20 lecie międzywojenne

Pobrano z http://magda.of.pl
20 lecie międzywojenne
1.
2.
3.
4.
5.
Ogólna charakterystyka okresu 20 lecie.
Kierunki filozoficzne.
Kierunki artystyczne.
„Przedwiośnie” S. śeromskiego.
Ugrupowania i kierunki poetyckie w Polsce.
Odpowiedzi
Ad.1.
20 lecie międzywojenne to okres między pierwszą i drugą światową - jeden z
najkrótszych okresów literackich w dziejach literatury, okres bardzo zróŜnicowany.
Pierwsza wojna światowa doprowadziła do zmiany układu sił wśród państw
europejskich, wielkie mocarstwa utraciły swoje dotychczasowe znaczenie w świecie,
natomiast Stany Zjednoczone ugruntowały swoją pozycję i stały się największą potęgą wśród
państw kapitalistycznych. Rewolucja Październikowa w Rosji doprowadziła do powstania
nowego państwa socjalistycznego. W Polsce wreszcie ziściło się marzenie o odzyskaniu
niepodległości. Polska powróciła po wielu latach niewoli na mapy Europy, stała się
niepodległym i niezaleŜnym państwem, by po 21 latach stać się jednym z pierwszych
obiektów hitlerowskiego ataku.
Literatura tego okresu nie wykształciła charakterystycznego tylko dla swej epoki typu
bohatera, tak jak na przykład literatura romantyczna, nie moŜna wyodrębnić w niej
jednolitych tendencji, a problematyka podejmowana przez pisarzy tego okresu jest
róŜnorodna. Obok tematów związanych z pierwszą wojną światową pojawiają się w
literaturze tendencje do uchwycenia i odzwierciedlenia skomplikowanych przeobraŜeń
ówczesnego świata, związanych z wieloma doniosłymi zdobyczami cywilizacyjnymi, takimi
jak na przykład rozwój komunikacji, wynalazek samolotu czy kina.
Ad.2.
Materializm dialektyczny - teoria filozoficzna stworzona przez Karola Marksa i
Fryderyka Engelsa, a rozwinięta przez Włodzimierza Lenina; twórcy tego kierunku głosili
tezę o pierwotności materii i wtórności świadomości; poznanie rzeczywistości traktowali jako
ciągły proces gromadzenia prawd względnych i zbliŜania się do prawdy absolutnej; poznanie
to praktyka; przemiany w czasie i przestrzeni wynikają z nieustannej walki przeciwieństw
literatura, wg materialistów była odzwierciedleniem stosunków społecznych
Intuicjonizm - teoria filozoficzna zapoczątkowana przez Bergsona; głównym
narzędziem poznania świata jest intuicja i instynkt Ŝyciowy, a nie rozum; prawa rządzące
światem są nieuchwytne, poniewaŜ o jego rozwoju decyduje irracjonalny pęd Ŝyciowy, który
tylko artyści mogą dzięki własnej intuicji wyczuć i wyrazić;
Pragmatyzm - kierunek powstał w Ameryce pod koniec XIX w. i jego twórcą był filozof
i psycholog Wiliam James; postulował on praktyczny sposób myślenia i działania, stosowanie
metody krytycznego rozsądku i nauk doświadczalnych; hasłem pragmatystów było zbliŜenie
filozofii do Ŝycia oraz uzaleŜnienie prawdziwości twierdzeń od ich praktycznych skutków;
poznanie ludzkie ma charakter czysto praktyczny, nie chodzi więc w tym procesie o
obiektywne zbliŜenie człowieka do prawdy, lecz o efekty praktyczne, związane z
zaspokojeniem ludzkich potrzeb;
Pobrano z http://magda.of.pl
Ad.3.
Ekspresjonizm - przedstawiciele tego gatunku dąŜyli do intuicyjnego i spontanicznego
wyraŜenia swoich myśli i przeŜyć wewnętrznych, co zgodne było z załoŜeniami filozofii
Bergsona, który wyznaczał intuicji szczególną rolę w procesie poznawczym; ekspresjoniści
posługiwali się kontrastem, karykaturą i groteską, celowo deformowali obraz świata, który
był ich zdaniem terenem walki ducha z materią, dobra ze złem; w utworach ekspresjonistów
odnajdujemy świadomość kryzysu ówczesnej cywilizacji, bunt przeciwko niesprawiedliwości
społecznej, chęć obrony wartości humanistycznych. Przedstawiciele i twórcy tego kierunku
występowali teŜ przeciwko tradycyjnemu realizmowi i naturalizmowi, atakując tak mało
twórcze kopiowanie rzeczywistości. Nadmiernemu estetyzmowi w sztuce przeciwstawiali
dąŜenie do prawdy. Ekspresjonizm rozwinął się głównie w liryce oraz w dramacie. Styl
ekspresjonistyczny charakteryzował się śmiałością obrazowania, hymnicznym tonem,
stosowaniem kontrastów i dysonansów. Poeta znowu stał się kreatorem prawie równym Bogu
(p. romantyzm). Sztuka ekspresjonistyczna będąca „krzykiem duszy”, miała wywoływać u
odbiorcy wstrząs, niepokój, niezatarte wraŜenia. Celowo zaniedbywano konstrukcje logiczne,
stosowano animazję i antropomorfizację przedmiotów realnych, a takŜe abstrakcyjnych
stanów duszy.
Futuryzm - awangardowy kierunek literacki i artystyczny rozwijający się w pierwszym
ćwierćwieczu XX wieku. Teoretykiem tego kierunku oraz autorem futurystycznego manifestu
był włoski poeta Tomasso Marinetti, który głosił idee anarchistycznego buntu przeciwko
istniejącym formom Ŝycia społecznego, tradycji kulturowej. Futuryści zafascynowani byli
nowoczesną cywilizacją urbanistyczno-techniczną, a więc gloryfikowali wszelką nowość,
przyszłość, dynamiczne tempo wielkomiejskiego Ŝycia oraz wszelkie wytwory nowoczesnej
techniki. WiąŜe się z tym pochwała brutalności, przemocy, a nawet wojny oraz kult
Nietzscheańskiego Ämocnego człowieka”. Dlatego teŜ włoscy futuryści związali się z
włoskim ruchem faszystowskim, w Polsce futuryści opowiedzieli się po stronie
rewolucjonistów i walczącego proletariatu. W literaturze kierunek ten objawiał się dąŜeniem
do stworzenia nowego języka poetyckiego, zdolnego wyrazić ruch, wieloplanowość i
równoczesność zjawisk, w odrzuceniu reguł logiki, składni i ortografii. W ten sposób
powstawały często utwory bezznaczeniowe, oparte jedynie na zasadzie podobieństwa
brzmieniowego słów i dźwięków; Polska: B. Jasieński, S. MłodoŜeniec, CzyŜewski
nadrealizm (surrealizm) - autorem manifestu surrealistycznego jest Andre Breton;
Przedstawiciele tego kierunku dąŜyli do stworzenia nowej Änadrealnej rzeczywistości”
poprzez uniezaleŜnienie artysty od reguł logicznego myślenia, poprzez eliminację nakazów
rozumu, negację wszelkich norm estetycznych i moralnych. Proces twórczy to mechaniczne
notowanie potoku luźnych skojarzeń, wy-pływających z podświadomości twórcy. DuŜą rolę
w twórczości surrealistów pełniły elementy czystego przypadku, absurdalnego Ŝartu, parodii i
groteski. Z doświadczeń pierwszej wojny światowej nadrealiści wysnuli przekonanie o
kryzysie cywilizacji zachodniej i jej racjonalistycznych ideałów. Widzieli moŜliwość
wyzwolenia jednostki od przymusu poprzez miłość, poezję, wolną grę wyobraźni, po-przez
osiągnięcie stanu wewnętrznej harmonii dzięki zespoleniu jawy i snu.
Neoklasycyzm - kierunek poetycki nawiązujący do dziedzictwa kulturalnego epok
minionych, a zwłaszcza do staroŜytnej kultury grecko-rzymskiej, a takŜe klasycyzmu i
baroku. Czołowym przedstawicielem tego kierunku był wybitny poeta francuski Paul Valery,
który sformułował program poezji intelektualnej, łączącej tradycję z osiągnięciami
symbolizmu i liryki współczesnej. W jego poezji odnajdujemy elementy intelektualnej
abstrakcji i aluzji filozoficznych. Utwory neoklasyków charakteryzowały się rygorystyczną
formą, opartą na klasycznych wzorach, ściśle poetycki język tych utworów był całkowicie
uwolniony od balastu wszelkich „treści Ŝyciowych”, kaŜdy utwór był ilustracją tzw. „poezji
czystej”; drugim wybitym przedstawicielem był Thomas Eliot
Pobrano z http://magda.of.pl
Ad.4.
„Przedwiośnie” powstało w 1924 roku, w okresie rosnącego bezrobocia i kryzysu
gospodarczego, wzmagającego się terroru politycznego, Pisarz szczególnie uwraŜliwiony na
przejawy krzywdy i nędzy ludzkiej zrozumiał, Ŝe jego wiara w nową Polskę jako państwa
sprawiedliwości społecznej okazała się złudzeniem. Interpretacja tytułu jest prosta i
jednoznaczna, w powieści ukazane są trudne początki kształtowania się polskiej
państwowości i największa klęska tego „przedwiośnia”, czyli bezkompromisowej walki o
władzę, której towarzyszyły krwawo tłumione przez wojsko i policję manifestacje robotnicze.
Główny bohater Cezary Baryka młodość i dzieciństwo spędził w Baku. Był synem
urzędnika i matki wychowującej jego (Seweryn i Jadwiga). Ojciec wyjeŜdŜa na front I wojny
światowej i przedostaje się do Legionów Piłsudskiego. Cezary pozostaje z matką w Baku.
Początkowo bierze udział w rewolucji z entuzjazmem, podczas gdy matka podupada na
zdrowiu dbając o jedynaka, zdobywając dla niego po-Ŝywienie. Cezary w końcu dostrzega
ogromny wysiłek matki i stara się jej pomóc. Od tej pory codziennie są w porcie w
oczekiwaniu na ojca, aŜ pewnego dnia spotykają księŜnę z córkami i udzielają im schronienia.
Rewizja i wyrok skazują Jadwigę na roboty, które pro-wadzą do jej śmierci. Po jej śmierci
Cezary pracuje przy wywozie ciał (efektu walk etnicznych). Uświadamia sobie wtedy
okrucieństwo rewolucji widząc ciało młodej pięknej kobiety.
Z tego piekła wyciąga go ojciec i w drodze powrotnej do ojczyzny opowiada synowi o
„szklanych domach”. Blisko granicy Seweryn jednak umiera. Cezary po przekroczeniu
granicy widzi nędzę i brud w małym miasteczku i wie, Ŝe szklane domy były wytworem
chorego ojca.
Po przybyciu do Warszawy Cezary udaje się do znajomego matki Szymona Gajowca,
wysokiego urzędnika w ministerstwie skarbu, który pomaga Cezaremu. Podejmuje on studia
medyczne (zgodnie z marzeniami rodziców). Porzuca studia i zaciąga się do armii na wojnę
polsko-rosyjską. Bierze w niej udział „bo wszyscy inni tak robią”.
Po wojnie udaje się do majątku Hipolita Wielosławskiego Nawłoci (uratował mu Ŝycie).
Ogląda tutaj Ŝycie polskiej arystokracji wypełnione zabawami, spotkaniami towarzyskimi,
polowaniami, piknikami. Całe Ŝycie mieszkańców Nawłoci toczy się dookoła stołu suto
zastawianego na kaŜde Ŝądanie państwa. W czasie pobytu w Nawłoci Cezary uwikłał się w
romans z bogatą wdową Laurą Kościeniecką, zakończony awanturą z jej narzeczonym
Barwickim. Jednocześnie w Cezarym kochają się Wanda Okszyńska (krewna z miasta ludzi
dworskich) oraz Karolina Szarłatowiczówna (cioteczna siostra Hipolita, która utraciła swój
majątek na Ukrainie). Sielankowe Ŝycie przerywa śmierć Karoliny o którą obwiniana jest
Wanda oraz pośrednio równieŜ Cezary. Dlatego teŜ opuszcza Nawłoć i zostaje umieszczony
czasowo w folwarku w Chłodku, u ekonom. Gruboszewskiego. Widzi jak Ŝyją chłopi.
Ad.5.
„Skamander” . Grupa skupiała się wokół pis-ma UW „Pro arte et studio”. W 1919 roku
poeci załoŜyli kabaret literacki w kawiarni „Pod Picadorem”. W 1920 roku pierwszy numer
„Skamandra”. Od 1924 roku organem skamandrytów są „Wiadomości literackie”.
Postawa artystyczna poetów „Skamandra” nie była jednolita, charakterystyczny jest teŜ
dla tej grupy brak konkretnego programu. W słowie wstępnym do pierwszego numeru
„Skamandra” poeci pisa-li: „programy są zawsze spojrzeniem wstecz, są dzieleniem
nieobliczalnego Ŝycia przez znane”. Zgodnie jednak podkreślali chęć silnego związku poezji z
Ŝyciem współczesnym, z dniem codziennym. Starali się adresować swoją wypowiedź
poetycką do jak najszerszego kręgu odbiorców, toteŜ oprócz wierszy chętnie pisali szopki
polityczne, teksty piosenek do kabartów, felietony i wiersze satyryczne. Wprowadzili do
poezji konkretność obrazowania, opiewali optymistyczną radość Ŝycia, preferowali tematykę
Pobrano z http://magda.of.pl
dnia codziennego, zwracając się do prostego człowieka wprowadzali do poezji język
potoczny, stawali w opozycji do awangardowych grup poetyckich.
Przedstawiciele Skamandra: Julian Tuwim, Jarosław Iwaszkiewicz, Jan Lechoń,
Antoni Słonimski, Kazi-mierz Wierzyński.
Futuryzm. Kierunek ten na zachodzie Europy rozwinął się przed pierwszą wojną
światową, natomiast w Polsce okres głównych wystąpień futurystów przypada na lata 19191921.
Futurystów cechował agresywny bunt przeciwko wszelkiej tradycji oraz fascynacja
światem współczesnej techniki i cywilizacji. „Dobra maszyna jest wzorem i szczytem dzieła
sztuki przez doskonałe połączenie ekonomiczności, celowości i dynamiki” - twierdzili
futuryści. W ich programie łatwo odnaleźć sporo niekonsekwencji, a wśród nich kult techniki
i pierwotnego instynktu, apologię maszyny i uwielbienie dla Ŝywiołu, pochwałę nowoczesnej
cywilizacji i zau-fanie do pierwotnych odruchów człowieka. Świadomą prowokacją wobec
tradycji było głoszenie „dowolności form gramatycznych, ortografii i przestankowania”.
Przedstawiciele Futuryzmu: Bruno Jasieński, Stanisław MłodoŜeniec, Anatol Stern,
Adam WaŜyk
Awangarda krakowska. Poeci awangardy skupiali się wokół czasopisma „Zwrotnica”,
które ukazywało się w Krakowie. Teoretykiem grupy był Tadeusz Peiper. Twierdził on, Ŝe
wiek XX całkowicie zmienił oblicze świata zarówno w sensie cywilizacyjno-technicznym, jak
i społecznym. Zdaniem Piepera człowiek powinien uczestniczyć w tym wielkim nurcie
przemian. Uczestnictwo to powinno objąć wszystkie dziedziny Ŝycia, przemienić ludzką
wraŜliwość, uczuciowość i wyobraźnię.
TakŜe nowoczesna sztuka powinna brać udział w tworzeniu nowych form Ŝycia,
nowego modelu człowieka, powinna likwidować prze-dział, jaki wytworzył się między
osiągnięciami cywilizacyjnymi a nieumiejętnością psychicznego dostosowania się do nich.
Jego słowa hasła to miasta, masa, maszyna. Szybki rozwój techniki, ciągłe udoskonalanie
maszyn, urbanizacja i industrializacja witane były z radosnym optymizmem. Idealnym
modelem takiego świata było społeczeństwo traktowane jako doskonale działający organizm.
Peiper odrzuca natchnienie, wypowiada się przeciwko wolnej grze wyobraźni,
twierdząc, Ŝe poeta powinien być rzemieślnikiem, osobowością roboczą. Rym regularny
uznany został za niezbędny element nowej poezji ale był oddalony o pięć, sześć wersów,
odpowiadając w ten sposób metodzie kojarzenia odległych pojęć.
Przedstawiciele awangardy: Julian Przyboś, Adam WaŜyk, Jan Brzękowski.
Poezja rewolucyjna. W 1925 roku Stanisław Stande, Władysław Broniewski i Witold
Wandurski wydali zbiorek poetycki, nazywany „Trzy salwy”. Poeci nie mieli
sprecyzowanego programu poetyckiego, podkreślali jedynie, Ŝe w bezlitosnej walce
proletariatu z burŜuazją stają zdecydowanie po lewej stronie barykady.