów,
jako
Wydział
Zaopatrywania
i
Wydział
Opisowy.
Na
mocy
rozporządzenia wykonawczego MSWojsk. i Ministerstwa Poczt i Telegrafów z 20
listopada 1922 roku regulowano funkcjonowanie w Oddziale IV służby łączności11.
Organami kierowania środkami łączności na czas wojny i pokoju był Wojskowy
Komisarz Łączności oraz jako organa wykonawcze — Wojskowe Biuro Łączności
przy Ministerstwie Poczt i Telegrafów i oficerowie łącznikowi przy okręgowych
dyrekcjach poczt i telegrafów.
17 marca 1923 roku ukazało się rozporządzenie ministra spraw wojskowych i
ministra kolei żelaznych dotyczące służby transportowo-kolejowej w czasie wojny i
pokoju12. Opierając się na postanowieniach ustawy z 27 marca 1920 roku o kolejach w
czasie wojny ustanowiono następującą organizację służby transportowo-kolejowej w
czasie pokoju.
1. Kierownictwo służby transportowo-kolejowej w czasie pokoju należało do
szefa Sztabu Generalnego (przez Oddział IV) uprawomocnionego w tym zakresie
przez ministra spraw wojskowych.
2. Organami wojskowej służby transportowo-kolejowej byli: Generalny
Wojskowy Komisarz Kolejowy przy Oddziale IV oraz dyrekcyjni wojskowi komisarze
kolejowi.
10
Dodatek Tajny Nr 42 do Dziennika Rozkazów nr 26 z 24.10.1922 roku.
Rozporządzenie wykonawcze do ustawy z dnia 18.12.1920 roku „O pocztach, radiotelegrafach,
telegrafach i telefonach w czasie wojny”, Dodatek Tajny Nr 48 do Dziennika Rozkazów Nr 28, poz. 148.
12
Dodatek Tajny Nr 10 do Dziennika Rozkazów nr 14, 1923 roku, poz. 41.
11
Delegaci dyrekcyjnych komisarzy kolejowych stojący na czele wojskowych
wydziałów kolejowych przy poszczególnych dyrekcjach Kolei Państwowych oraz
oficerowie łącznikowi wojskowych wydziałów kolejowych przy oddziałach ruchu
(poddyrekcjach) Kolei Państwowych.
Do kompetencji szefa Sztabu Generalnego (przez Oddział IV) należało:
opracowywanie planów wojskowych transportów strategicznych, przygotowywanie
kolei żelaznych dla celów mobilizacji i wojny pod względem personalnym,
technicznym i wyposażenia materiałowego wspólnie z Ministerstwem Kolei
Żelaznych, inicjatywa w zakresie budowy nowych linii strategicznych i opiniowanie
budowy wszystkich nowych linii kolejowych oraz rozbudowy istniejących linii
kolejowych pod względem strategicznym, opiniowanie wszystkich zamierzeń
Ministerstwa Kolei Żelaznych i zasadniczych zmian w urządzeniach technicznych
kolei mających znaczenie dla przygotowania kolei dla celów wojskowych, sprawy
zagranicznych konwencji i umów w dziedzinie kolejnictwa dotyczących przewozów
wojskowych i innych kwestii związanych z obroną państwa, kontrola przygotowania
kolei pod względem personalnym, technicznym i materiałowym dla celów mobilizacji
i wojny (przez wojskowych komisarzy kolejowych), opracowywanie specjalnych
regulaminów i instrukcji z dziedziny służby transportowo-kolejowej w porozumieniu z
ministerstwem, sprawy szkolenia oficerów przeznaczonych do służby transportowej,
opiniowania programu szkolenia pracowników kolei w zakresie mobilizacji służby
transportowo-kolejowej oraz w zakresie przepisów dotyczących ruchu transportów
wojskowych podczas mobilizacji i wojny. Zakres działania Generalnego Wojskowego
Komisarza Kolejowego rozciągał się na całą sieć kolejowa, zarówno szerokotorową,
jak i wąskotorową. Zakres działania dyrekcyjnych wojskowych komisarzy kolejowych
rozciągał się na sieć kolejową poszczególnych dyrekcji Kolei Państwowych.
Generalnego i dyrekcyjnych wojskowych komisarzy kolejowych mianował minister
spraw wojskowych spośród oficerów Oddziału IV. Delegaci wojskowych komisarzy
kolejowych i oficerowie łącznikowi wojskowych wydziałów kolejowych stanowili
podległe wojskowym komisarzom organy realizujące wskazówki szefa Sztabu
Generalnego oraz dostarczające wszelkie dane potrzebne do przygotowania kolei dla
celów mobilizacji i wojny. Ponadto zadaniem ich było pośrednictwo między władzami
wojskowymi i kolejowymi.
Kolejne zmiany w organizacji Oddziale IV nastąpiły w połowie 1923 roku. Z
Oddziału IV wydzielono Wydział Opisowy, również przestał istnieć Wydział
Komunikacji,
którego
kompetencje
przejęła
służba
transportowo-kolejowa
(komunikacyjna), na czele której stał Generalny Wojskowy Komisarz Kolejowy.
Oddział IV wyłączono z kompetencji I zastępcy szefa Sztabu Generalnego i
podporządkowano II zastępcy13.
1 października 1923 roku płk. Kwaśniewskiego zastąpił na stanowisku szefa
Oddziału IV płk Bronisław Regulski. W marcu 1926 roku Oddział IV posiadał
następującą obsadę personalną: obowiązki szefa oddziału pełnił płk Tadeusz Kurcjusz,
szefem Wydziału Zaopatrywania był mjr Stanisław Sosabowski, szefem Wydziału
Etapowego mjr Józef Wiatr, Generalnym Wojskowym Komisarzem Kolejowym przy
Oddziale IV był płk Aleksander Szychowski. Podlegało mu 12 oficerów
komunikacyjno-transportowych
oraz
9
dyrekcyjnych
w
dyrekcjach
Kolei
Państwowych. Wojskowym Komisarzem Żeglugi Śródlądowej był kmdr por.
Stanisław Wagner, Wojskowym Komisarzem Pocztowym ppłk Franciszek Kulma,
Wojskowym Komisarzem Łączności ppłk Stanisław Miniewski, Wojskowym
Komisarzem Drogowym mjr Adam Mniszek, a Wojskowym Komisarzem Lotniczym
ppłk Wincenty Kwieciński14.
W wyniku zmian w organizacji naczelnych władz wojskowych w połowie
1926 roku po dojściu do władzy marszałka Józefa Piłsudskiego Sztab Generalny stał
się organem pracy Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych. Rozkazem 1.7313 z 19
października 1926 roku15 ustalono nową strukturę organizacyjną Sztabu Generalnego,
zatwierdzoną na mocy zarządzenia organizacyjnego w marcu 1927 roku16. W Oddziale
IV utworzono ponownie stanowisko szefa Wydziału Komunikacjo-Transportowego.
Oddział IV, któremu nadal podlegały sprawy wojskowych komunikacji
składał się z 3 wydziałów, tj.:
13
Na mocy rozkazu 1.1141/Org./23, CAW, I.303.7.63.
CAW, I.303.7.45.
15
CAW, I.303.3.22.
16
Tamże.
14
Wydział Zaopatrywania
Wydział Etapowego i
Wydziału Komunikacyjno-Transportowego.
Szefem Oddziału IV był nadal płk Bronisław Regulski, szefem Wydziału
Zaopatrywania mjr Bronisław Sosabowski, szefem Wydziału Etapowego ppłk
Zygmunt Durski, a szefem Wydziału Komunikacyjno-Transportowego mjr Józef
Wiatr.
Organizację wojskowej organów w Oddziale IV prowadzących sprawy kolei,
poczt i telegrafów oraz żeglugi śródlądowej uregulowano na mocy odrębnego rozkazu
1.8866/Org. z 22 października 1926 roku17. W miejsce Generalnego Komisarza
Kolejowego ustanowiono Szefa Komunikacji Wojskowych, który stanął na czele całej
służby transportowo-komunikacyjnej w Oddziale IV. Jednocześnie sprawował on
funkcję
zastępcy szefa
Oddziału
Komunikacyjno-Transportowego.
IV
i
Zostało
był
przełożonym szefa
zniesione
stanowisko
Wydziału
Wojskowego
Komisarza Lotniczego. Zostali przemianowani: — dyrekcyjni komisarze kolejowi na
delegatów Sztabu Generalnego przy okręgowych dyrekcjach Kolei Państwowych; —
Wojskowy Komisarz Łączności na Delegata Sztabu Generalnego przy Generalnej
Dyrekcji Poczt i Telegrafów ds. łączności; — Wojskowy Komisarz Pocztowy na
Delegata przy Generalnej Dyrekcji Poczt i Telegrafów ds. poczt polowych; —
Wojskowy Komisarz Żeglugi Śródlądowej na Inspektora Żeglugi Śródlądowej.
Szefowi Komunikacji Wojskowych w Oddziale IV podlegali:
— wojskowi inspektorzy transportowi;
— delegaci Sztabu Generalnego przy Generalnej Dyrekcji i okręgowych
dyrekcjach Kolei Państwowych (dalej: DOKP) w Warszawie, Gdańsku, Katowicach,
Krakowie, Lwowie, Poznaniu, Radomiu, Stanisławowie i Wilnie;
— Delegat Sztabu Generalnego w Ministerstwie Komunikacji;
— Delegat Sztabu Generalnego przy Generalnej Dyrekcji Poczt i Telegrafów
ds. Łączności;
17
Rozkaz „Tymczasowa organizacja służby komunikacyjno-transportowej w Oddziale IV Sztabu
Generalnego na stopie pokojowej (zakres czynności i skład osobowy)”. Tamże.
— Delegat Sztabu Generalnego przy Generalnej Dyrekcji Poczt i Telegrafów
ds. pocztowych;
— Wojskowy Inspektor Żeglugi Śródlądowej i komendanci linii żeglugi
śródlądowej w Warszawie, Bydgoszczy, Krakowie i Tczewie.
W wyniku zmian jakie zaszły w Sztabie Generalnym pod koniec 1926 roku
zakres czynności poszczególnych wydziałów i wojskowej służby komunikacyjnej w
Oddziale IV przedstawiał się następująco:
Wydział Zaopatrywania: opracowywanie planów zaopatrywania związku z
planami
operacyjnymi
zaopatrzenia,
plan
i
użycia
planem
środków
transportowym,
przewozowych,
opracowywanie
rozbudowa
instrukcji
magazynów
zaopatrzenia, studium zaopatrzenia państw obcych i zaopatrzenie w mapy.
Wydział Etapowy: opracowywanie planów i instrukcji etapowego, wycofania i
ochrony, kontrola planów i elaboratów władz administracyjnych, rozbudowa dróg i
mostów, plan użycia sprzętu drogowego dla celów wojskowych, projekty ustaw i
rozporządzeń wykonawczych związanych z ochroną, wycofaniem i świadczeniami
osobistymi ludności na rzecz państwa.
Wydział Komunikacyjny: ewidencja i rozbudowa sieci i urządzeń kolejowych
oraz użycie kolei na czas wojny, mobilizacja służby transportowo-kolejowej,
przygotowanie sieci kolejowej do planu transportowego, wykresy kolejowe, instrukcje
służby transportowo-kolejowej oraz przewozowe, wytyczne i plany transportowe, plan
zniszczeń i odbudowy, obrona przeciwlotnicza kolei, plan akcji przeciwstrajkowej na
kolei i budżet kolejowy18.
Do zakresu czynności Szefa Komunikacji Wojskowych w Oddziale IV
należało: kierownictwo całokształtem spraw mających na celu przygotowanie
komunikacji dla celów obrony państwa oraz współpraca pod tym względem z
Ministerstwem Kolei Żelaznych. Do zadań wojskowych inspektorów transportowych
należało: współpraca z Ministerstwem Kolei Żelaznych i dyrekcjami kolejowymi w
sprawach transportowych, uczestnictwo w opracowywaniu planów transportowych,
kontrola sprawności sieci kolejowej pod względem przystosowania jej do wykonania
transportów wojennych, kontrola elaboratów mobilizacyjnych w ministerstwie i
dyrekcjach PKP, przygotowanie placówek służby transportowo-kolejowej na czas
wojny. Do zakresu czynności delegatów Sztabu Generalnego przy Generalnej Dyrekcji
Poczt i Telegrafów należała łączność i współpraca z dyrekcją w zakresie
przygotowania sieci telefonicznej i telegraficznej oraz poczt polowych do mobilizacji i
na czas wojny. Do zadań Inspektora Żeglugi Śródlądowej oraz komendantów linii
żeglugi śródlądowej należało przygotowanie dróg wodnych jako środka transportu
wojskowego na czas wojny, mobilizacja oraz ewidencja sieci i taboru żeglugi
śródlądowej.
W rozkazie 1.8866/Org. z 16 października 1926 roku został ustalony etat
organów służby komunikacyjno-transportowej w Oddziale IV, która liczyła 39
oficerów. Szefem Komunikacji Wojskowej został mianowany płk Aleksander
Bobkowski, Inspektorem Żeglugi Śródlądowej był kmdr por. Stanisław Wagner, a
następnie mjr Jan Janota, Delegatem Sztabu Generalnego przy Generalnej Dyrekcji
Poczt i Telegrafów ds. łączności mjr Maciej Romer, Delegatem Sztabu Generalnego
przy Generalnej Dyrekcji Poczt i Telegrafów ds. pocztowych por. Józef Uziębło,
Delegatem Sztabu Generalnego przy Ministerstwie Komunikacji płk Zygmunt
Wierzuchowski, a następnie płk Otton Grosser.
Rozkazem Oddziału I Sztabu Generalnego z 22 grudnia 1929 roku
1.5300/Org. została zmieniona nazwa Sztab Generalny na Sztab Główny19. 2 marca
1929 roku został wydany rozkaz Oddziału I 1.999/Org. zatwierdzający wszystkie
zmiany jakie zaszły w Sztabie Generalnym w latach 1926—1928. Szczegółowy
podział czynności w Oddziale IV Sztabu Głównego i składy osobowe zostały
ogłoszone w odrębnym rozkazie 1.1111/Org. w 1930 roku20. W latach 1929—1930 w
kompetencjach Oddziału IV nadal pozostawały sprawy komunikacji wojskowych, a
jego struktura organizacyjna przedstawiała się następująco:
— Samodzielnego Referatu Ogólnego
— Wydziału Zaopatrywania i Etapów21
18
Tamże.
Dziennik Rozporządzeń MSWojsk. Nr 36/28, poz. 396.
20
CAW, I.303.3.23.
21
Powstał z połączenia Wydziału Zaopatrywania i Wydziału Etapów i składał się z Referatu
Zaopatrywania, Referatu Etapowego oraz Referatu Organizacji i Studiów.
19
— Wydziału Komunikacyjnego22 oraz służba komunikacyjna, w skład której
wchodzili:
— Szef Komunikacji Wojskowej
— inspektorzy transportowo-kolejowi oraz oficerowie ds. łączności, poczt
polowych, drogowych i żeglugi śródlądowej.
Szefowi Komunikacji Wojskowej podlegali: Wojskowy Inspektor Żeglugi
Śródlądowej i komendanci linii żeglugi śródlądowej, delegaci Sztabu Głównego przy
Ministerstwie Poczt i Telegrafów ds. łączności i poczt polowych oraz Ministerstwie
Komunikacji oraz delegaci Sztabu Głównego przy DOKP.
W 1929 roku szefa Oddziału IV płk. Mariana Bolesławicza zastąpił na krótko
płk Aleksander Szychowski23, jego zastępcą był Szef Komunikacji Wojskowych płk
Aleksander Bobkowski. We wrześniu 1930 roku zaszły zmiany na stanowiskach
kierowniczych Oddziału IV, szefem oddziału został ponownie płk Marian
Bolesławicz, a dotychczasowy szef płk Aleksander Szychowski został mianowany
Szefem Komunikacji Wojskowych24. Funkcję tę pełnił do 1939 roku. Kolejne zmiany
w wojskowej służbie komunikacyjnej nastąpiły w 1930 roku. 15 lutego 1930 roku na
mocy zarządzenia 1.8118/30 zlikwidowano Delegata Sztabu Głównego przy
Ministerstwie Komunikacji w związku z utworzeniem Samodzielnego Wydziału
Wojskowego w tym ministerstwie25. Zarządzono również likwidację: Wojskowego
Inspektora
Żeglugi
Śródlądowej,
którego
uprawnienia
przekazano
Szefowi
Komunikacji Wojskowych oraz komendantów linii żeglugi śródlądowej. Ustanowiono
natomiast delegatów Sztabu Głównego przy Okręgowych Dyrekcjach Robót
Publicznych i Dyrekcjach Dróg Wodnych. Przeprowadzono również reorganizację
samego Oddziału IV. Zmiany polegały na tym, że dotychczasowy Wydział
Komunikacji
wszedł
w
skład
struktury
organizacyjnej
Szefa
Komunikacji
Wojskowych Oddziału IV. Zostały więc wyraźnie oddzielone sprawy komunikacji
22
Wydział Komunikacyjny kontynuował zadania Wydziału Komunikacyjno-Transportowego. Składał
się z Referatu Organizacyjno-Mobilizacyjnego, Referatu Transportowego i Referatu Technicznego.
23
Dziennik Personalny 20/29.
24
Dziennik Personalny 52/29.
25
W 1929 roku, kiedy ustalano zakres czynności II zastępcy szefa Sztabu Głównego powołanego dla
współpracy z ministerstwami cywilnymi, wyłączono z jego kompetencji wydziały wojskowe w Ministerstwie
Komunikacji oraz w Ministerstwie Poczt i Telegrafów, gdyż podlegały merytorycznie Szefowi Komunikacji
Wojskowych.
wojskowych od innych spraw, którymi miał zajmować się Oddział IV do wybuchu
wojny w 1939 roku. Według rozkazu wewnętrznego z 30 kwietnia 1930 roku26
organizacja Oddziału IV przedstawiała się następująco:
Kancelaria i Kreślarnia wspólna dla Oddziału IV i Szefa Komunikacji
Wojskowych
Samodzielny Referat Ogólny
Samodzielny Referat Etapowy
Wydział Zaopatrywania
Nowa organizacja (etat) organów wojskowej służby komunikacyjnej w
Oddziale IV został zatwierdzony odrębnie na mocy rozkazu 1.1099/0rg./3027 i
przedstawiał się następująco:
Szef Komunikacji Wojskowych
Wydział Komunikacyjny
Referat Ogólno-Organizacyjny
Referat Transportowy
Referat Techniczno-Materiałowy
Grupa oficerów transportowych
(Ogółem 22 oficerów)
Delegaci Sztabu Głównego przy DOKP w Gdańsku, Katowicach, Krakowie,
Lwowie, Poznaniu, Radomiu, Stanisławowie, Warszawie i Wilnie (19 oficerów);
Delegaci Sztabu Głównego przy Okręgowych Dyrekcjach Robót Publicznych
i Dyrekcji Dróg Wodnych w Krakowie, Warszawie, Wilnie i Toruniu (ogółem 10
oficerów)28;
Delegaci przy Generalnej i Okręgowych Dyrekcjach Poczt i Telegrafów do
spraw łączności i poczt polowych w Warszawie, Wilnie, Bydgoszczy, Poznaniu,
Katowicach, Krakowie, Lwowie i Lublinie (8 oficerów)29;
26
CAW, I.303.3.23.
Rozkaz Oddziału I Sztabu Głównego 1.1099/0rg.30 „Organizacja wojskowej służby
komunikacyjnej na stopie pokojowej”, weszła w życie 1.04.1930 roku, CAW, I.303.1.29.
28
Stanowiska zlikwidowane w 1935 roku.
29
Stanowiska zlikwidowane w 1935 roku.
27
Naczelnik
Samodzielnego
Wydziału
Wojskowego
w
Ministerstwie
Komunikacji (na etacie Ministerstwa Komunikacji);
Naczelnik Samodzielnego Wydziału Wojskowego w Ministerstwie Robót
Publicznych (na etacie Ministerstwa Robót Publicznych);
Naczelnik Samodzielnego Wydziału Wojskowego w Ministerstwie Poczt i
Telegrafów (na etacie Ministerstwa Poczt i Telegrafów).
Rozkazem MSWojsk. z 15 października 1930 roku na stanowisko szefa
Oddziału IV został zatwierdzony płk Juliusz Ulrych30, etat oddziału wynosił 16
oficerów.
Z dniem 30 października 1930 roku31 Szefostwo Komunikacji Wojskowych
zostało wydzielone z Oddziału IV i usamodzielnione na prawach oddziału. W związku
z
wydzieleniem
Szefa
Komunikacji
Wojskowych
polecono
kierownikowi
Samodzielnego Referatu Ogólnego wszystkie dokumenty przekazać do odrębnej
komórki organizacyjnej. Ustalono, że Kancelaria i Kreślarnia pozostanie na razie
wspólna dla obu oddziałów. Z dniem 1 marca 1931 roku wprowadzono u Szefa
Komunikacyjnego odrębny dziennik podawczy, a z dniem 1 kwietnia 1931 roku
zaczęły funkcjonować odrębne kancelarie i kreślarnie.
Na mocy rozkazu z 11 marca 1931 roku 1.3086/org./3132 zostały
wprowadzone kolejne zmiany w strukturze organizacyjnej Oddziału IV, który po
wyłączeniu służby komunikacyjnej otrzymał on następującą strukturę organizacyjną:
Wydział Zaopatrywania (Referat Ogólny, Referat Operacyjny, Referat
Studiów)
Wydział Etapowy (Referat Organizacyjny, Referat Bezpieczeństwa)33.
Zakres czynności Oddziału IV został znacznie okrojony i obejmował sprawy
zaopatrywania armii (kwatermistrzowskie) oraz organizacji etapów i obszaru
wojennego. W latach 1934—1936 zlikwidowano w oddziale podział na wydziały
wprowadzając samodzielne referaty i referaty. Według opracowanego projektu
30
Rozkaz wewnętrzny Nr 31 z 15.10.1939 roku. CAW, I.303.7.
Por. poprawki do organizacji Sztabu Głównego 1.657/Org. z 18.02.1931 roku. Tamże.
32
Rozkaz Tj. Nr 18 z 11.03.1931 roku. Tamże.
33
W Referacie Bezpieczeństwa nadal pozostała część zadań wojskowej służby komunikacyjnej tj.
opracowywanie planu ochrony linii komunikacyjnych i obiektów stałych na obszarze całego państwa.
31
organizacji Sztabu Głównego w maju 1936 roku struktura oddziału IV przedstawiała
się następująco34:
Samodzielny Referat Operacyjno-Kwatermistrzowski
Samodzielny Referat Organizacyjno-Mobilizacyjny
Samodzielny Referat kwaterunkowy
W 1939 roku odtworzono w Oddziale IV wydziały i składał się on ponownie z
Wydziału Zaopatrzenia i Wydziału Etapowego. Etat Oddziału IV z 1 lutego 1939 roku
wynosił 17 oficerów. Szefem oddziału IV od 18 października 1935 do sierpnia 1939
roku był płk Jan Hyc, a od 5 sierpnia 1939 roku szefem został mianowany płk
Mieczysław Sulikowski.
W latach 30-tych zadania oddziału IV Sztabu Głównego sprowadzały się do
opracowywania planów mobilizacji materiałowej i organizacji wojennej służb
uzbrojenia,
intendentury,
kwatermistrzowskich
dla
zdrowia
i
taborów,
przewidywanych
przygotowywania
odcinków
działań
danych
operacyjnych,
opracowywania instrukcji i regulaminów kwatermistrzowskich planów zaopatrzenia
na czas wojny. Ponadto w zakres działania Oddziału IBV wchodziły sprawy: ochrony i
bezpieczeństwa tyłów, ustawodawstwa wojennego, wycofania i ewakuacji, współpracy
z władzami cywilnymi na czas wojny oraz badanie stanu zasobów kraju, a także
sprawy
transportu
i
ochrony sieci
komunikacyjnych.
Samodzielny Referat
Operacyjno-Kwatermistrzowski zajmował się przede wszystkim opracowaniem planu
i instrukcji kwatermistrzowskiej, a Samodzielny Referat Organizacyjno-Mobilizacyjny
koncentrował się na zagadnieniach organizacji wojennej, mobilizacji wojsk etapowych
oraz wycofania i bezpieczeństwem kraju. Natomiast wszystkie sprawy wojskowej
służby komunikacyjnej, prowadzone w Oddziale IV od 1921 roku przeniesione zostały
do wyodrębnionej na prawach oddziału (V) komórki organizacyjnej podległej
bezpośrednio szefowi Sztabu Głównego tj. Szefostwa Komunikacji Wojskowych.
Struktura organizacyjna Szefostwa Komunikacji Wojskowych w 1933 roku
przedstawiała się następująco35:
Szef Komunikacji Wojskowych
34
35
CAW, I.303.35.
CAW, I.303.1.37; I.303.3.23.
Kancelaria i Kreślarnia
Wydział Komunikacji (szef wydziału był zastępcą Szefa Komunikacji
Wojskowych)
Referat Ogólno-Mobilizacyjny
Referat Wyszkolenia
Referat Operacyjno-Transportowy
Grupa oficerów transportowych
Delegaci Sztabu Głównego przy DOKP w Katowicach, Krakowie, Lwowie,
Poznaniu, Radomiu, Toruniu z siedzibą w Bydgoszczy, Warszawie, Wilnie i
Stanisławowie36.
Jak wynika z projektu organizacji Sztabu Głównego 1.12.Tj. Zast. Sztabu
Głównego z 19 lutego 1936 roku37 w latach 1934—1936 Szefostwo Komunikacji
Wojskowych składało się z czterech samodzielnych referatów:
Ogólno-Organizacyjnego,
Wyszkolenia,
Operacyjno-Transportowego
i
Techniczno-Materiałowo-Budżetowego oraz z grupy oficerów transportowych.
Do zakresu czynności Szefa Komunikacji Wojskowych, który posiadał
uprawnienia generała dywizji, należało kierowanie całokształtem spraw związanych z
przygotowaniem komunikacji kolejowych, drogowych, wodnych i pocztowotelegraficznych dla celów obrony państwa. Kierował on również wyszkoleniem
wojska w zakresie służby komunikacyjnej. Kontrolował z ramienia szefa Sztabu
Głównego wykonanie żądań wojskowych oraz warunki i przygotowanie planów
mobilizacyjnych i transportowych w Ministerstwie Komunikacji i jego organach.
Kontrolował także znajomość podstawowych zasad pracy wojskowej służby
komunikacyjnej oraz regulaminów i instrukcji mobilizacyjnych (w tej dziedzinie) w
oddziałach wojskowych i w Ministerstwie Komunikacji. Brał udział w pracach
Państwowej Rady Komunikacji i Rady Technicznej przy Ministerstwie Komunikacji.
Jego zastępca kierował pracą samodzielnych referatów oraz sprawował nadzór nad
Kancelarią
i
Kreślarnią.
komunikacyjnych
36
dla
Zajmował
oficerów
i
się
organizacją
urzędników
Stanowisko zlikwidowane w 1935 roku.
oraz
kursów
transportowo-
przeprowadzał
kontrolę
przygotowań mobilizacyjnych u delegatów Sztabu Głównego przy DOKP. Zakres
działania grupy oficerów transportowych to prace nad planem transportowym,
współudział przy opracowywaniu i aktualizacji instrukcji o transportach osłony,
mobilizacji, koncentracji oraz instrukcji kwatermistrzowskich, a także opracowywanie
i utrzymywanie w stanie aktualnym elaboratów mobilizacyjnych transportów armii.
Ostatnia struktura organizacyjna Szefostwa Komunikacji Wojskowych Sztabu
Głównego w 1939 roku przedstawiała się następująco:
Wydział Organizacyjno-Mobilizacyjny
Wydział Wyszkolenia
Wydział Operacyjno-Transportowy (grupa transportowa)
Samodzielny Referat Techniczny i Materiałowy
Samodzielny Referat Studiów
Delegacji Sztabu Głównego przy 8 DOKP.
Działalność Oddziału IV i szefa Komunikacji Wojskowy uległa zakończeniu z
chwilą wybuchu II wojny światowej. W Sztabie Naczelnego Wodza istniał Oddział IV
na stopie wojennej oraz Szef Komunikacji38, ale podobnie jak inne oddziały nie
odegrały istotnego znaczenia w kampanii wrześniowej.
Odrębną organizację i zadania miał Samodzielny Wydział Wojskowy w
Ministerstwie Komunikacji39, który w 1932 roku na skutek zmian organizacyjnych w
37
CAW, I.303.3.
CAW, II/4/20, CAW, II/5/57.
39
W Ministerstwie Komunikacji (Ministerstwie Kolei Żelaznych) funkcjonowała Sekcja Wojskowa
przekształcona następnie w Wydział Wojskowy. W statucie organizacyjnym Ministerstwa Komunikacji
zatwierdzonym uchwałą RM z 4.07.1929 roku (Monitor Polski, nr 161, poz. 408 z 16.07.1929 roku) i w
rozporządzeniu Ministerstwa Komunikacji z 11.10.1929 roku został określony szczegółowo zakres działania
Wydziału Wojskowego. Wydział Wojskowy był organem pracy ministra w zakresie przygotowania i
wykorzystania kolei dla celów obrony państwa w myśl wytycznych opracowanych przez Sztab Główny
(regulamin Wydziału Wojskowego w Ministerstwie Komunikacji, WTW 572/30 Tajne, Warszawa 1930 rok,
CAW, I.303.3.25). Na czele Wydziału Wojskowego stał naczelnik wydziału podlegający bezpośrednio
ministrowi w randze dyrektora departamentu (oficer służby czynnej na etacie MSWojsk.) Wydział Wojskowy w
Ministerstwie Komunikacji w 1930 roku posiadał następującą strukturę organizacyjną:
Referat Ogólny
Referat Transportowy
Referat Techniczny
Kancelaria
Referat Ogólny obejmował sprawy ogólno-organizacyjne w zakresie przygotowania kolei do potrzeb
mobilizacji i wojny. Referat Transportowy utrzymywał w aktualności plan mobilizacji Ministerstwa
Komunikacji i obejmował sprawy związane z opracowaniem planu transportowego i elaboratu mobilizacyjnego
w DOKP. Referat Techniczny obejmował sprawy budowy, rozbudowy i przebudowy sieci kolejowej, jednostek
sanitarno-kolejowych i jednostek pancernych na kolei oraz sprawy przemysłu wojennego.
38
ministerstwie został przemianowany na Biuro Wojskowe. Biuro Wojskowe
znajdowało się w składzie Ministerstwa Komunikacji. Jego działanie regulował
odrębny regulamin uwzględniony w statucie „Organizacja Ministerstwa Komunikacji”
znowelizowanym uchwałą Rady Ministrów 8 lipca 1932 roku. W sprawach
personalnych Biuro Wojskowe podlegało szefowi Sztabu Głównego poprzez Szefa
Komunikacji Wojskowych i pracowało w myśl wytycznych Sztabu Głównego. Na
czele Biura Wojskowego stał dyrektor (oficer dyplomowany wyspecjalizowany w
służbie
komunikacyjnej),
który
służbowo
podlegał
ministrowi
komunikacji.
Organizacja Biura Wojskowego w Ministerstwie Komunikacji w latach 1932—1939
przedstawiała się następująco:
Wydział Ogólno-Mobilizacyjny
Wydział Transporotowo-Techniczny
Wydział Studiów Wydział Ogólnego Wyszkolenia Specjalnego40.
Biuro Wojskowe w Ministerstwie Komunikacji było związane z systemem
obrony państwa (odpowiednik KOR w ministerstwie) i w tym zakresie bardzo ściśle
współpracowało z SeKOR-em w Sztabie Głównym. Prace z zakresu przygotowania
kolei do obrony państwa obejmowały:
— Opracowanie planu inwestycji kolejowych i drogowych z punktu widzenia
potrzeb wojennych;
— Przygotowanie wyższego personelu kolejowego do zadań wojennych na
kursach organizowanych przez Szefostwo Komunikacji Wojskowych w Sztabie
Głównym;
—
Transportowe
gry wojenne
Sztabu
Głównego
z
Ministerstwem
Komunikacji;
Na mocy zarządzenia likwidacyjnego 1.8118 z dnia 1.02.1930 roku zostało zlikwidowane stanowisko
Delegata Sztabu Głównego przy Ministerstwie Komunikacji w związku z utworzeniem w tym ministerstwie
Samodzielnego Wydziału Wojskowego. Likwidację przeprowadził 1.04.1930 roku Oddział IV Sztabu
Głównego. W Samodzielnym Wydziale Wojskowym ześrodkowano pod względem personalnym, technicznym i
materiałowym wszystkie sprawy dotyczące przygotowania sieci kolejowej, dróg wodnych i ruchu
samochodowego dla celów obrony państwa. W 1932 roku na skutek zmian organizacyjnych w ministerstwach
cywilnych dotychczasowe wydziały wojskowe przemianowane zostały na biura wojskowe.
40
Por. Rocznik polityczno-gospodarczy, 1938, s. 249—254; Archiwum Akt Nowych, Przewodnik po
zasobie archiwalnym, Warszawa 1973, s. 42.
—
Opracowywanie
planów
transportowych
pod
kierunkiem
Szefa
Komunikacji Wojskowych;
— Opracowanie wojennej organizacji i mobilizacji kolejnictwa. Biuro
Wojskowe współpracowało również z Szefostwem Saperów Sztabu Głównego w
zakresie prac związanych z rozbudową fortyfikacji i urządzeniami wodnych oraz z
Komisją Motoryzacji w Ministerstwie Komunikacji.
Dokumenty Oddziału IV i wojskowej służby komunikacyjnej w czasie II
wojny światowej podzieliły los całego zasobu archiwalnego Wojska Polskiego. 22
sierpnia 1939 roku szef Oddziału IV zarządził podział akt na trzy kategorie:
przeznaczone do zabrania na wypadek ewakuacji, potrzebne do pracy bieżącej oraz
przeznaczone do zniszczenia. We wrześniu 1939 roku w czasie wywieziono część akt
Sztabu
Głównego
i
Sztabu
Naczelnego
Wodza
w
kierunku
wschodnim
Rzeczypospolitej. W większości uległy one zniszczeniu w czasie transportu. Z relacji
naocznych świadków wynika, że w czasie przekraczania granicy rumuńskiej w m.
Vatra Dornej zostały spalone niemal wszystkie akta Oddziału IV Sztabu Naczelnego
Wodza oraz Szefa Komunikacji Wojskowej41. Pojedyncze dokumenty trafiły poza
granice kraju i są do dziś przechowywane w Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum
im. Gen. Władysława Sikorskiego w Londynie42. Akta wojskowej służby
komunikacyjnej pozostawione w budynku Sztabu Głównego na Placu Saskim i w
magazynach Archiwum Wojskowym w Forcie Legionów przejęły niemieckie władze
okupacyjne i zgromadziły w niemieckim archiwum w Gdańsku-Oliwie wraz z innymi
aktami instytucji i jednostek Wojska Polskiego. Na przełomie 1944/1945 roku w
obliczu klęski, Niemcy ewakuowali w głąb Rzeszy trzy wagony akt polskich. Część z
nich znalazła się na trenach zajętych przez Armię Radziecką i została wywieziona do
archiwów rosyjskich. W 1964 roku Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych
przekazała Centralnemu Archiwum Wojskowemu materiały pozyskane z ZSRR w
41
L. L e w a n d o w i c z, Pierwszy okres kształtowania zasobu aktowego w Centralnym Archiwum
Wojskowym po zakończeniu wojny w 1945 roku, Biuletyn Wojskowej Służby Archiwalnej (dalej: BWSA) nr 3,
1971, s. 8; J. C i e s i e l s k i, Archiwalia wojskowe po 1939 roku., Wojskowy Przegląd Historyczny nr 1, 1992,
s. 55—63; M. U t n i k, Sztab Polskiego Naczelnego Wodza w czasie II wojny światowej, WPH nr 2, 1972, s.
321, R. C z a r n e c k a, Archiwalia wojskowe w kraju i zagranicą, BWSA nr 21, 1989, s. 184—185.
42
Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej, t. 1, cz. 1, Londyn 1951, s. XII—XIII.
drodze rewindykacji43. Wśród otrzymanych akt Sztabu Głównego znajdowały się akta
Oddziału IV i wojskowej służby komunikacyjnej z lat 1921—1939. Uzupełniły one
zdekompletowane zbiory Centralnego Archiwum Wojskowego. W kraju poza CAW
akta wojskowej służby komunikacyjnej przechowywane są w Archiwum Akt Nowych
w Warszawie w zespole akt „Ministerstwo Komunikacji, 1921—1939”44.
Archiwalia do dziejów wojskowej służby komunikacyjnej zgromadzone są w
Centralnym Archiwum Wojskowym w trzech odrębnych zespołach akt: „Oddział IV
Sztabu Głównego (Generalnego) z lat 1921—1939” (sygn. I.303.7.) liczący 606
jednostek archiwalnych; „Szef Komunikacji Wojskowych Sztabu Głównego z lat
1930—1939” (sygn. I.303.8.), liczący 82 jednostki archiwalne oraz „Biuro Wojskowe
Ministerstwa Komunikacji z lat 1922—1939” (sygn. I.303.16.), liczące 94 jednostki
archiwalne. Zespoły te w latach 1992—1994 opracowały — Honorata Antczak i
Regina Czarnecka. Chociaż zdekompletowane stanowią unikalną bazę źródłową dla
badaczy zajmujących się najnowszą historią wojskowości polskiej, a w szczególności
sprawami kwatermistrzostwa, etapów i mobilizacji materiałowej WP oraz organizacją
i funkcjonowaniem wojskowej służby komunikacyjnej w II Rzeczypospolitej.
43
Por. szerzej B. W o s z c z y ń s k i, Akta wojskowe otrzymane ze Związku Radzieckiego, Archeion
nr 42, 1965, s. 217—227.
44
Archiwum Akt Nowych w Warszawie. Przewodnik po zasobie archiwalnym, Warszawa 1973, s. 42.